GEN 1:1 Duap te nunguningkiri Kaem taiti se ali beteram.
GEN 1:2 Sor ko ariga mu lilim biya, ulal biya, se ipi anikaso. Yu la sor ira saparam, se sor mu tiromorom biya anikaso, se Kaem ko Bur yu awote nama taiwakaso.
GEN 1:3 Se Kaem balam, “Nikim aratukko,” mam. Se nikim aratam.
GEN 1:4 Se Kaem nikim aratam mu arigam yawarakala. Aking balam se nikim kigilik nama sanamaram, se tiromorom kigilik nama sanamaram.
GEN 1:5 Se nikim mu nup beteram “woremkalal” mam, ale tiromorom mu nup beteram “tirom” mam. Se sor awuru iluwam nama nikim pagam ale baingam mu day l.
GEN 1:6 Se Kaem balam, “Yu paga ilagala arukko,” mam, “bo kualala, se bo aliti, se kusumuri mu kuwim yam bo anirukko.”
GEN 1:7 Se balam mu uwutata aratam.
GEN 1:8 Se kuwim yam kusumuri mu nup beteram “taiti” mam. Se sor awuru iluwam nama nikim pagam ale baingam mu day 2.
GEN 1:9 Se Kaem balam, “Yu taiti bowa ningi aliti aniso imi nama kuwim suanta bolala aruk, se sor marakuk ale ali ko aratukko.” Se balam mu uwutata aratam.
GEN 1:10 Se sor marakam ale ali aratam mu Kaem nup beteram “ali” mam, se yu nama kuwim suanta bolala aram mu nup beteram “gagi” mam. Ale Kaem mel aratam mu arigam yawarakala.
GEN 1:11 Se Kaem balam, “Ali lilim la awote sirsir duap duap, mayang duap duap, se tam duap duap nunguning kapa se sor irokko mu aratamonko,” mam. Se balam mu uwutata aratam.
GEN 1:12 Ali awote tammanga nunguning sisik warukko mu ali lilimaram. Se Kaem mel aratam mu arigam yawarakala.
GEN 1:13 Se sor awuru iluwam nama nikim pagam ale baingam mu day 3.
GEN 1:14 Se Kaem balam, “Nikim duap duap taiti gomang te aratamon ale tirom nikim tumon ale woremkalal nikim tui se, day suan suan, se sige yia suan suan mu ningi ko tom duap duap mu wetang sapamonko.
GEN 1:15 Ale nononga nikinang ali lilim la tumonko.” Se balam mu uwutata aratam.
GEN 1:16 Kaem nikim bibiya ilagala balam se arataman: biya nunguningkiri mu worem, mu arkalal nikim tuokko, se ko gotek nuam sige mu tirom nikim tuokko. Ale balam se baras agotala arataman.
GEN 1:17 Kaem mel imi taiti ningi nunga awuram, mu ali nikim tumonko.
GEN 1:18 Ale arkalal tirom nikim kapa se, tirom kigilik bita se woremkalal kigilik betemonko. Se Kaem mel aratam mu arigam yawarakala.
GEN 1:19 Se sor awuru iluwam nama nikim pagam ale baingam mu day 4.
GEN 1:20 Se Kaem balam, “Yu gagi ningi mu melmasak duap duap aratamon ale yu gagi karogo terong maukko. Se yalek inangnang suen la aratamon ale bengemon geragamonko.”
GEN 1:21 Buta se Kaem gagi se yu ningi wal bibiya se wal gotektek se anapeya mel duap duap yu ningi karangasan mu nunga beteram. Ale ali awote inangnang duap duap ago nunga beteram. Ale nu mel aratam mu arigam yawarakala.
GEN 1:22 Se marak nungaru se balam, “Gagi ningi ko mel duap duap gue pagamon ale gagi terong maukko. Se ali awote inangnang suen biya tala pagamonko.”
GEN 1:23 Se sor awuru iluwam nama nikim pagam ale baingam mu day 5.
GEN 1:24 Se Kaem balam, “Ali ko mel duap duap aratamonko, wonong ko mel lila mu ta se giarum ko mel diwang dugu karo geragasan mu aratu namamonko.” Se butata aratam.
GEN 1:25 Se Kaem mel suen biya imi nunga beteram mu arigam yawarakala.
GEN 1:26 Se Kaem balam, “Ana nangata nanga nanimi nadera te kariimet nunga nungurnakko. Nuna yu gagi ko mel suen la se, anapeya luman karogo kualala bengesan geragasan mu se, anapeya mel ali awote aolak ilu geragasan, mu suen la nunga bitarmonko.”
GEN 1:27 Se Kaem kariimet nunga nungam, kota ko numi dora te nunga nungam. Nu kari nungam, imet nungam.
GEN 1:28 Ale marak nungaru se balam, “Nina kuriang iluwal, se gue kaparuk sor magaruk, ale sor suen biya te dagi namamon ale mel suen biya mu bitarmonko. Nina yu gagi ko mel suen la se, anapeya luman karogo kualala bengesan geragasan mu se, anapeya mel ali awote aolak ilu geragasan, mu suen la nunga bitualko.”
GEN 1:29 Nu iwita nunga maonam, “Ikialko. Ani ali imi te tam muguri sisik karogo mu se, tam nunguning kaposo mu suen biya nenenga na ko nalko ningarsam.
GEN 1:30 Ale melmasak suen biya marak bagasan, mel bibiya se gotektek ali awote aolak ilu geragasan mu se, inangnang mel kualala bengesan, mu tam gawa sirsir mel mu nunga inang ko nungarsam.” Se butata aratam.
GEN 1:31 Se Kaem mel suen la balam se aratu aratu namaram mu arigam, mu am yawarakala nunguningkiri se karogo amilmilaram. Se sor awuru iluwam nama nikim pagam ale baingam mu day 6.
GEN 2:1 Butatala Kaem taiti, ali, se ko mel duap duap koma koma suen la bita saparam.
GEN 2:2 Nu day 7 ningi ura bo me beteram, nu ura nukum kaolam ale noman saparam.
GEN 2:3 Ale nu day 7 mu marak tuam, ale balam day imi laili mam. Mu awuk, nu mel suen biya bita saparam ale kam mu te noman saparam.
GEN 2:4 Imi ali se taiti Kaem Yawe aguwaya kiwolaram wore ko dugu duap. Tom iru la nu taiti se ali nungam mu,
GEN 2:5 tuwik kaparukko me balukaso, aitak, se tam agi sirsir mel bo awote me aragakaso. Se kariimet bo awote ura iluwokko mu mena tala.
GEN 2:6 Bare baras nuwi kusat, lawung ko biyala kapakaso ale ali yu tuikaso.
GEN 2:7 Se Kaem Yawe ali gege giam, ale kari te nungam, ale noko marir marak karogo mu kuamuru ningi itugumam se kari marak barasu sanamaram.
GEN 2:8 Kaem Yawe ningam bo koma worem bausa mu te Eden beteram, umu te kari nungam mu ningi beteram.
GEN 2:9 Ale balam se tam duap duap yawara yawara, namotam barasa karogo se inang ningo karogo, mu ningam ningi barasaman. Ningam mu ko kusumuri tam ilagala bangawakasan. Bo mu no ale marak ningo toko. Se bo mu no ale ikia sinararuk se munan ningo se memek mu ko ikiko.
GEN 2:10 Se Eden ningi la yu bo aratukaso ale ningam umu yu tuikaso. Se yu umu pagam ale suring ilagala ilagala aratam.
GEN 2:11 Se yu suring bo gira mu Pishon masan; mu ko luan sor nup Havilah mu ningi geragam dalelaram.
GEN 2:12 Sor mu gold yawara karogo. Se ko tam bo karogotala, mu ko liliki siring yawara, nup bdellium. Se ko manga bo agotala, nup onyx, se ko ariga nikinang garagar.
GEN 2:13 Se yu suring bo mu Gihon masan; mu ko luan sor Cush ningi geragam dalelaram.
GEN 2:14 Se yu suring bo tala mu Tigris masan; mu ko luan Assyria ko koma worem bausa te mu ningi geragam dalelaram. Se yu suring bo mu Euphrates masan.
GEN 2:15 Buta se Kaem Yawe nu kari mu tam ale ningam Eden ningi beteram, nu te ura to se ko sinar taukko.
GEN 2:16 Ale kari mu maonam, “Ni tam nunguning suen la ningam imi ningi am noko.
GEN 2:17 Bare tam bo sanamiwoso, ko nunguning nasan ale ikia sinarso se ningo memek ko ikisan, umutang ko nunguning me ta noko. Ni no mu ni kuarko, nunguning.”
GEN 2:18 Asele Kaem Yawe balam, “Kari kota mu me terong. Ani ko bo, nu turantala, bitirik se ilak wete baga se sangukko.”
GEN 2:19 Kaem Yawe ali gege giam ale melmasak ali awote aolak ilusan mu se, inangnang kualala bengesan mu suen biya nunga nungam. Ale nongorak kari kote nunup nungarukko namaram. Se kari aguwaya nunga nunup balam mu nononga nunup aram.
GEN 2:20 Nu wonong ko anapeya bibiya lila mu se, inangnang kualala bengesan mu se, giarum ko mel diwang suen la nunup nungaram. Bare Adam mu kumik ko bo nu turantala ilak bagarukko mu mena.
GEN 2:21 Buta se Kaem Yawe negeram se kari mu aniram kueram. Aniwaram se ko worogorak sokel bo kutuwuram, ale aking ko kuwim mu nungam se sisiram.
GEN 2:22 Asele nu kari mu ko worogorak tam mu te imet nungam. Ale ilak nama kari mu tuam.
GEN 2:23 Se kari mu balam, “Ese! Aitak imi asele aninga angimik sokel te aratam, ale aninga angimik nunguning te aratam; buta se ani aurik ‘imet’ maikko, mu awuk, nu aninga angimik sokel te aratam,” mam.
GEN 2:24 Duap bore te se, kari nuamnuet bitiruk ale imet ilak wete bagara suanta bagamonko.
GEN 2:25 Se imet kari ilagala mu guang mel nungumik te mena, bare dolara me ikikasan.
GEN 3:1 Kaem Yawe melmasak giarum ningi aolak ilu geragasan mu suen biya nunga beteram, bare mot mu ko ikia kawel te suen la nunga kiaram. Se mot mu imet isuam, “Nunguningta Kaem iwita balam, nina tam suen la ningam ningi mu ko nunguning me nalko mam e?”
GEN 3:2 Se imet mot maonam, “Ana tam suen biya ningam ningi anisan mu ko nunguning am nanakko.
GEN 3:3 Bare tam suanta kusumuri sanamiwoso mu Kaem balam ana ko nunguning me nanakko mam. Nu balam ana tam mu ko nunguning nanak agi ilu tanak, mu ana kuenakko mam.”
GEN 3:4 Se mot aking imet maonam, “Mena, nina me kueralko.
GEN 3:5 Kaem ko ikiam, nina nal mu ninga ikia sinararuk se munan ningo se munan memek mu ko ikial ale nu turantala bagaralko. Duap owore te se nigiring kaolam.”
GEN 3:6 Se imet tam nunguning mu arigam, mu nana ko yawara, se ko ariga mu namotam barasa karogo, se ikia sinar ningo te ta ko yawara tala. Se nu tam mu ko nunguning bo tam ale nam. Ale sang kuari ilak bagaram mu tuam se nu agotala nam.
GEN 3:7 Asele nunga ikia nama sinararam, se nunumi arigiman mu nuna nunguning la bagasan, buta se tam fig ko gawa giman ale nunumi te ereman.
GEN 3:8 Sor baingam ale ipiram, se kari ko imet ilak Kaem Yawe ningam ningi aolak iluwam taikaso mu ko kumik nirung ikiman, ale nama tam duap ningi yumuman.
GEN 3:9 Bare Kaem Yawe kari mu auram, “Ni apalak bagasam a?” mam.
GEN 3:10 Se kari koma balam, “Ani ni ningam ningi aolak iluwem se kimik nirung ikiem, ale ani nunguning la, se nguangerem ale yumuwasam,” mam.
GEN 3:11 Se Yawe isuam, “Ni awuk ko ikiem ni nunguning la bagasam? Agi ni tam nunguning ani me noko balem wore ni naem agila?” mam.
GEN 3:12 Se kari balam, “Imet ni keta ani aisem ewere, nu ani tam nunguning aisam se naem.”
GEN 3:13 Se Yawe imet isuam, “Ni anape ko munan sowore beterem?” Se imet balam, “Mot aninga kulam se naem.”
GEN 3:14 Se Kaem Yawe mot iwita maonam, “Ni munan memek beterem; buta se giarum ningi melmasak suen la geragawasan mu nunga ningi ni ikup memek giko. Ni tom suen biya tagu luan te geraga se, kupkup no se lagerko.
GEN 3:15 Ni se imet mu ilak ninga kusumuri nengemang motam suanta me ta anirukko; nika gue te, se imet ko tuagu te, mu uwutata lagaralko. Imet ko tuagu te mu nu nika sipiling ita parusuwurokko, se ni noko suwik durum usirko.”
GEN 3:16 Yawe aking imet iwita maonam, “Tom ni tagu ago se kuriang ilupko mu ni ikup yaman biyala toko. Bare ka kari mu ninguru ko kua lagerko; se nu nika pulawura iwita baga se ka bituokko.”
GEN 3:17 Se aking Yawe Adam iwita maonam, “Ni ka niwus ko kuring karem ale tam nunguning ani me noko balem wore ni naem. Buta se, ali imi na inang ninguru me te kaparukko; ni ura kowar bita se kimik sail yaman ikiok asele na aratuk se no se lagerko.
GEN 3:18 Tam kore ago mu se, sum sirsir memek mu barasuk ka ningam irok, se ni giarum ningi tam gawa gurek mu no se lagerko.
GEN 3:19 Nika ura kowar te inang aratuk se to noko, se ura kowar la bita laga ali ningi namarko. Ani ali gege te nika nungem; buta se ni piler ali ningi namarko.”
GEN 3:20 Adam ko nuwus nup beteram Eve mam, mu awuk, nu kariimet suen la nunga nunam gira nunguningkiri bagarukko.
GEN 3:21 Se Kaem Yawe sipsip mel saki nunga guang te guang sang nungam, ale Adam Eve ilak mu nungaram se kataman.
GEN 3:22 Asele balam, “Aitak kari ko ikia sinararam se ningo memek mu ko ikiam, ale ana iwitatala aratam. Buta se nu tam ko nunguning nasan ale marak pempem bagasan mu me tauk ale naukko,” mam.
GEN 3:23 Ale Yawe kariimet ilagala ningam Eden ningi bagaman mu nunga kaoram se arataman. Yawe ali gege te kari nungam, ale aitak kari kaoram se ali mu te ura to naukko namaram.
GEN 3:24 Tom kaoram se aratam mu engel cherubim mu ningam Eden mu ko koma worem bausa mu te nunga awuram se bagakasan. Ale kariimet bo marak nungara ko tam wore duap ningi namaruk bore ko, baenat bo, tama kuamili ago, koma mu te karogo beteram se nama pilawakaso.
GEN 4:1 Adam nuwus Eve ilak bagaram se tuagu aratam se kuriang Cain iluwam. Ale balam, “Yawe aninga saongam se kuriang kari iluwem,” mam.
GEN 4:2 Udagi te kuriang bo tala iluwam, Abel. Udagi Abel mu nu sipsip nunga bitarukaso, se Cain mu nu ningam ura ilukaso ale na inang asurukaso.
GEN 4:3 Tom bo Cain na inang sang giam ale ago nama nup sapa Yawe tuam.
GEN 4:4 Se Abel betela mu sipsip gotek gira bilangara mu sikina nunga giam ale nunga moram se kueman, se nunguning welang ago mu la giam ale ago nama nup sapa Yawe tuam. Se Yawe Abel ko amilmilaram, ale ko munan beteram mu ago ko amilmilaram.
GEN 4:5 Bare nu Cain ko me amilmilaram, ale ko munan beteram mu ko me amilmilaram tala. Se Cain ninguru gomang motam magaram se koma motam tiromorom kelagam.
GEN 4:6 Se Yawe Cain isuam, “Ni anape ko gemang magoso se kema magaram?
GEN 4:7 Ni ningo bitar, mu ani ni ko ko amilmilarik se ni karogo amilmilerko. Bare ni memek bitar bore ko la sinar toko, mu awuk, memek mu barasam ale nika maguwurokko negawoso, se ni ko sokel ira se kaparuk se nu kierko,” mam.
GEN 4:8 Udagi te Cain ko uria Abel maonam, “Tair se namanak geraganakko,” mam. Se nuna ilagala namaman geragawa, Cain barasam ko uria moram se kueram.
GEN 4:9 Kam me maiyam se Yawe Cain isuam, “Nika uria Abel apoko ya?” mam. Se Cain balam, “Ani me ko ikisam,” mam. “Awuk, ani aga uria ko bitua kari e?”
GEN 4:10 Se Yawe balam, “Ni anape mel beterem? Nika uria ko kumik gue ali awote kaparam ale aningate niawoso, owore ikiko!
GEN 4:11 Ni keta ka kiting te ka uria morem se kueram se kumik gue ali ningi kaparam. Buta se aitak ani ni memek te ka bitirikko den aora biya balsam. Ni ali imi bitar ale tagi toko.
GEN 4:12 Ni ningam ura ilup ale na inang asuru, bare nunguning me kaparukko. Ale keta ka kiwim nunguning bo mena, se am ngual ngual geraga se lagerko,” mam.
GEN 4:13 Se Cain Yawe maonam, “Ikup ni ani aisem mu aromemek nunguningkiri, ani giekko me terong.
GEN 4:14 Ni ani ali imi te aga karosam, ka kema te agotala aga karosam. Se ani agiwim mena se am ngual ngual geraga se lagarikko. Se kari bo agarkuk, mu aga moruk se kuerikko.”
GEN 4:15 Bare Yawe iwita nu maonam, “Mena. Kari bo ka moruk se kuar, mu ani koma biyala nu tuekko.” Ale nu Cain kumik te kawilis bo beteram, se kari awiriya Cain arigimon, bare kawilis mu arigimon ale me momonko.
GEN 4:16 Se Cain Yawe koma motam ko numi kaluwu namaram, ale sor nup Nod wore te bagakaso. Sor mu ningam Eden ko koma worem bausa mu te anikaso.
GEN 4:17 Cain ko nuwus ilak bagaram se tuagu aratam se kuriang Enoch iluwam. Tom mu te Cain wonong bo nunguruwakaso, se wonong mu ko namar nup te beteram Enoch mam.
GEN 4:18 Udagi Enoch tuagu te mu Irad aratam. Se Irad tuagu te mu Mehujael. Se Mehujael tuagu te mu Methushael. Se Methushael tuagu te mu Lamech aratam.
GEN 4:19 Lamech imet ilagala nunga giam, bo Adah, se bo Zillah.
GEN 4:20 Se nuwus Adah tuagu te mu Jabal aratam. Jabal mu kariimet sel sapara ale ningi baga se bulmakau nunga bitua ko kariimet nunga girigir.
GEN 4:21 Jabal ko uria mu Jubal. Jubal mu kariimet gita elesan ale birak ituwusan wore nunga girigir.
GEN 4:22 Se nuwus Zillah tuagu te mu Tubal-Cain aratam. Tubal-Cain mu ain brass te melmasak nunga ko kari. Se ko koras mu ko nup Naamah.
GEN 4:23 Lamech ko nuwusari ilagala iwita nunga maonam, “Adah se Zillah, agiring ikialko; nina Lamech ko nuwusari, den balik ewere ikialko. Ani kari bo morem se kueram, kari kulak bo lot aisam se morem se kueram.
GEN 4:24 Ikialko. Kari bo Cain moruk se kueruk, mu memek biyala taukko; bare kari bo aninga kau tauk mu memek am biyala nunguningkiri taukko!”
GEN 4:25 Udagi te Adam ko nuwus ilak bagaram se kuriang kari bo tala iluwam ale nup beteram Seth i mam. Ale balam, “Kaem ani kuriang bo, Abel, Cain moram se kueram, wore ko kuwim te aking aisam,” mam.
GEN 4:26 Udagi te Seth tuagu te kuriang kari bo aratam se nup beteram Enosh mam. Tom umutang te kariimet Kaem ko nup nunguning Yawe mu te nup patawura duap beteman.
GEN 5:1 Imi kariimet Adam ko gue te kapaman. Tom Kaem kari nungam mu nu kota numi dora te nungam.
GEN 5:2 Nu kari nungam, imet nungam, ale marak nungaram. Ale nunga balam “kariimet” mam.
GEN 5:3 Adam ko yia tom 130 asele noko kuriang bo noko turantala aratam. Se nu nup beteram Seth i mam.
GEN 5:4 Adam 800 yia tala bagaram. Se yia luan umu ningi mu noko kuriang sang kari se imet mu agotala bilangaman.
GEN 5:5 Adam ko yia tom ali imi te bagaram mu 930.
GEN 5:6 Seth ko yia tom 105 asele noko kuriang kari gira aratam, mu Enosh.
GEN 5:7 Seth udagi 807 yia tala bagaram. Se yia luan umu ningi noko kuriang sang kari se imet mu agotala bilangaman.
GEN 5:8 Seth ko yia tom ali imi te bagaram mu 912.
GEN 5:9 Enosh ko yia tom 90 asele noko kuriang kari gira aratam, mu Kenan.
GEN 5:10 Enosh udagi 815 yia tala bagaram. Se yia luan umu ningi noko kuriang sang kari se imet agotala bilangaman.
GEN 5:11 Enosh ko yia tom ali imi te bagaram mu 905.
GEN 5:12 Kenan ko yia tom 70 asele ko kuriang kari gira aratam, mu Mahalalel.
GEN 5:13 Kenan udagi 840 yia tala bagaram. Se yia luan umu ningi noko kuriang sang kari se imet agotala bilangaman.
GEN 5:14 Kenan ko yia tom ali imi te bagaram mu 910.
GEN 5:15 Mahalalel ko yia tom 65 asele ko kuriang kari gira aratam, mu Jared.
GEN 5:16 Mahalalel udagi 830 yia tala bagaram. Se yia luan umu ningi noko kuriang sang kari se imet agotala bilangaman.
GEN 5:17 Mahalalel ko yia tom ali imi te bagaram mu 895.
GEN 5:18 Jared ko yia tom 162 asele ko kuriang kari gira aratam, mu Enoch.
GEN 5:19 Jared udagi 800 yia tala bagaram. Se yia luan umu ningi noko kuriang sang kari se imet agotala bilangaman.
GEN 5:20 Jared ko yia tom ali imi te bagaram mu 962.
GEN 5:21 Enoch ko yia tom 65 asele ko kuriang kari gira aratam, mu Methuselah.
GEN 5:22 Enoch Kaem ilak kapetaram ale 300 yia tala bagaram. Se yia luan umu ningi noko kuriang sang kari se imet agotala bilangaman.
GEN 5:23 Enoch ko yia tom ali imi te bagaram mu 365.
GEN 5:24 Nu Kaem ilak kapetara la baga yumu namaram, mu awuk, Kaem kumik guang karogo lilim tam.
GEN 5:25 Methuselah ko yia tom 187 asele ko kuriang kari gira aratam, mu Lamech.
GEN 5:26 Methuselah udagi 782 yia tala bagaram. Se yia luan umu ningi noko kuriang sang kari se imet agotala bilangaman.
GEN 5:27 Methuselah ko yia tom ali imi te bagaram mu 969.
GEN 5:28 Lamech ko yia tom 182 asele ko kuriang kari gira aratam.
GEN 5:29 Se nu nup beteram Noah i mam, ale balam, “Yawe ali imi ko den aora biya balam se ana te ura to turutuwu lagasan. Bare kuriang imi aratam mu ana yaman ikup giwasan imi ningi wore nanga sanguk se naneman sapanakko,” mam.
GEN 5:30 Se Noah bilangaram buring ko mu Lamech 595 yia tala bagaram. Se yia luan umu ningi noko kuriang sang imet se kari agotala bilangaman.
GEN 5:31 Lamech ko yia tom ali imi te bagaram mu 777.
GEN 5:32 Noah 500 yia bagaram asele ko kuriang kari Shem, Ham, se Japheth bilangaman.
GEN 6:1 Udagi te kari gue pagam ali iram, ale kuriang imet karogotala bilangaman.
GEN 6:2 Se kari nunup bibiya imet itiwik mu nungarkaman ale nomotam barasam, se nunga nongomang te nongoma nongoma nunuwus ko nunga gikasan.
GEN 6:3 Se Yawe balam, “Ani ali kariimet ko angimik gagoraram. Ani bo karogo me yaman kua se lagarikko. Nuna ali ko kariimet, kua namamonko. Buta se ani nunga marak bagara ko tom mu batagem se kapa ko tom 120 yia iwita.”
GEN 6:4 Tom mu te Nephilim karogotala ali imi te bagakasan. Se udagi betelatala. Nuna kari nunup bibiya itiwik nunga giman mu nunga nutagu te arataman. Nuna kager ko kari sokel karogo bibiya, nunup ago.
GEN 6:5 Yawe sor suen biya te kariimet nunga betera kaora arigam mu memek nunguningkiri. Nuna tom suen biya kilek memek ko la ikia tokasan.
GEN 6:6 Se nu nungarkam ale gomang motam yaman iram. Ale nu kariimet ali imi te nunga beteram mu ko, kota numi ko me amilmilakaso.
GEN 6:7 Buta se Yawe balam, “Ani kariimet ali imi te nunga nungem mu suen la nunga menawurikko, kariimet ta, se melmasak bibiya gotektek ta ali imi te aolak ilusan ale karanga geragawasan, se inangnang kualala bengesan mu suen la nunga menawurikko. Ani mel to ya ko nunga nungem!”
GEN 6:8 Bare Yawe mu Noah kota suanta gomang tuikaso.
GEN 6:9 Noah se ko gue te mu nunga dugu duap. Noah mu nu kari diram nunguningkiri. Tom mu te ko kariimet nunga ningi nu kota suanta ko bagara aolak mu diram. Nu Kaem ilak kapetaram ale bagakaso.
GEN 6:10 Noah ko kuriang ilagala suan: Shem, Ham, se Japheth.
GEN 6:11 Bare kariimet suen biya Kaem koma te nunga bagara am memek. Kilek memek, kager daong karogo mu ali sor suen biya te pagam sor iram.
GEN 6:12 Se Kaem ali sor lilim la te loagaram mu munan memek ningi ninguru kapa sapaman.
GEN 6:13 Se Kaem Noah maonam, “Ani kariimet suen la nunga menawurikko. Mu awuk, nuna te se ali kager daong karogo terong mam. Buta se ani kariimet ta se ali karogo la menawurikko,” mam.
GEN 6:14 “Buta se ni tam ningo se aora mu gi ale dal biya bo kaloko. Ale ningi galung gotektek awu awu karogo namarko. Ale tam kiri gi ale te ningi mu palunguru nunguru karogo namar ale matangi mu gogong te bagu bagu karogo namarko.
GEN 6:15 “Ni dal mu iwita kaloko: ko maiya mu 133 metre, ko ulal mu 22 metre, se ko kalel mu 13 metre.
GEN 6:16 Ni dal ko gul kalo, bare ko komal mu kaparuk dal norogen me kau tauk, am awar nuam 44 centimetre iwita bagarukko. Ni dal naung lilim la ningi barim bibiya ilagala suan kaloko, bo aliti, bo ko awote, se bo tala ko awote. Ale dal ko kuring biya suanta nunguruko.
GEN 6:17 Ani balik se lom biyala ali imi te aratuk ale mel suen la marak anisan mu nunga maguwu saparukko. Mel suen biya ali te mu am kua sapamonko.
GEN 6:18 “Bare aninga den nunguning kerak kalosam. Se ni ka imet kuriang se iton karogo mu dal ningi nama naguralko.
GEN 6:19 Ale iwita bitarko. Ni melmasak marak bagasan mu koma koma te, imet kari imet kari nunga gi nongorak nama dal ningi nunga awur se ni kerak ningo la bagamonko.
GEN 6:20 Buruk kausik inangnang se mel suen biya karanga sipawasan mu kete taimon se koma koma te, imet kari imet kari dal ningi nunga awur se ningo la bagamonko.
GEN 6:21 Ale na inang duap duap, nenenga mu se, buruk kausik inangnang nunga, mu karogotala gi ale ilu biguwur ale galung bo ningi tugumko.”
GEN 6:22 Buta se Noah mel suen biya Kaem balam butata bita saparam.
GEN 7:1 Se udagi te Yawe iwita Noah maonam, “Ani ni karkem mu ni keta kariimet ningi ka bagara aolak diram. Buta se ni ka imet kuriang se iton karogo dal ningi nama naguralko.
GEN 7:2 Ni melmasak aolak ilu geragawasan se Kaem koma te ningo, mu suen la nunga ningi kari 7 ta se imet 7 tala nunga gi gi ago namarko. Se mel saki Kaem gomang motam te me anira, mu nunga ningi imet suan la, kari suan la nunga gi gi ago namarko.
GEN 7:3 Ale inangnang suen la nunga ningi kari 7 ta se imet 7 tala nunga gi gi ago namarko. Ni suwuta bitar mu me mena namamonko, udagi te nononga gue paguk ale ali imi te sor terong maukko.
GEN 7:4 Se ubou suanta buring ko mu ani balik se ali imi te tuwik biyala kaparukko, woremkalal 40 ko se tirom 40 ko, se mel suen biya nunga nungem marak bagasan mu nunga menawu saparikko.”
GEN 7:5 Se Noah mel suen biya Yawe balam uwutata beteram.
GEN 7:6 Tom lom biya ali imi te kaparam mu Noah ko yia 600 bagaram se lom kaparam.
GEN 7:7 Se nu ko imet, ko kuriang kari, se nunga imet karogo dal biya mu aragaman se lom biya me nunga maguwuram.
GEN 7:8 Melmasak aolak ilu geragawara, Yawe koma te ningo ta memek ta, se ali awote karangawara, se inangnang mel suen la ilagala ilagala,
GEN 7:9 imet kari, imet kari, Noah kote taiman ale dal aragaman, Kaem Noah maonam butata.
GEN 7:10 Se ubou suanta namaram asele lom biya aratam ale ali iramuram.
GEN 7:11 Noah ko yia 600 mu ko sige 2 se ko day 17 mu te, yu bibiya ali ningi mu barewareng mam ale basukaso. Se kualala taiti kuring pagam se
GEN 7:12 tuwik biyala kapakaso, woremkalal 40 ko, se tirom 40 tala ko.
GEN 7:13 Se tom suanta mu te la Noah, ko imet, ko kuriang ilagala suan, Shem, Ham, Japheth, se nunga imet karogo, mu dal biya mu ningi kasu naguman.
GEN 7:14 Se mel bibiya giarum ningi mu se, mel anapeya lila mu se, mel anapeya karanga geragasan mu se, inangnang se anapeya luman karogo bengesan, mu koma koma agotala dal ningi kapa sapaman.
GEN 7:15 Anapeya mel bibiya gotektek marak bagasan mu Noah kote taiman ale dal ningi kapaman.
GEN 7:16 Se mel suen la marak bagasan mu imet kari, imet kari, dal ningi kapakasan, Kaem Noah maonam butata. Asele Yawe kota dal kuring baguram.
GEN 7:17 Lom biya am kaparam nama day 40 tam, se yu lom ali kiaram kalel biya bausam se dal biya mu pataram.
GEN 7:18 Yu am kalel biya tarigiwakaso, se dal biya mu yu gomang te betela pataram tarigikaso.
GEN 7:19 Se yu biyala nunguningkiri tarigiram, duruk bibiya suen la ira kaluwuram namakaso.
GEN 7:20 Yu tarigiram duruk kalel bibiya nunga kiaram am tarigiram nama 7 metre tam.
GEN 7:21 Se ali awote mel suen biya marak bagara mu kua sapaman: inangnang, wonong ko mel bibiya, giarum ko mel diwang suen la, se mel anapeya ali awote karanga geragasan, se kariimet, am lilim paranga sapaman.
GEN 7:22 Ali te mel suen la marak bagara mu kua muruwuman.
GEN 7:23 Kaem ali ko mel marak bagara suen la nunga menawu saparam; kariimet ta, mel bibiya gotektek ta, ali awote karanga geragasan, se inangnang mu nunga menawu saparam. Noah kota suanta marak bagaram, se awilaya gotek nu ilak dal ningi bagaman mu marak bagaman.
GEN 7:24 Se lom ali lilim kaluwuram nama day 150 tam.
GEN 8:1 Bare Kaem Noah se giarum ko mel diwang se wonong ko mel lila suen biya dal te ilak bagakasan mu me nunga kuamili saparam, am nunga sinar towakaso. Se nu balam se daula barasam se yu marakam kapakaso.
GEN 8:2 Aliti yu kuring kaolam, ale kualala tuwik kuring kaolam, tuwik me kaparukko balam.
GEN 8:3 Day 150 mu ningi, yu lom kumik kueram pila pila kapakaso,
GEN 8:4 se sige 7 ko day 17 mu te dal nama duruk bibiya Ararat mu te soraram ale sanamaram.
GEN 8:5 Se yu marakam am kapawakaso nama sige 10 mu ko day 1 mu te duruk motongar kuting aratu aratu namaman.
GEN 8:6 Udagi te day 40 tala namaram, se Noah ko dal ko kuring gotek, te tatagara ko, mu kaogam.
GEN 8:7 Ale inangnang sengkasik bo beteram se aratam namaram. Bare yu me marakakaso se am binga lagakaso, me peleram tairam.
GEN 8:8 Noah yu marakam agi wore te ikiokko akingtala inangnang biton beteram se bingam namaram.
GEN 8:9 Bare yu am kalel biya anikaso, se biton namaram sor arigam, mu nu kuwim bo te daigokko wore mena, se peleram dal te tairam. Se Noah kuting garukam se te daigam, se to ningi beteram.
GEN 8:10 Noah day 7 tala baga, akingtala biton mu beteram se namaram.
GEN 8:11 Biton mu bainga ningi peleram tairam mu olive gawa gurek bo usiram ale karogo tairam. Mu te Noah ikiam yu katir marakam kaparam.
GEN 8:12 Se nu ubou suanta karogo kimi beteram ale biton mu beteram se aking namaram, bare biton mu me peleram tairam.
GEN 8:13 Noah ko yia tom 601, se yia mu te sige 1 ko day 1 mu te sor marakam. Noah dal gul gogong bo beteram ale sor marakam mu arigam.
GEN 8:14 Se sige 2 mu ko day 27 mu te ali maraka saparam.
GEN 8:15 Asele Kaem Noah maonam,
GEN 8:16 “Ni dal bitar ale ka kuriang imet iton karogo ali te kaparalko.
GEN 8:17 Melmasak suen la arungak kaparko: inangnang, se melmasak bibiya gotektek, se mel ali te karanga namasan, mu suen la nongorak kapar se gue pagamon ale ali lilim ira sapamonko,” mam.
GEN 8:18 Buta se Noah dal beteram, ale ko imet kuriang iton karogo kapaman.
GEN 8:19 Se melmasak suen la dal ningi mu nunga paoga paoga te ali te kapakasan.
GEN 8:20 Asele Noah tama bita Yawe tua ko kuwim nungam, ale melmasak sang se inangnang sang Yawe motam te ningo mu suan suan nunga giam, ale tama bita Yawe tuam.
GEN 8:21 Se Yawe Noah ko tama mu ko amilmilaram, ale gomang motam ningi balam, “Ani ikisam, ali kariimet mu ikia memek mu gotektek la karogo lagasan nama kariimet asan. Owore te se, ani udagi kariimet nunga kilek memek umu ko ali sor me maguwurikko. Ani melmasak suen la marak bagasan mu nunga menawurem iwita mu udagi me bitirikko.
GEN 8:22 “Tom ali imi me menaso, ale am aniso ko tom imi te mu, inang aguwa ko tom se inang gia ko tom mu anirukko; sor ipi ko tom se sor kowar, se worem tom se tuwik tom, se woremkalal se tirom ko tom mu butata anirukko,” mam.
GEN 9:1 Kaem Noah ko namarari ago marak nungaram ale balam, “Nina te ninga kuriang gue kaparuk ale ali sor imi karogo terong ma saparukko.
GEN 9:2 Melmasak suen biya, bibiya ta, gotektek ta, ali te se kualala bengesan se gagi ningi mu nenenga ko biring biring mamon, se nina nunga bitualko.
GEN 9:3 Nina melmasak suen la marak baga se nama taiwasan mu inang ko am nalko. Ani sume galuk nina nalko ningarem iwitatala, aitak ani mel suen biya ningarsam, mu nina am nalko.
GEN 9:4 “Bare anapeya mel, ko nunguning marak gue ago, mu me nalko.
GEN 9:5 Awiriya, bo moruk se kueruk ale kumik gue kaparuk, mu koma ikup taukko. Se anapeya mel diwang bo kariimet bo moruk se kueruk ale kumik gue kaparuk, mu koma memek tualko.
GEN 9:6 “Ani Kaem, se agata aga aimi adera ari se kariimet nungem; buta se awiriya kari bo moruk se kueruk mu nu betelatala kari kuting te kuerukko.
GEN 9:7 Bare nina mu, nina te gue paguk ale ali sor karogo terong ma saparukko.”
GEN 9:8 Se Kaem Noah ko namarari nongorak nunga maonam,
GEN 9:9 “Aitak ani ni se ka kuriang imas taleng girigir alo mu nengerak den imi kalosam,
GEN 9:10 ale mel suen biya marak karogo, inangnang se melmasak lila wonong ko se diwang giarum ko, dal ningi baga nengerak ali te kapaman, wore nongorak den imi koma suanta tala kalosam.
GEN 9:11 Den nengerak kalosam mu iwita: mel marak anisan mu udagi tuwik lom biya me ta nunga maguwurokko. Aking udagi lom biya sor me maguwurokko tala.”
GEN 9:12 Ale Kaem balam, “Ikialko. Ani den nengerak kalosam imi ko kausa bo betesam, kausa imi arigal mu den ani nina nengerak kalem, kumik menara mena, mu ko ningamin ares maukko.
GEN 9:13 Se ani kausa mu magulep taiti nuwi ningi betesam, mu aninga den ali lilim la ilak kalem mu ko kausa anirukko.
GEN 9:14 Tom ani taiti nuwi bitirik se aratuk, se magulep karogo aratuk se arigek,
GEN 9:15 mu ani den nengerak kalem mu ko angamin ares maukko, ani udagi yu lom biya te ali lilim me maguwurikko.
GEN 9:16 Tom ani magulep taiti nuwi ningi aratuk se arigek, mu ani nina kariimet se melmasak suen la marak bagasan mu nengerak aga den pempem la anirukko kalem mu ko angamin ares maukko.”
GEN 9:17 Kaem udagi tala Noah maonam, “Aninga den nina se mel suen biyala marak bagasan nengerak kalem mu magulep te la ko ikialko,” mam.
GEN 9:18 Noah ko kuriang dal beteman ale arataman mu Shem, Ham, se Japheth. Se Ham mu Canaan ko nuet.
GEN 9:19 Noah ko namarari ilagala suan umu te kariimet gue pagam ali lilim iramuram.
GEN 9:20 Noah kuting gege nagura ko kari. Se nu waen ningam bo aguwam.
GEN 9:21 Udagi nu waen sang nam ale ngualaram, ale ko guang kutuwu waram ale nunguning la ko kawam sel ningi aniwakaso.
GEN 9:22 Se Ham, Canaan ko nuet, mu tairam, ko nuet nunguning la aniwaram se arigam, ale peleram namaram ko launuria ilagala mu nunga maonam.
GEN 9:23 Se Shem Japheth ilak guang bo taman, ale nubiwinang te beteman, ale nubiring ko aolak iluman nama kawam sel ningi kasu naguman, ale nonet nunguning la aniwakaso wore kumik arigimon bore ko, nomotam kaluwu se guang taman nonet te ereman.
GEN 9:24 Se udagi te Noah ko ikia dirmam, se ko kuriang Ham nu kumik te munan beteram mu ko den ikiam.
GEN 9:25 Ale nu kuriang umu ko den iwita balam: “Canaan mu ikup biya nunguningkiri irokko! Nu noko launuria nunga dungan kari ko bagarukko.”
GEN 9:26 Ale aking balam, “Yawe nup biya, Shem ko Kaem! Canaan nu Shem ko ura dungan kari ko bagarukko.
GEN 9:27 Aninga angamang mu Kaem baluk se Japheth ko gue paguk ulalaruk, ale nuna Shem ko gue te mu nongorak nongorak bagamonko; se Canaan noko ura dungan kari bagarukko,” mam.
GEN 9:28 Tom yu lom duap beteram mu Noah ko yia tom mu 600. Ale yu lom buring ko mu 350 yia tala iwita bagaram.
GEN 9:29 Noko marak bagara tom lilim la mu 950 yia baga asele kueram.
GEN 10:1 Imi lom biya mu buring ko Noah ko kuriang Shem, Ham, se Japheth gue kaparam namaram wore nunga nunup.
GEN 10:2 Noah ko namar Japheth ko kuriang kari mu Gomer, Magog, Madai, Javan, Tubal, Meshek, se Tiras.
GEN 10:3 Se Gomer tuagu te mu Ashkenaz, Riphath, se Togarmah.
GEN 10:4 Se Javan tuagu te mu Elishah, Tarshish, se ali sor Cyprus se Rhodes kariimet alo.
GEN 10:5 Se Japheth ko gue te ko kariimet imi parasaman lang karoman, tual gotektek se sor nuwi bibiya te dagi dagi namaman, ale nunga den ago kirker.
GEN 10:6 Noah ko namar Ham ko kuriang kari mu Cush, Egypt, Put, se Canaan.
GEN 10:7 Se Cush tuagu te mu Seba, Havilah, Sabtah, Raamah, se Sabteca. Se Raamah tuagu te mu Sheba se Dedan.
GEN 10:8 Cush ko kuriang bo ko nup Nimrod. Nimrod ali imi te giram ale kari supuling sokel ago se kari ngarangarak bagakaso.
GEN 10:9 Yawe motam te mu nu bulamara kari tamatama bo iwita bagakaso. Owore te se, nuna tom sikina kari bo ko balsan, “Nu Nimrod iwita, Yawe motam te bulamara kari tamatama,” ma balsan.
GEN 10:10 Nimrod giram ali sor Shinar (Babylonia) bitarukaso, se ko wonong bibiya mu Babylon, Uruk, Akkad se Kalneh.
GEN 10:11 Nu Shinar bitaruwa se udagi Assyria agotala bitarukaso. Ale mu te ko wonong bibiya, Nineveh, Rehoboth-Ir, Calah,
GEN 10:12 se Resen umutang kaolam. Resen mu Nineveh se Calah wonong bibiya mu nunga kusumuri anikaso.
GEN 10:13 Ham tuagu te Egypt ko gue te ko kariimet mu Lydia, Anam, Lehab, Naphtuh,
GEN 10:14 Pathrus, Casluh, se Caphtor kariimet alo. Se Casluh tuagu te mu Philistia kariimet.
GEN 10:15 Ham tuagu te Canaan ko kuriang laun mu Sidon. Canaan ko gue te ko kariimet mu Heth alo,
GEN 10:16 se Jebua alo, se Amor, Girgash,
GEN 10:17 Hivi, Arki, Sini,
GEN 10:18 Arvad, Zemar, se Hamath alo. Udagi te Canaan ko gue te ko kariimet mu parasaman.
GEN 10:19 Nunga ali te dagiman bagakasan mu ko tom Sidon duap beteram nama wonong Gerar, Gaza duap te; se koma worem bausa te nama Sodom, Gomorrah, Admah, se Zeboiim, Lasha duap te.
GEN 10:20 Se kariimet gue imi lilim la mu Noah namar Ham ko tuagu te ko kariimet. Suan suan nongota nunga sor te dagi namaman, ale suan suan nunga den ago kirker.
GEN 10:21 Noah ko namar Shem tuagu te mu ko kuriang kari agotala. Shem ko laun mu Japheth. Nu Eber tuagu te kapaman mu nunga girigir bagoso.
GEN 10:22 Shem ko kuriang kari mu Elam, Asshur, Arphaxad, Lud, se Aram.
GEN 10:23 Se Aram tuagu te mu Uz, Hul, Gether, se Meshek.
GEN 10:24 Se Arphaxad tuagu te mu Shelah, se Shelah tuagu te mu Eber.
GEN 10:25 Eber ko kuriang kari ilagala, bo ko nup Peleg. Peleg ko tom te ali ko kariimet nunumi pagaru gilingiman, ale motam kirker bagakasan. Se Peleg ko uria ko nup Joktan.
GEN 10:26 Joktan tuagu te mu Almodad, Sheleph, Hazarmaveth, Jerah,
GEN 10:27 Hadoram, Uzal, Diklah,
GEN 10:28 Obal, Abimael, Sheba,
GEN 10:29 Ophir, Havilah, se Jobab. Se imi suen la Joktan ko namarari wore nunga nunup.
GEN 10:30 Se sor kariari mu te bagakasan mu Mesha duap beteram nama wonong Sephar, sor duruk ago koma worem bausa mu te aratam.
GEN 10:31 Se kariimet gue imi lilim la mu Noah namar Shem ko tuagu te ko kariimet. Suan suan nongota nunga sor te dagi namaman, ale suan suan nunga den ago kirker.
GEN 10:32 Se nunup imi kariimet Noah ko kuriang nutagu te arataman wore nunga nunup, se nunga wonong sor nunga nunup. Yu lom biya menaram se ko buring ko mu, kariimet gue pagam sor iram; kariimet mu suen la Noah ko kuriang nutagu te la aratu sapaman.
GEN 11:1 Tom mu te mu ali lilim la ko kariimet mu den suanta te munakakasan.
GEN 11:2 Nuna koma worem bausa mu te nama, kuwim wolong bo sor Shinar mu te arigiman ale te dagiman.
GEN 11:3 Nuna nunumi manorman, “Ario, ana ali gege monak ale kainak se brick ko arukko.” Nuna kawam biya te kaola ko manga mena. Bare nuna brick te kawam kalomonko mu nungurman. Ale nunga mel bo, ko kiri aora biya, brick te palungurmon se numi ilukuawurukko, mu karogotala.
GEN 11:4 Asele balman, “Aitak ana nangata nanga wonong biya kalonak, ale ningi kawam bo aromemek se kalel biya, taiti gomang kautaukoyam kalonakko. Se kariimet arigimon ale anananga nanip patawumonko. Mena mu, kariimet sang taimon nanga parusuwumon se kirker namanak bore ko.”
GEN 11:5 Bare Yawe nunga wonong se kawam kalel aromemek kaloman mu arigokko tai kaparam,
GEN 11:6 ale balam, “Kariimet imi nunga bagara suanta, se den suanta te munakawasan. Nuna duap beteman mel imi betesan se udagi munan duap duap mu nunga ikia te betemonko terong mamonko.
GEN 11:7 Buta se ana nama kapanak, nunga den ngualawunak, se udagi nunumi nuguring me ikimonko,” mam.
GEN 11:8 Ale Yawe nunga parusuwuram se ngual ngual namaman, ali sor suen biya te bagakasan, ale nuna udagi nunga wonong umutang me kaloman.
GEN 11:9 Se wonong mu nup Babel maman, mu awuk, Yawe wonong oworta te ali lilim la nunga den ngualawuram ale nunga parusuwuram, se ali sor suen biya te namaman ale bagakasan.
GEN 11:10 Imi Shem ko kuriang alo. Yu lom mu buring ko, yia ilagala namaram se Shem ko namar gira Arphaxad aratam. Tom mu te mu Shem ko yia tom mu 100.
GEN 11:11 Namar Arphaxad buring ko mu Shem 500 yia tala bagaram. Se yia luan umu ningi noko kuriang sang kari se imet agotala bilangaman.
GEN 11:12 Arphaxad ko yia tom 35 asele ko kuriang kari gira aratam, mu Shelah.
GEN 11:13 Arphaxad udagi 403 yia tala bagaram. Se yia luan umu ningi noko kuriang sang kari se imet agotala bilangaman.
GEN 11:14 Shelah ko yia tom 30 asele ko kuriang kari gira aratam, mu Eber.
GEN 11:15 Shelah udagi 403 yia tala bagaram. Se yia luan umu ningi noko kuriang sang kari se imet agotala bilangaman.
GEN 11:16 Eber ko yia tom 34 asele ko kuriang kari gira aratam, mu Peleg.
GEN 11:17 Eber udagi 430 yia tala bagaram. Se yia luan umu ningi noko kuriang sang kari se imet agotala bilangaman.
GEN 11:18 Peleg ko yia tom 30 asele ko kuriang kari gira aratam, mu Reu.
GEN 11:19 Peleg udagi 209 yia tala bagaram. Se yia luan umu ningi noko kuriang sang kari se imet agotala bilangaman.
GEN 11:20 Reu ko yia tom 32 asele ko kuriang kari gira aratam, mu Serug.
GEN 11:21 Reu udagi 207 yia tala bagaram. Se yia luan umu ningi noko kuriang sang kari se imet agotala bilangaman.
GEN 11:22 Serug ko yia tom 30 asele ko kuriang kari gira aratam, mu Nahor.
GEN 11:23 Serug udagi 200 yia tala bagaram. Se yia luan umu ningi noko kuriang sang kari se imet agotala bilangaman.
GEN 11:24 Nahor ko yia tom 29 asele ko kuriang kari gira aratam, mu Terah.
GEN 11:25 Nahor udagi 119 yia tala bagaram. Se yia luan umu ningi noko kuriang sang kari se imet agotala bilangaman.
GEN 11:26 Terah ko yia tom 70 baga asele namar Abraham bilangaram. Asele buring ko mu Nahor se Haran bilangaman.
GEN 11:27 Imi Terah ko kuriang alo: Terah ko kuriang mu Abram, Nahor, se Haran. Haran tuagu te mu Lot bilangaram. Asele koras Milcah, se uria Iscah bilangaman.
GEN 11:28 Terah am marak bagaram se namar Haran giram kueram, Chaldea ko wonong Ur nu te bilangaram wore te aking kueram.
GEN 11:29 Abram imet tam, ko nuwus mu Sarai. Uria Nahor betela imet tam, ko nuwus mu Milcah, Haran ko nanawus.
GEN 11:30 Se Sarai mu kumik kuriang mena, mu awuk, nu kuin sisira.
GEN 11:31 Udagi te Terah namar Abram se numas Lot, se noton Sarai, Abram ko nuwus, nunga giam ale Chaldea wonong Ur beteman ale Canaan namakasan. Bare nama Harran wonong te arataman mu aking umu te dagi gilingiman.
GEN 11:32 Terah umu te baga kueram. Noko yia tom mu 205.
GEN 12:1 Yawe Abram maonam, “Ka wonong sor, ka kariimet, ka gue suan nunga bitar ale sor ani ka kausekko mu te namarko.
GEN 12:2 “Ani marak sokel kisek ale ni te kariimet motam biya bo ilu biguwurekko; ani nup biya ni kisek, se ni te kariimet mel ningo ningo arigimonko.
GEN 12:3 Awiriya munan ningo kete bitiruk, mu ani munan ningo kote bitirikko; bare awiriya nika bita maguwurok, mu ani nu bita maguwurikko; se ni te kariimet suen la ali imi te mu daiga bagara ningo arigimonko,” mam.
GEN 12:4 Se Abram Yawe kuring karo tuam ale barasam sor umu beteram. Se Lot nu ilak namaram. Abram ko yia tom 75 tom nu wonong Harran mu beteram.
GEN 12:5 Nu ko imet Sarai tam, ale ko uria ko namar Lot tam, ale arungak namakaso. Nuna nongota nunga melmasak se nunga ura kariimet se melmasak suen la Harran baga se giman mu gi sapaman, ale karogo Canaan nama laga nama arataman.
GEN 12:6 Se Abram ko kariimet ago nama Shechem wonong mu te, tam biya bo te sanamiwoso, nup beteman Moreh maman, mu te arataman. Tom mu te Canaan kariimet sor mu te am bagakasan.
GEN 12:7 Se Yawe Abram kote aratam ale maonam, “Ali ewerta ani nika nimasari ka taleng girigir ago ningarikko,” mam. Se Abram kuwim Yawe nukote aratam mu te manga te altar kaolam ale Yawe nup patawuram.
GEN 12:8 Udagi nu ko kariimet arungu sor mu beteman ale aolak iluman nama sor duruk ago, Bethel wonong ko koma worem bausa mu te arataman ale kuwim taman. Se Bethel mu koma worem kapara mu te anikaso, se Ai wonong mu koma worem bausa mu te anikaso. Sor mu te Abram akingtala altar kaolam ale Yawe nup patawuram.
GEN 12:9 Udagi nu aking ko kariimet arungu barasaman ale Canaan ko koma south mu te, sor nup Negev masan, wore te namakasan.
GEN 12:10 Udagi te karak biya kaparam se sor mu te na inang menaram. Se Abram tom tukunangta ko Egypt bagarukko nama kaparam.
GEN 12:11 Se tom nu Egypt wonong te nama kasu nagurokko pipingi aram, mu nu ko nuwus Sarai iwita maonam, “Ikiko. Ni imet kema motam balayam.
GEN 12:12 Se ani ikisam, Egypt kari ni karkamon ale balmon, ni aninga aiwus mamon, ale aninga momon ale nika tamonko.
GEN 12:13 Buta se ni iwita nunga manaruko, ni aninga agoras ma baluko. Se nuna ni te ani ninguru aga sinar tamonko, me aga momonko,” mam.
GEN 12:14 Se Abram Egypt tai aratam se diram tala, Egypt kari alo noko imet koma balayam arigiman.
GEN 12:15 Se Pharaoh ko kari bibiya Sarai ago arigiman ale Pharaoh manorman, “Imet imi imet yawara pa!” maman. Ale namaman taman ale ilak Pharaoh ko kawam te namaman.
GEN 12:16 Se Pharaoh Sarai ko ninguru kuakaso, ale kilek ningo la Abram kumik te bitakaso. Ale sipsip, goat, bulmakau, donkey, camel, se ura dungan kariimet suen biya Abram tuam.
GEN 12:17 Bare Pharaoh Abram ko nuwus Sarai noko imet ko tam bore ko, Yawe kuera memek duap duap Pharaoh se ko kariimet mu nungarukaso.
GEN 12:18 Se Pharaoh Abram ko den beteram se nu tairam se isuam, “Ni awuk se munan ewere ani angimik te beterem? Sarai mu nika niwus, bare ni awuk se wetang te me aga manem?
GEN 12:19 Ni awuk se nika koras ma balem se ani nu aga imet ko taem? Buta se ka niwus iwo to ale ilak tagi talko!”
GEN 12:20 Ale Pharaoh ko kari nunga maonam se Abram, ko nuwus, ko ura kariimet, se nunga mel suen la karogo nunga karoman, se Egypt wonong beteman ale namakasan.
GEN 13:1 Abram Egypt beteram ale Canaan ko koma south mu te Negev namaram, ko imet se ko melmasak suen la ago namaram. Se Lot arungak namaram.
GEN 13:2 Abram ko mel suen biya, noko sipsip, goat, bulmakau suen biya, se ko manga silver, se ko gold mu biya tala.
GEN 13:3 Nu sor Negev mu te baga beteram ale barasam, ale lage luan te ani barasu barasu Bethel peleram namakaso. Nu kuwim Bethel se Ai ko kusumuri, te baga beteram, mu te tai aratam.
GEN 13:4 Kuwim umu nu motam motam Kaem ko altar te kaolam. Umu te tai aratam ale Yawe nup patawuram.
GEN 13:5 Se Lot Abram me bitakaso. Nu ko sipsip, goat, bulmakau, se ko kuriang imet, se ko ura kariimet se ko kawam sel lilim ago Abram kowom karo geragakaso.
GEN 13:6 Nuna wete nunga melmasak singir biya, se kuwim te dagiman mu kirikirikaram se nunumi te sapamonko me terong.
GEN 13:7 Se nunga bulmakau sipsip bitua kari nunumi karogo kaeyakasan. Nuna la umu te me bagakasan. Bare Canaan sang se Perez sang sor mu te ago bagakasan.
GEN 13:8 Se Abram Lot maonam, “Ikup imi ni analak nanga kusumuri me anirukko. Nika ura kari se aninga ura kari kiwem imi me betemonko, mu awuk, ni analak gue suan.
GEN 13:9 Ni arikko, ali ulal biya aniso. Se nanimi betenak ale awar awar baganakko. Ni ali sengam ko mu gemang tui, mu ani ali ngas ko mu te namarikko. Agi ni ngas ko mu gemang tui, mu ani sengam ko namarikko.”
GEN 13:10 Se Lot loagaram ale Jordan ko sor wolong koma Zoar namaram mu arigam, sor mu yu suen biya, Yawe ko ningam Eden iwita, se Egypt sor iwitatala. Tom mu Yawe Sodom Gomorrah me maguwukaso, aitak.
GEN 13:11 Buta se Lot Jordan ko sor wolong koma worem bausa mu te mu lilim la gomang tuam, ale umu te nunumi beteman ale Lot barasam namakaso.
GEN 13:12 Abram ali Canaan mu te bagakaso. Se Lot mu namaram Jordan ko sor wolong mu ko wonong gotektek ningi ningi nama Sodom duap te daigam.
GEN 13:13 Sodom kariimet mu kariimet memek. Nuna Yawe koma te kilek memek memek nunguningkiri bitakasan.
GEN 13:14 Lot namaram, se udagi Yawe Abram maonam, “Ni te sanamiwasam mu te baga se loager ale ali sor imi ari gurugu saparko.
GEN 13:15 Ali sor lilim la ni arigisam imi ani ni, se ka kuriang gue lilim la ningaru saparikko. Se ali mu eng tom suen biya nenenga.
GEN 13:16 Ani nika gue te kariimet bitirik se paguk ale saun, kaura ko koma mena iwita aratamonko.
GEN 13:17 Ario, ni bares ale ali ani kisisam imi te dugu karo gerage ale ko maiya ko ulal arikko. Ani ali imi lilim la ni kisisam.”
GEN 13:18 Se Abram barasam ko kuwim sor moa giam ale Hebron namaram, ale Mamre ko tam bibiya mu duap te kuwim tam ale bagakaso. Nu mu te altar bo kaolam ale Yawe nup patawuram.
GEN 14:1 Tom mu te sor Shinar ko king Amraphel, se sor Ellasar ko king Arioch, se sor Goiim ko king Tidal, se sor Elam ko king Kedorlaomer
GEN 14:2 mu nunumi nuguting iluman ale kager ko namaman. Nuna Sodom ko king Bera, se Gomorrah ko king Birsha, se Admah ko king Shinab, se Zeboiim ko king Shemeber, se Bela ko king, nup Bela tala, mu arungu kagermonko namaman. Bela wonong ko nup bo Zoar.
GEN 14:3 King alo 5 imi mu Siddim ko sor wolong mu te kager ko tai ilu biguwuman. Sor wolong mu aitak Dead Sea masan.
GEN 14:4 Nuna giringila yia 12 ko Elam ko king Kedorlaomer ko bowa ningi bagakasan. Bare yia mu buring ko mu nuna Kedorlaomer beteman ale nuna nongota sanamaman.
GEN 14:5 Bare ko yia buring ko mu te, Kedorlaomer, ko king ilagala suan karogo numi kuting iluwam mu arungu namaman ale Ashteroth Karnaim sor mu te, Rephaim alo nongorak kagerman ale nunga menawuman. Ale nama sor Ham mu te Zuzim alo mu agotala nunga menawuman. Ale nama Shaveth Kiriathaim mu te Emim alo betelatala nunga menawuman.
GEN 14:6 Ale namaman sor duruk ago Seir umu te, Hor alo nunga parusuwuman nongorak nama El Paran, sor garagarayam mu duap te nunga awuman.
GEN 14:7 Asele nuna peleman En-Mishpat (Kadesh) namaman, ale Amalek alo nongorak kagerman, ale nunga sor lilim la bataguru nobowa tuguman. Ale Amor alo Hazezon Tamar bagakasan mu betela nunga nobowa tuguman.
GEN 14:8 Bare king 5, Sodom, Gomorrah, Admah, Zeboiim, se Bela (Zoar), mu Siddim ko sor wolong mu te kager ko sanami muruwuman.
GEN 14:9 Se king Kedorlaomer ko king ilagala suan arungu taiman, ale king 5 mu arungak kagerman, ale ninguru nunga maguwuman.
GEN 14:10 Siddim ko sor wolong umu te mu mutim kolta ago mu suen biya anikaso. Se Sodom Gomorrah nunga king mu nagu parasaman se nunga kari sang mutim mu ningi dagulaman ale kueman. Se saki la naguman duruk te nama tarigiman.
GEN 14:11 Se Kedorlaomer ko king ilagala suan arungu mu Sodom Gomorrah ningi na inang mel ningo ningo gi ago namaman.
GEN 14:12 Ale Abram uria ko namar Lot mu Sodom bagara ewere se, nu agotala se ko melmasak suen la karogo gi ilak namaman.
GEN 14:13 Bare kari bo kager ko naguram ale Hebrew kari Abram kote namaram ale maonam, “Nuna Lot agotala taman ale ilak namaman,” mam. Tom mu te Abram mu Mamre ko tam bibiya wore duap ningi bagakaso. Mamre mu digo Amor ko kari bo, se ko uriamitak ilagala, Eschol se Aner. Kari ilagala suan imi Abram ilak tiran gar ningo, nunumi nongomang suanta bagakasan.
GEN 14:14 Se Abram ko uria ko gue Lot gi ilak namaman mu ko den ikiam, mu nu ko kari sokel ago, kager ko terong, mu nunga auram se taiman. Kari mu nunga tom 318; nuna noko kawam ningi bilangaman ale laga gilingiman. Nu nunga giam ale Kedorlaomer se ko king ilagala suan arungu mu nunga karoman, arungak nama sor Dan mu te arataman.
GEN 14:15 Tirom Abram ko kari nunga paogam se nongorak kagerman nongorak nama Hobah, Damascus koma north mu te arataman.
GEN 14:16 Kager mu ningi Abram Kedorlaomer ko king ago melmasak tere giman mu nongote gi saparam, ale ko gue kuagi Lot ko melmasak lilim karogo nuguting te bataguru tam, imet kuriang ko kariimet lilim la karogo nunga giam, bo me maga namaram.
GEN 14:17 Abram Kedorlaomer se ko king ilagala suan arungak numi kuting iluwam mu, kager te nunga menawuram ale peleram taikaso. Se Sodom ko king Abram amilmil tuokko sor wolong Shaveh mu te nama aratam ale arigam. Sor wolong Shaveh mu tom sikina balsan “King ko sor wolong” masan.
GEN 14:18 Bare king bo tala, Melchizedek, Salem ko king, mu bread se waen giam ago tairam. Nu Kaem Kalel Biya ko priest,
GEN 14:19 se Abram marak tui se maonam, “Kaem Kalel Biya, taiti se ali beteram, mu ni Abram marak kisokko.
GEN 14:20 Kaem Kalel Biya nu nup biya! Nu ka saongam se ka kager kari memek nunga menawurem.” Se Abram mel suen biya giam mu pakakumuram ale motam 10 ko kaparam, ale motam gira suanta mu Melchizedek tuam.
GEN 14:21 Bare Sodom ko king Bera mu Abram maonam, “Mel suen biya ni kager te giem mu nika. Bare aga kariimet nunga bataguru giem mu nunga bita aisuko,” mam.
GEN 14:22 Bare Abram iwita balam, “Yawe, Kaem Kalel Biya, taiti se ali beteram, mu ko koma te ani nunguningta nunguning ka manorsam,
GEN 14:23 ani nika mel buna bo ta me ta taikkowo! Mena. Mu awuk, ni maingte balu, ‘Ani te se Abram kumik mel suen biya ago,’ me wore ko.
GEN 14:24 Ani mel bo agata angimik ko me giekko. Mel aninga kari maingkala naman borta la ani giem. Se aga saonga ilagala suan, Aner, se Eschol se Mamre, mu asele nunga mel saki am gimonko.”
GEN 15:1 Udagi te Yawe kausa bo ningi Abram iwita maonam, “Abram, ni me nguangerko. Ani nika karem; ani mel ningo nunguningkiri kisekko,” mam.
GEN 15:2 Bare Abram balam, “Yawe, ni keta suanta aninga Biya, ni anape ko mel ningo ani aisuko? Ani angimik kuriang mena. Se awiri ani agiwim te aninga mel ningo mu giokko? Agi aninga ura kari Eliezer, Damascus kari, mu aninga mel suen biya giokko e?
GEN 15:3 Ni kuriang bo ani me aisem, se aninga ura kari ani agiwim tauk ale aninga melmasak suen la nu giokko.”
GEN 15:4 Bare Yawe Abram maonam, “Nika ura kari sumu ni kiwim te ka melmasak me giokko. Kuriang kari bo ni keta ka gue nunguningkiri umutang ni kiwim taukko.”
GEN 15:5 Ale Yawe Abram tam ilak watingi aratam ale maonam, “Kualala taiti gomang te loager ale baras suen la mu kau saparko terong agi mu arikko.” Ale mam, “Nika gue te mu baras umu uwutata sor magamonko,” mam.
GEN 15:6 Yawe kausa beteram ale den balam mu Abram ko gomang ningi nunguning aram, owore te se Yawe nu kari ningo diram ko ma balam.
GEN 15:7 Ale maonam, “Ani Yawe, anigita ali ewere kisek se nika arukko kerak Chaldea ko wonong Ur beterem ale kerak tairem,” mam.
GEN 15:8 Bare Abram mam, “O Yawe, aninga Biya, ani awuk ta ko ikiek nunguningta ali imi aninga ali ko maikko?”
GEN 15:9 Se Yawe den koma maonam, “Bulmakau pagar gotek bo, se goat pagar bo, se sipsip anumang bo, nunga yia ilagala suan mu se, biton gotek se arum gotek nunga gi ale karogo tairko,” mam.
GEN 15:10 Se Yawe mel suen la balam mu Abram giam ago kote tairam, ale bulmakau se goat se sipsip mu kusumuri nunga pakaku koma sing sang nunga awuram. Bare nu inangnang ilagala me nunga pagaru kirker nunga awuram.
GEN 15:11 Se taraga saki taiman Abram mel awuram mu namonko karogo kaeyakasan, bare Abram nunga karokaso.
GEN 15:12 Worem kapa nagukaso se sor awuru iluwam taikaso, se Abram ninguru aniram kueram. Se tiromorom biya bo, nguangara karogo mu tairam iramuram.
GEN 15:13 Se Yawe nu iwita maonam, “Ninguru ikiko. Nika taleng girigir sor bo nononga sor mena mu te 400 yia iwita bagamon, se sor mu ko kari dungan ura te nunga bita maguwumonko.
GEN 15:14 Bare ani sor wonong nuna nunga bita maguwumon mu ikup nungarikko. Se tom nuna wonong mu betemon, mu nuna nunga melmasak lilim la karogo aratamonko.
GEN 15:15 Bare ni mu yawarakala baga laga ninguru garuker ale gemang lila karogo kuar se ka mutim tugumonko.
GEN 15:16 Nika gue te ka kariimet mu sor iwareng te baga laga nunga taleng girigir aratamon, bare tairate me pelemon taimonko. Mu awuk, Amor kariimet nunga ali te dagiwasan mu nunga memek mu ko sokel te ikup arigimonko mu ko tom te me tai aragoso. Tom mu te tai aratuk mu nuna pelemon taimonko.”
GEN 15:17 Worem nama kaparam se sor tirom batagam, se kani bo, tama bur ningi barasuwara mu se, galep kaniwara mu bulmakau goat sipsip pagaru koma sing sang awuram mu nunga kusumuri namaman.
GEN 15:18 Tom umutang te Yawe Abram ilak den kalo se balam, “Ani ali imi ni se ka gue te lilim la ningarsam. Se ali ko tom mu Egypt ko Wadi mu te se nama yu biya Euphrates.
GEN 15:19 Ani Ken kariimet alo, se Keniz, Kadmon,
GEN 15:20 Heth, Perez, Rephaim, Amor,
GEN 15:21 Canaan, Girgash, se Jebus kariimet alo nunga ali mu bataguru taik ale ningarikko,” mam.
GEN 16:1 Abram ko nuwus Sarai kuriang bo me ilu tuikaso. Bare ko ura dungan imet bo, Egypt ko, mu arungak bagakaso, ko nup Hagar.
GEN 16:2 Se Sarai Abram maonam, “Yawe ani atagu kaolam se ani kuriang bo me iluwem. Ni namar aninga ura dungan imet wore ilak anir se nu kuriang bo iluwok agi mu aninga.” Se Abram Sarai kuring iluwam.
GEN 16:3 Se Sarai ko ura dungan imet Hagar mu Abram ko nuwus bo iwita balu tuam. Nuna yia 10 ko Canaan baga munan imi nungumik te aratam.
GEN 16:4 Se Abram Hagar ilak bagaram se tuagu aratam. Se tom Hagar numi ikiam nu tuagu ago, mu nu Sarai mel yam ko bitakaso.
GEN 16:5 Se Sarai Abram maonam, “Ni ikup ani giwasam imi ko kotam! Aninga ura dungan imet ni kiting te beterem, se nu aitak tuagu ago, se ani mel yam ko aga beteso. Yawe kota ni analak nanga tuterukko!”
GEN 16:6 Se Abram den koma balam, “Ikiko! Hagar mu nika ura dungan imet. Mu ni nu bitarsam. Nika gemang te ni nu kumik te aguwaya bitarko mu uwutata bitarko.” Se Sarai Hagar bita maguwukaso ale yaman ikup ninguru tuikaso. Se nu nunga beteram ale namakaso.
GEN 16:7 Hagar nama laga sor merang te yu bo bulowolok basuwara mu duap te daigam; yu mu lage Shur namara mu norogen ko aniso. Se Yawe ko engel arigam ale kote tairam,
GEN 16:8 ale isuam, “Hagar, Sarai ko ura dungan imet, ni aparete wore tairem, ale apalak namarko?” Se Hagar mam, “Aninga imet biya Sarai ko nguangerem ale naguwasam.”
GEN 16:9 Se Yawe ko engel maonam, “Ni piler kote namar ale nu la iki karo tuiko.”
GEN 16:10 Akingtala maonam, “Ani nika tagu te kuriang gue nungek se gue paguk ninguru sor magaruk, se kariimet bo kaurokko me terong.”
GEN 16:11 Yawe ko engel akingtala maonam, “Ni aitak tagu karogo, se ni kuriang kari ilup, ale ko nup mu Ishmael meko, mu awuk, Yawe nika gemang niara mu arigam.
GEN 16:12 Bare nika kuriang mu kumik lila mena, donkey diwang iwita bagarukko; nu kariimet ngual ngual nongorak kaerukko, se kariimet mu betela nu ilak dun kopa ilumonko. Nu ko gue suan arungu ningo me bagarukko,” mam.
GEN 16:13 Se Hagar Yawe ko iwita balam, “Aitak ani Kakirip motam te pempem lagasam mu amotam te arigem. Buta se ani nup betesam, El Roi, mu awuk, nu Kaem, ani nu motam te lagasam.”
GEN 16:14 Buta se Hebrew den te yu mutim umutang mu nup balsan Beer Lahai Roi. Se yu mutim mu aitak wonong Kadesh se Bered nunga kusumuri am aniso.
GEN 16:15 Se Hagar Abram ko kuriang kari iluwam se nup beteram Ishmael mam.
GEN 16:16 Abram ko yia tom 86 bagaram se kuriang mu bilangaram.
GEN 17:1 Abram ko yia tom 99 se Yawe kote aratam ale iwita maonam, “Ani Kaem Sokel Ago. Aninga agiring tom suen biya karo ale munan diram la bitarko.
GEN 17:2 Se ani ni kerak den kalem mu ko iki se balik se ka taleng girigir suen biya aratamonko.”
GEN 17:3 Se Abram bugura kulukam ale koma ali ningi kaparam. Se Kaem nu maonam,
GEN 17:4 “Ani ni kerak den iwita kalosam: ni kariimet motam suen biya nunga girigir aratuko.
GEN 17:5 Se ka nip Abram mu ani menawusam. Aitak nika nip mu Abraham, mu awuk, ani aitak ni kariimet motam suen biya nunga nonet gira ko ka betesam.
GEN 17:6 Ani balik se nika taleng girigir suen biya aratamon ale ni te sor nuwi bibiya aratamonko. Ale ni te king arika aratamonko tala.
GEN 17:7 “Ani ni kerak den kalosam imi butata pempem anirukko, ni analak nanga kusumuri se nika gue luan udagi taiwasan mu nongorak butata anirukko. Ani nika Kaem, se nika gue luan udagi mu nunga Kaem baga se lagarikko.
GEN 17:8 Se Canaan ali lilim la imi, aitak ni kari iwareng iwita te bagasam, mu ni se nika gue luan maiya taiwoso mu ningarikko, se ali mu eng am nenenga arukko. Ale ani nenenga Kaem bagarikko.”
GEN 17:9 Kaem Abraham aking maonam, “Bare ni se ka taleng girigir udagi aratamonko mu karogo, nenenga ura mu aninga den kalem mu karo tui se lagaralko.
GEN 17:10 Aninga den kalem umu ko kausa mu kari suen la ningimik guang batoga ko munan te nama saparalko. Ale munan imi butata karo tui se lagaralko.
GEN 17:11 Nina ningimik guang batoga te nama saparalko: ninga kuriang kari iru bilangamon mu day 8 mu te nungumik guang batoga te namamonko; se ninga ura imet nunga kuriang kari ilusan mu se, ura dungan kari nina gue iwareng nongote nunga diaman mu karogotala nungumik guang batoga te nama sapamonko. Se munan imi mu den ani nina nengerak kalem umu ko kausa iwita anirukko.
GEN 17:13 Nengeta ninga kuriang, se ninga bagara suan nunga kuriang, se ura kari nongote nunga diasan mu suen la nungumik guang batoga te nama sapamonko. Ikialko. Ningimik guang batoga ko munan imi pempem butata anirukko.
GEN 17:14 Bare kari bo agi kuriang kari bo munan imi kumik te me beteral, mu nenenga ningi me bagarukko. Mu awuk, nu aninga den nengerak kalem umu me karo tuam. Buta se kaoral se tagi taukko.”
GEN 17:15 Kaem akingtala Abraham maonam, “Bare nika niwus Sarai mu nup Sarah mu te aruko. Nup Sarai mu ani menawusam.
GEN 17:16 Ani marak tuek se nu ka kuriang kari ilu kisokko. Ani marak tuek se nu kariimet motam suen biya nunga nunam gira bagarukko. Ale nu te king arika aratamonko.”
GEN 17:17 Se Abraham bugura kulukam ale moke ali ningi kaparam, se gusi laga gomang ningi la mam, “Agi kari aora bo ko yia tom 100 mu kuriang gue bo bitirukko terong e? Se aga imet aora Sarah mu ko yia tom 90, mu nu kuriang iluwokko terong e?”
GEN 17:18 Uwuta balam ale Kaem maonam, “Aguwa mu Ishmael la marak tui se aninga agiwim taukko,” mam.
GEN 17:19 Bare Kaem “Mena,” mam. “Nika niwus Sarah kuriang kari ilu kisok se ni nup bitar Isaac meko,” mam. “Ani den ni kerak kalem mu koma suanta nu se ko gue te mu nongorak pempem anirukko.
GEN 17:20 Bare Ishmael mu ni balem butata ani marak tuekko. Nu te kariimet gue suen biya paga tuokko. Nu kari supuling bibiya 12 mu nunga nonet gira bagarukko, se ko taleng girigir kasik biya nunguningkiri aratamonko.
GEN 17:21 Bare aninga den ni kerak kalem mu koma suanta tala Isaac kote anirukko. Tom iwitatala yia namake ko taiwoso mu te, Sarah kuriang mu ilu kisokko.”
GEN 17:22 Kaem den mu Abraham ilak balu saparam, mu eng am Abraham beteram ale namaram.
GEN 17:23 Se kowarkalal suanta mu te la, Abraham Kaem kuring kaoram ale ko namar Ishmael se, kari noko kawam te bilangaman mu se, kari sor iwareng te nunga diaram se taiman bagakasan, mu nungumik guang batoga te nunga beteram.
GEN 17:24 Abraham ko yia tom 99 se kumik guang batoga te namaram.
GEN 17:25 Se ko namar Ishmael mu ko yia tom 13 mu te kumik guang batagorman.
GEN 17:26 Abraham namar Ishmael ilak se, ura kari alo nu ilak bagara, mu suen la kowarkalal suanta mu te la nungumik guang batoga te nama sapaman.
GEN 18:1 Udagi worem kowar biya se Abraham tam Mamre bibiya mu duap ningi, ko kawam sel kuringi dagiwaram se Yawe kote aratam.
GEN 18:2 Abraham dagiwa loagaram mu kari ilagala suan ko sel koma ko sanamiwaman se nungarkam, ale naguram amilmil nungarukko nongote namaram ale bugura kulukam ale koma ali ningi kaparam.
GEN 18:3 Ale bo gira sanamaram mu maonam, “Aga Biya,” mam, “ani ningo nuam ko agarkal agi mu ani nenenga ura kari aga kawam me kiaralko, ani ninga sangikko.
GEN 18:4 Ani balik se yu ago taimon se nisiwik te anuwal ale aga tamarum te neneman saparalko.
GEN 18:5 Nina aninga kawam te taiman, se ani na sang ningarik se nal sokel tal, ale asele barasal aolak iluwalko.” Se nuna balman, “Mu terong. Balsam butata bitarko,” maman.
GEN 18:6 Se Abraham ko kawam sel ningi biririka namaram ale Sarah maonam, “Tairate plaua ningo nunguningkiri singir ilagala suan gi ale gurugu ale bread ko kaiko,” mam.
GEN 18:7 Aking pasak ala bulmakau te bagaman mu te namaram ale bo kumik titiyam kulak mu iluwam, ale ko ura kari tuam se tairate la kaiyam ale nungam burangaram.
GEN 18:8 Asele Abraham bulmakau nunguning kaniram mu giam, ale goat ko amin kiri mu giam, ale kiri sang pakongaram, bread te ilu nasan, mu giam ale karogo nama nongoma te awuram. Se nuna na nowakasan mu nu nungumik duap te tam bowa ningi sanamiwakaso.
GEN 18:9 Nuna na no kutuwuman ale Abraham isarman, “Nika niwus Sarah apoko ya?” maman. Se Abraham balam, “Uwa, kawam sel ningi bagoso,” mam.
GEN 18:10 Asele Yawe iwita Abraham maonam, “Nunguningta, tom iwitatala yia nangama ko taiwoso mu te, Sarah nika niwus kuriang kari iluwok ilak bagaruk se ani tairik arigekko,” mam. Se Sarah nuna nubiring ko, kawam sel kuringi baga se den umu ikiwakaso.
GEN 18:11 Abraham Sarah ilak garukaman nunguningkiri, ale Sarah kuriang iluwokko tom kiaram.
GEN 18:12 Se Sarah gusi se gomang ningi la balam, “Ani angimik garuk nunguningkiri, se aninga kari biya mu betela garuk nunguningkiri. Se kuriang gi patawura ko amilmil mu awuk ta nangate pelerukko?”
GEN 18:13 Se Yawe Abraham isuam, “Awuk se Sarah gusiram ale mam, ‘Ani garukerem ale awuk ta kuriang iluwekko ya?’ mam.
GEN 18:14 Ani Yawe. Ani anapeya bitirikko mu aningate ikup iwita mena. Tom iwitatala yia nangama ko taiwoso mu te, Sarah kuriang kari iluwok ilak bagaruk se ani nengete tairik arigekko.”
GEN 18:15 Se Sarah nguangaram, ale kawelaram, “Ani me gusirem,” mam. Bare Yawe balam, “Mena. Ni gusirem.”
GEN 18:16 Kari ilagala suan mu namamonko barasaman ale nomotam kaparam se Sodom wonong arikasan. Se Abraham arungak nama lage te nunga awurokko arungu namakaso.
GEN 18:17 Ale Yawe kota numi isuam, “Ani anapeya mel bitirikko ko negawasam mu anape ko Abraham koma te kaluwurekko? Mena.
GEN 18:18 Mu awuk, Abraham te sor bo aromemek se sokel ago aratukko, se sor saki ali imi te mu nu te marak tamonko.
GEN 18:19 Ani nu atumukirem, nu ko kuriang, ko taleng girigir nunga kiti gurugok se, ani Yawe aga den karo tumon ale munan ningo diram la betemon se, mel suen biya ani nu kumik te bitirikko balem mu bita saparikko.”
GEN 18:20 Buta se Yawe Abraham maonam, “Sodom Gomorrah ningi munan duap duap memek nunguningkiri wore arataso, se ko den suen biya arataso.
GEN 18:21 Se ani nama kaparik arigek ale den ikiem mu uwutata agi mu ko arigek ikiekko.”
GEN 18:22 Se kari ilagala mu nongoma guruguman ale Sodom namakasan. Bare Abraham Yawe ilak am sanamiwakaso.
GEN 18:23 Asele Abraham Yawe kote pingi nuam kasu namaram ale isuam, “Kari Biya,” mam, “awuk, ni kariimet ningo diram mu kariimet memek mu arungu lilim nunga menawurko e?
GEN 18:24 Bare awuk? Kariimet ningo diram 50, sor mu te bagamon, mu wonong mu am menawu sapar agi, nunga ningo ko to ilupko e?
GEN 18:25 Ani ikisam, ni uwuta me bitarko. Ni uwuta bitar mu kariimet ningo ta, kariimet memek ta, memek koma suanta arigimonko. Buta se ani ikisam, ni uwuta me bitarko. Ni ali lilim ko Tutera Kari se ningo diram la bitarko.”
GEN 18:26 Se Yawe den koma iwita balam, “Ani Sodom ningi kariimet ningo diram 50 ko nungarkik, mu nononga ningo ko se sor lilim la me maguwurikko.”
GEN 18:27 Se aking Abraham mam, “Ani ni Kari Biya kerak iwita me den tagirekko, mu awuk, ani ali kari, kupkup te aga nungem.
GEN 18:28 Bare aking awuk? Kariimet pila kam 45 mu ningo diram, mu ni awuk bitarko? Sor mu lilim maguwur i?” Se Yawe balam, “Ani kariimet ningo 45 ko nungarkik, mu ani nunga ningo ko se sor me maguwurikko,” mam.
GEN 18:29 Se Abraham aking isuam, “Bare kariimet ningo diram 40 iwita nungarki, mu ni awuk me?” Se nu balam, “Ani kariimet ningo 40 ko nungarkik, mu umu nunga ningo ko sor wonong me maguwurikko,” mam.
GEN 18:30 Se aking Abraham wosenga se balam, “Kari Biya, ani aking den bo balikko mu ni me ko gemang magarukko. Se kariimet ningo 30 bagamon mu awuk bitarko?” Se nu balam, “Ani kariimet ningo diram 30 ko nungarkik, mu ani sor lilim me maguwurikko.”
GEN 18:31 Se Abraham aking balam, “Kari Biya, ani iwita me bitirikko agila wore akingtala ka isarsam, kariimet ningo nuam 20 iwita bagamon, mu awuk bitarko?” Se nu balam, “Kariimet ningo 20 mu nunga ningo ko ani sor mu lilim me maguwurikko.”
GEN 18:32 Se Abraham aking balam, “O Kari Biya, ago ko gemang me magarukko, bare aga isa nukum ewere ka isuekko. Kariimet ningo mu 10 iwita, mu awuk bitar?” Se nu balam, “Ani kariimet ningo 10 bagamon se nungarkik, mu ani wonong lilim me maguwurikko,” mam.
GEN 18:33 Yawe Abraham ilak munaka kutuwuram ale Abraham beteram. Se Abraham peleram ko kawam sel ningi namaram.
GEN 19:1 Engel ilagala bainga ningi Sodom wonong te tai arataman. Se Lot lage kuringi dagiwa nungarkam, ale barasam nongote namaram ale bugura kulukam ale koma ali ningi kaparam,
GEN 19:2 se mam, “Aga kari bibiya, ani ninga ura kari, aga kawam te tairalko. Tairal ale nisiwik anuwal ale, tirom agarak aga kawam te aniralko. Se tumong biyala asele nina aolak ilu namaralko.” Bare nuna balman, “Mena. Ana tirom imi wonong tuagu te aninakko.”
GEN 19:3 Bare Lot am sail tagi lagaram, se nuna ilak ko kawam te namaman. Asele Lot bread yeast mena mu kaiyam ale na yawara bo nungam ale nungaram se no gilingiman.
GEN 19:4 Nuna animonko negawaman se Sodom wonong lilim ko kari, kulak te, garuk te taiman, Lot ko kawam laturu guruguman,
GEN 19:5 ale Lot aruman ale isarukasan, “Kari ilagala tirom kerak bagamonko taiman mu apoko ya? Nongorak aratu se ana nongorak aninakko.”
GEN 19:6 Se Lot nungarkukko aratam, ale songkuring buring ko baguram,
GEN 19:7 ale balam, “O aga sikisaki, nina munan memek imi me beteralko.
GEN 19:8 Ikialko. Aninga kuriang imet ilagala mu kari arungu katir me animan, mena. Umutang arungak aratik se nina aguwaya arungak beteralko mu beteralko. Bare nina kari imi nungumik te kilek memek bo me beteralko. Nuna aninga daup, se ani ninguru nunga bituekko.”
GEN 19:9 Bare nuna balman, “Lage bitar ale tagi toko!” maman. Nuna Lot ko balukasan, “Kari imi kari iwareng, bare aking tutera kari ko aratukko kaeso e?” Ale balukasan, “Ni me tagi to, mu ana kari mu nungumik te memek luan nuam bita se, ni mu eng am memek biyala to bore ko,” maman. Ale Lot am guguna tuikasan, ale songkuring batagarmonko Lot kokosa te ita diruwuman.
GEN 19:10 Bare kari ilagala kawam ningi mu nuguting garukuman ale Lot tagiman se kawam ningi kasu naguram se songkuring baguman.
GEN 19:11 Ale kari kulak te, garuk te, songkuring karogo sanamiwaman mu nomotam maguwuman se posaman ale kawam songkuring arigimonko me terong.
GEN 19:12 Se engel ilagala mu Lot manorman, “Nika gue suan agi ewela ago, ka iton, ka kuriang kari se imet, se awiriya bo wonong imi te ni karogo ko ikiwasam, mu suen la nunga gi ale wonong imi bitarko.
GEN 19:13 Mu awuk, ana wonong imi menawunakko taiman. Yawe wonong ewere ko bagara memek arigam ikiam ale menawunakko balam se ana taiman.”
GEN 19:14 Se Lot nu Sodom kari ilagala noko nanawusari nongorak namonko nunga luan iluwam mu nongote namaram ale nunga maonam, “Nina pasak barasal ale wonong imi beteralko. Yawe wonong imi maguwurokko pingi aram,” mam. Bare nuna ilagala den mu ikiman mu den kolara ko balman.
GEN 19:15 Se ukira ago engel ilagala mu Lot guguna tuman, “Bares ale ka imet, ka nanawusari ilagala mu nunga gi ale sor imi beteral ale tagi talko! Wonong ewere nunga memek koma tamonko, bare nina karogo memek tal bore ko!”
GEN 19:16 Bare Lot am ikup biya, se engel ilagala kuting te taman, ko kuriang imet ago nuguting te iluman, ale arungak wonong mu ko buring ko arataman. Yawe uwutata gomang nungaram ale nunga saongam.
GEN 19:17 Nongorak arataman se engel bo nunga maonam, “Kueral bore ko, naguralko! Nibiring ko me loagaralko, ale sor wolong te me sanamaralko. Nagural duruk te tarigiralko. Mena mu, memek taiso mu ninga sarumu warukko!”
GEN 19:18 Bare Lot balam, “Aga kari bibiya, suwuta mena ko!
GEN 19:19 Nina nengemang aisiman ale yawarakala aninga sangorman. Bare duruk mu awar biya, se ani tairate me te namarik se ikup mu lage luan te aga iluwok se ani kuerikko.
GEN 19:20 Arigalko. Wonong gotek bo pingi nuam aniso, mu asele ani te tairate nagu namarikko terong mam. Mu wonong gotektir, se aguwaya balal mu ani te nagu namarik ale aimi kaluwurekko.”
GEN 19:21 Se engel nu maonam, “Mu terong. Wonong gotek mu ani betela me maguwurikko.
GEN 19:22 Ario! Tairate wonong mu te nagural namaralko! Nina nama aratal bare asele ani sor maguwurikko.” Lot wonong mu ko balam wonong gotektir ma balam, se nuna wonong mu nup beteman Zoar maman.
GEN 19:23 Worem basu aratuwaram se Lot nama Zoar aratam.
GEN 19:24 Se Yawe tama sulphur karogo kaniwara mu taiti gomang te waram se tuwik iwita Sodom Gomorrah wonong te kaparam se wonong am lilim malilaram.
GEN 19:25 Yawe uwutata wonong ilagala mu se, ko sor wolong se ko kariimet se tam anapeya suen la nunga menawu saparam.
GEN 19:26 Bare Lot ko nuwus giris palagam buring ko loagaram ale nu agotala kani malilaram, ale geragam manga bangawakoyam bangawoso.
GEN 19:27 Sor ukiram tumong biyala Abraham kuwim nu Yawe ilak te munakaram mu te peleram nama sanamaram.
GEN 19:28 Ale motam loagaram se Sodom Gomorrah wonong te animan mu te nama kaparam, se ko sor wolong lilim la tama bur kaetkiriyam barasuwakaso se arigam.
GEN 19:29 Tom Kaem sor wolong mu ko wonong ilagala mu nunga kai maliluwurokko, mu nu Abraham ko wosenga ko ikiam, ale Lot sangaru towa se sor nu te bagaram mu menawuram.
GEN 19:30 Lot Zoar wonong te bagarukko nguangaram. Ale ko nanawusari ilagala nunga giam ale arungak duruk te nama tarigiman ale manga gogong ningi bagakasan.
GEN 19:31 Se tom bo ko nanawus biya mu ko uria maonam, “Anananga ba garukaram,” mam. “Ana ko munan nunguning te kari ginakko, bare kari ito imi te ana arungak nanakko mena.
GEN 19:32 Buta se nanga ba yu tunak se nauk ale ninguru ngualaruk se ilak aninak ale kuriang ilunak se nanga nainet ko nup me menarukko,” mam.
GEN 19:33 Se tirom nuna ilagala nunga nonet waen tuman se nam ale ninguru ngualaram. Se ko nanawus biya tairam nuet ilak aniram. Bare nunga nonet waen ninguru ngualawuram se ko nanawus kiwem nu ilak beteram mu nu me ko ikiam.
GEN 19:34 Aking ukiram se ko nanawus biya mu ko uria gotek mu maonam, “Ekalako ani ba ilak anirem. Se aitak tirom imi mu aking waen tunak se nauk ngualaruk se ni ani beterem turan ilak anirko. Se nu te nanga nainet ko nup me menarukko.”
GEN 19:35 Se tirom aking waen tuman se nam ngualaram, se ko nanawus gotek mu ilak aniram. Nu ninguru ngualaram, ale nu akingtala nanawus gotek mu kiwem nu ilak beteram mu nu me ko ikiam.
GEN 19:36 Buta se kuriang itiwik ilagala mu nongota nunga nonet Lot kumik te nutagu aratam.
GEN 19:37 Se biya mu kuriang kari iluwam ale ko nup Moab mam, mu nu Moab kariimet nunga girigir.
GEN 19:38 Se ko nanawus gotek mu kuriang kari iluwam tala, ale ko nup Bet-Ami mam. Bet-Ami mu Amon kariimet aitak am anisan wore nunga girigir.
GEN 20:1 Abraham Mamre sor beteram ale Negev namaram, ale wonong ilagala Kadesh se Shur ko kusumuri bagakaso. Ale tom nu Gerar sor te baga se mu,
GEN 20:2 noko nuwus Sarah mu noko koras ko ma balam. Se Gerar ko king Abimelech Sarah ko balam, se ilak kote taiman.
GEN 20:3 Bare tirom bo te Kaem ipingira te Abimelech kote tairam ale maonam, “Ni mu am kua namarko wore marak bagasam, mu awuk, ni imet sumu ko kari karogo bare ni taem.”
GEN 20:4 Bare Abimelech Sarah ilak me katir aniram. Se nu balam, “Kari Biya, ani memek bo me beterem. Bare ni aninga kariimet ago aga bita maguwurko e?
GEN 20:5 Ikiko. Abraham kota Sarah noko koras ma balam. Se Sarah betela Abraham mu noko koras mam. Se aninga ikia te nu nunguningta balam makasam, ale memek bo betesam iwita me ko ikikasam. Buta se ani memek bo me beterem.”
GEN 20:6 Se Kaem ipingira mu ningi nu maonam, “Nunguningta, mu ani ikiem, ni me ikia se uwuta beterem. Buta se ani nika ikia kalem, ni amakete kilek memek bitar bore ko, se ni nu ilak me taga anirem.
GEN 20:7 Se aitak kari mu ko nuwus sumu tuiko! Nu prophet bo, se ni ko ko ngatangaruk se me kuarko. Bare ni me tui, mu ni ko ikiko, ni ka kariimet suen la ago kueralko.”
GEN 20:8 Se ukiram se tumong biyala Abimelech ko kari supuling nunga auram se taiman, se mel aratam mu ko nunga maonam. Se nuna ninguru nguangakasan.
GEN 20:9 Asele Abimelech Abraham auram se kote tairam se isuam, “Ni awuk se ana nogo ko kilek suwutata beterem a? Ani anape memek nikate beterem se ni ani aga kariimet ago ikup memek ewere nangarem? Ni kiwem bo ani angimik te me bitarko wore beterem.
GEN 20:10 Ni anape duap ko suwutata beterem?”
GEN 20:11 Se Abraham den koma balam, “Ani iki paguwurem, sor ewere ko kariimet Kaem ko me nguangasan iwita ikiem, ale Sarah ko aninga momon se kuerikko iwita ikiem ale ani uwutata beterem.
GEN 20:12 Bare mel bo tala mu nunguningta Sarah mu aninga agoras. Anananga nainet duap suanta, bare nainam mu kirker. Se ani nu aga imet ko taem.
GEN 20:13 Se ulengkala Kaem aninga ait ko duap yager bitirikko balam. Se ani barasikko se Sarah iwita manem, ‘Ana sor saki te geraga se mu, ni aninga angamang motam balik mu karo tui mu asele nunguningta ni aninga kuesam maikko. Aninga angamang mu ana apareyate namanak, mu ni aninga agoras ko nimi baluko,’ maem.”
GEN 20:14 Se Abimelech sipsip se bulmakau se ura dungan kariimet sang ago Abraham tuam. Ale Sarah karogo tuam.
GEN 20:15 Ale maonam, “Arikko, ali imi lilim la mu aninga. Bare ni koma aguwaya mu te dagiko, mu am te dagiko.”
GEN 20:16 Ale Sarah maonam, “Ani nika kariimet nomokete manga silver 1000 imi ka koras tusam, mu aninga dolara nikate mu diasam. Ni memek bo me beterem.”
GEN 20:17 Sarah kumik te, Yawe Abimelech ko nuwus se ko ura dungan imet suen la nutagu kaolam se kuriang me ilukasan. Se Abraham Kaem kote wosengam, se Kaem Abimelech saongam, ale ko nuwus se ko ura dungan imet nunga nutagu kaogam, se aking kuriang ilukasan.
GEN 21:1 Yawe maingkala balu beteram uwutata, ko nunguning Sarah kumik te beteram.
GEN 21:2 Abraham garukaram nunguningkiri, bare Sarah tuagu aratam se tom Kaem maingkala balu beteram mu te kuriang kari iluwam.
GEN 21:3 Se Abraham kuriang nup beteram Isaac mam.
GEN 21:4 Udagi day 8 namaram se Abraham Kaem balam butata ko kuriang Isaac kumik guang batogam.
GEN 21:5 Abraham ko yia tom 100 bagaram se Sarah kuriang Isaac iluwam.
GEN 21:6 Se Sarah iwita balam, “Kaem ani gusira amilmil aisam. Se awiriya ani ago ko den ikiok, mu ani agarak karogo gusirok amilmilarukko.”
GEN 21:7 Akingtala balam, “Kariimet bo mel bo iwita Abraham kumik te aratukko me ko ikiwaram, bare aitak nu garuk ningi ta ani ko namar ilu tuem.”
GEN 21:8 Se kuriang Isaac lagaram ale amin beteram, se Abraham ko na biya bo beteram.
GEN 21:9 Se Abraham ko kuriang Egypt imet Hagar tuagu te mu Isaac ilak kola se beta te atumu tokaso, se Sarah arigam,
GEN 21:10 ale Abraham maonam, “Ura dungan imet ko kuriang ilak nunga karoko!” mam. “Imet sumu ko kuriang nika mel sang me giokko. Mel suen biya imi mu aninga kuriang Isaac ko la,” mam.
GEN 21:11 Se Sarah den balam mu Abraham gomang motam ninguru batagam, mu awuk, Ishmael mu noko kuriang tala.
GEN 21:12 Bare Kaem nu maonam, “Ni ura dungan imet mu ko kuriang ilak me nunga gemang batagukko. Ni Sarah den balso mu karo tuiko, mu awuk, noko kuriang Isaac ko tuagu te ani kariimet gue nunga balem mu aratamonko.
GEN 21:13 Bare ani balik se nika ura dungan imet ko kuriang umu ko kuriang imas, ko taleng girigir suen biya tala aratamonko, mu awuk, nu nika kuriang tala.”
GEN 21:14 Ukiram se tumong biyala Abraham na se, goat kumik guang te yu kuting nungurman mu giam, ale ago nama Hagar biwinang te awuram, ale ko kuriang ilak nunga awuram se namakasan. Nuna nama sor merang Beersheba koma mu te geraga dalela se bagakasan.
GEN 21:15 Tom nunga yu giman mu menaram, mu Hagar ko kuriang ilak nama tam gotek bo bowa ningi beteram se bagakaso.
GEN 21:16 Se nu nama awar nuam daigam ale ikia moakaso, se kuamin tugukaso, “Ani kuriang ari sagarik se kuerukko me ko kuesam,” makaso. Ale nu daigam baga kuriang niakaso se nu ago niakaso.
GEN 21:17 Se Kaem kuriang mu ko niara ikiam. Se ko engel duruk te baga se Hagar auram ale maonam, “Hagar, ni anape ko ikia ka moa lagoso ya? Me nguangerko! Kaem kuriang niakaso mu ikiam.
GEN 21:18 Nama kuting te patawur se barasuk se noman taukko, mu awuk, noko gue te ani kariimet motam biya bo bitirik se aratukko,” mam.
GEN 21:19 Ale Kaem Hagar motam sinar awuram se yu mutim bo arigam, ale te namaram yu utuam, ale sang karogo nama kuriang tuam se nam.
GEN 21:20 Kaem kuriang mu bitaruwaram se lagaram kari aram. Nu sor merang Paran mu te bagakaso, ale nu bulamu nana ko kari terong bagakaso.
GEN 21:21 Se nu sor merang mu te bagaram se ko nuam Egypt imet bo to tuam.
GEN 21:22 Tom mu te King Abimelech ko kager kari supuling Phicol ilak Abraham kote taiman ale iwita ilak munakaman, “Kaem ni kerak bagoso se mel suen biya betesam mu ningo la arataso.
GEN 21:23 Buta se ni Kaem koma te den ningo bo aga manaruko, ni pempem la ani agarak, agi aga kuriang alo aga taleng girigir nangarak, ningo la bita se lagerko. Ni taira kari bo iwita ali imi te dagiwasam. Buta se ani ningo kerak bitakasam iwita, ni ani agarak se aga sor lilim la nangarak nika ningo mu bitarko.”
GEN 21:24 Se Abraham balam, “Ani butata bitirikko Kaem aninga den ikiwoso,” mam.
GEN 21:25 Asele Abraham ko yu mutim Abimelech ko kari bataguru taman ale guramaman mu ko Abimelech ilak balam.
GEN 21:26 Se Abimelech mam, “Arikaya kiwem sumu beteman mu ani me ko ikisam. Ni awuk se ulengkala ani me aga manem se ani aitakta diram ikiem?”
GEN 21:27 Se Abraham sipsip sang se bulmakau sang ago Abimelech tuam se nuna ilagala den kaloman.
GEN 21:28 Abraham ko sipsip ningi sipsip gotek pagar 7 mu nunga giam ale kilimik nunga awuram.
GEN 21:29 Se Abimelech nu isuam, “Kiwem sumu ko duap awuk?”
GEN 21:30 Se Abraham koma balam, “Sipsip gotek 7 imi aninga agiting kisisam. Imi kausa, ni te iki se lagerko, mu awuk, yu mutim mu ani agata irem.”
GEN 21:31 Se udagi te kariimet sor mu nup beteman Beersheba maman, mu awuk, Abraham se Abimelech mu te den kaloman.
GEN 21:32 Ale mu te numi gomang suanta beteman, ale Abimelech ko kager kari supuling Phicol ilak peleman Philistia namaman.
GEN 21:33 Se Abraham Beersheba sor te tam tamarisk bo aguwam, ale Yawe, nu Kaem tom suen biya bagoso, wore ko nup patawuram.
GEN 21:34 Ale Abraham taira kari iwita Philistia koma mu te tom maiya biya bagakaso.
GEN 22:1 Udagi Kaem Abraham ira arigam. Nu maonam, “Abraham,” mam. Se Abraham “Ani iweya,” mam.
GEN 22:2 Se Kaem maonam, “Ka kuriang suanta Isaac, ni ninguru ko kuesam, mu to ale ilak Moriah sor te namarko. Ale duruk bo ani ko balik mu te namar ale Isaac te tama bur siring yawara bita aisuko,” mam.
GEN 22:3 Se ukiram tumong biyala Abraham barasam ale melmasak gi donkey awote awuram. Ale ko namar Isaac se ko ura kari ilagala ago nunga giam. Nu tama ko tam sang pakokaram nama terong mam, asele nongorak kuwim Kaem balam mu te aolak iluwam namakaso.
GEN 22:4 Day ilagala aolak iluman nama day 3 mu te Abraham motam patawu duruk Kaem balam mu arigam, bare duruk mu katir awar nuam anikaso.
GEN 22:5 Se nu umu te ko ura kari ilagala mu nunga maonam, “Nina imi te donkey karogo bagaral se, ani kuriang ilak koma owore te namanak ale Kaem nup patawunak, ale asele pelenak nengete tainakko,” mam.
GEN 22:6 Ale Abraham tam siping ago te tama bitirukko mu patawu Isaac tuam se giam. Se nu kota mu tama se batir ago giam. Nuna wete aolak iluman nama se,
GEN 22:7 Isaac nuet Abraham isuam, “Ba,” mam. Se Abraham koma ko mam, “Aga namar, baluko,” mam. Se Isaac mam, “Ana tama se tam mu giman, bare sipsip te tama bita Kaem tunakko mu apoko ya?” mam.
GEN 22:8 Se Abraham balam, “Aga namar,” mam, “Kaem kota sipsip te tama betenakko mu nangarukko,” ma se wete aolak iluman namakasan.
GEN 22:9 Nuna nama kuwim Kaem balam mu te arataman, se Abraham umu te altar bo kaolam ale tam awote muram. Ale ko namar Isaac mayang te taliparam, ale patawu tam muram mu awote beteram.
GEN 22:10 Ale batir tam, ale ko namar te morukko,
GEN 22:11 bare Yawe ko engel duruk wonong te baga se auram, “Abraham! Abraham!” mam. Se Abraham “Ani iweya,” mam.
GEN 22:12 Se Yawe ko engel nu maonam, “Ni kiting kuriang sumu kumik te me ta bitar ale kiwem bo kumik te me bitarko. Aitak asele ani ko ikiem, ni Kaem ko nguanga se kuring karo tusam, mu awuk, nika namar suanta diram, bare ni me ko gemang soraram,” mam.
GEN 22:13 Se Abraham motam patawuram ale sipsip anumang bo, ko kom tam kower kutiram se bagaram mu arigam. Ale namaram iluwam ago tairam ale ko namar kuwim te Kaem tama bita tuam.
GEN 22:14 Ale Abraham sor umu nup beteram, “Yawe nangarukko,” mam, (Jehovah-Jireh). Ale tom mu te se tai aitak kariimet balsan, “Yawe ko duruk te mel nangarukko,” masan.
GEN 22:15 Se Yawe ko engel duruk wonong te baga akingtala Abraham auram,
GEN 22:16 ale maonam, “Yawe iwita balam, ‘Ani agata suanta ani Biya, se ani wetang te ka manorsam, ni kiwem ningo beterem ale ka namar suanta sumu ko gemang me soraram.
GEN 22:17 Buta se ani marak ningo nunguningkiri kisek ale ka kuriang gue mu suen biya se kaura koma mena, baras taiti ningi mu iwita, se saun langi mu iwita. Ale sor saki nengerak barimamon mu nuna la nosowek te nunga eremon ale nunga sor mu nobowa tugumonko.
GEN 22:18 Se nika gue te ali likilim ko kariimet marak nungarikko, mu awuk, ni ani agiring karo tuem.’”
GEN 22:19 Asele Abraham peleram tai ko ura kari ilagala mu nongote aratam, asele nuna suen la peleman Beersheba namaman. Se Abraham sor mu te bagakaso.
GEN 22:20 Tom sang namaram se Abraham ko uria Nahor, nuwus Milcah, se nunga namarari ago nunga den ikiam.
GEN 22:21 Kuriang Uz mu laun, se uria Buz, se Kemuel, nu Aram ko nuet,
GEN 22:22 se Kesed, Hazo, Pildash, Jidlaph, se Bethuel.
GEN 22:23 Se Bethuel tuagu te mu Rebekah. Abraham ko uria Nahor ko nuwus Milcah namarari 8 umutang nunga iluwam.
GEN 22:24 Se Nahor ko nuwus uria mu ko nup Reumah, se ko namarari nunga iluwam mu Tebah, Gaham, Tahash se Maakah.
GEN 23:1 Sarah yia 127 ko baga kueram.
GEN 23:2 Nu Canaan sor te Kiriath Arba (Hebron) baga kueram. Se Abraham kumik duap te daigam ale ko mo nia lagakaso.
GEN 23:3 Ale udagi te Abraham nuwus kueram aniwaram mu beteram, ale barasam ale Heth kariimet nongorak munakaram. Nu iwita balam,
GEN 23:4 “Ani taira kari nina nengerak bagasam ewere te se, ani ali bilik nengete diarik ale aga kariimet kuera wore te nunga mutim tugumekko angamang aniso.”
GEN 23:5 Se Heth kariimet Abraham den koma manorman,
GEN 23:6 “Dom kari, ni anananga den ikiko. Anananga ningi ni kari supuling aromemek. Owore te se ka niwus ko kumik guang mu anananga kuera kariimet nunga mutim ningo nunguningkiri umu bo te am mutim tugumko. Ana nanga ningi bo kuera mutim umu ko gomang me ikuwurokko pa!”
GEN 23:7 Se Abraham barasam ale Heth kariimet, sor mu ko kotam, bugura kulukuru nungaram,
GEN 23:8 ale balam, “Bare nenenga nengemang ani aiwus imi te mutim tugumekko, mu nina ani angama tal ale kari Ephron, Zohar ko namar, ilak munakaralko.
GEN 23:9 Ani manga gogong nup balsan Machpelah masan wore diarikko angamang aniso. Manga gogong mu Ephron ko ali ko dun te aniso. Nina isual se ani ko manga gogong mu ko tom te diram la diarik se nenenga ningi aninga ali motam iwita anirukko.”
GEN 23:10 Heth kariimet suen la wonong ko lage kuringi biguwura kuwim te biguwuman. Se Ephron mu karogo nunga ningi dagiwa barasam, ale kariimet suen la nomokete Abraham ko den koma balu tuam:
GEN 23:11 “Mena, aninga dom, balik ewere ikiko. Ali mu kisisam, ale ko manga gogong mu karogotala kisisam. Aninga kariimet nomokete angamang ningi nunguning te kisisam. Ka niwus te mutim tugumko.”
GEN 23:12 Bare Abraham akingtala Heth kariimet, sor mu ko kotam, bugura kulukuru nungaram,
GEN 23:13 ale Ephron maonam, “Aninga agiring ikiko, se kariimet ago ikimonko. Ani ali bilik imi manga te diarikko. Manga mu yam to se ani aga imet te mutim tugumekko.”
GEN 23:14 Se Ephron aking mam,
GEN 23:15 “Agiring ikiko, aga dom. Ali umu ko diara koma mu silver ko ikup 400 shekel, bare analak mel mu ko me balnakko, mu mel yam. Ka imet am te mutim tugumko.”
GEN 23:16 Bare Abraham manga tom Ephron Heth kariimet nomokete balam mu ikiam, ale Ephron maonam, “Terong!” mam. Ale diara kari betesan turantala, nu ko manga giam ale ko ikup skel te tuteram ikiam, ale silver ko ikup 400 shekel to Ephron tuam.
GEN 23:17 Munan mu te Abraham Ephron ko ali Machpelah mu nu dia tam. Se ali mu sor Mamre duap te. Abraham ali mu se ko manga gogong se ko tam melmasak lilim la dia tam.
GEN 23:18 Se Heth kariimet biguwura te animan mu nuna suen la ikiman, ali umu aitak Abraham ko ali ma balman.
GEN 23:19 Asele Abraham ko nuwus Sarah ko kumik guang sor Machpelah ko manga gogong ningi beteram. Mu Mamre duap te (Hebron), se ali lilim Canaan mu te mutim tugumam.
GEN 23:20 Buta se Heth kariimet nunga ali biling manga gogong karogo mu eng am Abraham ko kariimet nunga ali motam ko aram.
GEN 24:1 Abraham aitak mu ninguru garukaram. Yawe sangarukaso se ko kulak te tai garuk ningi anapeya bitakaso mu ningo la aratukaso.
GEN 24:2 Se nu ko ura kari nunga supuling gira nunguningkiri mu maonam, “Ni kiting agaluwong bowa ningi bitar, ale
GEN 24:3 Yawe, duruk wonong se ali ko Kaem koma te balu, Canaan sor ani te bagasam imi ko imet bo to ale aninga namar me tuiko.
GEN 24:4 Bare piler aninga wonong duap te namar ale aninga gue suan ningi Isaac ko imet toko.”
GEN 24:5 Se ko ura kari balam, “Bare imet umu ko wonong duap bitiruk ale imi te tairukko me amilmilaruk, mu ani nika namar la ilak nika sor duap te pelerik agi awuk?”
GEN 24:6 Bare Abraham koma balam, “Mena!” mam. “Ni aninga kuriang to ale ilak mu te me namarko!
GEN 24:7 Yawe, duruk wonong ko Kaem, aga wonong duap, aga singsang ningi, aga aru tam, ale den balam ale nunguningta nunguning mam, nu ali imi aninga taleng girigir nungarukko balam, mu borta ko engel bitiruk se girok namarukko. Se sor umutang te ni aninga namar ko imet mu arikko.
GEN 24:8 Bare imet ni kerak tairukko me amilmilaruk, mu terong, mu nikate memek bo mena. Bare ni aninga namar to ale ilak aninga wonong duap te me namarko.”
GEN 24:9 Se ura kari ko kuting Abraham kualuwong bowa ningi beteram ale maonam, “Ni balsam butata bitirikkowo!” mam.
GEN 24:10 Ale Abraham ko camel 10, se mel ningo saki ago giam. Ale nu mel suen la nungam, ale Aram Naharaim ko lage kaoram ale Nahor ko wonong te namakaso.
GEN 24:11 Ale nama wonong nung te aratam, bare watingi yu mutim duap te camel nunga awuram se dagiman nonoman sapawakasan. Umu bainga ningi, se imet nunga yu utua ko tom tala.
GEN 24:12 Se nu Yawe auram, “O Yawe, aninga dom Abraham ko Kaem, ni aninga ura guyak awur, ale aninga dom Abraham ko gomang motam nunguruko.
GEN 24:13 Ani yu imi duap te bagasam. Se wonong imi ko imet itiwik yu utumonko taiwasan.
GEN 24:14 Se aninga angamang mu taimon se nunga ningi bo manik, ‘Ka yu kuting te yu sang utu aisu se naikko,’ maik, se nu baluk, ‘Ni no se ani sang ka camel nungarik se namonko,’ ma baluk, umutang te ani ko ikiek, imet borta ni atumukirem se nu nika ura kari Isaac ilak naukko. Se umu te betela ani ko ikiek, ni aninga dom kari ko gomang motam nungem maikko.”
GEN 24:15 Nu guranek menawuwaram mu Rebekah yu kuting biwinang te giam ale taikaso. Rebekah mu nu Bethuel ko nanawus. Se Bethuel mu Abraham uria Nahor nuwus Milcah ilak nutagu te aratam.
GEN 24:16 Se imet itiwik mu koma motam balayam nunguningkiri; nu kari bo ilak tom bo te me aniram. Nu yu mutim te kaparam yu utuam ale karogo bausam.
GEN 24:17 Se ura kari mu biririkaram kote namaram ale mam, “Yu sang ais se naikko,” mam.
GEN 24:18 Se Rebekah balam, “Mu terong,” mam. Ale yu kuting ago mu kutuwuram ale iluwam se ura kari nokaso.
GEN 24:19 Ura kari yu no saparam se itiwik umu maonam, “Ani ka camel agotala yu nungarik se namon ale nungumik terong maukko,” mam.
GEN 24:20 Ale yu kuting ago mu tawir camel te yu nasan mu ningi waram se nokasan. Se aking naguram namaram yu kuting mu aking utuam karogo tai waru nungaram, ale butata tala bitawaram se camel suen la yu naman nungumik karogo terong ma sapaman.
GEN 24:21 Ura kari mu kutek mam, ale itiwik mu kiwem bitakaso mu ari se, Yawe noko aolak mu ko nunguning wetang saparuk agi wore ko motam bitakaso.
GEN 24:22 Tom camel yu no sapaman asele ura kari mu nangamuru ko ring bo, gold te nunga se ko ikup 6 gram iwita mu se, nagiting ko paspas ilagala, gold te nunga se suan suan ko ikup mu 120 gram iwita, mu woyam ale
GEN 24:23 tui se isuam, “Ni awiri ko nanawus a?” mam. “Ni awuk ikisam? Nika niet ko kawam te mu ana kuwim te aninakko karogo agi?”
GEN 24:24 Se itiwik mu balam, “Ani Bethuel ko nanawus. Se aninga ait mu Nahor Milcah nunga namar.”
GEN 24:25 Ale mam, “Ananangate camel nunga kuwim ningo ago, se nunga inang terong la aniso. Se galung nina te aniralko mu karogotala.”
GEN 24:26 Se Abraham ko ura kari mu bugura kulukam, ale Yawe nup patawu se
GEN 24:27 balam, “Yawe, ni nip biya. Ni aninga dom Abraham ko Kaem. Ni noko gomang motam se nika ningo nu ilak beterem mu ko kamili me saposo. Se ani betela, ni Yawe, ani lage aga kausem, se tai aga dom ko gue suan nongote aratem, mu ko amilmil kisisam.”
GEN 24:28 Se imet itiwik mu naguram ko kawam te namaram, ale nuam se suen la kawam te mu mel suen biya nu kumik te aratam mu nunga maonam.
GEN 24:29 Se Rebekah ko koras ko nup mu Laban. Nu karogotala den Rebekah balam mu iki saparam, ale gold ring ko koras Rebekah nung kuamuru te mu arigam, aking gold ring ilagala kuting te mu agotala arigam, ale aratam biririka namaram ale Abraham ko ura kari yu mutim duap te camel nongorak bagaram mu arigam.
GEN 24:31 Ale auram ale balam, “Yawe ni kerak bagoso. Ni tairko. Ni anape ko ewerete sanami lagasam? Namanakko. Ani nika kiwim sor nungem, ale ka camel nunga karogo nungem.”
GEN 24:32 Se Abraham ko ura kari mu kawam te namaram. Se camel nungumik te melmasak mu giman se kaparam, se sua merang te animonko mu se, sirsir inang ko namonko mu karogo tai awuman. Ale yu Abraham ko ura kari, ko ura kari arungu nusuwik te anumonko mu karogo tai nungarman.
GEN 24:33 Asele na nungarman. Bare ura kari mu balam, “Ani anapeya ko tairem mu balik se ikial, asele na naikko,” mam. Se Laban balam, “Buta, balu se ikinakko.”
GEN 24:34 Se ura kari duap beteram, “Ani Abraham ko ura kari.
GEN 24:35 Yawe aninga dom biya mu marak ninguru tuam, se nu kari aromemek, kumik mel ago bagoso. Yawe mel suen biya nu tuam: sipsip se bulmakau, silver se gold, ura kari se ura imet, se camel se donkey ago terong mam.
GEN 24:36 Se noko nuwus Sarah garuk ningi ta kuriang kari iluwam, se aninga dom biya mu ko mel suen la mu ko namar umu tuam.
GEN 24:37 Aninga dom biya aga isuam se aing maem, se den aora biya iwita aga maonam, ‘Ni Canaan sor imi, nunga ali bilik ani te dagiwasam umu ko imet itiwik bo to aninga namar ko nuwus iwita me tuiko.
GEN 24:38 Bare aninga ait ko duap yager te namar ale, aninga gue suan nunga ningi aninga namar ko imet bo arikko,’ mam.
GEN 24:39 “Se aninga dom biya mu aking iwita isuem, ‘Se imet itiwik mu ani agarak tairukko me amilmilaruk agi mu, ani awuk bitirikko?’
GEN 24:40 “Se nu koma balam, ‘Yawe koma te ani diram la aolak ilu lagasam mu, noko engel bo bitiruk se ni kerak namaruk, se aolak imi ningo la aratuk, se ni aninga ait ko duap yager se aninga gue suan ningi aga namar ko imet bo arikko.
GEN 24:41 Se ni aga gue suan ningi namar se imet itiwik umu guramamon agi mu, ni kimik den mena.’ Nu uwutata aga maonam.
GEN 24:42 “Buta se aitakta kowarkalal ani tai yu mutim duap te aratem mu ani Yawe iwita aru manem: ‘Yawe, aninga dom Abraham ko Kaem, ni aninga sangaru se anapeya bitirik mu ningo la aratukko.’
GEN 24:43 Ale aking manem, ‘Ani yu mutim duap te bagasam. Se imet itiwik bo yu utuokko tairuk se ani isuek, yu sang utu aisu se naikko maik,
GEN 24:44 se nu baluk, no se ani sang utuek ale ka camel nungarikko mauk, mu te ani ko ikiek, mu imet borta Yawe aninga dom ko namar ko nuwus ko atumukiram maikko.’
GEN 24:45 “Ani uwutata angamang ningi la baluwerem se Rebekah yu kuting giam ale tairam, ale yu mutim te nama kaparam ale yu utuam. Se ani nu manem, ‘Yu sang aisuko,’ maem.
GEN 24:46 “Se tairatela nu yu aisam ale balam, ‘No se, ani ka camel karogo la yu nungarikko,’ mam. Se ani naem, asele nu camel yu nungaram.
GEN 24:47 “Se ani nu isuem, ‘Ni awiri ko nanawus a?’ maem. Se nu mam, ‘Ani Bethuel ko nanawus. Se Bethuel mu Nahor Milcah nunga namar.’ “Asele ani ring kuamuru te beterem, ale paspas kuting te beterem.
GEN 24:48 Ale ani bugura kulukem ale Yawe amilmil tuem. Nu aninga dom Abraham ko Kaem, se ani nup patawurem. Nu aninga kiti gurugam ale diram nenengate agarak tairam, se aninga dom ko namar ko nuwus mu nenenga ningi arigem.
GEN 24:49 Buta se nina aninga dom biya ko gomang motam nungal agi mena mu aga maonal, se aking aguwaya bitirikko mu ko iki gurugekko.”
GEN 24:50 Se Laban ko nuet Bethuel ilak den koma iwita balman, “Yawe kota lage imi beteram. Se awuk balnakko?
GEN 24:51 Rebekah to ale ilak namar se, Yawe balam butata, nika dom biya ko namar mu ilak naukko.”
GEN 24:52 Se Abraham ko ura kari den umu ikiam ale bugura kulukam ale Yawe amilmil tuam.
GEN 24:53 Asele bala mel silver gold te nungurman, ningo ningo, se guang ningo woya Rebekah tuam. Ale melmasak ningo ningo, ko manga tom kalel biya, mu munan iwita Laban nuam ilak nungaram.
GEN 24:54 Asele nu ko kari arungak na yu naman giman, ale nunga kawam mu te nongorak animan. Tumongola barasaman se nu nunga maonam, “Aga saongal ale aga melmasak nungal burangaral, se aninga kari dom kote pelerik namarikko,” mam.
GEN 24:55 Bare Rebekah ko nuam se ko koras iwita balman, “Ngual am Rebekah beteral se day 10 iwita nangarak bagaruk, asele ilak namaralko,” maman.
GEN 24:56 Bare nu nunga maonam, “Yawe aninga saongam se aninga aolak mu ningo la aratam. Buta se me aga kaolal, aga beteral se aninga kari dom kote pelerik namarikko.”
GEN 24:57 Se nuna balman, “Ana itiwik mu arunak se tairuk se ko gomang ikinakko,” maman.
GEN 24:58 Ale aruman se tairam se isarman, “Ni kari imi ilak namarko agi mena e?” Se nu balam, “Ani nu ilak namarikko,” mam.
GEN 24:59 Se nuna nunga nogoras Rebekah se ko bitua imet mu ilak, Abraham ko ura kari alo nuguting te nunga awu se,
GEN 24:60 marak sangam den iwita nunga nogoras Rebekah manorman, “Nanga nagoras, nika tagu te ka imas bitir kaparuk ale sor magarukko! Ale sor saki nengerak barimamon mu, nuna la nosowek te nunga eremon ale nunga sor mu nobowa tugumonko.”
GEN 24:61 Se Rebekah ko saonga imet itiwik sang ago nunumi nungurman, ale camel te aragaman, ale eng arungak namakasan. Se ura kari uwutata Rebekah tam ale ilak namaram.
GEN 24:62 Tom mu te mu Isaac Beer Lahai Roi beteram ale tairam Negev bagakaso.
GEN 24:63 Ale tom bo bainga ningi, noman sapa aolak ilu geragawa, motam namaram se camel taiwaman mu nungarkam.
GEN 24:64 Se Rebekah betela motam namaram se Isaac arigam. Ale camel awote mu kaparam,
GEN 24:65 ale Abraham ko ura kari isuam, “Kari mu awuk wore aolak iluwam ananangate taiso ya?” mam. Se ura kari balam, “Mu aninga dom taiwoso,” mam. Se Rebekah guang supuling te iram mu ko kopa tam ale kuamuru kuring kaluwuram.
GEN 24:66 Se ura kari mel suen biya beteram mu Isaac maonam.
GEN 24:67 Se Isaac Rebekah tam ale ilak ko nuam Sarah ko kawam sel ningi ilak namaram, ale eng am nunumi giman. Se Rebekah Isaac nuwus aram, se Isaac ninguru ko kuakaso, ale ko nuam Sarah kueram se ko gomang bataga mu menaram.
GEN 25:1 Abraham imet bo tala aking tam, ko nup Keturah.
GEN 25:2 Se Abraham ko gue Keturah tuagu te mu Zimran, Jokshan, Medan, Midian, Ishbak, se Shuah.
GEN 25:3 Abraham namar Jokshan tuagu te mu Sheba se Dedan. Se Asshur, Letush, se Leum kariimet mu Dedan ko gue te ko kariimet.
GEN 25:4 Se Abraham namar Midian ko namarari mu Ephah, Epher, Hanoch, Abida, se Eldaah. Se kariimet imi suen la Keturah tuagu te ko kariimet.
GEN 25:5 Abraham ko melmasak suen la Isaac tuam.
GEN 25:6 Bare tom nu marak baga se, mu ko kuriang sang imet saki nutagu te mu melmasak munan iwita nungaru gurugam, ale nunga beteram se ko namar Isaac kumik duap te mena, ali koma worem bausa mu te namaman bagakasan.
GEN 25:7 Abraham ko bagara tom ilu biguwu sapara mu 175 yia.
GEN 25:8 Nu garukaram nunguningkiri, noko yia suen biya, asele kueram. Nu ko nuet nongotak nogowom karo namaram.
GEN 25:9 Se ko namarari ilagala, Isaac se Ishmael, Machpelah ko manga gogong, Mamre duap te, Heth kari Zohar ko namar Ephron ko ali te, mutim tuguman.
GEN 25:10 Abraham ali mu Heth kariimet nongote dia tam ale ko nuwus Sarah te mutim tugumam wore te nu agotala mutim tuguman.
GEN 25:11 Abraham kueram se Kaem Isaac marak sokel tuam. Tom mu te Isaac Beer Lahai Roi bagakaso.
GEN 25:12 Imi Abraham namar Ishmael ko kuriang gue nunga nunup. Ishmael mu Egypt imet Hagar, Sarah ko ura dungan imet, wore tuagu te bilangaram.
GEN 25:13 Imi Ishmael ko namarari nunga nunup, kari laun te duap beteram ale kaparam. Se kari laun mu Nebaioth, se kowom kaora mu Kedar, asele Adbeel, Mibsam,
GEN 25:14 Mishma, Dumah, Massa,
GEN 25:15 Hadad, Tema, Jetur, Naphish, se Kedemah.
GEN 25:16 Imi Ishmael ko namarari 12. Nuna nunga kariimet koma koma dagi dagi namaman mu nunga supuling bibiya bagakasan. Se nunga kariimet mu nunga kari supuling nunga nunup nunup te nunga arusan.
GEN 25:17 Ishmael ko bagara tom ilu biguwu sapara mu 137 yia, asele kueram, ale ko nuet nongotak nogowom karo namaram.
GEN 25:18 Se Ishmael ko gue te ko taleng girigir alo mu, sor Havilah mu te dagiman nama sor Shur arataman, mu Egypt ko beta ko, lage Asshur namara mu te. Bare nuna nunumi karogo nongomang suanta me bagakasan.
GEN 25:19 Imi Abraham ko namar Isaac ko gue.
GEN 25:20 Isaac Bethuel ko nanawus Rebekah nuwus ko tam. Tom mu te noko yia tom mu 40. Rebekah mu Bethuel ko nanawus, se Laban ko koras. Nuna Aram kariimet, se nunga sor mu Paddan Aram.
GEN 25:21 Bare Rebekah kuriang mena. Se Isaac, Yawe Rebekah sangukko ko aru maonam. Se Yawe Isaac ko kuring iluwam se Rebekah tuagu aratam.
GEN 25:22 Ale kuriang ilagala noko tuagu ningi, se nunumi ita bilakasan. Se Rebekah balam, “Awuk se kilek ewere ani angimik te arataso ya?” Ale nu kilek owore ko duap ko Yawe isuokko namaram.
GEN 25:23 Se Yawe iwita Rebekah maonam, “Kari ilagala ni tagu ningi mu maingte kariimet motam ilagala aratamon ale nunumi pagarmonko; bo kariimet aora biya ko bagaruk, se bo mu mena ko; laun mu uria mu ko kari dungan bagarukko.”
GEN 25:24 Se Rebekah kuriang iluwokko tom tai aratam, se Yawe balam uwutata nu kuriang kari ilagala nunga iluwam.
GEN 25:25 Se kuriang giram bilangaram mu kumik diriyam se kumik mone biya, owore te se nup beteman Esau maman.
GEN 25:26 Se bo udagi bilangaram mu ko kuting ko laun Esau ko suwik durum ilukuawuram ale bilangaram, owore te se nup beteman Jacob maman. Isaac ko yia tom 60 bagaram se Rebekah kuriang ilagala umu nunga iluwam.
GEN 25:27 Se kuriang ilagala mu lagaman. Esau bulamara kari ningo ko aratam. Nu wonong te tawun biya me bagakaso, bare bulamara ko la lagakaso. Se Jacob mu kari kutekam se awar biya me namakaso.
GEN 25:28 Isaac Esau ko bulamara mu naukko kuakaso, ale Esau ko ninguru kuakaso. Bare Rebekah mu Jacob ko kuakaso.
GEN 25:29 Bare tom bo Jacob bin kumin kamiwaram se Esau bulamurokko geraga laga na ko nunguningkiri kueram, ale tairam,
GEN 25:30 ale Jacob maonam, “Ani na ko ninguru kuerem,” mam. “Kumin diriyam beterem sowore sang ais se naikko,” mam. Bore te se nuna Esau arukasan Edom makasan.
GEN 25:31 Bare Jacob balam, “Ani kisekko pa! Bare ni kari laun ka marak ani aisu, asele ani kisekko.”
GEN 25:32 Se Esau balam, “Ikiko! Ani kuerikko pingita, se ani kari laun aga marak mu anape ningo ani aisuokko?”
GEN 25:33 Bare Jacob balam, “Ni Yawe koma te nunguningta aisuko balu mu asele.” Se Esau Yawe koma te nunguningta mam, ale ko kari laun ko marak mu ko uria Jacob tuam.
GEN 25:34 Se Jacob bread se bin kumin sang Esau tuam. Se nu na yu nam ale barasam namaram. Esau kari laun bare numi saparam.
GEN 26:1 Karak tom bo akingtala kaparam, ulengkala Abraham ko tom te kaparam iwitatala. Se Isaac Gerar wonong te Philistia nunga king Abimelech kote namaram.
GEN 26:2 Yawe Isaac kote aratam ale iwita maonam, “Ni Egypt me namarko,” mam, “ni kuwim ani te ka manik mu te la bagerko.
GEN 26:3 Ni ali imi te taira kari iwita dagi ale bager, se ani pempem kerak baga se marak kisekko. Ani ali imi lilim la ni se ka taleng girigir ago ningarikko. Ani nika niet Abraham ilak den kalem uwutata bitirik se aratukko.
GEN 26:4 Ani balik se taiti gomang te baras kaura koma mena iwita nika taleng girigir aratamon se ali imi lilim la nungarikko. Se nika gue te ali lilim ko kariimet marak nungarikko,
GEN 26:5 mu awuk, Abraham aninga den suen la ikiam ale karo tuam.”
GEN 26:6 Buta se Isaac eng am Gerar daigam bagakaso.
GEN 26:7 Se sor mu ko kari alo Rebekah ko nu isarukasan, mu nu balukaso, “Mu aninga agoras,” makaso. Nu baluk “aninga aiwus” ma balukko bare nguangakaso, mu awuk, nu ikikaso, “Rebekah koma balayam, se ani ‘aninga aiwus’ maik, mu nuna aninga momon ale Rebekah tamonko.”
GEN 26:8 Isaac sor mu te kam maiya nuam bagaram, se tom bo Philistia nunga king Abimelech ko kawam te kualala baga se, ko marir te ta ko songkuring gotek te loagaram se kaparam, se Isaac ko nuwus Rebekah yasaram ale ilak kola gusiwaram se arigam.
GEN 26:9 Abimelech Isaac ko den beteram se Isaac kote tairam se nu maonam, “Nunguningta Rebekah mu nika niwus! Bare ni awuk se balem, nu nika koras maem?” Se Isaac koma ko mam, “Kari Rebekah ko nomotam barasa te aninga momon se kuerik se nu tamonko iwita ikiem, ale ani kawelerem.”
GEN 26:10 Se Abimelech Abraham ining tuam, “Ni anape ko kiwem sowore ana nangimik te beterem? Nika kawel mu te aninga kari bo nika niwus ilak aniram le mu, ana ikup giman le.”
GEN 26:11 Buta se Abimelech den aora bo beteram se ko kariimet ningi geragam, “Awiriya kari imi agi ko nuwus imi bita maguwurok, mu nunguningta nu kuerukko.”
GEN 26:12 Isaac yia pempem inang muguri agukaso, se yia tom suanta mu ningi la nunguning suen la kapakaso, mu awuk, Yawe nu ilak baga se sangarukaso.
GEN 26:13 Isaac kari nup biya, kumik mel suen biya karogo ko aratam. Bare noko melmasak mu am gue pagawakaso.
GEN 26:14 Noko sipsip, ko bulmakau, ko ura kariimet mu namaram am suen biya aram, se Philistia alo arigiman ale ko nongomang magakaso.
GEN 26:15 Se yu mutim suen la ko nuet Abraham ko ura kari iman mu saguwu sapaman.
GEN 26:16 Se Abimelech Isaac maonam, “Ni kari aromemek ko aratem, se ana ni kerak me terong. Buta se nanga bitar ale namarko,” mam.
GEN 26:17 Buta se Isaac Gerar sor koma nuna te bagakasan mu nunga beteram, ale nama Gerar sor ko sor wolong mu te kuwim tam daigam.
GEN 26:18 Isaac ko nuet Abraham ko tom te yu mutim iram se Philistia alo saguwu saguwu karogo namaman, mu aking i i karogo namaram, ale nunup koma suanta nuet te balam mu te aking balu balu karogo namaram.
GEN 26:19 Sor mu te Isaac ko ura kari yu ko mutim i ari ari namawa, bo iman se yu ningo bausam se arigiman.
GEN 26:20 Bare sor duap Gerar ko bulmakau sipsip bitua kari alo taiman, Isaac ko bulmakau sipsip bitua kari alo nongorak den tagiman, ale yu mu nononga maman. Se Isaac yu mutim umu nup beteram Esek mam, mu awuk, nuna yu mu ko ilak den tagiman.
GEN 26:21 Se Isaac ko ura kari yu mutim bo tala iman, bare mu ko agotala nongorak den tagiman. Buta se Isaac yu mutim mu nup beteram Sitnah mam.
GEN 26:22 Nu bo karogo kasu namaram ale yu mutim bo tala iram. Bare aitak mu kari bo nu ilak den me tagiram. Se nu yu mutim mu nup Rehoboth tui se balam, “Aitak asele Yawe kuring nangaram, se ana te yawarakala daginakko.”
GEN 26:23 Umu te asele Isaac Beersheba nama tarigiram.
GEN 26:24 Se ko tirom mu, Yawe nukote aratam ale maonam, “Ani nika niet Abraham ko Kaem. Ni me nguangerko, ani ni kerak bagasam. Ani marak kisek, ale aga ura kari Abraham ilak den kalem mu ko ningo ko, nika gue te mu nunga nungek se pagamon sor eremonko.”
GEN 26:25 Isaac umu te altar bo kaolam ale Yawe nup patawuram. Nu mu te kawam sel saparam ale kuwim tam, ale mu te tala ko ura kari yu mutim bo i gilingiman.
GEN 26:26 Se Abimelech ko kiti guruga kari Ahuzzath se ko kager kari supuling Phicol nunga giam, ale Gerar wonong beteman ale Isaac arigimonko taiman.
GEN 26:27 Se Isaac nunga isuam, “Nina anape ko aningate taiman? Nina ani agarak balman ale aga karoman.”
GEN 26:28 Se nuna balman, “Ana wetang te arigiman Yawe ni kerak bagoso. Bore te se ana ni kerak den kalonakko taiman. Gemang motam nangaru se, ana ikia sang ni kerak kalonakko.
GEN 26:29 Se anananga ikia mu iwita: ana ni me ka bita maguwuman, ninguru ka bitarman, ale namotam la karkiwaman se ni nanga beterem. Se aitak Yawe ni kerak bagoso. Buta se ni memek bo ana nangimik te me bitarko.”
GEN 26:30 Se Isaac inang barim bita nungaram.
GEN 26:31 Tumong biyala barasaman, ale bagara suanta bagamonko nunumi nongomang suanta awuman ale ikia kaloman. Asele Isaac nunga beteram se nongomang lila te nunumi beteman.
GEN 26:32 Se kowarkalal suanta mu te, Isaac ko ura kari taiman ale yu mutim bo iman mu ko manorman, ale balman, “Ana yu bo barukuman se lairam bausam!” maman.
GEN 26:33 Se Isaac yu mutim umu nup beteram Shibah mam. Se tom mu te se tai aitak, wonong mu eng ko nup Beersheba masan.
GEN 26:34 Esau ko yia tom 40 baga se Heth kari Beeri ko nanawus Judith, se Heth kari bo tala Elon ko nanawus Basemath nunga giam.
GEN 26:35 Se noko imet ilagala mu ko, Isaac Rebekah ilak nongomang bataga lagakaso.
GEN 27:1 Isaac garukaram ale motam am pila saparam, se mel ninguru arigokko me terong. Se ko namar biya Esau auram ale maonam, “Ba,” mam. Se nu mam, “Baluko,” mam.
GEN 27:2 Se Isaac balam, “Ani garukerem ale kuerikko tom pingi aram.
GEN 27:3 Ario, ka bulamara ko melmasak gi ale namar ale mel bo ani naikko koma mu moarko.
GEN 27:4 Karogo tair ale inang ani ko kuesam umu karogo kamir, ale ago tair, se ani naik ale aga marak ningo kisek, ale asele baga kuerikko.”
GEN 27:5 Rebekah due guruguwa Isaac den Esau manaruwaram mu nu karogo ikiam. Ale tom Esau aratam namawaram mu,
GEN 27:6 Rebekah iwita namar Jacob maonam, “Jacob,” mam, “ani ikiwerem se ka niet ka laun Esau maonam,
GEN 27:7 ‘Namar mel bo moar karogo tair, ale inang ani ko kuesam mu karogo kamir, se ani naik ale Yawe koma te aninga marak ningo kisek, ale asele baga kuerikko,’ mam se ikiem.
GEN 27:8 Ario Jacob, den ani balik mu ninguru iki ale karo tuiko.
GEN 27:9 Namar ale goat suguri te ilagala moar ale ago tair, se ba ko inang nana ko koma mu te nungek burangarikko.
GEN 27:10 Se ni gi karogo nama tui se nauk ale, me kueso la noko marak ningo kisokko,” mam.
GEN 27:11 Bare Jacob ko nuam Rebekah maonam, “Bare Esau mu kumik mone gurum, se ani mu angimik palepalengam.
GEN 27:12 Se ba ani angimik kau tauk agi mu, nu ko ikiok, anigita kuluruwasam mauk, ale marak memek angimik kuali balu aisuokko, se ani ningo bo me arigekko.”
GEN 27:13 Bare ko nuam iwita balam, “Ba, mel bo uwuta aratuk mu ani ko ikup giekko! Bare ni ani balsam wore la karoko. Namar ale goat mu nunga giko.”
GEN 27:14 Se Jacob namaram giam ale ago tai nuam tuam. Se nu Jacob ko inang nana ko iki se te nungam burangaram.
GEN 27:15 Ale Esau ko guang ningo nuam kawam te aniram mu giam, ale Jacob tuam se naguram.
GEN 27:16 Ale goat ko kumik guang Jacob ko kuting te ira kaluwuram, ale ko dogotak komang kuting mu karogo la te ira kaluwuram.
GEN 27:17 Asele na nungam mu patawu tuam, ale bread kaiyam mu karogo gi tuam.
GEN 27:18 Se Jacob na giam ago ko nuet kote namaram ale auram, “Ba!” mam. Se nuet “Bare awiri ya?” mam.
GEN 27:19 Se Jacob ko nuet maonam, “Anigita Esau, nika kuriang laun. Ani ni aga manem butata beterem. Se bares ale na inang ani giem ale ago tairem mu no ale ka marak aisuko.”
GEN 27:20 Se Isaac aora balam, “Ba, ni awuk ani mel balem wore tairate taem karogo tairem a?” mam. Se Jacob balam, “Yawe nika Kaem wore aninga saongam se taem.”
GEN 27:21 Se Isaac aora namar Jacob maonam, “Ba,” mam, “pingi utu tair se, ni nunguningta Esau agi wore ko, kimik ilu arigekko.”
GEN 27:22 Se Jacob ko nuet kote kasu namaram, se ilu arigam ale balam, “Ka munak ka degetak mu Jacob ko dogotak iwita. Bare ka kiting mu Esau ko,” mam.
GEN 27:23 Mu nu Jacob i, bare nuet ninguru me ari ko ikiam, mu awuk, noko kuting luan mone ago, Esau ko wore turan. Se nu marak tuokko,
GEN 27:24 se akingtala isuam, “Nunguningta ni aninga namar Esau e?” mam. Se Jacob balam, “Anigita,” mam.
GEN 27:25 Asele Isaac mam, “Aga Ba,” mam, “Na inang nungem mu sang aisu se naik, asele aga marak kisekko,” mam. Se Jacob inang mu patawu tuam, ale waen sang karogo tuam se nam.
GEN 27:26 Asele Isaac Jacob maonam, “Ba, iwita tair ale aga yasirko,” mam.
GEN 27:27 Se Jacob nuet kote namaram ale yasaram. Se Isaac aora Esau ko guang Jacob kumik te mu siring ikiam, ale marak tui se balam, “Ah,” mam, “aninga kuriang ko kumik siring mu ningam bo Yawe marak tuam wore ko siring iwita,” mam.
GEN 27:28 Asele mam, “Kaem ka ningam suen la yu lawung yawara tuok, se inang suen la ningo aratamonko, wheat suen la se yu waen suen la.
GEN 27:29 Se sor saki nika ura dungan betemonko, kariimet nubugura kulukuru kisimonko. Ni ka gue suan nunga kari gira bagerko, se nuna nika bowa ningi pempem bagamonko. Awiriya ka bita maguwurok, mu nu koma memek taukko; se awiriya marak ningo kisok, mu nu marak ningo taukko.”
GEN 27:30 Isaac namar Jacob marak tuam, se Jacob nu beteram ale namaram, tom me maiyam se ko laun Esau bulamu laga tairam.
GEN 27:31 Nu betela na ningo nungam ale giam ago ko nuet kote tairam. Ale auram maonam, “Ba,” mam, “bares ale na ani ago tairem ewere no ale ka marak ani aisuko.”
GEN 27:32 Se nuet Isaac tingam ale “Ni awiri ya?” mam. Se nu mam, “Anigita, ka namar laun Esau,” mam.
GEN 27:33 Se Isaac aora ninguru biririkaram, ale kumik wanara ko kapa se isuam, “Se awiri maingkala bulamaram, ale kamaram, ale ago agate tairam? Ani naem ale aga marak tuem, se nu ta tam! Ale namawoso se ni tairem,” mam.
GEN 27:34 Se Esau nuet ko den mu ikiam ale kuring paogam sail te niaram, ale gomang maga se nuet maonam, “Marak aisuko, aninga Ba! Ani agotala marak aisuko!”
GEN 27:35 Bare nuet mam, “Nika uria kawel ko munan te nika marak tere tam.”
GEN 27:36 Se Esau maonam, “Noko nup Jacob maman mu diram, nu kawel kari! Nu tom ilagala ko aga kulam! Ani kari laun, bare nu ko kawel te kari laun ko aratam. Ale aitak aga marak ningo kawel te tala tere tam. Se Ba, ni marak bo bo mena e? Ani agotala marak aisuko!”
GEN 27:37 Bare Isaac Esau ko den koma iwita maonam, “Ani maingkala noko balem nu nika kari gira bagarukko, se noko launuria suen la nu bowa ningi bagaralko. Ani noko wheat se waen ninguru aratu tuokko manem. Buta se aga namar, awuk ka bitirikko?”
GEN 27:38 Bare Esau nuet am isaru diruwuwakaso, “Nikate marak suanta diram e, Ba? Ani agotala marak aisuko!” Esau uwuta balam ale biyala niakaso.
GEN 27:39 Se Isaac aora nu maonam, “Ni butata ali welang mena, yu bugulik me kau tata mu te baga lagerko.
GEN 27:40 Ni daong kager te to no se, ka uria bowa ningi la baga, kimik alis paguk mu kari tam giturum biwinang te patawu saposo iwita, patawu saparko.”
GEN 27:41 Esau marak tere ta ko munan Jacob beteram mu mel memek bo iwita noko gomang ningi iluwam. Nu kota numi maonam, “Ba ko kuera tom pingi aram. Se kueruk se ko naneman bataga menaruk, mu ani Jacob morik se kuerukko,” mam.
GEN 27:42 Bare tom namar Esau ko den mu Rebekah dogowa te namaram, mu tairate ko namar gotek Jacob ko den beteram, se kote tairam se maonam, “Nika laun Esau ka moruk se kuar asele gomang kutek maukko ikia bitawoso.
GEN 27:43 Ario, Jacob, ani anapeya balik mu ni butata bitarko. Ni aitakta ewerta bares ale aninga agoras Laban, nika nie, Harran bagoso, mu kote namarko.
GEN 27:44 Ni ilak umu te bager, se ka laun ko gomang yaman kua kaparuk asele tairko.
GEN 27:45 Tom nika laun mu ko gomang memek kua kaparuk, se kiwem ni nukote beterem mu kuamili saparuk se ani arigek, mu ani den bitirik se ni tairko. Mu awuk, nina tom suanta te kueral se arigekko me kuesam.”
GEN 27:46 Udagi te Rebekah kuari Isaac aora maonam, “Ani Heth imet ilagala Esau ko nuwusari imi nunga angimik gagoraram. Se Jacob betela sor imi te ko Heth imet bo ko nuwus ko tauk agi mu, ani ngual am, am kua namarikko!”
GEN 28:1 Se Isaac Jacob auram se tairam, se sangam tuam ale maonam, “Ni Canaan imet bo me ta toko.
GEN 28:2 Ni nimi nunguru ale ka niam ko nuet Bethuel ko kariimet ningi Paddan Aram namarko. Ale umu te ka niam ko koras Laban ko nanawus bo ka imet ko toko.
GEN 28:3 Se Kaem Sokel Garagar mu kerak baga se marak kisok, se gue paguk ale sor magaruk ale kariimet motam bibiya ko bagamonko.
GEN 28:4 Kaem Abraham maonam uwutata, ni se ka kuriang gue karogo marak ningaruk, se ali nina aitak taira kari iwita te dagiwasan umu bataguru talko. Ali sumutang Kaem Abraham tuam.”
GEN 28:5 Asele Isaac aora Jacob beteram se Paddan Aram namakaso. Nu nue Laban, Aram kari Bethuel ko namar, se Esau Jacob ilak nunga nunam Rebekah ko koras, wore kote namaram.
GEN 28:6 Mel aratam mu Esau dogowa ningi namaram, se nu ikiam, Isaac aora namar Jacob Canaan imet bo me ta taukko maonam, bare Paddan Aram namaruk ale imet bo mu te taukko maonam, ale nu Jacob sangam tuam,
GEN 28:7 se Jacob nuamnuet nuguring kaoram ale Paddan Aram namaram.
GEN 28:8 Umu te Esau maingkala sinar aram, noko nuwusari Canaan imet umu, noko nuet Isaac me nunga amilmilakaso.
GEN 28:9 Buta se nu Ishmael kote namaram, ale Ishmael ko nanawus Mahalath, Nebaioth ko koras, nuwus ko tam. Ishmael mu Abraham ko namar. Esau ko imet ilagala, se imi bo tala aking tam.
GEN 28:10 Jacob sor Beersheba beteram ale barasam Harran wonong te namakaso.
GEN 28:11 Nu am aolak iluwaram se worem kaparam ale sor tirom batagam se lage luan te umu te aniram. Nu manga bo tam, supuling ko beteram ale taga aniram ale anikaso.
GEN 28:12 Nu aniwa ipingira bo arigam, se ipingira mu ningi titeng bo arigam, ko duap ali te se luan kopa taiti ningi nama tarigiram, se Kaem ko engel alo te tarigi kapawakasan mu arigam.
GEN 28:13 Se Yawe tairam titeng mu ko dun kuali biya mu te sanamaram ale maonam, “Ani Yawe, nika nengetak Abraham ko Kaem, se ka niet Isaac ko Kaem. Se ali ni aitakta te aniwasam imi mu, ani ni se ka kuriang gue ningarikko.
GEN 28:14 Nuna saun, kaura ko koma mena iwitata aratamonko. Ale nuna parasamon, ale koma worem bausa mu te se worem kapara te, koma north se koma south mu te, sor ira sapamonko. Ani ni te, se ka kuriang gue te, ali lilim ko kariimet marak nungarikko.
GEN 28:15 Ani ni kerak bagasam, ale ni apalagaya namar bare ani ka sinar taik, ale kerak ali imi te pelerik tairikko. Ani kerak bagarik la, mel suen biya ani ko balem mu aratu saparukko.”
GEN 28:16 Se Jacob tingam maragaram, ale mam, “Nunguningta, Yawe kuwim imi te bagoso, bare ani me ko ikiem.”
GEN 28:17 Nu nguangaram ale mam, “Kuwim imi kuwim duap bo! Nunguningta, kuwim imi Kaem ko duruk wonong ko kawam ko lage kuring!”
GEN 28:18 Ukiram tumong biyala Jacob barasam ale manga supuling ko beteram mu patawu baongam, ale olive oil awote waram.
GEN 28:19 Ale sor mu nup beteram “Bethel” mam. Ulengkala kariimet balukasan Luz wonong makasan.
GEN 28:20 Ale te Jacob iwita Kaem maonam, “Ni aninga aolak imi te agarak baga se, aga sinar to se inang aisu, ale guang nagurekko mu aisu,
GEN 28:21 se ani ningo la pelerik aga ait ko kawam te tairik, mu asele ni Yawe aninga Kaem ko bagerko.
GEN 28:22 Se manga ani bangem, mu nika kawam koma tata iwita anirukko. Se mel suen biya ni ani aisu, mu ani pagik se motam gotektek 10 ko kaparuk, se suanta gira mu ni kisekko.”
GEN 29:1 Asele Jacob ko aolak mu kunasaram ale namakaso. Nu aolak iluwam nama koma worem bausa ko kariimet nunga sor te aratam.
GEN 29:2 Umu te nu yu mutim bo arigam, se sipsip motam ilagala suan duap te ani barasuwaman mu nungarkam. Se yu mutim mu ko kuring mu manga biya bo te baguman.
GEN 29:3 Tom sipsip motam suen la yu mutim duap te tai bolala awusan, mu nunga bitua kari mu manga yu kuring awote mu silatasan ale sipsip yu utu nungarsan. Se sipsip yu nasan nama terong masan, mu aking bitua kari alo manga te aking yu kuring bagusan. Nuna pempem butata betesan.
GEN 29:4 Se Jacob sipsip bitua kari nunga isuam, “Aga saki alo, nina apalak ko ya?” mam. “Ana Harran ko pa,” maman.
GEN 29:5 Se aking nunga isuam, “Nina Laban, Nahor ko numas, mu ko ikisan e?” “Se, ana ko ikisan,” maman.
GEN 29:6 Se aking Jacob nunga isuam, “Nu terong bagoso e?” mam. “Nu terong bagoso pa,” maman. “Arikko, ko nanawus Rachel ko sipsip arungak o taiwoso owa.”
GEN 29:7 Se Jacob nunga isuam, “Nina awuk se worem kalel biya aniso wore sipsip pasak yu nungara ale nongorak pelera se sirsir bo karogo nana mena iwitata kimi bita lagasan a?” mam.
GEN 29:8 Bare sipsip bitua kari mu balman, “Mena. Ana suwuta me betesan. Ana sipsip suen la tai bolala awusan, umutang asele ana yu mutim kuring kagorsan ale yu nungarsan se nasan.”
GEN 29:9 Se Jacob nongorak munakawaram se Rachel nuet ko sipsip giam arungak tairam, mu awuk, nu sipsip bitua imet.
GEN 29:10 Se Jacob nu arigam, ale ko nue Laban ko sipsip nu giam arungu taiwaram mu arigam, ale nu yu mutim te namaram ale manga mu gurugu beteram ale sipsip yu nungarukaso.
GEN 29:11 Asele nu Rachel kol te musuk mam ale ilak niaram,
GEN 29:12 ale maonam, “Ani nika niet ko koras Rebekah ko namar,” mam. Se Rachel nagu nagu namaram ko nuet maonam.
GEN 29:13 Se Laban ko nugar Jacob tairam wore ko den ikiam, ale naguram kote namaram. Ale iluwam kol te musuk mam, ale ilak ko kawam te namaram. Se Jacob nu mel suen biya nu kumik te aratam mu ko Laban maonam.
GEN 29:14 Se Laban balam, “Mu nunguningta,” mam, “ni aninga gue miri.” Se Jacob Laban ilak sige suanta bagaram,
GEN 29:15 asele Laban isuam, “Ni aninga aigar, se awuk? Ni ani ago ko am ipi ura to lagerko e? Nika ura koma anapeya ko kuar, mu am aga manaruko.”
GEN 29:16 Laban ko nanawus ilagala; biya mu Leah, se gotek mu Rachel.
GEN 29:17 Leah ko motam ariga mu gugum se yawarakala, bare Rachel ko koma motam kumik lilim la mu balayam se yawarakala nunguningkiri.
GEN 29:18 Jacob gomang motam Rachel tuam, ale nu Laban maonam, “Ni ani ka nanawus gotek Rachel aisuko balu, mu asele ani yia tom 7 ko nika ura taikko,” mam.
GEN 29:19 Se Laban balam, “Mu terong. Ani ni kisekko, kari bo kilimik tuekko angamang me aniso. Ni ani agarak bagerko.”
GEN 29:20 Se Jacob Rachel gomang motam ninguru tuam ewere te se, yia tom 7 ningi ura tam mu ko ariga am tom tukunang gotek iwita.
GEN 29:21 Asele Jacob Laban maonam, “Tom aram,” mam. “Ka nanawus aisu se ilak naikko,” mam.
GEN 29:22 Se Laban na inang biya beteram, ale kariimet nunga auram se nukote tai gilingiman.
GEN 29:23 Bare tirom umu te Laban Leah ilak nama Jacob tuam se ilak aniram.
GEN 29:24 Ale Laban ura imet bo, ko nup Zilpah, agotala ko nanawus Leah ko ura imet ko tuam.
GEN 29:25 Se turomola Jacob imet koma arigam mu Leah! Se namaram Laban maonam, “Ni awuk se kiwem ewere ani angimik te beterem? Ani ura beterem mu Rachel ko ani ura taem. Se ni awuk se aninga kulem?”
GEN 29:26 Se Laban balam, “Ana imi te nanga munan mu iwita: kuriang laun mu kari tauk, asele uria mu kari taukko.
GEN 29:27 Ni Leah ilak bager se Leah kari tam ko amilmil ko tom week suanta imi menaruk, asele Rachel agotala kisekko. Bare ni yia tom 7 ko tala Rachel ko ura toko.”
GEN 29:28 Se Jacob butata beteram. Nu Leah ilak bagaram se week umu menaram, asele Laban ko nanawus Rachel agotala ko nuwus ko tuam.
GEN 29:29 Laban ura imet bo, ko nup Bilhah, agotala nanawus Rachel ko ura imet ko tuam.
GEN 29:30 Se Jacob Rachel ilak aniram; ale wete nongorak baga se, wore Rachel ko tawun biya kuakaso. Ale nu yia tom 7 ko tala aking Laban ko ura tam.
GEN 29:31 Jacob Leah me tawun biya ko kua tuikaso mu Yawe arigam, ale Leah saongam se tuagu aratam. Bare Rachel mu kuriang me ilukaso.
GEN 29:32 Leah tuagu aratam se kuriang kari iluwam, ale nup beteram Reuben mam. Mu awuk, “Yawe aninga angamang bataga arigam ale aga saongam. Aitak asele aga agari aga kuerukko,” mam.
GEN 29:33 Aking udagi tala Leah tuagu aratam se aking kuriang kari tala iluwam. Ale balam, “Yawe kuriang bo tala aisam, mu awuk, nu Jacob ani me aga kueso mu ari ikiam.” Buta se kuriang nup beteram Simeon mam.
GEN 29:34 Se Leah akingtala tuagu aratam ale kuriang kari tala iluwam. Ale balam, “Aitak asele aninga agari aga kitirokko, mu awuk, ani noko kuriang kari ilagala suan iluwem,” mam. Ale kuriang nup beteram Levi mam.
GEN 29:35 Se Leah akingtala tuagu aratam ale kuriang kari tala iluwam. Ale balam, “Bare aitak mu ani Yawe nup patawurikko,” mam. Ale kuriang nup beteram Judah mam. Se mu te Leah aking tom maiya nuam kuriang me ilukaso.
GEN 30:1 Rachel Jacob ko kuriang bo me ilukaso, Leah la kuriang ilukaso, owore te se nu Leah ko gomang magakaso. Se nu Jacob maonam, “Ni awuk se kuriang gue bo ani me aisisam? Kuriang aisko! Mena, mu ani kuerikko!”
GEN 30:2 Se Jacob gomang magaram se balam, “Ani Kaem me kiarikko! Nu kota ni tagu kaolam se ni kuriang me ilusam.”
GEN 30:3 Se Rachel mam, “Buta, aninga ura imet Bilhah iwo. To ale ilak anir se kuriang bo ilu ani aisuokko. Se umu te ani kuriang gue agotala bagarikko.”
GEN 30:4 Asele nu ko ura imet Bilhah Jacob ko imet ko tuam. Se nu ilak bagaram,
GEN 30:5 se tuagu aratam, se Jacob ko kuriang kari iluwam.
GEN 30:6 Se Rachel balam, “Kaem aninga niara ikiam ale aga saongam ale kuriang kari aisam.” Bore te se kuriang nup beteram Dan mam.
GEN 30:7 Se Rachel ko ura imet Bilhah akingtala tuagu aratam se Jacob ko kuriang kari bo tala iluwam.
GEN 30:8 Se Rachel balam, “Aninga laun ilak kuriang ko tagi gurungumu lagaman se ani nu kiarem.” Ale kuriang nup beteram Naphtali mam.
GEN 30:9 Se Leah aking kuriang bo karogo me iluwokko i mam, ale ko ura imet Zilpah Jacob ko imet ko tuam.
GEN 30:10 Se Zilpah Jacob ko kuriang kari iluwam.
GEN 30:11 Se Leah balam, “Imi am yawarakala se ko amilmilasam!” Ale kuriang nup beteram Gad mam.
GEN 30:12 Leah ko ura imet Zilpah kuriang kari bo tala iluwam.
GEN 30:13 Se Leah balam, “Aitak ani ninguru amilmilasam! Se imet suen la aga balmon amilmil imet mamonko.” Ale kuriang nup beteram Asher mam.
GEN 30:14 Wheat nunguning gia ko kam te, Reuben geragawa mandrake muguri arigam, ale sang giam karogo tairam ko nuam Leah tuam. Se Rachel Leah maonam, “Ka kuriang mandrake muguri giam wore sang aisuko,” mam.
GEN 30:15 Bare Leah balam, “Ni aninga agari tere taem mu ni mel gotek ko iwita ikisam ale aitak aking aga kuriang mandrake karogo tairam imi sang ko balsam e?” Se Rachel mam, “Mu ani ikisam. Bare aitak iwita betenakko mu awuk, terong e? Nika kuriang mandrake ago tairam mu sang aisu, mu asele aitakta tirom mu ni Jacob ilak anirko,” mam.
GEN 30:16 Se bainga ningi Jacob ningam ningi laga peleram taiwaram se Leah arigokko namaram ale maonam, “Aitak tirom imi ni ani agarak anirko. Ani maingkala mandrake te ka diarem,” mam. Se tirom mu te Jacob ilak aniram.
GEN 30:17 Kaem Leah ko gomang motam se ko niara ari ikiam, bore te se Leah tuagu aratam se kuriang kari bo tala iluwam. Aitak Jacob ko namarari Leah tuagu te mu 5 aram.
GEN 30:18 Se nu mam, “Ani aga ura imet aga agari tuem se Kaem koma yawara aisam.” Ale kuriang nup beteram Issachar mam.
GEN 30:19 Leah akingtala tuagu aratam se kuriang kari bo tala iluwam. Aitak kuriang Leah tuagu te mu 6 aram.
GEN 30:20 Se balam, “Kaem munan ningo ani aisam. Se aitak aninga agari bala ningo ago ko balukko, mu awuk, ani ko kuriang kari 6 nunga iluwem.” Ale kuriang nup beteram Zebulun mam.
GEN 30:21 Se udagi Leah kuriang imet iluwam, ale nup beteram Dinah mam.
GEN 30:22 Asele Kaem ko gomang motam lila te Rachel ko niara iki karo tuam ale tuagu kaogam.
GEN 30:23 Se Rachel tuagu aratam se kuriang kari iluwam, ale balam, “Kaem aninga dolara menawuram,” mam.
GEN 30:24 Ale kuriang nup beteram Joseph ma se wosengam, “Yawe kuriang bo karogotala aisuokko,” mam.
GEN 30:25 Joseph Rachel tuagu te bilangaram, asele Jacob Laban maonam, “Aninga bitar se aga sor wonong te pelerikko.
GEN 30:26 Aninga imet kuriang nunga giekko ko ura ani ninguru beterem. Ale aninga ura kowar ni ko ko mu ni ninguru ko ikisam. Buta se aga imet kuriang karogo nanga awur se namanakko.”
GEN 30:27 Bare Laban nu maonam, “Aninga ikia yumura mu balik se ikiko. Ani ninguru ari kutuwu saperem, ni ani agarak bagasam se ni te Yawe ani karogo la aga saongam. Buta se am agarak baga se,
GEN 30:28 ura i bitar ale ko koma anapeya ko balu, mu ani am kisekko.”
GEN 30:29 Se Jacob nu maonam, “Ni keta ani ura iluwem mu ko ikisam. Ale ni ikisam, ani ka sipsip se mel suen biya ninguru nunga bituem.
GEN 30:30 Ulengkala mu nika sipsip mel suen biya uwuta mena. Bare aitak ani ni kerak bagasam umu te, Yawe ka saongam se suen biya arataman. Se awuk, ani amaru te agata aga kuriang imet se angimik ko ura iluwekko ya?”
GEN 30:31 Se Laban Jacob isuam, “Ani anape te ka diarikko?” mam. Se Jacob balam, “Ani mel bo ko me kuesam. Bare aninga angamang imi balik se ni karo tuiko balu, mu asele ani ka sipsip se ka goat aking nunga bituekko.
GEN 30:32 Aninga angamang mu aitak ani nika sipsip se goat ninguru nungarki gurugek, ale sipsip siraram mu nika, se suan suan ningi kaetam mu ani giekko. Se goat kaetam mu nika, bare suan suan ningi kaetam siraram mu ani nunga giekko. Sipsip kaetam mu se goat kaetam siraram mu aninga ura koma nunga giekko.
GEN 30:33 Se udagi te ni keta arik, ani munan diram beterem agi mu arikko. Mu awuk, tom ni tair ale aninga sipsip se goat nungarki, ale sipsip siraram lilim bo arik agi, goat kaetam lilim bo arik agi, mu nika wore ani giem iwita ko ma baluko.”
GEN 30:34 Se Laban balam, “Mu terong. Ni balem butata betenakko.”
GEN 30:35 Bare tom suanta umutang te la nu kawel bo beteram, ale goat nungumik kaetam siraram mu se sipsip nungumik kaetam Jacob ko balam mu nunga tueteram, ale ko namarari nungaram.
GEN 30:36 Nuna suen la day ilagala suan aolak iluman awar biya namaman ale sor bo te bagakasan. Se Jacob mu Laban ko sipsip siraram likilim se goat kaetam likilim wore la nunga bitaruwakaso.
GEN 30:37 Bare Jacob tam duap duap ko kower marak wore giam, ale guang naung naung maiya la wasaram, se tom siraram se maramarak mu aratu namaman.
GEN 30:38 Ale tam umu kuwim goat se sipsip te yu nokasan mu ko koma ko bangaru bangaru ago namaram. Mu awuk, tom goat se sipsip yu namonko taisan mu, nuna oworete nunumi awote araga kapa gilingisan. Buta se goat se sipsip yu namonko taikasan,
GEN 30:39 ale tam mu ari se nunumi awote araga kapakasan. Ale udagi kuriang kaetam siraram nunga ilukasan agi mu,
GEN 30:40 Jacob nunga gikaso, kuwim kigilik te nunga awukaso, mu noko. Bare sikina mu nunumi awote araga kapara ko tom te mu, nongoma gurugu Laban ko sipsip kaetam se ko goat kaetam siraram wore nongoma tuikasan. Nu munan mu te, kota ko sipsip se goat motam bo ilu biguwuram. Nu Laban ko mu arungu me bolala awuram.
GEN 30:41 Se tom goat se sipsip sokel ago mu nunumi awote araga kapamonko tom, mu Jacob tam kower umu kuwim te yu nana mu duap te bangarukaso, se nuna ari se nunumi awote araga kapakasan.
GEN 30:42 Bare goat se sipsip tilital, mu nu tam kower nunga nomokete me bitakaso, se kuriang ilukasan mu tilital tala. Se munan mu te goat se sipsip tilital mu Laban ko, se goat ningo nuam kaetam siraram se sipsip kaetam sokel ago mu noko gikaso.
GEN 30:43 Se mu te Jacob mel gemarukko negeram mu me karogo kolaram. Noko ura kariimet ta, se sipsip ta, se goat ta, se camel ta, se donkey am koma suanta.
GEN 31:1 Jacob den marir Laban ko namarari nu kumik ko balukasan mu tai due naguram se ikiam, “Jacob anananga ba ko mel suen biya nu giam! Ale nu aitak mel suen biya ago bagoso,” makasan.
GEN 31:2 Se Jacob betela Laban ko kiwem arigam mu pempem uwuta mena, se nu maingkala ko ikiam.
GEN 31:3 Se Yawe Jacob maonam, “Ni piler ale ka ba alo nunga sor te, ka gue suan nongote namarko. Ani ni kerak bagasam.”
GEN 31:4 Se Jacob ko imet ilagala Leah se Rachel nunga den beteram, taimon ale awar kuwim nu te sipsip se goat nunga bitaruwaram wore te arigimonko balam.
GEN 31:5 Se taiman se iwita nunga maonam, “Nenenga ba ko munan pempem aningate bitawara mu geragam se ani arigisam. Bare aninga ait ko Kaem mu ani agarak baga se aga sangarukaso.
GEN 31:6 Nina ilagala ikisan, ani nenenga nenet ko ura aora biya nunguningkiri taem.
GEN 31:7 Bare nu pempem la kawelakaso ale aninga ura koma balukaso iwita te diram me aisukaso. Bare Kaem aninga sinar tokaso se ani memek bo nu kuting te me arikasam.
GEN 31:8 Se tom nu balukaso, ‘Goat nungumik kaetam siraram mu nika,’ makaso, mu goat nuam kuriang nungumik kaetam siraram mu la nunga ilukasan. Se tom nu balukaso, ‘Goat nungumik mone kaetam siraram maiya maiya mu nika,’ makaso, mu goat nuam kuriang uwutata nunga ilukasan.
GEN 31:9 Mu Kaem kota nenenga nenet ko sipsip se ko goat nunga gikaso ale ani aisukaso.
GEN 31:10 “Tom goat nunumi awote aragamon kapamonko tom te, ani ipingira bo arigem, mu goat anumang nungumik kaetam siraram wore la goat pagar mu nunga awote araga kapakasan se arigem.
GEN 31:11 Se Kaem ko engel aga auram, ‘Jacob,’ mam. Se ani ‘Baluko,’ maem.
GEN 31:12 Se nu balam, ‘Arikko, goat anumang nungumik kaetam siraram mu la diram goat pagar mu nunga awote araga kapasan. Mu awuk, munan Laban ni kimik te bitakaso mu ani ari saperem.
GEN 31:13 Ani Kaem ewerta ni Bethel bagerem se kete aratem. Se ni manga bo patawu bangem, ale olive oil awote warem, ale ani agarak den kalem. Ario, bares ale sor imi bitar, ale ka sor te piler ale namarko,’ mam.”
GEN 31:14 Se Leah Rachel ilak Jacob manorman, “Mu terong. Ana ilagala mel bo anananga nainet kote ginakko mena.
GEN 31:15 Nu ana wonong bo ko imet iwita aitak nangarkoso! Ni maingkala anananga diarem, bare ana ni kiting umu katir me arigiman, nu kota maguwu saparam.
GEN 31:16 Nunguningta, Kaem anananga nainet ko melmasak suen biya giam ale ana nanga kuriang ago nangaram. Buta se ni Kaem ka maonam butata bitarko.”
GEN 31:17 Se Jacob barasam ko imet kuriang nunga gi camel awote nunga awuram.
GEN 31:18 Ale ko sipsip se ko goat, se ko mel suen la Paddan Aram giam, mu camel donkey karogo nunga diruwuram se giriman. Nu ko melmasak lilim karogo ko nuet Isaac kote Canaan peleruk ale namarukko.
GEN 31:19 Nu uwuta bitirukko mu Aram kari Laban katir me maonam. Nu am kuluru banuwa, ko mel suen biya giam, ale yu Euphrates batagorman, ale aolak iluman, Gilead sor duruk ago mu te ko lage taman namakasan. Tom mu Laban ko sipsip nunga nomone batagukko namaram, se Rachel ko nuet Laban ko kaem kawel kuar te kisiman se kawam ningi aniram, mu karogotala nunga tere giam ale karogo naguram.
GEN 31:22 Jacob naguram se day ilagala suan namaram asele Laban den ikiam.
GEN 31:23 Nu ko kari sang nunga giam, ale day 7 ko, Jacob kowom karoman ale nama sor Gilead duruk ago umu te Jacob arigiman.
GEN 31:24 Se tirom mu te Kaem ipingira te Laban maonam, “Ni sinar toko. Ni den ikup bo, ningo agi memek ta, wore Jacob me manaruko!” mam.
GEN 31:25 Jacob ko kuwim Gilead sor duruk ago mu te nungam. Se Laban nama arigam, mu nu agotala ko kawam sel sor mu te tala bare awar nuam baongam.
GEN 31:26 Asele Laban Jacob maonam, “Ni awuk se munan sowore beterem? Ni aninga kulem, ale aninga nanawusari talipara kariimet iwita nunga giem.
GEN 31:27 Ni anape ko aga kulem ale yumura la nagurem? Ni awuk se ani me aga manem? Ni aninga manem le mu, ani amilmil te wur bawe te ka beterem se namerem le.
GEN 31:28 Ni tom kulupik bo aisem se ani aga aimasari se aga nanawusari nunga yaserem ale den ningo mu nungaru se me nunga beterem se namaman. Ni ngualara kilek beterem.
GEN 31:29 Aninga sokel te ka maguwurikko mu karogo. Bare nika niet ko Kaem tirom ipingira te aga maonam ale mam, ‘Sinar toko. Ni den ikup bo, ningo agi memek ta, wore Jacob me manaruko,’ mam. Ewere te se, ani kiwem bo nikate me bitirikko.
GEN 31:30 Ani ikisam, ni ka niet ko sor duap te pilerko gemang tawun biya aniso. Bare ni paguwurem. Ni anape ko aninga kawam bitua ko kaem agotala tere giem?”
GEN 31:31 Se Jacob balam, “Ani ni ka nanawusari sail te nunga bataguru gi wore ko nguangerem.
GEN 31:32 Bare aninga kariimet karogo nanga ningi, bo nika kaem mu nunga iluwuruk se arik agi mu, nu marak me bagarukko. Nanga gue suan nomotam te, aninga mel suen la gurugu sapar ale nika mel i bo arik mu toko.” Bare Jacob nuwus Rachel mu ko nuet Laban ko kaem kawel nunga tere giam mu Jacob me ko ikikaso.
GEN 31:33 Se Laban Jacob ko kawam sel ningi kasu naguram ale loagaram. Ale aking Leah ko kawam sel ningi kasu naguram ale loagaram. Asele ura saonga imet ilagala mu nunga kawam sel ningi kasu naguram ale loagaram. Bare nu mel bo me arigam. Ale nukum kitira mu Rachel ko kawam sel ningi kasu naguram.
GEN 31:34 Bare Rachel mungkala ko nuet ko kaem kawel mu nunga giam ale ko camel ko daiga kuwim ningi kaluwuram, ale awote daigam bagakaso. Se Laban mel suen biya kawam sel ningi aniram mu ari gurugu saparam, bare nu ko kaem kawel me nungarkam.
GEN 31:35 Se Rachel nuet maonam, “Aninga Ba, gemang me ikuwurokko. Ani aga sige arigem ale dagiwasam, ni kema te barasu sanamarikko me terong.” Se Laban sor gi kutuwuram, bare ko kaem kawel me nungarkam.
GEN 31:36 Se Jacob gomang ninguru magaram se Laban ilak alisiram, “Ani anape memek beterem se ni iwitata aninga karem agarak tairem?
GEN 31:37 Se aitak ni aninga melmasak suen la ilu gurugu patawu saperem. Se nika mel i bo arigem agi mu, gi karogo tai imi te bitar se suen la, nika ta, aninga ta, arigimonko. Se nuna awiriya diram mu balmon se ikinakko.
GEN 31:38 “Ani yia 20 ko ni kerak bagerem. Se nika sipsip agi goat bo katir kuriang gue me sapa arigam. Agi ani ka sipsip garuk bo, tom bo te ta me morem ale kai naem, mena.
GEN 31:39 Tom mel memek saki ka sipsip nunga moakasan, mu ani me ka kasurukasam, mena. Ani agata sipsip magakaso mu koma bo to kuwim te bitakasam. Woremkalal agi tirom mel tere nokasan, mu ni tom suen biya ani koma kutuwurekko den aora biya aga manarukasam, se ani koma kutuwukasam.
GEN 31:40 Ani tirom kowarkalal uwutata bagakasam. Kowarkalal worem ninguru aga kanikaso. Se tirom mu marir ninguru aga kulukurukaso. Amotam anira me arikaso.
GEN 31:41 Yia 20 ko ani uwutata kerak baga se ka ura ilu lagerem. Ani ka nanawusari nunga giekko mu yia 14 ko ura iluwem, ale udagi yia 6 ko, nika sipsip se goat sang aisuko ko ura taem. Bare ni aninga ura koma balukasam uwutata me bitakasam.
GEN 31:42 Aninga ait Isaac se angatak Abraham nunga Kaem mu agarak me bagaram le mu, aninga ura kowar mu koma mena, ni ipi aga beterem se namerem le. Bare Kaem aninga angamang ikup se aga ura kowar beterem mu arigam, ale ekelako tirom den sail karogo ka maonam.”
GEN 31:43 Se Laban Jacob ko den koma balam, “Imet imi mu aninga nanawusari, se nononga kuriang mu aninga. Se sipsip se goat mu aninga tala. Se mel suen biya ni arigisam mu aninga. Bare ani lage bo te aga nanawusari se nunga kuriang nunga guramarikko me terong.
GEN 31:44 Buta se ni analak den bo kalonakko. Ale kausa bo betenak, ale pempem te nangamin ares maukko.”
GEN 31:45 Se Jacob manga bilik bo maiya wore tam ale patawu baongam.
GEN 31:46 Ale ko gue suan nunga maonam, “Manga sang gial ale nunumi awote awuralko,” mam. Se butata beteman. Se duap te dagiman ale na no gilingiman.
GEN 31:47 Se Aram den te Laban sor mu ko nup beteram Jegar Sahadutha mam. Se Hebrew den te Jacob sor mu ko nup beteram Galeed mam.
GEN 31:48 Se Laban balam, “Manga nunumi awote awuman imi mu kausa iwita, ariginak ale te nangamin ares maukko.” Buta se sor mu nup beteman Galeed maman.
GEN 31:49 Sor mu ko nup bo tala beteman Mizpah maman. Mu awuk, Laban balam, “Aitak ni analak kirker baganakko. Bare Yawe nangarkiwurukko.
GEN 31:50 Ni aninga nanawusari nunga bita maguwur agi, imet iru gi agi, se ani me ko ikiek agi, wore Kaem ni analak nangarkiwoso mu ko me kamili saparukko.”
GEN 31:51 Ale Laban akingtala Jacob maonam, “Manga nunumi awote awuman imi se manga bangorman sumu, mu ni analak nanga kusumuri anirukko.
GEN 31:52 Manga nunumi awote awura mu se manga baonga mu kausa iwita aniruk, se ani kiarik namarik me ka maguwurik, se ni betela, kier ale tair ani me aga maguwurko.
GEN 31:53 Anananga nanangatak Abraham Nahor ilak nunga Kaem mu nanga tutera ko Kaem bagarukko.” Se Jacob den aora biya noko nuet Isaac ko Kaem, ko nguanga se nup patawukaso, wore ko nup te balam.
GEN 31:54 Ale nu goat bo moram ale sor duruk ago mu te Kaem tama bita tuam. Ale ko nunguning sang kaiyam ale inang beteram, se ko gue suan suen la taiman ale naman. Ale sor umu te ani gilingiman.
GEN 31:55 Ukiram se tumong biyala Laban barasam, ko nanawusari se ko numasari nunga iluwam ale den amilmil nungaram, ale nu peleram ko sor te namaram.
GEN 32:1 Jacob betela sor mu beteram ale aolak iluwam namawaram se Kaem ko engel lage te kote arataman.
GEN 32:2 Se nu nungarkam ale balam, “Kuwim imi Kaem ko kager kari nunga nuguwim!” mam. Umutang nu sor mu nup beteram Mahanaim mam.
GEN 32:3 Jacob ko ura kari den nungaram ale nunga giruwuram se ko laun Esau kote, ko ali Seir, sor Edom mu te, girimon namamonko nunga maonam.
GEN 32:4 Nu nunga kiti gurugam ale mam, “Nina aninga agiring imi aga kari laun Esau maonalko, ‘Nika ura kari Jacob iwita balam: Ani Laban ilak baga laga pelerem taiwasam.
GEN 32:5 Aga bulmakau se donkey, sipsip se goat, se aga ura kariimet karogo lilim taiwasam. Ale ani den imi ni aga kari dom kete betesam, mu ni amilmiler mu asele ani tairikko.’”
GEN 32:6 Se Jacob ko ura kari mu Esau ko den koma karogo peleman Jacob kote taiman ale manorman, “Ana nika laun Esau kote nama arataman, se nu ni karkukko taiwoso. Noko kari 400 nunga giam ale taiwoso.”
GEN 32:7 Se Jacob den mu ikiam ale ninguru nguangakaso, ale ikia moakaso. Se nu ko kariimet, ko bulmakau, camel, sipsip, goat, donkey, pagaru motam ilagala awuram.
GEN 32:8 Nu ikikaso, “Esau tairuk motam gira nunga moruk agi mu, motam udagi mu nagumonko terong agila.”
GEN 32:9 Asele Jacob guranek beteram ale mam, “O aninga angatak Abraham ko Kaem, aga ait Isaac ko Kaem, O Yawe, nigita aninga manem, ‘Ni piler ale ka sor te, ka gue suan nongote namar se ani ningo la kete bitirikko,’ balem.
GEN 32:10 Ani kari ningo bo iwita mena, bare ni gemang aisem, ale kilek ningo la ani ka ura kari agate beterem. Tom ani kulak la aga nang ba nunga beterem, mu ani agata suanta aga sikir iluwem ale Jordan kiarem ale namerem. Bare aitak ani pelerem mu aga daup motam bibiya ilagala karogo lilim taiwasam.
GEN 32:11 O Yawe, ani nguangasam. Aga sangaruko. Aga laun Esau tairuk ale aga imet kuriang karogo lilim nanga maguwurok bore ko, aga sangaruko.
GEN 32:12 Bare ni balem, ‘Ani ningo la nikate bitirik se nika gue te kariimet kapamon ale langi ko saun iwita sor tamonko, se kariimet bo kaurokko me terong.’ Ni den mu ko kamin ares maukko.”
GEN 32:13 Se Jacob sor mu te tirom bagaram. Se ukiram se noko melmasak suen la mu ningi, melmasak suan suan gi Esau tuokko ilu biguwuram:
GEN 32:14 goat pagar 200 se goat anumang 20, se sipsip pagar 200 se sipsip anumang 20,
GEN 32:15 se camel gotek ago mu 30, se bulmakau pagar 40 se bulmakau anumang 10, se donkey pagar 20 se donkey anumang 10.
GEN 32:16 Nu uwutata beteram, asele ura kari nunga paogam, ale nunga tuteram mel paogam mu nunga bitarmonko nunga awuram. Ale nu nunga maonam, “Nina giral se ani negowom karikko. Se melmasak mu motam kirker animonko.”
GEN 32:17 Ale ura kari girok namarukko mu maonam, “Tom aninga laun Esau lage te ni karkuk ale ka isuok, ‘Ni awiri ko ura kari ya?’ mauk, ale ‘Aparete namasam a?’ mauk, ale ‘Melmasak imi awiri ko ya?’ mauk,
GEN 32:18 mu ni iwita baluko, ‘Mel suen la imi mu nika ura kari Jacob ko munan noko kari dom nikate beteram se ani ago taiwasam. Se Jacob kota mu udagi taiwoso,’ iwita baluko.”
GEN 32:19 Se Jacob den koma suanta umutang la ko ura kari mel bitarmonko mu nungaru saparam. Ale nunga maonam, “Tom nina lage te Esau arigal, mu den suanta umutang la nu maonalko.
GEN 32:20 Ale den ‘Nika ura kari Jacob udagi taiwoso’ mu maonalko mu ningamili me saparukko,” mam. Mu Jacob iwita kuamin tugukaso, “Ani munan imi te aga laun gomang lila awurekko agila. Se nu ani agarkuk, bare memek ani ulengkala nu kumik te beterem mu ko kuamili saparukko.”
GEN 32:21 Buta se Jacob ko munan laun Esau ko beteram mu balam se giriman ago namakasan, se nu tirom umu te ko kuwim te bagaram mu te am bagakaso.
GEN 32:22 Se tirom suanta mu te la, Jacob barasam ale ko imet ilagala mu se, ko ura saonga imet ilagala mu se, ko namarari 11 mu karogo, yu Jabbok ko luan kuringi mu karoman ale komasang te kasu kapaman.
GEN 32:23 Nu nunga diruwuram se giriman kasu kapaman, asele aking ko ura kari nunga diruwuram se ko melmasak lilim la karogo kasu kapaman.
GEN 32:24 Nuna bita sapaman se nu kota yu komasang ko bagaram. Se kari bo tairam ilak numi sagaru lagaram la sor ukira duap iluwam.
GEN 32:25 Se kari mu numi ko ikiam mu nu Jacob ko sokel karogo kaparukko me terong, se nu Jacob ko bugi duap kau tam se kutugam.
GEN 32:26 Se kari mu Jacob maonam, “Sor ukirokko pingi aram. Aninga bitar se namarikko.” Bare Jacob nu maonam, “Ni ani marak aisu mu asele ani ka bitirik se namarko.”
GEN 32:27 Se kari mu Jacob isuam, “Nika nip awiri ya?” Se Jacob balam, “Aninga aip Jacob i,” mam.
GEN 32:28 Se kari mu balam, “Ni udagi ka nip Jacob me anirukko. Nika nip aitak mu Israel. Mu awuk, ni Kaem ilak nimi sagem, ale ali kari karogo la nongorak barimerem, ale nongorak kaperem.”
GEN 32:29 Se Jacob isuam, “Nika nip aga manaruko,” mam. Bare kari mu mam, “Ni anape ko aninga aip ikiko?” Ale nu eng Jacob marak tuam.
GEN 32:30 Se Jacob sor mu nup beteram Peniel ma se balam, “Ani Kaem ilak pingita nanimi nangama arigiman, bare ani me kuerem,” mam.
GEN 32:31 Worem basuwaram se Jacob sor Peniel mu beteram. Bare nu aolak diram me ilukaso, mu awuk, noko bugi duap kutugam.
GEN 32:32 Buta se tom mu te se tai aitak, Israel alo anapeya mosan ale nasan, mu ko bugi duap ko pisi me nasan.
GEN 33:1 Jacob motam patawu Esau ko kari 400 arungak taiwaram mu nungarkam. Ale noko nuwus ilagala Leah, Rachel, se ko ura saonga imet ilagala mu nunga kuriang nomoke nomoke nungaram se arungu sanami gilingiman.
GEN 33:2 Nu ko ura saonga imet nunga kuriang arungu gira nunga awuram. Ale Leah ko kuriang arungu mu kusumuri nunga awuram, ale Rachel ko namar Joseph ilak mu nukum te nunga awuram.
GEN 33:3 Se Jacob kota mu giram ko laun kote nama se, bugura kulukurukaso koma motam ali ningi kapakaso, se aking barasukaso, nama akingtala uwutatala bitakaso. Nu tom 7 ko uwutata ko laun kote beteram.
GEN 33:4 Bare Esau iluwok ale yasarukko naguram kote tairam, ale iluwam yasaram ale musuk tuam. Ale wete nunumi iluman ale niakasan.
GEN 33:5 Ale Esau loagaram ale imet kuriang nungarkam, ale isam, “Mu arika kariimet ni kerak taiman a?” mam. Se Jacob balam, “Imi kuriang Kaem ko gomang ningo te ani ka ura kari aisam bore,” mam.
GEN 33:6 Asele ura saonga imet nunga kuriang ago taiman Esau ko koma dugu te nubugura kulukurman.
GEN 33:7 Nogowom kaora mu Leah ko kuriang nongorak taiman nubugura kulukurman. Se nukum kitira mu Joseph ko nuam Rachel ilak taiman nubugura kulukurman.
GEN 33:8 Se Esau aking isam, “Se ani sipsip se goat se mel motam bibiya wore lage te nungarki se tairem mu ni awuk bitarko?” Se Jacob mam, “Aga kari dom, melmasak mu kisisam mu, ko amilmiler agi, mena agi, wore mu angamang motam bataga ka kasursam,” mam.
GEN 33:9 Bare Esau balam, “Aga uria, ani betela aga melmasak suen biya se terong. Sumu nika, ilupko.”
GEN 33:10 Bare Jacob nu maonam, “Mena. Ni ani ago ko amilmilasam agi mu, aninga agiting imi toko. Aitak nika gemang motam ningo te gemang aisem, se ani nika kema motam arigisam, mu ani Kaem koma motam ningi loaga kam ikisam.
GEN 33:11 Se ni aninga munan kisem mu giko. Kaem munan ningo beteram ale mel suen biya ani aisam, se aitak ani aga mel terong ma la.” Jacob uwuta balam, ale noko munan Esau tuokko mu ko sail tagiram, se Esau gomang tuam ale giam.
GEN 33:12 Ale mam, “Namanakko. Ani nengerak bolala la namanakko,” mam.
GEN 33:13 Bare Jacob nu maonam, “Aga kari dom, ni ikisam, kuriang nosokel mena. Se betela ani sipsip bulmakau nunga kuriang ago, wore nunga ikia aga moso tala. Ani tom suanta ko arungu aolak iluwekko nunga diruwurek, mu nuna kuemonko.
GEN 33:14 Aga dom, ni gir nama se bager, se ani udagi te kewom karikko. Ani bulmakau sipsip nunga aolak ko sokel ko iki se, aking kuriang nunga aolak mu ko iki se, kewom karik tai Seir karkikko.”
GEN 33:15 Se Esau balam, “Buta mu aninga kari sang awu kisek, se lage ka kasurmon kerak taimonko,” mam. Bare Jacob balam, “Aga kari dom, mena. Ni ani ago ko ningo beterem terong mam.”
GEN 33:16 Se Esau peleram ko sor te Seir namakaso.
GEN 33:17 Bare Jacob mu dalelaram Succoth namaram, ale umu te kuwim tam, ale bulmakau sipsip nunga sasal kalo kalo karogo namaram. Se sor mu nup beteman Succoth maman.
GEN 33:18 Jacob Paddan Aram beteram ale peleram tairam mu nu yawarakala tai Canaan sor te wonong Shechem mu te aratam. Ale ko kuwim Shechem wonong ko duap te nungam.
GEN 33:19 Nu ali mu manga silver 100 te Hamor ko namarari nongote diaram ale te daigam. Shechem mu Hamor ko namar bo.
GEN 33:20 Ale sor mu te altar bo kaolam ale nup beteram El Elohe Israel mam.
GEN 34:1 Dinah mu Jacob Leah nunga nanawus. Se tom bo nu Canaan imet saki nungarkukko namaram.
GEN 34:2 Se Hamor, Hivi kari, mu sor mu ko kari supuling. Se ko namar Shechem Dinah arigam ale gomang barasam, se ko sail te namaram iluwam ale kager te iwita ilak aniram.
GEN 34:3 Nu Jacob ko nanawus Dinah ninguru gomang tuam, ale gomang kuluka ko den welang manarukaso.
GEN 34:4 Ale udagi te namaram ko nuet Hamor maonam, “Ba, imet owore aninga aiwus ko to aisuko,” mam.
GEN 34:5 Udagi te Jacob ko nanawus Dinah kumik te kilek memek dolara karogo beteman mu ikiam, bare am kutek mam, mu awuk, noko namarari bulmakau sipsip mel nunga bitarmonko namaman lagakasan, se taimonko am nunga kimi bitawakaso.
GEN 34:6 Se Shechem ko nuet Hamor Jacob ilak munakarukko namaram.
GEN 34:7 Bare Jacob ko namarari mu Dinah ko nirung mu maingkala ikiman, ale biririkaman, ale ura beteman tai tai arataman. Nuna ninguru tala nongomang magaram, mu awuk, Shechem kilek memek bo dolara karogo wore Israel nunga ningi beteram. Nu kiwem bo uwuta me bitirukko, wore Jacob ko nanawus kumik te beteram ale ilak aniram.
GEN 34:8 Bare Hamor nunga maonam, “Aninga kuriang Shechem nika nanawus gomang ninguru tuam ale balam. Se balu se noko imet ko am taukko.
GEN 34:9 Nanimi karogo nanak ginakko. Nenenga nanawusari ana nangaral, se anananga nanawusari ningarnakko.
GEN 34:10 Asele nina ana nangarak nanga sor imi te am bagaralko. Se nenenga nengemang kuwim aguwaya te bagaralko kueral, mu am te bagaralko. Ale diara guruga ko ura am beteralko, ali sang dia talko mu am dia talko.”
GEN 34:11 Se Shechem Dinah ko nuet se ko korasari iwita nunga maonam, “Nina Dinah aisalko iwita ikial, mu nina anapeya ko kueral balal, mu ani am ningarikko.
GEN 34:12 Imet diara ko manga tom aisal, ale anapeya karogo ko, mu am balalko. Ani am dia saparikko. Bare mel biya mu kuriang itiwik sumu aninga aiwus ko aisalko.”
GEN 34:13 Se Jacob ko kuriang alo Shechem kilek memek nunga nogoras kumik te beteram wore ko nongomang magaram, se Shechem ko nuet Hamor ilak kula den nunga manorman.
GEN 34:14 Ale iwita balman, “Ana kari bo kumik guang me batogam mu nanga nagoras tunak se me ilak naukko. Ana buta betenak, mu ana dolara biya tanakko.
GEN 34:15 Bare nina kiwem suanta imi beteral mu, asele ana aing au manakko. Nina ninga kari suen la karogo ningimik guang batoga te nama saparalko.
GEN 34:16 Nina buta beteral, mu asele nina anananga imet gialko, se aking ana nenenga imet ginakko. Ale nengerak kariimet suan awunak ale baganakko.
GEN 34:17 Bare nina ningimik guang batoga ko munan me ko kueral, mu anananga nagoras tanak ale sor imi betenakko.”
GEN 34:18 Se Hamor ko namar Shechem ilak den mu ikiman ale ko amilmilaman.
GEN 34:19 Shechem tairate den mu karo tuam, mu awuk, nu Jacob ko nanawus ko ninguru kuakaso. Shechem mu ko launuria ningi nu kota gira.
GEN 34:20 Se Hamor ko namar Shechem ilak biguwura kuwim wonong ko songkuring ago mu te namaman, ale den mu nunga wonong suan nunga manarukasan.
GEN 34:21 Ale balman, “Kariari mu nangarak bagara suanta bagamonko balsan. Se anananga ali biya. Se ana balnak se nuna nanga ali te baga se dia gurugu nama tai se bagamonko. Ana nononga nanawusari nunga ginak, se nuna anananga nanawusari nunga gimonko.
GEN 34:22 Bare nuna balsan, anananga kari suen la nangimik guang batoga te nama sapanak ale nuna iwita aratanak, mu asele, nangarak bagara suanta bagamonko.
GEN 34:23 Ninguru ikialko. Ana buta betenak, mu nunga sipsip bulmakau se nunga mel suen biya mu anananga arukko. Se nunga ikia mu karo nungarnak se nangarak bagamonko.”
GEN 34:24 Se wonong mu ko kari suen la Hamor namar Shechem ilak nunga den ikiman ale ko amilmilaman, ale suen la nungumik guang batoga te namaman.
GEN 34:25 Day ilagala suan namaram, se kari lot ko yaman karogo bagaman, se Jacob ko namar ilagala, Simeon se Levi, mu Dinah ko korasari nunam duap suanta, nunga baenat mu giman, ale sor mu ko kari, bagara ngualara bagara ko, kari suen la nunga moman se kueman.
GEN 34:26 Nuna Hamor ko namar Shechem ilak karogotala nunga moman se kueman, se nunga nogoras Dinah Shechem ko kawam te bagaram mu taman ale ilak namaman.
GEN 34:27 Se Jacob ko kuriang sang udagi taiman, kari kueman mu nungarki se melmasak suen la giman ago namaman, mu awuk, nononga nogoras sor owore te ikup arigam.
GEN 34:28 Nuna sipsip se goat, bulmakau se donkey, se mel suen biya wonong te se ningam ningi mu gi sapaman.
GEN 34:29 Nuna nunga manga mel kawam te mu se, nunga imet kuriang suen la, mu nunga nogoras ko koma ko gi sapaman.
GEN 34:30 Bare Jacob ko kuriang Simeon Levi ilak nunga maonam, “Nina kilek memek mu beteman mu aninga aip maguwuman. Se aitak Canaan arika, Perez alo, se awiriya ali imi te, mu nuna ani ago ko nongomang magarukko. Ana kari suen biya mena. Se nunga kari suen la biguwumon ale ani agarak kagermon, mu nuna ana suen la nanga menawumonko.”
GEN 34:31 Bare nuna balman, “Se anananga nagoras lage luan imet iwita beteman mu terong e?”
GEN 35:1 Asele Kaem aking Jacob iwita maonam, “Bares ale nama tarigi Bethel mu te kuwim toko. Kuwim umu, tom ni ka laun Esau ko naguwerem se ani Kaem kete aratem, mu te altar bo kalo aisko.”
GEN 35:2 Se Jacob ko imet kuriang, se ko kariimet ilak bagara, mu suen la nunga maonam, “Nina sor iwareng nunga kaem kawel ago bagasan mu suen la nunga waru saparalko. Ale nengemang motam nungal, ale guang ningo la naguralko.
GEN 35:3 Asele tairal se ana Bethel nama tariginakko. Ani aninga Kaem, aninga ikup ningi agiring ikikaso ale sor suen la te agarak bagakaso, wore ko altar bo kalo tuekko,” mam.
GEN 35:4 Se nuna suen la nunga kaem kawel alo se nodogawa ko ring suen la karogo tai Jacob tuman, se nu Shechem wonong te tam oak duap ningi mutim tugumam.
GEN 35:5 Se tom nuna aolak duap beteman mu Kaem nguangara duap bo wonong wonong pingi pingi nunga laturu bagara mu nungumik te beteram se kaparam, se bo nongorak kagerarukko me terong.
GEN 35:6 Jacob ko kariimet ago Luz wonong te nama arataman. Luz mu ko nup bo Bethel, wonong mu Canaan sor te aniso.
GEN 35:7 Asele Jacob altar bo kaolam, ale kuwim mu nup beteram El-Bethel mam, mu awuk, nu oworete ko laun Esau ko naguwaram se Kaem kote aratam.
GEN 35:8 Se Deborah, Rebekah ko bitua imet aora, mu umu te kueram, se tam oak Bethel ko lete mu te duap ningi mutim tuguman. Ale tam nup beteman Allon Bakuth maman.
GEN 35:9 Tom Jacob Paddan Aram beteram ale peleram taiwaram, mu sor Bethel oworta te Kaem akingtala kote aratam ale marak tuam.
GEN 35:10 Ale maonam, “Nika nip Jacob i,” mam. “Bare udagi ni Jacob ko me ka arumonko. Aitak nika nip Israel.”
GEN 35:11 Aking Kaem maonam, “Ani Kaem Sokel Garagar. Nika tagu te kuriang gue suen biya aratamon ale sor magamonko. Ni te kariimet motam biya bo aratuk, ale kariimet motam biya mu te asele kariimet motam suen biya bare ilu biguwura suanta aratamonko. Ale nika gue te king arika aratu namamonko.
GEN 35:12 Ani ali Abraham Isaac nungarem mu aking ni kisek, ale ka taleng girigir ni biring ko taiwasan mu nungarikko.”
GEN 35:13 Kaem buta maonam ale beteram ale namaram.
GEN 35:14 Se Jacob kuwim Kaem ilak te munakaram mu te manga biling bo patawu baongam, ale waen se olive oil mu awote waram.
GEN 35:15 Ale sor mu nup beteram Bethel mam.
GEN 35:16 Nuna Bethel beteman ale aolak iluman namakasan. Se tom mu Rachel tuagu ago. Se nuna nama Ephrath ko pingi aratu se Rachel kuriang taukko tom iram, bare kuriang taukko ikup biya.
GEN 35:17 Nu yaman ikup biya ningi kuriang tam. Se ko saonga imet mu iwita maonam, “Ni me nguangerko,” mam. “Nika kuriang mu kari,” mam.
GEN 35:18 Se Rachel ikup yaman mu ningi kuriang tam, ale kuerukko nega se, ko namar mu nup beteram Benoni ma se kueram. Bare nuet Jacob nup beteram Benjamin mam.
GEN 35:19 Se Rachel uwutata kueram, se nuna lage luan te, lage Ephrath namara mu te, mutim tuguman. Ephrath ko bala bo Bethlehem.
GEN 35:20 Se Jacob Rachel ko ali motam te manga biling bo bangaru beteram, se manga mu aitak am aniso.
GEN 35:21 Se Israel aolak iluwam nama Migdal Eder mu ko komasang te noko kuwim nungam.
GEN 35:22 Sor mu te baga se Reuben ko nuet Israel ko nuwus Bilhah ilak aniram se ko nuet den mu ikiam. Jacob ko namarari 12.
GEN 35:23 Se ko nuwus Leah tuagu te mu, nunga nunup Reuben, kari laun, asele Simeon, Levi, Judah, Issachar, se Zebulun butata.
GEN 35:24 Se ko nuwus Rachel tuagu te mu, nunga nunup Joseph se Benjamin.
GEN 35:25 Se Rachel ko ura imet Bilhah tuagu te mu Dan se Naphtali.
GEN 35:26 Se Leah ko ura imet Zilpah tuagu te mu Gad se Issachar. Tom Jacob Paddan Aram bagaram mu ko kuriang imitang bilangaman.
GEN 35:27 Jacob ko nuet Isaac kote Mamre, Kiriath Arba (Hebron) duap te, sor Abraham Isaac te bagaman mu te tairam bagakaso.
GEN 35:28 Isaac ko bagara tom ilu biguwu sapara mu l80 yia.
GEN 35:29 Nu garukaram nunguningkiri, noko yia suen biya, asele kueram. Nu ko nuet nongotak nogowom karo namaram. Se ko namar ilagala, Esau Jacob ilak, mutim tuguman.
GEN 36:1 Imi Esau ko kuriang numasari. Esau ko nup bo Edom.
GEN 36:2 Esau Canaan imet ilagala suan nunga giam: bo Adah, Heth kari Elon ko nanawus. Bo Oholibamah, nu Anah ko nanawus se Hivi kari Zibeon ko numas.
GEN 36:3 Se bo Basemath, nu Ishmael ko nanawus, se Nebaioth ko koras.
GEN 36:4 Adah Esau ko kuriang Eliphaz iluwam. Se Basemath Esau ko kuriang Reuel iluwam.
GEN 36:5 Se Oholibamah Esau ko kuriang Jeush se Jalam se Korah nunga iluwam. Esau Canaan bagaram se ko namarari mu bilangaman.
GEN 36:6 Esau Jacob ilak wete Canaan sor te bagaman. Bare nononga sipsip bulmakau mel suen biya nunguningkiri, se kuwim umu kirikirikaram, nuna ilagala te bagamonko me terong. Buta se Esau barasam, ko nuwusari, ko namarari, ko nanawusari, se ko kariimet, se ko bulmakau sipsip mel, se mel suen la nu Canaan sor te giam mu ago ko uria Jacob beteram,
GEN 36:8 ale sor bo duruk ago, ko nup Seir, mu te nama daigam.
GEN 36:9 Imi Esau ko gue te ko kariimet, nunga balsan Edom alo masan. Nuna sor duruk ago Seir mu te bagasan.
GEN 36:10 Imi Esau ko namarari nunga nunup. Esau ko imet Adah tuagu te Eliphaz bilangaram. Se Esau ko imet Basemath tuagu te Reuel bilangaram.
GEN 36:11 Se Eliphaz tuagu te mu Teman, Omar, Zepho, Gatam se Kenaz bilangaman.
GEN 36:12 Se Eliphaz ko ura imet Timna ilak bagaram se ko namar Amalek ilu tuam. Kuriang imas imi mu Esau nuwus Adah tuagu te kapaman.
GEN 36:13 Se Reuel tuagu te mu Nahath, Zerah, Shammah, se Mizzah. Kuriang imas imi mu Esau nuwus Basemath tuagu te kapaman.
GEN 36:14 Esau ko imet Oholibamah tuagu te mu Jeush, Jalam, se Korah bilangaman. Oholibamah mu Anah ko nanawus se Zibeon ko numas.
GEN 36:15 Esau ko kuriang gue te digo supuling alo koma koma mu nunga nunup mu iwita: Esau ko kuriang laun Eliphaz tuagu te mu Teman, Omar, Zepho, Kenaz,
GEN 36:16 Korah, Gatam, se Amalek. Nuna Edom sor te Eliphaz tuagu te ko digo supuling alo, se Esau Adah ilak nunga nunumasari.
GEN 36:17 Esau ko kuriang Reuel tuagu te mu Nahath, Zerah, Shammah, se Mizzah. Nuna Edom sor te Reuel tuagu te ko digo supuling alo, se Esau Basemath ilak nunga nunumasari.
GEN 36:18 Esau nuwus Oholibamah ko tuagu te mu Jeush, Jalam, se Korah. Nuna Esau Oholibamah ilak nutagu te ko digo supuling alo. Oholibamah mu Anah ko nanawus.
GEN 36:19 Imi Edom kariimet Esau ko gue te arataman wore nunga digo supuling nunup.
GEN 36:20 Imi kariimet gue bo kigilik agotala Edom bagakasan, nunga balsan Hor kariimet masan. Nuna Hor kari Seir tuagu te ko kariimet. Imi Hor kari Seir ko kuriang nunga nunup: Lotan, Shobal, Zibeon, Anah,
GEN 36:21 Dishon, Ezer, se Dishan. Nuna suen la mu nunga kariimet nunga digo supuling bagakasan.
GEN 36:22 Lotan ko namarari mu Hori se Homam. Timna mu Lotan ko koras.
GEN 36:23 Shobal ko namarari mu Alvan, Manahath, Ebal, Shepho, se Onam.
GEN 36:24 Zibeon ko namarari mu Aiah, se Anah. Anah ewerta sor garagarayam mu te nuet Zibeon ko donkey nunga bitaruwa, yu kowar bulowolok mawaram mu nu giram arigam.
GEN 36:25 Anah ko kuriang ilagala, namar mu Dishon, se nanawus mu Oholibamah, Esau ko nuwus.
GEN 36:26 Dishon ko namarari mu Hemdan, Eshban, Ithran, se Keran.
GEN 36:27 Ezer ko namarari mu Bilhan, Zaavan, se Akan.
GEN 36:28 Dishan ko namarari mu Uz, se Aran.
GEN 36:29 Nuna suen la mu Hor kariimet nunga digo supuling bagakasan. Nunga nunup iwita: Lotan, Shobal, Zibeon, Anah,
GEN 36:30 Dishon, Ezer, se Dishan. Nuna nonet Seir ko ali te Edom sor te bagakasan.
GEN 36:31 Israel alo nungumik king mena ko tom te, king imi Edom sor bitarukasan:
GEN 36:32 Motam motam Beor namar Bela Edom ko king ko aratam. Noko wonong nup Dinhabah.
GEN 36:33 Tom Bela kueram mu Zerah namar Jobab, Bozrah kari, mu kuwim tam.
GEN 36:34 Tom Jobab kueram mu Teman kari Husham kuwim tam.
GEN 36:35 Tom Husham kueram mu Bedad namar Hadad kuwim tam. Nu sor Moab te Midian alo nunga menawuram. Noko wonong nup Avith.
GEN 36:36 Tom Hadad kueram mu Masrekah kari Samlah kuwim tam.
GEN 36:37 Tom Samlah kueram mu Rehoboth wonong yu Euphrates duap te ko kari Shaul kuwim tam.
GEN 36:38 Tom Shaul kueram mu Acbor namar Baal-Hanan kuwim tam.
GEN 36:39 Tom Acbor namar Baal-Hanan kueram mu Hadad kuwim tam. Noko wonong nup Pau. Noko nuwus nup mu Mehetabel, nu Matred ko nanawus se Me-Zahab ko numas.
GEN 36:40 Imi Esau ko gue te ko digo supuling nunga nunup: Timna, Alvah, Jetheth,
GEN 36:41 Oholibamah, Elah, Pinon,
GEN 36:42 Kenaz, Teman, Mibzar,
GEN 36:43 Magdiel, se Iram. Nuna Esau ko kariimet Edom koma koma dagi dagi namaman wore nunga digo supuling. Esau nu Edom kariimet nunga usir.
GEN 37:1 Jacob Canaan ali te, kuwim nuet te ulengkala bagaram mu te bagakaso.
GEN 37:2 Se imi Jacob ko kuriang arungu nunga dugu duap. Joseph kuriang kulak gotek bagakaso, ko yia tom 17. Nu ko nuet Jacob ko imet Zilpah se Bilhah nutagu te noko launari umu arungu sipsip se goat nunga bitarukasan. Bare ko launari kilek memek bitakasan, se nu ari laga tom bo nuet maonam.
GEN 37:3 Israel (Jacob) ko namarari suen la nunga kuakaso, bare Joseph mu ninguru ko kuakaso, mu awuk, nu garuk ningi bagaram se Joseph bilangaram. Se nu guang bo balayam biriram ale Joseph tuam.
GEN 37:4 Se ko launari nonet Jacob ko kiwem umu arigiman ale Joseph ko nongomang magakaso, se nongomang lila te me ilak munakakasan.
GEN 37:5 Tom bo Joseph ipingiram, ale ko ipingira mu ko launari nomokete balam. Se nuna ikiman ale nongomang eng am ninguru tala maga kaparam.
GEN 37:6 Nu iwita balam, “Aninga ipingira ewere balik se ikialko.
GEN 37:7 Ana suen la ningam te wheat ilu biguwu se sikipiwaman se, ikialko, aninga wheat siping mu barasu diram sanamaram, se nenenga mu aninga mu ko tara bowa naguman.”
GEN 37:8 Se ko launari nongomang memek te manorman, “Awuk? Ni anananga pulawura baga se nanga bitaruko e?” maman, ale ipingira mu ko, Joseph ko nongomang magara eng magara biya magakaso.
GEN 37:9 Se Joseph akingtala ipingiram ale ko ipingira mu ko launari nunga maonam, “Ikialko. Ani aking ipingira bo tala arigem, mu worem se sige se baras 11 mu ani amake dugu te nubugura kulukuru aisiman.”
GEN 37:10 Ale ko ipingira mu ko nuet agotala maonam, se ikiam ale ining tuam, “Sowore anape ipingira ya?” mam. “Awuk, ani se ka niam, se ka launari suen la tainak ale nabugura kulukuru kisinakko e?”
GEN 37:11 Se ko launari mu Joseph ko ninguru nongomang magaram. Bare ko nuet mu ipingira mu am ko iki guruguwakaso.
GEN 37:12 Tom bo Joseph ko launari Shechem wonong duap te nunga nonet ko goat se sipsip nunga bitaruwakasan,
GEN 37:13 se Israel Joseph maonam, “Ni ko ikisam, nika launari mu Shechem wonong duap te goat se sipsip nunga bitaruwasan. Se aninga angamang mu ni nama nungarkiko.” Se Joseph balam, “Mu ani namarikko,” mam.
GEN 37:14 Se nuet balam, “Ka launari se sipsip se goat terong bagasan agi wore nama nungarki ale tai aga manaruko.” Tom mu te Israel Hebron ko sor wolong mu te baga se Joseph Shechem namarukko maonam. Se Joseph nama Shechem aratam,
GEN 37:15 ale ko launari nunga kupu kupu geragawaram se kari bo nu arigam ale isuam, “Ni anape kupusam a?” mam.
GEN 37:16 Se Joseph mam, “Aninga launari nunga loaga guruguwasam. Nuna koma te sipsip se goat nunga bitaruwasan mu ni ko ikisam agi mu, aga manaruko.”
GEN 37:17 Se kari mu balam, “Nuna sor imi maingkala beteman. Ale Dothan namamonko balman se ani ikiem,” mam. Se Joseph barasam ale nogowom kaoram nama Dothan wonong duap te nungarkam.
GEN 37:18 Bare ko launari awar la nu arigiman, ale me tai aratukaso la, nuna momon se kuerukko nunumi manorman.
GEN 37:19 Ale balman, “Ipingira kari o taiwosowo!” maman.
GEN 37:20 “Tairuk se monak se kueruk se mutim imi bo ningi sapanakko. Ale namanak balnak ‘mel diwang bo moram se kueram’ manakko. Ale ko ipingira ko nunguning kapa tuok agi mu ariginakko!”
GEN 37:21 Bare Reuben den umu ikiam mu nu nuguting te Joseph bataguru taukko, se balam, “Ana me monak se kuerukko!
GEN 37:22 Kariimet gue nagiting me magarukko. Sor garagarayam imi ko mutim imi bo ningi saparalko, bare kumik me kau talko!” mam. Reuben nu Joseph sanguk ale ilak nama nonet kote bitirukko iki se uwutata balukaso.
GEN 37:23 Se Joseph ko launari nongote tai aratam se iluman, ale ko guang balayam nung mu kutuwuman,
GEN 37:24 ale ilak nama mutim ningi sapaman. Mutim mu yu ko mutim iman, bare kumik yu mena, yu marakam.
GEN 37:25 Ale na namonko dagiman ale nomotam patawu mu Ishmael gue ko kari alo, koma Gilead namara umu te taiwaman se nungarkaman. Se nunga camel mu melmasak siring yawara yawara, tam ko yu liliki te nunga, mu giman ale ilu arigimonko karogo Egypt namakasan.
GEN 37:26 Se Judah ko launuria iwita nunga maonam, “Ana nanga uria monak se kueruk se kaluwunak, mu anape mel ningo ningi tanakko? Mena.
GEN 37:27 Buta se am ngual Ishmael alo arungu ilu ariginak se diamon se koma tanakko. Ana me monak se kuerukko. Mu awuk, nu anananga uria, se anananga gue suan.” Se ko launuria den balam mu ko amilmilaman.
GEN 37:28 Se Ishmael ko gue te Midian kari alo tai arataman se nuna Joseph mutim ningi bagaram mu patawuman se bausam, se Ishmael ko kari alo manga biling silver 20 ko te nongorak Joseph diaman ale ilak Egypt namaman.
GEN 37:29 Reuben udagi te tairam ale mutim ningi loagaram, bare Joseph me bagaram. Se nu kota ko guang iluwam barukam.
GEN 37:30 Ale ko uriamitak nongote peleram ale balam, “Kuriang umu mutim ningi me bagoso! Se ani awuk maikko?”
GEN 37:31 Se Joseph ko launari goat bo moman ale ko gue Joseph ko guang te iluman.
GEN 37:32 Ale giman ago nunga nonet kote namaman ale manorman, “Ana guang imi arigiman. Gurugu patawu ale arikko. Nika namar ko agi mena agi wore ko arikko.”
GEN 37:33 Se nu arigam ale balam, “Mu borta, aninga namar ko guang!” mam. “Mel diwang bo moa nam. Nunguningta,” mam, “Joseph batuwutuk mam katir katir kaparam.”
GEN 37:34 Ale Jacob guang kumik te mu barukam, ale guang wuli karogo memek umu numi te iram. Ale ko namar ko, tom maiya biya mo nia lagakaso.
GEN 37:35 Ko namarari se ko nanawusari gomang tamonko taikasan, bare nu miakaso. Ale balukaso, “Mena,” makaso. “Ani iwitata mo nia laga, aga namar kowom karo namarikko,” mam. Ko nuet uwutata mo lagakaso.
GEN 37:36 Bare Joseph mu, Midian alo ilak nama Egypt, Potiphar ilak diaman. Potiphar mu Pharaoh ko kawam bitua kari nunga kari gira, se Pharaoh ko kari supuling bo.
GEN 38:1 Tom mu te Judah ko launuria nunga beteram ale Adullam wonong te nama kaparam ale kari Hirah ilak bagakaso.
GEN 38:2 Nu umu te Canaan kari Shua ko nanawus arigam ale gomang tuam ale ko nuwus ko tam. Ale ilak bagaram,
GEN 38:3 se imet mu tuagu aratam se kuriang kari ko nup Er ilu tuam.
GEN 38:4 Imet mu akingtala tuagu aratam se kuriang kari iluwam ale nup beteram Onan mam.
GEN 38:5 Aking udagi kuriang kari tala iluwam, ale nup beteram Shelah mam. Judah Kezib wonong te bagaram se ko kuriang Shelah bilangaram.
GEN 38:6 Se udagi Judah ko namar biya Er ko imet bo to tuam, ko nup Tamar.
GEN 38:7 Bare Er, Judah ko namar biya, mu Yawe motam te ko kilek memek biya, se Yawe balam se nu kueram.
GEN 38:8 Se aking Judah Onan maonam, “Ka laun kueram, bare kumik kuriang mena. Se ni anananga munan karo ale nama ka laun ko nuwus ilak anirko. Se kuriang aratamon, mu ka laun ko nup gimonko.”
GEN 38:9 Bare Onan ikiam kuriang aratamon mu noko nup bowa ningi me bagamonko. Se tom nu imet ilak anikaso, mu noko kumik yu imet mu ko kumik ningi me warukaso, watingi warukaso. Nu uwuta bitakaso mu noko gomang kuriang bo laun nup te me aratukko.
GEN 38:10 Bare Onan munan bitakaso mu Yawe motam te me terong, se balam se Onan betela kueram.
GEN 38:11 Udagi Judah ko noton Tamar iwita maonam, “Ka kari kueram. Buta se ni piler namar ka niet ko kawam te bagerko. Se aga kuriang Shelah lagaruk asele ni ilak noko.” Judah uwuta balam, mu nu nguangakaso, Shelah ko laun ilagala kueman wore turantala kueruk bore ko. Se Tamar peleram ko nuet kote namaram.
GEN 38:12 Se kam maiya nuam namaram se Judah nuwus, Shua nanawus, mu kueram. Se Judah noman bataga te karur karogo laga, guram numi nungam, ale ko bo Hirah, Adullam kari, umu ilak barasaman ale Timnah wonong te nama tarigiman. Nu ko ura kari sipsip mone bataguru se animan wore nungarkamonko namaman.
GEN 38:13 Se Tamar, ko tonger mu sipsip mone batagukko Timnah nama tarigiwoso mu ko den ikiam,
GEN 38:14 ale nu imet gera ko guang kumik te aniram mu kutuwuram, ale guang sang kigilik giam naguram. Ale guang bo supuling koma motam te iram, ale namaram Enaim wonong ko lage kuringi, lage Timnah namara mu te daigam bagakaso. Mu nu iwita ikikaso, Judah ko kuriang Shelah mu kari aram, bare nuna me nu tuikasan.
GEN 38:15 Se Judah Timnah nama se imet mu arigam, ale nu lage luan imet ko balam, mu awuk, nu noko koma kaluwuram.
GEN 38:16 Bare nu imet mu noko noton Tamar iwita me ko ikiam. Se nu kote namaram ale maonam, “Tairko. Ani ni kerak anirekko,” mam. Se imet mu isuam, “Ni ani agarak anir, mu anape aisuko?”
GEN 38:17 Se Judah balam, “Aninga goat gotek bo bitirik se kete tairukko,” mam. Se imet mu aking isuam, “Nika mel bo aisu se ilu sagarik se ni goat bitar se tairuk asele ani aking kisekko.”
GEN 38:18 Se Judah balam, “Ani anape mel kisek se ni ilu sagerko ya?” mam. Se imet mu mam, “Nika kiting dora te betera ko mel degetak te kekawoso mu se, ka sikir kiting te aniso sumu karogo aisuko,” mam. Se Judah uwutata beteram. Asele ilak aniram se tuagu aratam.
GEN 38:19 Se imet mu ko kawam te namaram ale guang mel numi te iram mu kututuwuram, ale imet gera ko guang mu aking naguram.
GEN 38:20 Udagi Judah goat gotek bo tam, ko bo Adullam kari mu tuam, ale maonam, “To ale ago nama imet aninga melmasak iluwoso mu tui ale aninga melmasak gi karogo tairko,” mam. Se namaram kupam, bare imet mu me arigam.
GEN 38:21 Ale nu Enaim kari sang nunga isuam, “Lage luan imet kuwim imi te bagoso mu apoko ya?” Se nuna balman, “Sor imi lage luan imet bo me te bagoso,” maman.
GEN 38:22 Se nu peleram namaram ale Judah maonam, “Ani namerem, bare imet mu me arigem. Se wonong mu ko kari balman, lage luan imet bo sor umu te me bagoso ma balman.”
GEN 38:23 Se Judah balam, “Aninga melmasak mu bo la anirukko. Ana aking pelenak ale ko loaganak mu kariimet nanga ikimon ale nago ko gusimon bore ko. Ni ikisam ani terong beterem. Ani goat gotek imi kote beterem se ni karogo namerem, bare nu me bagaram.”
GEN 38:24 Se sige ilagala suan iwita namaram se kari saki Judah manorman, “Nika neton Tamar lage luan imet ko numi gurugam, ale aitak tuagu ago bagoso.” Se Judah balam, “Iluwal ale tama te kaiyal se kuerukko!” mam.
GEN 38:25 Bare tom nuna namaman iluman mu Tamar iwita balam, “Namaral ale aga atenger maonalko, ‘Ani melmasak e iluwasam ewere ko kotam ani kuriang aisam. Nagiting dora te betera ko mel imi, ko mayang karogo, se sikir imi ninguru arigal, ale awiriya ko mu ko ikialko.’ ”
GEN 38:26 Se Judah melmasak mu arigam mu nu ko ikiam, ale balam, “Imet sumu kumik te den mena. Mu ani ikup ago. Nu aninga kuriang Shelah ilak naukko, bare ani agata uwuta me beterem.” Ale nu udagi imet mu ilak me anikaso.
GEN 38:27 Se Tamar kuriang iluwokko tom tairam se ko tuagu ningi mu kuriang kari singisik.
GEN 38:28 Se kuriang iluwokko tom kaparam mu kuriang bo giram kuting garukam se aratam. Se imet bitaruwaram mu tairate kuriang kuting garukuwaram mu mayang gotek diriyam mu te kaolam ale balam, “Kuriang imi giram aratam,” mam.
GEN 38:29 Bare kuriang umu aking kuting tagiram se peleram, se ko komasang mu giram aratam. Se bitua imet mu balam, “Ni ka sokel te girem aratasam e?” Se nup beteman Perez.
GEN 38:30 Se udagi te ko bo, kuting kopa mayang diriyam ago, mu aratam. Se ko nup beteman Zerah maman.
GEN 39:1 Joseph ilak Egypt namaman, se Potiphar Ishmael ko kari alo ilak namaman mu nongote dia tam. Potiphar mu Egypt kari, nu Pharaoh ko kawam bitua kari nunga kari gira, se Pharaoh ko kari supuling bo.
GEN 39:2 Yawe Joseph ilak bagakaso, se nu ko Egypt kari dom mu ilak baga se melmasak bitakaso mu ningo la aratu sapakaso.
GEN 39:3 Se Potiphar munan Yawe Joseph kote bitakaso mu arikaso,
GEN 39:4 ale nu Joseph ko amilmilakaso, ale noko kawam ningi melmasak suen la se ura suen la mu Joseph bituokko balam.
GEN 39:5 Tom mu te la Joseph kumik te se, Yawe Potiphar ko kawam ningi se watingi lilim la marak tuikaso se ningo la aratukaso.
GEN 39:6 Potiphar mel suen biya Joseph kuting te beteram ale bituokko balam. Ale nu kota ko mel bo me bitarukaso, nu ko na naukko mu la bitarukaso. Joseph kumik ago, se ko koma motam balayam.
GEN 39:7 Se tom me maiyam noko kari dom ko nuwus nu arigam ale motam barasam se maonam, “Tai agarak anirko,” mam.
GEN 39:8 Bare Joseph meram, ale maonam, “Aninga kari dom ko melmasak suen la kawam te mu buring tuam, ale aninga bitua bowa ningi beteram.
GEN 39:9 Kari bo noko kawam imi ningi aninga iwita me beteram. Noko kawam ningi noko mel bo ani ago ko me kaluwuso. Bare ni keta suanta, mu awuk, ni noko nuwus. Se ani awuk ta kiwem memek sumu Kaem motam te bitirikko?”
GEN 39:10 Bare imet mu tom suen biya Joseph ilak anirukko yam isaru lagakaso. Bare Joseph miakaso, ale kumik duap te bagarukko me kuakaso tala.
GEN 39:11 Bare tom bo Joseph kawam ningi ko ura bitirukko kasu naguram. Tom mu ura kariimet sang kawam te me bagaman.
GEN 39:12 Se Potiphar ko nuwus Joseph ko guang te iluwam ale maonam, “Tai agarak anirko,” mam. Bare Joseph numi tagi bataguru tam se ko guang la kutuwu tam, se Joseph naguram watingi aratam.
GEN 39:13 Se imet mu Joseph ko guang ilu se Joseph naguram mu arigam,
GEN 39:14 ale nu ko ura kariimet sang nunga auram se taiman, se nunga maonam, “Arigalko!” mam. “Hebrew kari imi anananga sangukko ilak taiman, bare nu ana dolara nangaram! Nu utu naguram ale ani agarak anirukko aga iluwam, bare ani sail te saonga ko airem,
GEN 39:15 se nu biririkaram ale ko guang saparam ale naguram watingi aratam!”
GEN 39:16 Imet mu Joseph ko guang am karogo bagaram se Joseph ko kari dom mu kawam te tairam.
GEN 39:17 Se nu den imi maonam, “Hebrew ura dungan kari ni diarem ale ilak tairem, mu aningate tairam ale dolara kiwem angimik te bitirukko karogo kaeram.
GEN 39:18 Bare tom ani saonga ko sail te airem, mu nu ko guang saparam ale naguram watingi aratam.”
GEN 39:19 Se Joseph ko kari dom ko nuwus kuring te den umu ikiam ale gomang ninguru tama ko kaniram.
GEN 39:20 Se balam se Joseph talipara kawam ningi sapaman, se Pharaoh ko talipara kari nongorak bagakaso.
GEN 39:21 Bare Yawe Joseph ilak baga se sangaruwakaso, owore te se, talipara kawam ko bitua kari gira mu Joseph ko ninguru amilmilakaso.
GEN 39:22 Ale balam se Joseph talipara kari nunga kari gira iwita baga se, anapeya mel betemonko mu ko girikaso.
GEN 39:23 Se bitua kari gira mu ura aguwaya Joseph kuting te beteram mu ko ikia me tokaso. Mu awuk, Yawe Joseph ilak baga se mel suen la te sangarukaso se ningo la aratukaso.
GEN 40:1 Tom bo Pharaoh ko waen bitua ko kari gira, se ko bread kaiya ko kari gira, kilek memek bo agi beteman se,
GEN 40:2 Pharaoh gomang magaram se
GEN 40:3 talipara ko galung ningi nunga awuram. Se talipara galung umu nunga bitua kari gira ko kawam te anikaso. Se Joseph talipara kawam mu te ago bagakaso.
GEN 40:4 Se nunga bitua kari gira mu Joseph kari ilagala nunga bituokko nunga awuram. Se nuna ilagala tom maiya nuam talipara ko galung ningi baga,
GEN 40:5 tom bo tirom nuna ilagala wete ipingiman, se nunga ipingira ko duap mu kirker.
GEN 40:6 Se ko ukiram tumongola Joseph nongote tairam ale nungarkam, mu nuna nungumik amilmil bo mena bagaman.
GEN 40:7 Se nu nunga isuam, “Nina awuk se nengema motam amilmil mena bagasan a?” mam.
GEN 40:8 Se nuna balman, “Ana wete ipingiman, bare kari bo anananga ipingira duap apurokko wore mena,” maman. Se Joseph nunga maonam, “Kaem kota ipingira ko duap apura ikiso. Nenenga ipingira balal se ikiekko,” mam.
GEN 40:9 Se waen bitua ko kari gira mu noko ipingira mu Joseph koma te balukaso: “Ani ipingirem ale tam waen bo angama dugu te bangawaram se arigem,
GEN 40:10 ko kower ilagala suan. Tom ko gawa butuk diruwuram, mu tairatela nunguning sisik waram, garukaram ale yoparam.
GEN 40:11 Pharaoh ko bagunang ani agiting te anikaso, se ani waen muguri yoparam mu giem, ale ituwem se ko yu bagunang ningi kaparam se Pharaoh tuikasam wore arigem,” mam.
GEN 40:12 Se Joseph maonam, “Nika ipingira ko duap mu iwita: suring ilagala suan mu day ilagala suan ko balso.
GEN 40:13 Day ilagala suan mu buring ko mu, Pharaoh aking nika aru tauk se nika ura te piler ale, ni ulengkala bitakasam butata aking waen bagun te langi Pharaoh tuiko,” mam.
GEN 40:14 “Bare tom nika ningo tom kapa kisok mu, ani ago ko kamin tugum, ale gemang aisu, ale Pharaoh manaru se ani talipara ningi bagasam imi aga sanguk se aratikko.
GEN 40:15 Mu awuk, aninga angamang te mena, nuna nononga sail te ani aga Hebrew sor te wore aga giman ale agarak taiman. Ale aitak imi te mu betela, ani mel bo memek me beterem, bare am ipi ko talipara ningi aga beteman.”
GEN 40:16 Se tom bread kaiya ko kari gira mu Joseph noko bo mu ko ipingira duap apuram mu ningo ikiam, mu nu Joseph maonam, “Ani betela ipingirem,” mam. “Ani korokem ilagala suan bread ago mu asupuling te giem.
GEN 40:17 Se korokem awote nunguning mu ningi mu, Pharaoh ko bread duap duap anikaso, bare inangnang taiman ale nokasan,” mam.
GEN 40:18 Se Joseph maonam, “Nika ipingira mu ko duap mu iwita: korokem ilagala suan mu day ilagala suan ko balam.
GEN 40:19 Day ilagala suan mu buring ko mu, Pharaoh baluk se ni degetak batagarmon ale tam kower te ka ituwumon, se inangnang ka kimik nunguning namonko,” mam.
GEN 40:20 Se day ilagala umu buring ko, day bo umu te mu Pharaoh ko bilangara tom. Se nu ko ura kari supuling suen la nunga inang biya beteram. Ale waen bitua ko kari gira, se bread kaiya ko kari gira mu arungak talipara ningi mu aratam ale biguwura motam te nunga awuram.
GEN 40:21 Ale waen bitua ko kari gira mu maonam se ko ura motam motam iluwaram mu te peleram.
GEN 40:22 Bare bread kaiya ko kari gira mu, Joseph ipingira apu se balam uwutata, tam kower te ituwuman se kueram.
GEN 40:23 Bare waen bitua ko kari gira mu Joseph ko kuamin me tugukaso. Nu Joseph ko kuamili saparam.
GEN 41:1 Yia ilagala namaram se tom bo Pharaoh ipingiram. Ale nu Yu Nile norogen te sanamiwaram se
GEN 41:2 bulmakau 7 nungumik ningo yu ningi basuman ale yu norogen te sirsir nokasan mu nungarkam.
GEN 41:3 Aking udagi mu bulmakau 7 tala, nungumik memek, mu yu ningi basuman, ale bulmakau nungumik ningo mu nungumik duap te sanamaman.
GEN 41:4 Ale bulmakau nungumik memek mu barasaman ale nungumik ningo mu nunga no gilingiman mu arigam. Pharaoh umu arigam ale tingam barasam.
GEN 41:5 Ale aking taga aniram, ale aniwa ipingira bo tala arigam. Mu kon nunguning 7 kapaman, ningo se bibiya, bore kon duap suanta owore te la kapa muruwuman.
GEN 41:6 Se udagi kon nunguning 7 tala kapaman, bare giningin se kituwura, se yar tairam nunga kaiyam se siririmaman.
GEN 41:7 Se kon siririyam mu barasaman ale kon ningo mu nunga no gilingiman mu arigam. Pharaoh akingtala tingam barasam, bare udagi ta ko ikiam, mu nu ipingiram.
GEN 41:8 Bare tumongola mu ipingira mu ko ikia am ninguru moakaso, se nu Egypt ko mang kari se ikia kari suen la nunga den beteram se taiman, se ko ipingira nunga maonam. Bare bo ta noko ipingira duap apurokko me terong.
GEN 41:9 Asele waen bitua ko kari gira mu Pharaoh maonam, “Aitakta asele ani angamin ares mam. Ani mel bo ko balikko wore me balem mu iwita:
GEN 41:10 Tom bo Pharaoh gomang magaram, se ko ura kari ilagala, ani se bread kaiya ko kari gira mu ilak, talipara kari nunga bitua kari gira ko kawam te, talipara ningi nanga awuram.
GEN 41:11 Se tirom bo ana nangama nangama ipingiman. Se ipingira mu ko nunguning kirker.
GEN 41:12 Tom mu Hebrew kuriang kulak bo mu karogotala ana nangarak bagakaso. Nu bitua kari gira ko ura kari. Bare ana ilagala nanga ipingira ko manorman se nu ko nunguning namake namake nanga maonam.
GEN 41:13 Se mel nu balam butata aratu nangaram: ani aga ura girem iluwerem mu te pelerem, se bread kaiya ko kari gira mu ituwuman se kueram.”
GEN 41:14 Se Pharaoh den mu ikiam ale Joseph tairukko balam. Se tairate talipara kawam te namaman ale ilak taiman. Joseph numi nungam, somone turuwuram, ale guang ningo mu tugumam, asele Pharaoh kote kasu naguram.
GEN 41:15 Se Pharaoh nu maonam, “Ani ipingirem, bare kari bo ipingira duap apurok se ikiekko wore mena. Bare kari saki iwita balman se ikiem, ni ipingira aguwaya mu ni ko duap am apurko terong maman.”
GEN 41:16 Bare Joseph balam, “Ani agata me terong. Bare Kaem kota Pharaoh ko ipingira ko nunguning baluk ale gomang motam nungokko terong.”
GEN 41:17 Se Pharaoh nu maonam, “Ani ipingirem ale ani Yu Nile norogen te sanamiwerem se
GEN 41:18 bulmakau nungumik ningo 7 yu ningi basuman ale yu norogen te sirsir nokasan.
GEN 41:19 Se aking udagi mu bulmakau 7 tala yu ningi basuman. Nuna nungumik memek se sokelel ala, se nunga ariga memek biya. Ani Egypt lilim ningi bulmakau bo uwuta katir me nungarki arigem.
GEN 41:20 Se bulmakau nungumik memek mu barasaman ale bulmakau nungumik ningo giriman basuman mu nunga no gilingiman.
GEN 41:21 Nunga naman, bare nunga ariga mu mel bo me nokoyam, nunga ariga am memek biya. Ani ipingira mu arigem ale tingem barasem.
GEN 41:22 “Ale aking pelerem taga anirem ale aking ipingira bo tala arigem. Mu kon nunguning 7 kapaman, ningo se bibiya, bare kon duap suanta owore te la kapa muruwuman.
GEN 41:23 Se udagi kon nunguning 7 tala kapaman, bare giningin se kituwura, se yar tairam nunga kaiyam se siririmaman.
GEN 41:24 Se kon siririyam mu barasaman ale kon ningo mu nunga no gilingiman, mu arigem. Ani mang kari alo aninga ipingira imi nunga manem. Bare bo ta ko duap apurokko me terong.”
GEN 41:25 Se Joseph Pharaoh maonam, “Nika ipingira ilagala sumu ko nunguning koma suanta. Kaem mel bitirukko wore nika kausam se arigem.
GEN 41:26 Bulmakau nungumik ningo 7 mu se, kon ningo 7 mu iwita: mu yia tom 7 ko balso. Mel ilagala umu nunga nunguning koma suanta.
GEN 41:27 Se bulmakau nungumik memek 7 udagi yu ningi basuman, se kon memek 7 tala kapaman bare yar tairam nunga kaiyam se siririmaman mu ko nunguning iwita: yia tom 7 ningi karak biya kaparukkowo.
GEN 41:28 “Ani maingkala ka manem iwitata, Kaem mel bitirukko wore ka kausam se arigem.
GEN 41:29 Yia tom 7 mu ningi, Egypt sor lilim inang ninguru sor magarukko.
GEN 41:30 Bare buring ko, yia tom 7 tala mu ningi, karak biya kaparukko. Se kariimet daiga bagara ningo arigiman mu nungamili saparukko, mu awuk, karak biya mu sor ninguru maguwu saparukko.
GEN 41:31 Nunguningta, nuna yia tom 7 ningi mel terong la bagaman mu ko nungamili saparukko, mu awuk, karak biya mu ali imi iluwok ale ninguru gomang gurugokko.
GEN 41:32 Nika ipingira koma suanta bare tom ilagala arigem mu ko duap mu, Kaem mel imi nunguningta bitirukko wore ka kausam, ale bitirukko tom pingi aram.
GEN 41:33 “Se aitak ni kari bo, ko ikia sinar nunguning wore arik, ale balu se Egypt sor bituokko.
GEN 41:34 Ale kari sang mu ago nunga baluko. Se yia tom 7 na ago mu ningi, kari umutang kariimet suen la nunga na gisan mu pagarmon motam 5 awumon, ale 4 mu kotam nungaru se, motam suanta mu bolala awumon, wonong wonong kawam bibiya ningi awumon ale ko sinar tamonko.
GEN 41:36 Se udagi yia tom 7 tala umu ningi, karak biya Egypt kaparukko tom mu te, Egypt kariimet na bolala awuman se aniso mu la gimon no se bagamonko. Ikia mu te asele kariimet na ko me kuemonkowo,” mam.
GEN 41:37 Pharaoh ko kari supuling arungu den Joseph balam mu ko amilmilaman.
GEN 41:38 Pharaoh nunga isuam, “Ana kari bo nu iwita, kaem wit nunga sokel karogo, mu ariginakko terong e?” mam.
GEN 41:39 Ale Pharaoh Joseph maonam, “Kaem kota mel imi suen la nika kausam, se kari bo ko ikia sinar nunguning nika iwita mena.
GEN 41:40 Buta se ni aninga kariimet nunga gira nunguning ka bitirik se nika kiring la karo tumonko. Kari bo nika kualala me bagarukko, ani agata ani king nika kualala bagarik se ni aninga abowa ningi bagerko,” mam.
GEN 41:41 Asele Pharaoh Joseph maonam, “Aitak ani ni Egypt sor lilim la nika bitua bowa ningi betesam,” mam.
GEN 41:42 Ale king nunga ring noko kuting peperek te aniram mu kutuwuram ale Joseph kuting peperek te tugu tuam. Ale guang ningo nuam mu giam ale Joseph tugu tuam, ale kulolo gold te nunga mu tam ale dogotak tugu tuam.
GEN 41:43 Ale noko karis ilagala se, bo kari nu bowa ningi bagoso mu te geragoso mu tam, ale Joseph awote beteram. Se te ilak geragakasan se bitua kari girikasan ale ai balukasan, “Nebugura kulukalko!” makasan. Pharaoh munan umu te Egypt sor lilim la Joseph ko bitua bowa ningi beteram.
GEN 41:44 Ale Pharaoh nu maonam, “Ani agata king biya, se ani balsam mu butata aratukko. Egypt kari bo ta kota ko ikia te mel bo me bitirukko, mena. Ni aing au awote bitar, bore asele uwutata aratukko,” mam.
GEN 41:45 Ale Pharaoh nup bo iru Joseph tuam, mu Zaphenath-Paneah. Ale imet Asenath agotala tuam. Nu Potiphera, On wonong ko priest bo ko nanawus. Se Joseph Egypt sor lilim la te geraga sapakaso.
GEN 41:46 Joseph ko yia tom 30 baga se nu Egypt ko king Pharaoh bowa ningi ura duap beteram. Nu Pharaoh ilak baga bitakaso mu Egypt sor lilim la karo sapakaso.
GEN 41:47 Se yia tom 7 ko na inang te sor magarukko tom mu te, inang ninguru sor magaram.
GEN 41:48 Se Joseph wonong suan suan te geragakaso ale nunga inang sang gikaso, ale nunga kawam nongoma nongoma umu ningi tugu tugu ago namakaso.
GEN 41:49 Nu wheat muguri ninguru gikaso ale numi awote kawam tugukaso. Se am suen biya, saun iwita. Se nu korokem suan suan kauwa, bare udagi kaurokko me terong, se kaura mu buring tuam.
GEN 41:50 Karak biya mu ko tom me tai aratam la, Joseph ko nuwus Asenath namarari ilagala iluwam. Asenath mu Potiphera, On wonong ko priest, wore ko nanawus.
GEN 41:51 Se Joseph ko namar biya mu nup beteram Manasseh mam. Mu awuk, nu balam, “Kaem aga saongam se aga ikup suen la se aga launari nunga betera memek mu abiring tuem.”
GEN 41:52 Se ko namar gotek mu nup beteram Ephraim mam. Mu awuk, nu balam, “Kaem sor ani te ikup arigem wore te kuriang aisam ale daiga bagara ningo aisam,” mam.
GEN 41:53 Na inang ko yia tom 7 mu menaram.
GEN 41:54 Se karak ko yia tom 7 tala mu Joseph balam uwutatala duap beteram. Se sor saki agotala te karak biya kaparam. Bare Egypt sor lilim mu inang karogo anikaso.
GEN 41:55 Bare kam me maiyam, Egypt kariimet agotala karak ko sokel ko ikiman ale Pharaoh na nungarukko niakasan. Bare Pharaoh nunga maonam, “Joseph kote namaral se anapeya ninga manuk mu karo tualko,” mam.
GEN 41:56 Karak tom memek nunguningkiri Egypt lilim iram, se Joseph kawam bibiya inang ningi tugu awuram mu kaogam, se Egypt kariimet taikasan na diakasan.
GEN 41:57 Karak tom memek umu sor saki karogo la nunga iramuram, se nuna inang diamonko Egypt taikasan ale Joseph kote na diakasan.
GEN 42:1 Tom Jacob Egypt sor ko na inang terong la aniso mu ko den ikiam, mu nu ko namarari nunga maonam, “Nina awuk se yam bagara suwuta ya?
GEN 42:2 Ani Egypt sor te inang aniso se ko den ikiem. Se nina namaral ale na sang diaralko. Mena mu ana baga kuesan pa ya,” mam.
GEN 42:3 Se Joseph ko launari 10 mu barasaman ale na inang diamonko Egypt nama kapaman.
GEN 42:4 Bare Jacob Joseph ko uria nunguning Benjamin mu guramam se arungak me namaram. Mu awuk, nu Benjamin memek bo arigok wore ko nguangaram ale guramam.
GEN 42:5 Se Israel ko namarari mu kari saki na diamonko wore arungak namaman, mu awuk, karak biya mu Canaan sor karogotala iramuram.
GEN 42:6 Se Joseph mu aitak Egypt nunga governor ko bagakaso, se sor mu ko kariimet nukote na inang diakasan. Se tom Joseph ko launari tai arataman, mu nuna nu koma dugu te nubugura kulukurman ale nongoma ali ningi kaparam.
GEN 42:7 Se Joseph ko launari mu nomoke arigam mu nu tairatela nunga ikiam. Bare nu kawelakaso, ale kari kigilik iwita darangara karogo nongorak munakakaso. Ale mam, “Nina apalak ko wore taiman a?” mam. Se nuna balman, “Ana Canaan sor ko wore na dianakko taiman,” maman.
GEN 42:8 Joseph ko launari mu nunga ikiam, bare nuna nu me ko ikikasan.
GEN 42:9 Nu ko ipingira nuna nogo ko mu ko kuamin ares mam se nunga maonam, “Nina sor ariga guruga ko tere kari! Nina taiman ale lage aguwaya te nanga maguwuralko wore ko sor ari guruguwasan,” mam.
GEN 42:10 “Mena, mena, aninga kari dom. Ana nika ura kari. Ana na inang dianakko taiman.
GEN 42:11 Ana suen la mu kari suanta wore ko namarari la. Ana den nunguning la balsan. Ana tere sor ariga guruga ko kari mena.”
GEN 42:12 Bare Joseph “Mena!” mam. “Nina taiman ale lage aguwaya te nanga maguwuralko wore ko sor ari guruguwasan,” mam.
GEN 42:13 Bare nuna balman, “Nanga kari dom, ana launuria 12, se kari suanta ko namarari, se nu Canaan sor te bagoso. Nanga uria gotek mu nanga ba ilak am bagoso tala. Se nanga bo mu kueram.”
GEN 42:14 Bare Joseph akingtala nunga maonam, “Ani maingkala balem uwutata nina tere sor arigalko taiman!
GEN 42:15 Ani iwita ninga bitirik ale arigekko. Pharaoh nup biya bowa ningi ani nunguningta ninga manorsam, nenenga uria gotek balsan mu ewela me tairuk, mu nina peleral ninga sor te me namaralko.
GEN 42:16 Ninga bo namaruk ninga uria ilak tairukko, bare nina sikina mu talipara ningi bagaralko. Se ana udagi nenenga den mu nunguningta agi mena mu ko ikinakko. Bare nina kawelaral, mu Pharaoh nup biya bowa ningi ani balsam, nunguningta nina tere sor arigalko taiman ma balikko.”
GEN 42:17 Joseph uwuta balam, ale talipara ningi nunga awuram se day ilagala suan bagaman.
GEN 42:18 Se day ilagala baga buring ko day suan mu te, Joseph nunga maonam, “Ani Kaem kuring karo tua kari, se nina aninga agiring kaoral mu asele nina yawarakala bagaralko.
GEN 42:19 Nunguningta nina den nunguning bala ko kari agi mu, nenenga bo talipara ningi am bagaruk, se nina sikina mu ninga imet kuriang na ko kuawasan mu nunga na inang diaral ale ago peleral namaralko.
GEN 42:20 Bare nina ninga uria gotek mu am ilak aningate tairalko nunguningkiri. Mu asele ani balik, nina den nunguning balman maik, se nina me kueralko.” Se nuna butata beteman.
GEN 42:21 Nuna nunumi manarukasan, “Nunguningta, ana nanga uria bita maguwuman mu ko koma ana aitak ikup imi ariwasan! Nu niakaso ale sangornakko nangarak wosengakaso, bare ana nade baguman. Buta se ana aitak ikup imi ariwasan.”
GEN 42:22 Se Reuben balam, “Se ani nu uwuta me bita maguwuralko me ninga manem e? Ani balukasam bare nina nede sisiram. Buta se aitak ko gue kaparam mu ko koma ikup am ginakko.”
GEN 42:23 Nuna nunga Hebrew den te nunumi ago munakakasan, se Joseph iki sapawakaso mu nuna me ikikasan. Mu awuk, pempem mu Joseph Egypt den te munakakaso se den guruga kari den gurugukaso.
GEN 42:24 Se Joseph nunga den mu ikiam ale gomang batagam, se buring gurugu nungaram ale mononge kau siwuram, ale aking koma gurugu nungaram ale nongorak munakakaso. Ale balam se nongoma te Simeon kuting kaloman ale ilak talipara ningi namakasan.
GEN 42:25 Joseph ko ura kari nunga maonam, nuna noko launari nunga inang muguri te tuguma ko guang biriman mu, nongoma nongoma na inang te tugu nungarmon, ale nunga manga silver na te diaman mu guang umu ningi karogo la tugu tugu nungarmonko balam. Ale na lage te namonko mu ago nungarmonko balam. Se ko ura kari alo Joseph balam butata beteman.
GEN 42:26 Se ko launari nunga na inang guang ningi tuguman mu patawu nunga donkey awote awuman ale namakasan.
GEN 42:27 Nama lage te tirom batagam, se animon ale ukirok se aking namamonko. Se bo ko donkey na tuok se naukko guang inang te tuguman mu kuring kaogam, ale ko manga silver wore aking am ningi aniram se arigam.
GEN 42:28 Ale ko saki nunga auram ale balam, “Arigalko!” mam. “Silver inang te diarem mu aking inang ko guang ningi e aniso iweya!” Se nuna suen la biririkaman ale ninguru nguangakasan, ale nunumi isarukasan, “Kaem awuk se iwita nanga beteso ya?” makasan.
GEN 42:29 Nuna tai Canaan sor te, nunga nonet Jacob kote arataman, ale mel suen biya nungumik te aratam mu manorman. Nuna balman,
GEN 42:30 “Egypt sor lilim bitaruwara ko kari dom ana den alis ago nanga manarukaso, ale ana tere namotam sor ariga ko kari iwita nanga bitakaso.
GEN 42:31 Bare ana balukasan, ‘Ana den nunguning la balsan. Ana tere sor ariga ko me taiman.
GEN 42:32 Ana launuria 12, kari suanta wore ko namarari. Bare nanga uria bo kueram, se kulak gotek mu nanga ba ilak Canaan bagoso,’ ma balman.
GEN 42:33 “Se kari dom mu iwita nanga maonam, ‘Ani iwita ninga bitirik ale arigekko, nina nunguningta balsan agi mu ko ikiekko. Ninga ningi suanta ani agarak bagaruk, se nina sikina na inang gial ale ninga kuriang imet te nunga saongalko ago namaralko.
GEN 42:34 Bare ninga uria gotek mu am ilak aningate tairalko nunguningkiri,’ ma balam. ‘Mu asele ani balik, nina den nunguning balsan, ale nina tere sor ariga ko kari mena maikko. Asele ani ninga bo ani agarak bagoso mu ningarik se, nina imi te am dia gurugu namaral tairalko,’ mam.” Nuna uwutata nonet manorman.
GEN 42:35 Ale nuna suen la nunga guang na te tuguman mu kuring kagaru muruwuman, ale inang gi awumonko negawa, suen la biririkaman, mu awuk, nunga manga silver mu nomoke nomoke nunga inang ko guang ningi aniram se arigiman. Nunga nonet manga mu karogo arigam. Se nuna suen la ninguru nguangakasan.
GEN 42:36 Se nunga nonet Jacob nunga maonam, “Nina aninga kuriang alo agate nunga gi sapasan pa! Joseph kua namaram. Simeon me peleram tairam. Se aitak Benjamin agate tal ale ilak namaralko balsan. Munan suen la arataso mu am ikup la aisiso pa!” mam.
GEN 42:37 Se Reuben ko nuet maonam, “Ani Benjamin ilak me pelerik tairik, mu aninga namar ilagala la nunga moar se kuemonko. Se Benjamin ani agiting te bitar se ko sinar la ilak namarik ale aking ilak pelerik tairikko.”
GEN 42:38 Bare Jacob balam, “Aninga namar nina nengerak me namarukko. Noko laun kueram, se nu kota suanta bagoso. Se ani garukerem ale amone yak ma kutuwuram tala. Nenenga aolak sumu te nu memek bo arigok, mu nina ikisan, nina ani angamang bataga ago mutim aga tugumalko.”
GEN 43:1 Karak biya ko tom sor lilim iram mu me menayakaso.
GEN 43:2 Se Jacob ko kuriang imas inang Egypt ago taiman mu no kutuwuman, se nu ko namarari nunga maonam, “Peleral Egypt namaral ale inang sang ago diaralko,” mam.
GEN 43:3 Bare Judah nu maonam, “Ba, kari dom mu den aora biya nanga maonam, ‘Nina ninga uria gotek mu ilak me tairal, mu ani nengema me arigekko,’ mam.
GEN 43:4 Bare Ba, ni balu se ana nanga uria ilak namanak, mu asele ana na diara ko lage kuring mu kaigukko.
GEN 43:5 Bare ni me balu, mu ana me namanakko, mu awuk, kari dom mu balam, ana nanga uria ilak me namanak, mu ana nangama motam me arigokko balam.”
GEN 43:6 Bare Israel mam, “Se nina awuk se kari dom mu manorman, nina ninga uria gotek bo bagoso maman, ale ikup imi aisiman?”
GEN 43:7 Se nuna balman, “Bare kari dom mu ana suen la nanga dugu duap ko nanga isaru diruwukaso. Ale nanga ba marak bagoso agi mu ko, se nanga uria bo karogo agi mu ko, karogo la nanga isuam. Se ana noko isa koma mu diram tala manorman. Ale ana awuk ko ikinak, nu ana nanga uria gotek ilak kote namanakko balukko? Mena.”
GEN 43:8 Se Judah ko nuet Israel maonam, “Kuriang sumu bitar se aninga bitua bowa ningi tairuk se ana tairate namanakko, mu asele ni se ana suen la me kuenak, marak baganakko.
GEN 43:9 Ani agata diram ko sinar taikko. Mel i bo kumik te aratuk, mu ani ko ikup giekko. Ani diram la nikate me pelerik tairik, mu ani butata ko ikup gi se lagarikko.
GEN 43:10 Ana ulengkala la uwuta beteman le mu, ana mungkala tom ilagala ko namaman taiman ale aitak terong la bagasan le.”
GEN 43:11 Se nunga nonet Israel nunga maonam, “Suwuta agi mu butata beteralko. Canaan ko mel ningo ningo sang gial, ale nigiriwim tugumal, ale ago nama kari dom mu munan iwita tualko. Mel siring ningo ningo mu se, honey, tam muguri yaman nuam, se mel sang uwuta uwuta mu gialko.
GEN 43:12 Manga silver inang te diaman mu karogo aniram se arigiman umu gial, ale karogo pila kari dom mu tualko. Mu awuk, umu paguwura bo aratam agila. Ale na inang iru diara ko manga silver karogo gialko.
GEN 43:13 Ario, ninga uria tal ale tairate peleral kari dom mu kote namaralko.
GEN 43:14 Se Kaem Sokel Garagar mu ninga sanguk se kari mu gomang ningaruk ale ninga bo Simeon ningaruk, ale ninga uria Benjamin ago ningaruk se nongorak tairalko. Nina suen la agate peleral tairal, mu nina taiman maikko. E me peleral tairal, mu ta mena.”
GEN 43:15 Se nuna munan te betemonko melmasak giman, manga silver karogo pelera ko mu se aking na iru te diara ko mu giman, ale nunga uria Benjamin karogo taman, ale tairate aolak iluman nama Egypt arataman ale nama Joseph arigiman.
GEN 43:16 Joseph Benjamin arungu tairam se arigam, ale ko ura kari ko kawam bitaruwaram mu maonam, “Ni kari imi nunga gi nongorak aninga kawam te namar, ale sipsip bo moar ale na kai kami nunguru sagerko,” mam. “Kari taiman imi woremkalal ani agarak na namonko.”
GEN 43:17 Se Joseph ko ura kari nu balam butata beteram, ale Joseph ko kawam te nongorak namakaso.
GEN 43:18 Se tom nongorak kawam te namakaso mu nuna ninguru nguangakasan, ale nungamin yenakaso, “Imi ana ulengko taiman ale na diaman, bare manga na te diaman mu aking nanga na inang ningi aniram se ana arigiman, ewere ko agi nanga iluman agila. Kari dom mu nanga moruk maguwurok, ale ura dungan kari ko nanga bitiruk ale nanga donkey giokko agi, iwita nanga beteso,” makasan.
GEN 43:19 Ale ilak nama Joseph ko kawam kuringi mu te, ko kawam bitua kari mu manorman,
GEN 43:20 “Mel bo balnak se ikiko. Tom iru la ana na dianakko taiman,
GEN 43:21 ale na diaman ale peleman nama lage luan te aninakko se, nanga na inang ko guang kuring kagorman mu nanga manga silver na te diaman mu butatala aking suan suan nanga na inang ningi aniram se arigiman. Ale aitak ana giman karogo taiman.
GEN 43:22 Bare ana awiriya uwuta beteram mu ana me ko ikisan. Ana nanga manga silver iru aitak na te dianakko mu karogo giman karogo taiman.”
GEN 43:23 Se bitua kari mu balam, “Mu mel bo mena. Nina me nguangaralko. Nenenga Kaem se ninga nenet ko Kaem mu nenenga mel yawara bo iwita ninga inang ko guang ningi awuram. Bare nenenga manga silver inang te diaman mu anigita giem.” Nu uwuta balu se Simeon tam ilak nongote tairam.
GEN 43:24 Ale nu arungak Joseph ko kawam ningi kasu naguram, ale yu nusuwik te anumonko mu nungaru se, nunga donkey karogo la na nungaram.
GEN 43:25 Nuna Joseph woremkalal tairuk arungak na naukko mu ko den ikiman, ale nunga nuguting munan nu tumonko giman mu nunguru burangikasan.
GEN 43:26 Se tom Joseph kawam te tairam mu, nuna nunga nuguting munan umu tui se nubugura kulukuru muruwuman ale nongoma motam ali ningi kaparam.
GEN 43:27 Se nu amilmil den nunga maonam, asele nunga isuam, “Se nenenga nenet aora ko balman se ani ikiem mu awuk? Nu terong se marak bagoso e?”
GEN 43:28 Se nuna balman, “Anananga nainet, nika ura kari, mu marak yawarakala bagoso,” maman. Ale akingtala nubugura kulukurman.
GEN 43:29 Nu nungarki gurugu tai uria Benjamin arigam, noko uria nunguningkiri, ale isam, “Imi ninga uria gotek ko aga manorman bore e?” Ale maonam, “Kuriang kulak yawara, Kaem ko gomang lila kerak bagarukko!”
GEN 43:30 Noko uria arigam ale gomang ninguru batagam se niara dogotak kulukam. Se nu tairate nunga beteram ale ko galung ningi kasu naguram ale niakaso.
GEN 43:31 Nu niaram mam, ale koma motam anuwam asele aratam. Ale niara ninguru maguwukaso bare sail te iluwa se balam, “Na nungaralko,” mam.
GEN 43:32 Se nuna Joseph ko na mu kuwim kigilik te tuman, ale ko launuria nunga na mu kuwim kigilik te nungarman. Se Egypt kari Joseph ilak bagara mu nunga na kuwim kigilik te tala nungarman. Mu awuk, Egypt alo Hebrew nongorak dagisan ale wete na me nasan. Egypt nunga munan te mu kiwem umu memek.
GEN 43:33 Se ura kari alo Joseph ko launuria mu nu koma dugu te kuwim nungarman, ale nunga bilangara tom te iki se, kari laun tai nama mom kopa te nunga awuman se dagi muruwuman. Se nuna munan imi arigiman ale ikia ninguru nunga moakaso.
GEN 43:34 Se tom nuna suen la na nowakasan mu, Joseph noko na sang ko ura kari nungarukaso se ko launari nunga tawir koma koma te awu awu karogo namakasan. Bare uria Benjamin ko mu, na biya nuam beteram se giman karogo nama tuman. Na mu na biya, kari 5 iwita namonko koma. Se kari launuria mu amilmil te Joseph ilak nunumi karogo na no gi gilingiman.
GEN 44:1 Joseph ko kawam ko bitua kari gira mu iwita kiti gurugam: “Kariari mu nunga na gimonko mu, nunga guang na te tuguma mu ningi koma koma tugu sager, se nama gimonko terong mauk, mu te ilupko. Ale nononga manga silver na te diaman mu koma koma nunga inang karogo tugu nungaruko.
GEN 44:2 Asele aninga bagunang silver mu to ale, nunga uria gotek umu ko manga silver mu karogo biguwur, ale ko guang inang ningi tuguma mu ko kuring duap ko awurko.” Se Joseph ko ura kari nu balam butata beteram.
GEN 44:3 Tumong biyala Joseph ko launuria mu nunga melmasak nunguru donkey awote awuman, se nunga beteman se arataman namakasan.
GEN 44:4 Nuna wonong biya mu beteman ale nama nomolak me maiyam la, Joseph ko kawam bitua kari gira maonam, “Ni bares ale tairate kari namasan wore nogowom karoko. Tom nama nongote aratu mu iwita nunga manaruko, ‘Nina awuk se ana kilek ningo ningimik te beteman wore ko koma kilek memek ananangate beteman?
GEN 44:5 Nina anape ko aninga kari dom ko bagunang silver wore tere taman? Kari dom mu nu borta te yu naso, ale mel yumura umu ko ikiso. Nina kilek memek nunguningkiri beteman,’ uwutata nunga manaruko.”
GEN 44:6 Se Joseph ko ura kari nogowom kaoram ale nongote nama aratam ale butata nunga maonam.
GEN 44:7 Bare nuna den koma balman, “Dom, ni mel balem mu ana karogo ngualasan. Ana anape ko munan bo suwutata betenakko?
GEN 44:8 Ni ikisam, ana manga silver inang ko guang ningi aniram karogo Canaan namaman ale arigiman, mu aking giman ago taiman se ni arigem. Se ana awuk ta nika kari dom ko kawam te ko silver agi gold tere nanakko? Mena.
GEN 44:9 Bare anananga ningi bo mel umu iluwuruk se arik agi mu, moar se kueruk se ana suen la mu nika ura dungan kari ko baganakko.”
GEN 44:10 Se ura kari balam, “Mu terong, balman butata. Bare awiriya bagunang tam mu la aninga ura dungan kari ko bagarukko. Se nina sikina mu ningimik den mena, am namaralko.”
GEN 44:11 Se nuna tairatela nunga guang na inang te tuguman umu patatuwu aliti awuman, ale koma koma kuring kagorman.
GEN 44:12 Se ura kari umu nunga guang suan suan ningi loaga loaga taikaso, nunga kari laun te duap beteram ale karogo kapa kari mom kopa mu te tai sanamaram. Ale bagunang mu Benjamin ko guang inang te tuguma mu ningi arigam.
GEN 44:13 Se launari mel mu arigiman ale nongomang motam nunga ikia ninguru parasaram, se nunga guang nungumik te mu barurumuman. Ale nunga melmasak gi aking donkey awote awuman, ale wonong biya mu te aking peleman namaman.
GEN 44:14 Joseph am ko kawam te bagaram se Judah ko launuria karogo nama kote arataman. Nuna koma dugu te ali awote kapaman ale nunumi am maguwu silataman.
GEN 44:15 Se Joseph nunga maonam, “Nina awuk se kiwem ewere beteman a? Nina ikiman, ani kari imi mel bo suwuta aratuk se me ko ikiekko i maman e?”
GEN 44:16 Se Judah mam, “Ana anape balnakko, aga kari dom? Ana awuk balnakko? Ana lage bo te nanimi bataguru tanakko mu mena. Kaem anananga memek wetang saparam. Se ana aitak suen la nika ura dungan kari, ana se kari bagunang ko ikup kumik te soraram mu agotala.”
GEN 44:17 Bare Joseph mam, “Mena. Ani munan bo suwuta me ta bitirikko. Kari bagunang ko ikup kote soraram umu diram aninga ura dungan kari ko bagarukko. Se nina ningimik den mena mu, nengemang lila te peleral ninga ba kote namaralko.”
GEN 44:18 Se Judah nama gira Joseph koma te sanamaram ale mam, “Kari dom, gemang lila te kuring aisu se den sang kerak balikko. Ni nip biya, ni Pharaoh iwitatala, se ani mu am mel yam bo iwita. Bare ago ko gemang me magarukko.
GEN 44:19 Ni ana ka ura kari iru la kete taiman mu ni nanga nainet ko isuem, ale nanga uria gotek bo karogo agi mu ko nanga isuem.
GEN 44:20 Se ana koma balman, ‘Nanga nainet garuk nunguningkiri, se nanga uria gotek, tom nanga ba garuk ningi bagaram se bilangaram mu ago. Se nanga uria mu ko laun mu kueram. Nuna nunam duap suanta, se aitak nu kota bagoso, se nanga nainet ninguru ko kueso,’ maman.
GEN 44:21 “Se ni ana nu ilak kete tainak se keta motam te arikko balem.
GEN 44:22 Se ana balman, ‘Ana nanga uria mu ilak tainakko me terong. Mu awuk, nu nanga nainet bitiruk, mu nanga nainet kuerukko,’ maman.
GEN 44:23 Bare ni balem, ‘Nina ninga uria ilak me tairal, mu ani nengema motam me arigekko,’ maem.
GEN 44:24 Se ana peleman nanga nainet kote namaman, ale ni kari dom ka kiring manorman se ikiam.
GEN 44:25 “Se tom bo nu balam, ‘Peleral namaral ale na sang ago diaralko,’ mam,
GEN 44:26 mu ana iwita nu manorman, ‘Ana nanga uria ilak namanak mu asele ana kari dom umu kote na dianakko. Bare mena, mu ana me namanakko. Nu ana nangama motam me arigokko balam.’
GEN 44:27 “Se anananga nainet iwita nanga maonam, ‘Nina ikisan, nenenga ninam Rachel kuriang ilagala diram nunga iluwam.
GEN 44:28 Se bo mu mel memek batutumu naman agila, se kumik me arigisam.
GEN 44:29 Se aitak nina aking ko gotek imi ilak namaral se memek arigok agi mu, nina ani angamang bataga ago mutim aga tugumalko,’ mam.
GEN 44:30 “Owore te se, kari dom, kuriang kari sumu ana nanga nainet ko gomang motam nunguningkiri. Se ana nama aratanak se
GEN 44:31 kuriang kari sumu me nangarak namaruk se arigok, mu nu kueram. Nanga nainet mu garukaram nunguningkiri, se mone yak ma saparam, ewere te se, ana noman bataga karogo mutim tugunakko iwita.
GEN 44:32 Ani nanga nainet manem, ‘Kuriang sumu aninga bitua bowa ningi bagarukko. Ani me ilak kete pelerik tairik, mu ko ikup suen la ani giekko.’
GEN 44:33 “Buta se, aninga kari dom ningo, ani kuriang kari mu ko kuwim te aga bitar se nika ura dungan kari ko bagarikko. Se nu bitar se ko launari sang arungu peleruk namarukko.
GEN 44:34 Ani kuriang kari sumu agarak me namaruk agi mu, ani awuk pelerik aga ait kote namarikko? Mena! Ani ikup imi ba kumik te aratuk se arigekko me kuesam.”
GEN 45:1 Joseph bo karogo numi kaluwurokko me terong mam, se sail te airam ale ko ura kari nunga maonam, “Nina suen la aratalko!” mam. Se kariimet bo kigilik mena, am mu kota ko launuria arungak, asele nu numi wetang saparam.
GEN 45:2 Ale sail te niakaso, se Egypt kariimet ko niara mu ikiman. Se Pharaoh ko nuwus kuriang se suen la nirung umu ko den ikiman tala.
GEN 45:3 Joseph ko launuria nunga maonam, “Ani Joseph i!” mam. “Aga ait kueram agi am bagoso e?” mam. Bare ko launari nu kuring te me basukasan, mu awuk, nuna noko koma motam ko nguangakasan.
GEN 45:4 Joseph akingtala nunga maonam, “Aningate pingi tairalko,” mam. Se nuna kote pingi namaman, se balam, “Ani nenenga uria Joseph i. Nina ani Ishmael alo nuguting te aga beteman, ale manga taman, se nuna ani agarak Egypt taiman borta.
GEN 45:5 Bare aitak nina uwuta aga beteman mu ko, me ninimi nengemang maguwural ale dolaral nguangaralko. Mu awuk, Kaem ani te kariimet nunga sanguk se me kua parangamonko lage beteram se ani girem imi te tairem.
GEN 45:6 Karak biya sor imi iram mu aitak ko yia ilagala aram. Ale ningam aguwa ale gi nana ko munan mu betela, yia tom 5 nangama ko taiwasan mu ningi me anirukko tala.
GEN 45:7 Buta se Kaem aninga giruwuram se tairem, nina ninga sangik se ninga kuriang gue ali imi te me mena namamonko. Imi kiwem aora bo beteram.
GEN 45:8 “Bore te se, nina ani imi te aga beteman se me tairem, mena. Kaem kota aninga beteram se imi te tairem. Nu ani Pharaoh ko wosagam kitira ko kari gira ko aga beteram. Ale Pharaoh ko imet kuriang kawam digo lilim, se Egypt sor lilim ko governor ko aga beteram.
GEN 45:9 Ario, nina tairate aga ba kote peleral namaral ale iwita maonalko: Ka namar Joseph iwita balam, Kaem Joseph Egypt sor lilim ko governor ko beteram se bagoso ma balalko. Ale pasak ala kote nama kaparko ko balam malko.
GEN 45:10 Ni namar nu kumik duap te, koma Goshen masan mu te, ka kuriang nimasari, ka bulmakau, sipsip, se ka melmasak suen la karogo umu te kuwim toko mam.
GEN 45:11 Ani pingi mu te inang te ninga sinar taikko, mu awuk, karak biya imi yia tom 5 nangama ko taiwoso mu am nanga iluwuruk se, ni se ka kuriang gue lilim, se ka melmasak lilim ago paranga namaral bore ko,” mam.
GEN 45:12 “Nina ta ani agarkaman uwutatala, aga uria Benjamin agarkam, mu nunguningta anigita nengerak munakawasam.
GEN 45:13 Egypt alo nup biya ani aisisan mu se, melmasak suen la nina arigiman mu aga ait maonal se ikiokko. Se pasak ala ilak imi te tai kaparalko,” mam.
GEN 45:14 Ale ko uria Benjamin yasaram ale ilak niakaso. Se Benjamin agotala nu iluwam ale niakaso.
GEN 45:15 Asele nu ko launari suen la nunga yasaram ale nongorak niakaso. Se ko launuria nongomang motam kua kaparam se nu ilak munakakasan.
GEN 45:16 Tom Pharaoh ko kari supuling suen la karogo Joseph ko launuria kote taiman mu ko den ikiman mu nuna amilmilaman.
GEN 45:17 Se Pharaoh Joseph maonam, “Ka launuria nunga manaru se melmasak gi donkey te awumon ale pelemon Canaan namamon,
GEN 45:18 ale nunga nonet se nunga imet kuriang suen la nunga gimon ale arungak aningate taimonko. Se ani Egypt ali koma bo ningo mu nungarik se, nuna ali bilik mu ko ningo nuam te to no se bagamonko.
GEN 45:19 “Ni nunga manaru se iwita betemonko: ana Egypt nanga karis saki nongorak namamon ale nunga imet kuriang se nunga nonet te nongorak taimonko.
GEN 45:20 Nunga biung kako ko ikia me tamonko, mu awuk, Egypt ko mel ningo ningo mu nononga arukko.”
GEN 45:21 Se Israel ko namarari butata beteman. Joseph Pharaoh balam butata karis sang nungaram, ale na sang lage te namonko mu ago nungaram.
GEN 45:22 Ale suan suan guang iru iru nagumonko mu nungaram. Bare Benjamin mu manga silver 300 se guang iru motam 5 karogo tuam.
GEN 45:23 Ale nuet ko mu melmasak imi awuram: donkey 10 Egypt ko mel ningo ningo karogo terong mam, se donkey imet 10 tala mu na inang se melmasak saki lage te no se tairukko mu ago terong mam.
GEN 45:24 Asele ko launuria nunga beteram se namakasan, se nunga maonam, “Lage luan te ninimi karogo me kaeralko!” mam.
GEN 45:25 Se nuna Egypt beteman ale nunga nonet kote Canaan sor te nama tarigiman.
GEN 45:26 Ale manorman, “Joseph marak bagoso! Ale nu Egypt sor lilim bitaruwoso,” maman. Bare Jacob den umu ikiam mu nu tingam ale kuring menaram.
GEN 45:27 Se nuna Joseph den suen biya nunga maonam mu manorman. Se karis, nu te gimon ale ilak pelemon namamonko beteram mu arigam, asele noman biyala saparam.
GEN 45:28 Ale balam, “Aitak asele ani angamang ningi nunguning aram. Aninga namar Joseph am marak bagoso! Ani amotam me kuinisam la, pasak namarik ale arigekko,” mam.
GEN 46:1 Se Israel ko melmasak ago lilim barasam ale namakaso. Nama Beersheba aratam mu nu ko nuet Isaac ko Kaem tama bita tuam.
GEN 46:2 Se tirom Kaem anira te maonam, “Jacob! Jacob!” mam. Se Jacob “Ani iweya,” mam.
GEN 46:3 Se Kaem mam, “Ani Kaem, nika niet ko Kaem. Egypt namarko me nguangerko. Ni te ani kariimet motam biya bo umu te bitirik se aratukko.
GEN 46:4 Ani ni kerak Egypt namarik, ale agata tala aking ka taleng girigir arungak pelerikko. Se ni Egypt baga kuar se Joseph kota kuting te metam kui bagarukko,” mam.
GEN 46:5 Se Jacob Beersheba beteram. Ale ko namarari se nunga imet kuriang ago Pharaoh karis nungaram mu te nunga giman arungak namakasan.
GEN 46:6 Nuna nunga bulmakau se sipsip Canaan karogo bagaman mu se, nunga melmasak suen la karogo Egypt namakasan.
GEN 46:7 Jacob ko namarari, ko nanawusari, ko numasari, imet te kari te, lilim ago Egypt namaram.
GEN 46:8 Imi Jacob ko namarari nongorak Egypt namaram wore nunga nunup, se nunga kuriang gue nunga nunup: Reuben mu Jacob ko namar laun.
GEN 46:9 Se Jacob ko namar Reuben ko namarari mu Hanoch, Pallu, Hezron, se Karmi.
GEN 46:10 Se Jacob ko namar Simeon ko namarari mu Jemuel, Jamin, Ohad, Jakin, Zohar, se Shaul. Shaul mu Canaan imet ko tuagu te.
GEN 46:11 Se Jacob ko namar Levi ko namarari mu Gershon, Kohath, se Merari.
GEN 46:12 Se Jacob ko namar Judah ko namarari mu Er, Onan, Shelah, Perez, se Zerah. Bare ilagala, Er se Onan mu Canaan la kua gilingiman. Se Judah ko namar Perez ko namarari mu Hezron se Hamul.
GEN 46:13 Se Jacob ko namar Issachar ko namarari mu Tola, Puah, Jashub, se Shimron.
GEN 46:14 Se Jacob ko namar Zebulun ko namarari mu Sered, Elon, se Jahleel.
GEN 46:15 Se umu Jacob ko namarari nuwus Leah tuagu te, se nanawus suanta mu Dinah, tom nuna Paddan Aram bagaman tom te. Se ko namar nanawus suen la nunga ilu biguwura mu 33.
GEN 46:16 Se Jacob ko namar Gad ko namarari mu Zephon, Haggi, Shuni, Ezbon, Eri, Arodi, se Areli.
GEN 46:17 Se Jacob ko namar Asher ko namarari mu Imnah, Ishvah, Ishvi, se Beriah. Se nunga nogoras imet mu Serah. Se Asher ko namar Beriah ko namarari mu Heber se Malkiel.
GEN 46:18 Se umu Jacob ko namarari nuwus Leah ko ura saonga imet Zilpah tuagu te. Nunga ilu biguwu sapara mu 16.
GEN 46:19 Se Jacob ko nuwus Rachel tuagu te mu Joseph se Benjamin.
GEN 46:20 Joseph Egypt sor te On wonong ko priest Potiphera nanawus Asenath tam. Ko tuagu te mu Manasseh se Ephraim bilangaman.
GEN 46:21 Se Jacob ko namar Benjamin ko namarari mu Bela, Beker, Ashbel, Gera, Naaman, Ehi, Rosh, Muppim, Huppim, se Ard.
GEN 46:22 Se umu Jacob ko nuwus Rachel tuagu te. Nunga ilu biguwu sapara mu 14.
GEN 46:23 Se Jacob ko namar Dan ko namar mu Hushim.
GEN 46:24 Se Jacob ko namar Naphtali ko namarari mu Jahziel, Guni, Jezer, se Shillem.
GEN 46:25 Se umu Jacob ko namarari nuwus Rachel ko ura saonga imet Bilhah tuagu te arataman. Nunga ilu biguwu sapara mu 7.
GEN 46:26 Jacob ko kuriang se ko numasari noko gue te ilak Egypt namaman mu suen la nunga ilu biguwu sapara mu 66. Bare Jacob ko namarari nunga nunuwus mu me ago nunga kauman.
GEN 46:27 Se Joseph ko namarari ilagala Egypt bilangaman mu sikina namaman mu karogo ilu biguwu sapara mu ko tom 70.
GEN 46:28 Jacob Judah giruwuram, namaruk Joseph kuring te Goshen wonong ko den ninguru taukko maonam. Se tom nuna nama Goshen wonong te arataman,
GEN 46:29 mu Joseph ko karis te aragam ale ko nuet Israel arigokko tairam. Tom nu tai ko nuet kote aratam, mu iluwam ale yasaram, ale ilak tom maiya biya nia lagakaso.
GEN 46:30 Asele nuet aora Israel iwita nu maonam, “Aitak asele ani am kuerikko, mu awuk, ani amotam te ni karkem, ni am marak bagasam!” mam.
GEN 46:31 Se Joseph ko launuria se ko nuet ko kariimikiri ago suen la nunga maonam, “Ani nama tarigirik ale Pharaoh iwita manikko, ‘Aga launuria se aga ait ko kariimikiri ago Canaan mu tai arataman.
GEN 46:32 Nuna bulmakau sipsip nunga bitua kari, se nuna nunga bulmakau se sipsip mel ago lilim taiman,’ maikko.
GEN 46:33 Se tom Pharaoh ninga aurok se kote kasu nagural se ninga ura ko ninga isuok,
GEN 46:34 mu nina iwita maonalko, ‘Kari aromemek, ana nika ura kari. Anananga nainet alo nunga iwitatala, ana gotektek la nanga bulmakau sipsip nunga bitua kari ko lagaman,’ malko. Mu asele nu baluk se nina koma Goshen mu te daigalko, mu awuk, Egypt alo nunga munan te mu, nuna sipsip nunga bitua kari nongorak bagamonko me kuesan.”
GEN 47:1 Joseph namaram ale Pharaoh maonam, ale mam, “Aninga ait se aga launuria, nunga bulmakau sipsip se nunga melmasak lilim ago, Canaan wonong beteman ale taiman, aitak Goshen bagasan,” mam.
GEN 47:2 Ale Joseph ko launuria 5 nunga tuteram ale nunga giam, ale Pharaoh nungarkukko nongorak kote namaram.
GEN 47:3 Se Pharaoh nunga isuam, “Nenenga ura mu anape ya?” mam. Se nuna balman, “Kari aromemek, ana nika ura kari. Anananga nainet nanangatak alo nunga nuguwim te ana sipsip nunga bitua kari alo.
GEN 47:4 Ana taiman sor imi te katir baga asele ko, mu awuk, karak tom imi Canaan ningi mu am memek biya, se anananga sipsip sirsir ito namonko mu mena. Buta se anananga nangamang ni balu se ana Goshen daginakko aniso,” maman.
GEN 47:5 Se Pharaoh Joseph maonam, “Nika niet se ka launuria imi nikate taiman,
GEN 47:6 se Egypt ko ali lilim imi ni kiting te aniso. Ka niet se ka launuria nunga gi ale, ali bilik ningo nunguningkiri mu te nunga bitar se dagimonko, Goshen nunga bitar se dagimonko. Saki nungarki terong mu, nunga bitar se aninga bulmakau nunga bitarmonko.”
GEN 47:7 Se Joseph ko nuet Jacob ilak Pharaoh arigokko kote namaram. Se Jacob bugura kulukam ale Pharaoh den amilmil tuam.
GEN 47:8 Se Pharaoh Jacob isuam, “Nika yia tom awila?” mam.
GEN 47:9 Se Jacob balam, “Ani kuwim suanta te me bagakasam, ani sor suen biya te geraga lagerem ale aga yia tom mu 130. Aninga yia tom mu suen mena, se ningi ikup suen biya arikasam. Aninga ait angatak alo mu betela geraga dalela bagakasan, bare nunga yia tom mu suen biya,” mam.
GEN 47:10 Ale akingtala bugura kulukam ale Pharaoh beteram ale aratam.
GEN 47:11 Buta se Joseph Pharaoh balam butata beteram, ale ko nuet, ko launuria, Egypt sor Rameses ko ali welang ningo Goshen mu nungaram se te dagiman.
GEN 47:12 Se Joseph na inang ko nuet se ko launuria nunga imet kuriang ago terong ma la nungaram.
GEN 47:13 Karak tom mu namaram am maga saparam, se na inang menaram. Sor Egypt ta se sor Canaan am koma suanta am maga saparam.
GEN 47:14 Se Joseph Egypt se Canaan nunga manga na inang te diakasan mu gi saparam, ale karogo Pharaoh ko kawam te namaram.
GEN 47:15 Se tom Egypt se Canaan kariimet nunga manga na te diamonko mu mena saparam mu, Egypt kariimet Joseph kote taiman ale manorman, “Na nangaruko,” maman. “Awuk, am nangarkiwer se kema te kuenakko e? Ana nanga manga suen la menaram,” maman.
GEN 47:16 Se Joseph balam, “Buta agi mu, ninga bulmakau sipsip mel ago tairal ale aisal asele ani na ningarikko.”
GEN 47:17 Se nuna nunga horse, sipsip, goat, bulmakau, donkey, ago Joseph kote taikasan ale tuikasan, se koma ko na inang nungarukaso. Joseph butata nunga katarmuwaram se yia mu menaram.
GEN 47:18 Se umu buring ko, yia iru mu te aking kote taiman ale manorman, “Kari dom, anananga ikup ni kema te me kaluwunakko. Anananga manga mena saparam, se nanga bulmakau sipsip mel mu maingkala nika aram. Se anananga mel bo ta me aniso, mena. Bare ana kariimet se nanga ali la diram aniso.
GEN 47:19 Se awuk, ana nanga nangimik guang se nanga ali karogo metam te am mena namanakko e? Na inang te nanga ali ago likilim nanga dier, se ana Pharaoh ko ura dungan ko baganakko. Se inang muguri nangaru se agunak, ale inang ko me kuenakko, se nanga ali me ipi maga namarukko,” maman.
GEN 47:20 Se Joseph Egypt nunga ali lilim Pharaoh ko diaram. Egypt kariimet karak nunga bilam se suen la nunga ali usi sapaman.
GEN 47:21 Se Joseph Egypt kariimet lilim, dun saki te nama dun saki te, mu Pharaoh ko ura dungan ko nunga gi muruwuram.
GEN 47:22 Bare priest alo nunga ali mu asele Joseph me diaram, mu awuk, Pharaoh priest la manga nungarukaso, se na te dia nokasan ale nunga ali me Joseph kote diakasan.
GEN 47:23 Joseph kariimet iwita nunga maonam, “Nina ikialko,” mam. “Ani nina ninga ali ago lilim ninga diarem, se nina aitak Pharaoh ko la,” mam. “Buta se inang muguri imi gial ale karogo nama aguwalko.
GEN 47:24 Se udagi nunguning kaparuk mu, nunguning tuteral motam 5 awural, ale suanta gira mu Pharaoh ko beteral, ale motam 4 mu nenenga. Inang muguri mu sang aguwa ko awural, ale sang ninga imet kuriang ago nalko,” mam.
GEN 47:25 Se nuna balman, “Kari dom, ni ana ninguru nanga sangem se ana bo me kueman. Se ana suen la mu Pharaoh ko ura dungan kariimet ko baganakko.”
GEN 47:26 Se Joseph Egypt ali lilim ko munan uwutata beteram, se pempem inang garukaso se motam gira mu Pharaoh tusan. Se munan mu aitak am bitawasan. Bare priest alo nunga ali mu nongota nunga, Pharaoh ko mena.
GEN 47:27 Israel alo Egypt sor te Goshen dagi gilingiman. Se nunga melmasak suen biya umu te anikaso, se nunga kuriang gue umu te pagam ale sor magaram.
GEN 47:28 Se Jacob Egypt sor te mu, yia tom 17 bagaram, se ko yia tom lilim biguwu sapara mu 147.
GEN 47:29 Tom nu kuerukko tom pingi aram mu, nu ko namar Joseph auram se tairam se maonam, “Ni nunguningta aninga kuesam agi mu, kiting aninga agaluwong bowa ningi bitar ale, agarak den diram la se ningo la karo tuiko balu aisuko, tom ani amotam kui anirek, mu ni Egypt me aga mutim tugumko.
GEN 47:30 Bare aga gi ale agarak aga ait angatak nunga sor te namar ale aga mutim tugum se nongorak bagarikko,” mam. Se Joseph mam, “Ani ni balsam butata bita saparikko,” mam.
GEN 47:31 Bare Jacob balam, “Ni den nunguningta la baluko,” mam. Se Joseph nuet kualuwong bowa ningi kuting beteram ale balam, “Nunguningta nunguningkiri ani butata bitirikko,” mam, asele Israel ko sikir te numi sangaru se maigam ale Kaem nup patawuram.
GEN 48:1 Tom sang namaram se Joseph den ikiam, “Nika niet kuera ago bagoso,” maman. Se nu ko namarari ilagala Ephraim se Manasseh arungak ko nuet arigimonko namaman.
GEN 48:2 Se tom Jacob den ikiam, “Nika namar Joseph ni karkukko tairam,” mu nu ko anira kuwim te numi tagi gurungumu laga barasu daigam.
GEN 48:3 Ale Joseph maonam, “Kaem Sokel Garagar mu Canaan sor te, wonong Luz mu te, agate aratam ale marak aisam,
GEN 48:4 ale aga maonam, ‘Ani kuriang gue suen biya kisek se kapamon ninguru sor magamonko,” mam. “Ale nika gue te kariimet motam bibiya aratamon ale ilu biguwura suanta bagamon, se kuriang gue ni biring ko mu ali imi nungarik se nononga pempem anirukko,’ mam.
GEN 48:5 “Buta se nika namarari ilagala ani Egypt me tairem la, ka niwus tuagu te bilangaman, mu aninga iwita ikiko. Reuben se Simeon ilak aninga iwitatala, Ephraim se Manasseh mu aninga.
GEN 48:6 Kuriang i bo maingte bilanga kisimon, mu asele nika. Se kari ilagala mu nunup te nunga ali mel mu nuna ko kotam amonko.
GEN 48:7 Ani Paddan baga pelerem tai Canaan lage luan te, Ephrath ko pingia se Rachel kueram ale angamang bataga aisam. Se ani lage Ephrath namaram mu ko norogen te mutim tugumem.” Ephrath nup bo Bethlehem.
GEN 48:8 Ale Israel Joseph ko namarari ilagala mu nungarkam ale isuam, “Imi arika ya?” mam.
GEN 48:9 Se Joseph nuet maonam, “Imi aninga namarari, Kaem ewerete ani aisam wore,” mam. Se Israel mam, “Nongorak tair se marak nungarikko,” mam.
GEN 48:10 Israel aora garukaram nunguning, ale motam sor ari turutuwukaso. Se Joseph ko namarari ilagala mu nongorak kote pingi namaram, se nu nunga iluwam ale nunga yasaram.
GEN 48:11 Ale Israel aora Joseph maonam, “Ani ni me karkikko iwita iki lagakasam. Bare Kaem lage yawara beteram se aitak ani ni karkem, ale ka kuriang ago nungarkem.”
GEN 48:12 Se Joseph ko namarari mu Israel aora gomang te dagiman mu nunga patatuwuram ale ko nuet koma te bugura kulukam ale moke ali ningi kaparam.
GEN 48:13 Asele Joseph ko namarari ilagala mu nunga giam, ale Ephraim mu noko kuting sengam ko beteram, bare mu Israel aora ko ngas ko; se Manasseh mu noko kuting ngas ko beteram, bare mu Israel aora ko sengam ko sanamaram. Se nongorak kote pingi tairam.
GEN 48:14 Bare Israel aora mu kuting sengam mu garukam ale kari uria Ephraim, noko ngas ko sanamiwaram, mu supuling te beteram. Ale kuting ngas mu kuting sengam mu te supuram se garukam ale kari laun Manasseh, noko sengam ko sanamiwaram, mu supuling te beteram.
GEN 48:15 Ale nu Joseph marak tuam, ale iwita balam, “Aninga ait angatak Abraham Isaac nunga Kaem, borta ani kuriang la aga bituam agarak tai aitak,
GEN 48:16 se nuguta Engel ani memek ningi aga sangaru tam, mu kuriang kari ilagala imi marak nungarukko. Ale nuna te ani se aga ait angatak Abraham se Isaac nanga nanip me yumurokko. Se nunga kuriang gue paguk ale sor irokko,” mam.
GEN 48:17 Bare Joseph ko nuet ko kuting numi luan te supuram se kuriang nusupuling te awuram mu arigam, ale me amilmilaram. Se nu nuet ko kuting sengam Ephraim supuling te aniram mu tam, ale Manasseh supuling te bita se,
GEN 48:18 “Mena, aninga Ba, imi kari laun. Nika kiting sengam mu noko supuling te bitarko,” mam.
GEN 48:19 Bare ko nuet kuting tagi batogam ale mam, “Ani ko ikisam, aga namar, ani ko ikiwasam,” mam. “Nu betela noko gue te kariimet motam biya bo aratuk se nu nup biya karogotala bagarukko. Bare ko uria mu nu kiaruk ale nup biya nunguning bagarukko. Se noko gue te mu kariimet saki nunga ilu biguwumon se suanta bagamonko.”
GEN 48:20 Ale tom nung te la marak nungaram ale balam, “Udagi Israel kariimet nunga saki alo marak den nungaru se iwita balmonko, ‘Kaem Ephraim Manasseh nungumik te beteram turan nina ningimik te bitirukko,’ ma balmonko.” Israel aora buta balam, ale Ephraim kari uria mu giruwuram, ale Manasseh kari laun mu udagi ko beteram.
GEN 48:21 Ale Israel aora Joseph maonam, “Ikiko. Ani kuerikko tom pingi aram. Bare Kaem nengerak bagoso mu nengerak peleruk, ninga nenet nenengetak nunga ali te nengerak namarukko.
GEN 48:22 Ale ni mu, nika launari nunga kualala nunguning bagasam, mu ali ningo nunguningkiri, duruk komang kuting, ani Amor arungak kagererem ale nuguting te taem, mu kisisam,” mam.
GEN 49:1 Jacob ko namarari suen la nunga auram ale mam, “Tai biguwural se mel maingte ningimik te aratukko wore ninga manikko,” mam.
GEN 49:2 “Tai biguwural ale nede gurugalko; nina Jacob ko namarari, ninga nenet Israel munakaruk bore ikialko.
GEN 49:3 “Reuben, ni aninga kuriang laun, ni aninga gue gira nunguning se aninga sokel; ni nip ago se sokel ago, saki alo nunga iwita mena.
GEN 49:4 Bare ni nimi ira mena, mu awuk, ni yu lom iwita kuwim suanta te bagara me ikisam; ni aninga anira kuwim te aragem ale karur tugumem.
GEN 49:5 “Simeon se Levi mu launuria, memek betera te mu nunga munan koma suanta: nunga baenat mu te kager daong betesan ale kariimikiri nunga moa batutumusan.
GEN 49:6 Ani nunga biguwura ningi me namarikko, ikia memek ko den kalosan mu ningi me daigekko, mu awuk, nuna nunga nongomang memek te kariimikiri nunga moman se kueman, se bulmakau nusuwik pisi batutumuman mu kumik duap bo mena.
GEN 49:7 Nononga nongomang magara mu memek biya, se koma memek arigimonko! Ani nunga parusuwurik se Israel ningi kuwim suanta te me bagamonko.
GEN 49:8 “Judah, nika launuria mu nip patawumonko; nika kager kari mu nodogotak te nunga ilup ale nunga menawurko; ka launuria mu nubugura kulukuru kisimonko.
GEN 49:9 Ni lion kulak bo iwita, O Judah aninga namar; nika inang moa nasam ale pelesam ka kiwim te nimi dingumusam ale taga anisam. Awiri kumik nguangara mena nika amuma ikiso? Mena.
GEN 49:10 Supuling ura betera ko tam, Judah kuting te iluwa ko kualuwong luan te beteram se aniso mu, gue kigilik bo tairuk me taukko; bare kotam nunguning, noko gue, mu tairuk tauk ale iluwok, ale te kariimet suen la nunga bituok se kuring bowa ningi bagamonko.
GEN 49:11 Nu ko donkey tam waen karogo kalok, ale donkey ko gotek waen kower ningo mu karogo kalokko; ale ko guang mu waen kiri gueyam mu karogo lilim aruk ale te numi bala tuokko.
GEN 49:12 Noko motam mu kaetam, waen ko kiri mu kiaram, se ko kore nikim mu amin kiri siraram mu kiaram.
GEN 49:13 “Zebulun mu langi gagi duap te bagarukko; se noko saun korang mu dal te tai nagu aratu namamonko; se noko ali ko tom mu nama Sidon karogo numi iluwokko.
GEN 49:14 “Issachar mu nu donkey sokel ago iwita, bare nu mel kota giokko wore ningi kaposo ale am ani lagoso.
GEN 49:15 Nu anira kuwim bo se ali ningo arigiso, te noman saparukko yawara, mu te dagiso, ale umu te kari nobowa ningi dungan ura bita se mel ikup ikup gi lagoso.
GEN 49:16 “Dan mu Israel ningi, noko kariimet motam mu nunga tutera kari bagarukko.
GEN 49:17 Nu mot memek iwita lage norogen ko baga se, horse suwik ponor usiso se kari horse awote mu buring ko daguloso, iwita bagarukko.
GEN 49:18 “O Yawe, ani ni aga sangaruko nikate la loaga lagasam.
GEN 49:19 “Gad mu tere kari motam bo taimon ilak kagermonko, bare nu nunga moruk ale nunga karukko.
GEN 49:20 “Asher ko inang mu duap duap se ningo ningo; se na inang mu king naukko koma.
GEN 49:21 “Naphtali mu deer bo mayang batagorman se ko gomang te geraga se kuriang ningo ningo nunga iluso iwita.
GEN 49:22 “Joseph mu mayang waen nunguning karogo, yu gotek bo duap te wore toroman; se ko kower maiso namoso ale kar aragoso kiaso komasang ko kaposo wore iwita.
GEN 49:23 Kager kari memek nongomang memek te nunga daga wol kote tagiman.
GEN 49:24 Bare nu gek am baga se kiaram; noko kuting daga wol karogo mu sokel me kuakaso, mu awuk, Jacob ko Kaem Sokel Garagar, Israel ko Bitua Kari, se ko Manga Gek am, mu nu saongam.
GEN 49:25 Joseph, nika niet ko Kaem ni ninguru ka sangarso, Kaem Sokel Garagar melmasak suen biya te marak kisiso: tuwik se worem te munan kisiso, yu ali ningi se yu naguwoso mu te marak kisiso, kuriang suen biya te marak kisiso.
GEN 49:26 Nika niet ko marak kisam mu girakala ko duruk bibiya imi mu nunga kiaram, ale kumik menara mena. Marak suen la ni Joseph kete la nama saparam, se ni ka launuria ningi ni kari dom bagerko.
GEN 49:27 “Benjamin mu kausik diwang bo daong karogo wore iwita bagoso; nu tumongola mel diwang bo moa kam daongaso, ale bainga ningi ko sikisaki arungu mel diwang mu parusuwu numi tui kam melmasak parusuwuso.”
GEN 49:28 Se imi Israel ko kariimet motam 12 mu nunga nonet marak den nongoma nongoma nunga kiwem te iki se nungaram.
GEN 49:29 Tom nu kiti guruga ko den imi nungaram mu nu mam, “Aninga kariimet giriman aniwasan mu nongote namarikko tom pingi aram. Ani agarak nama Heth kari Ephron ko ali te, manga gogong ningi aga beteralko.
GEN 49:30 Manga gogong mu Machpelah aniso, Mamre duap te se Canaan sor te. Manga gogong mu Abraham noko ali motam ko diaram, ale ko ali karogo diaram.
GEN 49:31 Se Abraham ko nuwus Sarah ilak umu te nunga mutim tuguman. Ale Isaac ko nuwus Rebekah ilak umu te tala nunga mutim tuguman. Se ani aga imet Leah kuwim suanta nukung te la mutim tugumem.
GEN 49:32 Abraham ali se manga gogong umu Heth kari nongote dia tam. Se ani umutang te tala aga mutim tugumalko.”
GEN 49:33 Jacob den umu ko namarari nunga manaru saparam, mu nu suwik tagi patatuwu ko anira kuwim te awuram, ale kuamili kutuwam se ko nuet nongotak nogowom karo namaram.
GEN 50:1 Se Joseph ko nuet awote dagulam iluwam ale ilak mokaso.
GEN 50:2 Ale ko ura kari, kari kuera se kumik guang nunga se me iwira, mu nunga maonam se taiman ko nuet Israel kumik guang nungurman.
GEN 50:3 Nuna day 40 ko ningi ura umu bita gilingiman. Ura mu day tom uwutata taso. Se Egypt kariimet day tom 70 ko Jacob ko mo nia lagakasan.
GEN 50:4 Se nongomang bataga se ma niara ko tom mu menaram se Joseph Pharaoh ko ura supuling nunga maonam, “Nina ani ago ko amilmilasan agi mu, aninga den imi tal ale Pharaoh maonalko:
GEN 50:5 Tom aninga ait kuerukko nega se iwita aga maonam, tom nu kueruk mu ani ilak Canaan sor te kuwim nungam wore te ilak nama mutim tugumekko mam. Se ani aing maem, butata bitirikkowo maem. Se aninga angamang mu ni balu se ani aga ait ilak nama mutim tugumek, asele pelerik tairikko.”
GEN 50:6 Se Pharaoh den koma iwita balam, “Mu terong. Nika niet balam se ni aing maem butata ilak nama mutim tugum ale tairko.”
GEN 50:7 Se Joseph nuet mutim tugumokko ilak nama tarigiram. Se Pharaoh ko ura supuling, se Egypt kari bibiya, se Joseph ko imet kuriang, se ko kariimikiri se ko launuria se ko nuet ko kariimikiri suen la nu ilak namaman. Se ura kari sang la kuriang gotektek se sipsip goat bulmakau nunga bitaru se Goshen bagakasan.
GEN 50:9 Karis se kari horse te geragawara mu ago Joseph ilak namaman. Se kariimet umu kariimet motam biya bo nu ilak namaman.
GEN 50:10 Se tom nuna nama Jordan duap te, Atad ko ali wolong na muguri te warsan ale nungursan burangasan mu te, mu nuna biyala mo niakasan. Ale sor mu te week suanta ko Joseph ko nuet ko mo nia lagakaso.
GEN 50:11 Se Canaan kariimet sor umu te bagaman mu ma niara Atad ko sor wolong umu te mu arigiman, ale nunumi manarukasan, “Egypt alo nongomang ninguru batagoso se mo niawasan,” makasan. Bore te se sor Jordan ko duap te umu nup beteman Abel Mizraim maman.
GEN 50:12 Se Jacob ko namarari nu balam butata bita gilingiman.
GEN 50:13 Nuna giman ilak Canaan namaman, ale ali Machpelah, ko mutim gogong Mamre duap te mu ningi mutim tuguman. Ali mu girakala Abraham Heth kari Ephron kote dia tam.
GEN 50:14 Joseph ko nuet mutim tugumam mu nu ko launuria se kariimet ilak namaman mu arungak peleram Egypt namaram.
GEN 50:15 Se Joseph ko launuria mu ko ikiman, nononga nonet mu kueram, buta se nuna nunumi manarukasan, “Joseph pa memek ana nukote beteman mu te sanamaruk ale koma ko nanga bita maguwurokko agi?” makasan.
GEN 50:16 Ale nuna den bo Joseph kote beteman ale manorman, “Nika niet kuerukko se iwita nanga maonam,
GEN 50:17 ‘Nina aninga agiring iwita Joseph maonalko,’ mam: ‘Ani iwita balsam, nika launari nika bita maguwuman, bare ni nunga memek mu am siwu nungaruko,’ mam. Buta se ana nika niet ko Kaem ko ura kari, ni ana nanga memek siwu nangaruko wosengasan,” maman. Se Joseph den umu ikiam ale niakaso.
GEN 50:18 Bare ko launuria mu kote taiman ale koma dugu te dagulaman ale maman, “Ana nika ura dungan kari,” maman.
GEN 50:19 Bare Joseph nunga maonam, “Nina me nguangaralko. Ani Kaem mena.
GEN 50:20 Nina ani memek ko lage te iki se aga beteman. Bare Kaem nenenga ikia memek mu tam ale ningo ko lage te beteram. Se aitak bitawoso iwita, kariimet suen la te nunga saongam.
GEN 50:21 Bore te se nina aitak me nguangaralko. Ani nina se ninga kuriang ago ninga sinar taikko.” Ale nu den welang te aking nongomang sokel tuam.
GEN 50:22 Se Joseph, ko launuria, se ko nuet ko kariimet lilim Egypt bagakasan. Nu yia tom 110 ko bagaram.
GEN 50:23 Ale ko namar Ephraim ko gue te ko girigir aratam se arigam. Se Manasseh ko namar Makir ko kuriang bilangaman mu Joseph gomang te nunga awuram ale noko ma balam.
GEN 50:24 Se Joseph ko launuria nunga maonam, “Ani kuerikko tom pingi aram. Bare Kaem nina ninga sanguk ale sor imi te ninga giok ale nengerak ali sor nu balu Abraham Isaac se Jacob nungaram mu te nengerak peleruk namarukko,” mam.
GEN 50:25 Ale Joseph Israel ko namarari nunga maonam se den imi ilak kaloman, “Nunguningta Kaem tairuk ale ninga sangukko. Se tom mu te aninga asokel bilal ale gial ago sor imi beteral ale namaralko,” mam.
GEN 50:26 Ale Joseph motam kuiniram. Noko yia tom mu 110 ko bagaram. Noko kumik guang mu me iwirokko iki se nungurman burangaman, ale Egypt sor te kes ningi beteman.
RUT 1:1 Israel king mena se kari sinar Israel bitaruwakasan ko tom te, karak biya bo sor mu te kaparam. Se Judah sor ko wonong Bethlehem ko kari bo, ko nuwus se ko namarari ilagala mu nunga giam, ale tom tukunangta ko Judah sor beteman ale namaman Moab sor te bagakasan.
RUT 1:2 Kari mu ko nup mu Elimelech, ko nuwus Naomi, se ko namarari Mahlon se Kilion. Nuna Ephrathah (Efrata) kariimet, nunga wonong Bethlehem, Judah sor te, bare namaman Moab bagakasan.
RUT 1:3 Umu te baga Naomi ko kuari Elimelech kueram. Se nu ko namarari ilagala mu nongorak bagakaso.
RUT 1:4 Se nuna Moab imet nunga giman, bo ko nup Orpah, se bo Ruth. Nuna sor mu te yia tom 10 iwita bagaman se
RUT 1:5 Mahlon Kilion ilak agotala kueman. Se Naomi kari se kuriang mena kota bagakaso.
RUT 1:6 Naomi Moab baga se, Yawe ko kariimet nunga ikup arigam ale na inang te nunga saongam mu ko den ikiam ale notonari ago pelemonko nunumi nunguru burangikasan.
RUT 1:7 Nu ko notonari ilagala mu arungu sor te bagaman mu beteman ale peleman Judah sor te namakasan.
RUT 1:8 Nuna aolak ilu se, Naomi ko notonari ilagala mu nunga maonam, “Nina peleral ale ninga ninam nenet alo nongote namaralko. Nina ilagala munan ningo ani se aga namarari ilagala mu nangate beteman, se angamang mu Yawe uwutatala nengete ningo la bitirukko.
RUT 1:9 Se kawam digo iru pueneral agi mu, Yawe ninga kawam digo lilim ago ninga bituok se ningo la bagaralko,” mam. Asele Naomi wete nunga yasaram ale nongorak sail te niakasan.
RUT 1:10 Bare imet ilagala mu manorman, “Mena. Ana am ni kerak ka kariimet nongote namanakko,” maman.
RUT 1:11 Bare Naomi mam, “Aga nanawusari, nina am peleralko. Ani kuriang kari bo ago iluwek se nina nongorak nalko wore asele agarak tairalko.
RUT 1:12 Buta se aga nanawusari, am peleral ale namaralko. Ani garukerem ale kari bo iru taikko iwita mena. Agi terong iwita ikiek ale aitak tirom kari bo taik agi, ale kuriang kari nunga iluwek ta,
RUT 1:13 bare mu nina kari amon se nongorak nalko kimi bita lagaralko tala, se tom ninga kiarukko. Mena, aga nanawusari, nego ko angamang ninguru batagoso. Bare Yawe buring gurugu aisam mu ko ikup aningate mu am biya nunguningkiri!” mam.
RUT 1:14 Asele akingtala biyala niakasan. Se Orpah akingtala nome yasaram ale asele beteram namakaso. Bare Ruth mu Naomi yasaram ale ilukuawuram ilak bagakaso.
RUT 1:15 Se Naomi mam, “Arikko, ka bo mu peleram ko kariimet nongote se ko kaem alo nongote namoso. Ni betela kowom karo ale namarko,” mam.
RUT 1:16 Bare Ruth mam, “Ni ani ka bitirik ale pelerikko me aga diruwurko,” mam. “Ni apareyate namar, mu ani agotala namarikko. Ni apareyate bager, mu ani agotala mu te bagarikko. Nika kariimet mu aninga kariimet tala, se nika Kaem mu aninga Kaem tala.
RUT 1:17 Ni apareyate baga kuar, mu ani umu te tala baga kuerik, se umu te aga mutim tugumonko. Mateng suanta diram ni analak nanga pagukko. Ani aga den balem umu lage bo kigilik te kulukek agi mu, Yawe am ikup memek nunguningkiri aisuokko,” mam.
RUT 1:18 Se tom Naomi nu Ruth ko ikia gomang motam mu uwuta arigam, mu udagi den bo ago me maonam.
RUT 1:19 Buta se Naomi Ruth ilak wete aolak iluman nama Bethlehem arataman. Tom nuna ilagala Bethlehem kasu naguman mu kariimet nungarkaman ale suen la amilmilakasan. Se nunga imet nunumi isarukasan, “Ewere Naomi e?” makasan.
RUT 1:20 Se Naomi nunga maonam, “Udagi ani Naomi ko me aga auralko. Mara ko aga auralko,” mam. “Mu awuk, Yawe Sokel Garagar mu ikup yaman memek aisam.
RUT 1:21 Tom ani wonong beterem namerem mu, ani aga kari, aga kuriang alo, se aga mel ago namerem, bare aitak pelerem mu Yawe agiting ipi agarak peleram tairam. Se Yawe, Kaem Sokel Garagar, mu memek ikup tawun biya aisam. Se nina anape ko Naomi ko aga auralko?” mam.
RUT 1:22 Se Naomi noton Ruth, Moab imet, mu ilak uwutata Moab sor beteman ale peleman. Nuna inang muguri barley masan mu gia ko tom duap bitawaram se tai Bethlehem arataman.
RUT 2:1 Naomi ko kuari Elimelech ko gue suan bo, ko nup mu Boaz, nu kari nup biya.
RUT 2:2 Tom bo Ruth, Moab imet, mu Naomi maonam, “Aninga ikia mu ura kariimet inang barley bataguru giwasan owore nongote namarik, se ura supuling agarkuk ale amilmilaruk agi mu, ani inang batutumu gisan se sang nubiring ko kaposo mu giekko,” mam. Se Naomi mam, “Aga nanawus yawara, mu terong, am namarko,” mam.
RUT 2:3 Se Ruth namaram ale ura kari inang nunguning batutumukasan mu nogowom karo se saki kapakaso mu gikaso. Nu Boaz ko tom luan ningi kaparam ale inang gikaso mu me ko ikikaso tala. Kari Boaz mu Elimelech ko gue suan tala.
RUT 2:4 Tom me maiyam, Boaz Bethlehem mu tairam. Nu ko ura kariimet den amilmil nunga maonam, “Yawe nengerak bagoso!” mam. Se nuna koma balman, “Yawe marak kisokko!” maman.
RUT 2:5 Se Boaz ko ura kari supuling, ura kariimet nunga bitaruwara, mu isuam, “Imet itiwik mu awiri ko?” mam.
RUT 2:6 Se ko ura kari mu mam, “Mu Moab imet itiwik, Naomi ilak Moab sor te wore tairam,” mam.
RUT 2:7 “Nu iwita aga isuam, ‘Ani am ura kari nogowom karik ale na nunguning gisan se saki ali te kaposo mu giekko terong e?’ mam. Ale turomola la wore katir noman me saparam, am ura iluwaram se tai aitakta katirta noman sapawoso se ni taisam,” mam.
RUT 2:8 Se Boaz Ruth maonam, “Aga nanawus, ikiko. Ni tom luan saki ningi me namar ale tom luan imi me bitarko. Ni aninga ura imet kulak arungu pingi bagerko,” mam.
RUT 2:9 “Ale tom luan aguwaya mu te inang bataguru giwasan mu ninguru arik ale kuriang itiwik nogowom karoko. Ani aga ura kari kulak nunga manem, ni kerak me kaemonko. Se tom ni yu ko kuar agi mu, namar ale kari kulak yu ko kuting te utu awuman mu am noko,” mam.
RUT 2:10 Se Ruth bugura kulukam ale koma motam ali te kaparam se maonam, “Ani sor bo iwareng ko imet, bare ni awuk aninga ari ikiem ale munan ningo butata angimik te beterem?” mam.
RUT 2:11 Bare Boaz noko den koma balam ale mam, “Ani ni ka kari kueram se munan suen la ka neme kumik te beterem mu aga manorman se iki saperem. Ale aguwaya ka niet niam nunga beterem, ka sor wonong nunguning beterem, ale sor bo ko kariimet ni girakala me nunga iki ariga wore nunga ningi bagerko tairem.
RUT 2:12 Buta se Yawe, Israel ko Kaem, ni ko luman bowa ningi yumurko tairem, mu nika munan mu ko koma yawara lilim la kisokko,” mam.
RUT 2:13 Se Ruth akingtala mam, “Kari dom, ni munan ningo aningate beterem. Ani nika ura imet bo mena wore, ni den ningo aga manem ale angamang motam sokel tuem se ani amilmilasam,” mam.
RUT 2:14 Se na nana ko tom te mu Boaz nu maonam, “Ewela tair ale aninga bread ewere sang noko. Bread sang to ale waen te ilu se noko,” mam. Se Ruth ura kariimet arungu daigam bagakaso, se Boaz barley nunguning saki tama te kaiman mu Ruth bolala awu tuam. Se nu inang nam nama kumik ago terong mam se ko na nukum mu am anikaso.
RUT 2:15 Tom nu barasam ale akingtala ura taukko namakaso mu te, Boaz ko ura kari nunga maonam, “Nu inang gi gi namaruk ale saki siping ago kutukutuk mam kaparam mu karogo giok, mu am nemetam la arigal, den bo me maonalko, mena.
RUT 2:16 Bare nina giral ale nunguning saki maingkala kalo awura se anira mu sang gial ale am waru awural se aniruk se nu bolala awurok ale giokko. Nu me giokko iwita me maonalko, am ari se bagaral se giokko,” mam.
RUT 2:17 Se Ruth ura towaram la nama sor baingam. Asele ko inang nunguning bolala awuram mu nungam burangaram, ale inang muguri mu giam ale inang te gia ko guang bo biya mu ningi tugumam, ko ikup mu 13 kilogram iwita.
RUT 2:18 Ale giam ago uningi namaram ale nome kausam se arigam. Asele na kowarkalal nam ko nukum mu nome tuam.
RUT 2:19 Se nome nu isuam, “Ni aitak awiri ko tom luan ningi na nunguning bolala awurem? Kari awiriya ni karkam ale ka saongam mu mel ningo ningo kote kapa tui se lagarukko!” mam. Se nu awiriya kote tom luan ningi inang muguri giam mu ko balam gurugam, ale mam, “Kari mu ko nup Boaz i,” mam.
RUT 2:20 Se Naomi “Aik e?” mam. “Yawe marak ningo tuokko!” mam. Ale noton maonam, “Yawe kariimet kuera se kariimet marak bagara mu ningo la nongote beteso.” Ale mam, “Kari mu anananga gue suan bo, se nu anananga saonga ko ura mu ko kuting te aniso tala,” mam.
RUT 2:21 Se Ruth, Moab imet, mu balam, “Mel bo tala, Boaz ani aking pelerik namarik ale ura iluwekko aga maonam. Nu mam ani noko ura imet arungu pingi la ura ilu sagarik se nama na nunguning bolala awura ko ura mu menarukko mam.”
RUT 2:22 Se Naomi nu maonam, “Mu yawarakala! Ni noko ura imet itiwik arungu am ura toko. Ni tom luan bo kigilik ningi ura iluwer se kariimet i bo ka bita maguwurok bore ko,” mam.
RUT 2:23 Buta se Ruth namaram ale Boaz ko ura imet itiwik arungu pingi la ura iluwakaso. Nu ura iluwaram la, barley se wheat nunguning te bolala awura ko tom mu menaram. Se Ruth eng am nome ilak umu te bagakaso.
RUT 3:1 Tom bo Naomi noton Ruth iwita maonam, “Aga nanawus, ani kari bo arigek se ni kerak nauk ale nika bituok se ni terong la bagerko.
RUT 3:2 Se ni ko ikisam, Boaz, ni ko ura imet kulak nongorak ura tokasam mu anananga gue suan bo. Se aitak tirom mu nu barley te nunga burangara ko kuwim mu te ura iluwokko.
RUT 3:3 Buta se ni guru, ka guang ningo nunguning mu tugum, ale oil siring yawara mu kimik te sapar, ale kuwim te ura towoso mu te nama kapar, bare ni mu te nama kaperem mu me nimi sapar se ko ikiokko, am nimi kaluwur ale bager se nu ko yu inang no kutuwurokko.
RUT 3:4 Ale tom nu anirokko namaruk mu, ni nu kuwim apareya te taga aniso mu ni ninguru arikko. Asele namar, ale ko guang numi te iram mu kinikan sang patawur ale kumik duap te taga anirko. Asele aguwaya mu nu nika manuk se ikiko,” mam.
RUT 3:5 Se Ruth mam, “Ani ni balem mu butata bitirikko,” mam.
RUT 3:6 Asele nu ko nome balam butata kuwim mu te nama kaparam.
RUT 3:7 Se tom Boaz na yu no kutuwuram mu nu amilmil te nama lagaram ale dun te biya, kuwim inang muguri te bolala awuman mu te taga aniram. Se Ruth kumik nirung mena kote namaram ale guang numi te iram mu dun sang patawuram ale kumik duap te taga aniram.
RUT 3:8 Se Boaz aniram nama mung lukan ta, mel bo kumik duap te iwita ko ikiam, ale numi gurugam mu imet bo kumik duap te aniwaram se arigam, ale tingam,
RUT 3:9 ale “Ni awiri ya?” mam. “Ani Ruth i, nika bitua bowa ningi bagasam. Ka guang dun saki te aga irako, mu awuk, aninga sinar ta ko ura mu ni kiting te aniso tala,” mam.
RUT 3:10 Se Boaz mam, “Aga nanawus, Yawe ni kerak bagoso,” mam. “Ni ka kilek ningo aitak beterem imi mu nika kilek ningo ekela uleng beterem mu kia saparam. Ni kari kulak suen biya, nungumik mel ago se nungumik mel mena bagasan, bare ni nunga kamin me tugumem.
RUT 3:11 Buta se aga nanawus, me nguangerko. Ni anapeya ko balu mu ani am bita saparikko. Aninga kariimet aga wonong suan alo mu suen la ko ikisan, ni imet ningo bo.
RUT 3:12 Se mu nunguningta, ani nika kari ko gue suan bo, se nika bitua ko ura mu ani agiting te aniso tala. Bare anananga bo tala aninga ilu kia kam, nu nunguningkiri nika bituokko mu bagoso tala.
RUT 3:13 Bare tirom imi, imi te bager, ale turomola asele ani ko ikiek, nu nika bituokko amilmilaruk, mu terong, nika bituokko. Bare nu uwuta bitirukko me kueruk agi mu, nunguningta nunguningkiri Yawe marak bagoso se ani balsam, ani ka bituekko. Se aitak tirom imi ko mu imi te anir ale asele ko,” mam.
RUT 3:14 Se Ruth nu kumik duap te aniram nama ukiram. Bare munumuning ago, kariimet numi koma arigokko me terong la, nu barasam. Se Boaz maonam, “Kariimet bo ni imi te tairem mu me ta ko ikiokko,” mam.
RUT 3:15 Ale nu maonam, “Marir ko guang kimik te irem sowore karogo tai ulaluwurko,” mam. Se Ruth butata beteram. Se Boaz barley nunguning sang ningi waram, ko ikup mu 20 kilogram iwita, asele patawu tuam se giam ale peleram wonong te namaram.
RUT 3:16 Se Ruth peleram nama nome kote namaram, se Naomi nu isuam, “Aga nanawus, awuk? Dun awuk? Awuk aratam?” mam. Se Ruth munan suen biya Boaz nukote beteram mu maonam se iki saparam.
RUT 3:17 “Se barley nunguning ko ikup 20 kilogram imi tugu aisu se mam, ni kiting ipi piler ale ka neme kote me namarko mam.”
RUT 3:18 Se Naomi mam, “Aga nanawus, ni me neger, ni am baga asele anapeya aratuk mu ko ikiko. Mu awuk, kari umu ikia am moawuruk se dun imi aitakta la nungok se ikikowo,” mam.
RUT 4:1 Tom me maiyam se Boaz nama tarigiram ale wonong ko lage kuring ago biguwura kuwim mu te dagiwaram. Se tom noko gue suan bo, nu ko Ruth maonam, mu tairam, mu nu maonam, “Aga bo, iwita tair ale dagiko,” mam. Se kari mu namaram ale daigam.
RUT 4:2 Se Boaz wonong ko kari dom nunga tom kuting koma singsang nunga giam ale nunga maonam, “Nina iwita tai daigalko,” mam, se tai dagiman.
RUT 4:3 Asele nu ko gue suan mu maonam, “Naomi, Moab sor te baga tairam, mu ni analak nanga launuria Elimelech ko ali bilik wore awiriya diarukko wore ko ilu arigiso.
RUT 4:4 Ani ko ikiem, ani mel imi am ko ka manik se ikiko, mu awuk, ni mu mel imi ko kotam gira nunguning. Ani iwita nika manaru se nika isuek se ni kari dom imi te dagiwasan nomokete se aninga kariimet nomokete ni ali mu dierko, mu dierko. Bare mena agi mu, wetang la aga manaru se ikiekko. Mu awuk, kariimet bo kilimik mel imi ko kotam mena. Mu ni gira se ani ka atumukira bagasam,” mam. Se ko gue suan mu balam, “Ani diarikkowo,” mam.
RUT 4:5 Asele Boaz nu maonam, “Buta se tom ni Naomi se Ruth, Moab imet, mu nongote ali mu dier, mu ni kari kueram mu ko imet gerewa karogo to se noko nup se ko melmasak mu me yumu maga namarukko,” mam.
RUT 4:6 Uwuta balam mu te aking ko gue suan mu mam, “Buta mu ani ali mu me diarikko. Ani buta bitirik, bare ani agata aga kuriang gue nunga melmasak maguwurik bore ko,” mam. Ale “Ni dierko,” mam. “Ani diarikko iwita me ikisam,” mam.
RUT 4:7 Girakala Israel alo nunga munan te mu, kariimet bo, bo kote mel diaso ale taukko, mu nu agi ko komasang mu suwik gomang kutuwu komasang mu tuokko. Nuna kilek umu te munan umu te sokel tusan.
RUT 4:8 Se Boaz ko bo mu nu maonam, “Ni keta dierko,” ma se nu suwik gomang kutuwuram.
RUT 4:9 Asele Boaz kari dom alo se kariimet suen la nunga maonam, “Aitak nina munan imi nemetam te arigiman. Ani Naomi kote Elimelech se Kilion se Mahlon nunga melmasak lilim dia tasam bo.
RUT 4:10 Ale Ruth, Moab imet, Mahlon ko nuwus gerewa, mu aninga aiwus arukko. Ani munan imi te kari kueram umu ko nup se ko melmasak suen biya ko gue suan nunga ningi se wonong lilim ningi me yumu namarukko. Nina suen la munan imi nemetam nede te ari iki sapaman, se mu butata anirukko!” mam.
RUT 4:11 Se kari dom alo se kariimet suen la wonong ko lage kuring ko bagaman mu balman, “Ana nanga namotam nade te ko ari iki sapaman,” maman. “Yawe imet nika kawam pueneso mu sanguk, se nu Rachel se Leah ilak nunga kuriang gue te kariimet motam biya Israel aratam, iwita bagarukko. Se ni mu sokel ago ka gue suan Ephrath alo nunga ningi, se Bethlehem wonong ningi nip ago bagerko.
RUT 4:12 Se Yawe nu imet kulak imi kumik te, kuriang gue suen biya kapa kisokko, se Judah Tamar ilak nutagu te Perez ko kuriang kapaman iwita kapamonko.”
RUT 4:13 Se Boaz nu Ruth noko imet ko tam, ale ilak bagaram. Se Yawe nunga saongam se Ruth tuagu aratam, se kuriang kari bo iluwam.
RUT 4:14 Se wonong ko imet suen la mu Naomi manarukasan, “Yawe nup patawunakko, mu awuk, nuguta ni ka nimas imi ka sangukko kisam. Se nu nup ago Israel alo nunga ningi bagarukko!
RUT 4:15 Nu ni amilmil kisok, ale tom ni garuker mu nu ninguru ka sangukko. Munan bo kuriang kari seven ta me kete betemonko koma, bare nika neton, ninguru ka kueso, imi kete beteram ale nimas imi ilu kisam,” makasan.
RUT 4:16 Se Naomi kuriang patawuram kualuwong te beteram ale ko sinar tokaso.
RUT 4:17 Se imet umu te bagara mu balukasan, “Naomi ko namar ago,” makasan. Ale nup beteman Obed i maman. Obed tuagu te mu Jesse bilangaram, se Jesse tuagu te mu David bilangaram.
RUT 4:18 Imi mu Perez ko kuriang gue luan namaram wore nunga nunup: Perez tuagu te mu Hezron,
RUT 4:19 se Hezron tuagu te mu Ram, se Ram tuagu te mu Amminadab,
RUT 4:20 se Amminadab tuagu te mu Nahshon, se Nahshon tuagu te mu Salmon,
RUT 4:21 se Salmon tuagu te mu Boaz, se Boaz tuagu te mu Obed,
RUT 4:22 se Obed tuagu te mu Jesse, se Jesse tuagu te mu David.
PSA 1:1 Awiriya kariimet memek nunga ikia me karo tuso, ale kariimet memek betesan mu nunga nomolak me karoso, agi kariimet den nunguning mu mel yam ko betera mu arungu me dagiso, mu nu amilmil ago bagarukko.
PSA 1:2 Nu Yawe ko den ninguru ko amilmiloso, ale tirom woremkalal den mu ko kuamin tugu se lagoso.
PSA 1:3 Kari umu nu tam yu norogen te aguwa se baga ko tom te nunguning kapa se gawa me marakaso wore toroman. Se nu anapeya nungurso mu am ningo la arataso.
PSA 1:4 Kariimet memek mu uwuta mena. Nuna tam gawa merang daula itugu warso iwitata.
PSA 1:5 Buta se kariimet memek alo mu tutera kam te koma memek tamonko; nuna kariimet ningo diram mu nunga biguwura ningi me bagamonko.
PSA 1:6 Mu awuk, Yawe mu kariimet ningo diram mu nunga bagara aolak bitaruwoso; bare kariimet memek alo mu sarenga namamonko.
PSA 2:1 Awuk se ali sor lilim la ko kariimet nongomang magoso se ikia memek duap duap betemonko den kalosan? Mu kalomon ale betemon, bare nunguning mena.
PSA 2:2 Ali sor lilim la ko supuling nongomang suan awuman ale Yawe se ko kari atumukiram mu nongorak dun kopa ilumonko den kaloman:
PSA 2:3 “Ana nuguring bowa ningi me baganakko, ana mayang umu batutumunak ale nunga betenak tagi tanakko.”
PSA 2:4 Bare Yawe duruk uningi daigam baga se nunga gusirso, ale nunga den kolara balso.
PSA 2:5 Ale gomang maga se ining nungarso, ale nguangara nungarso, ale balso,
PSA 2:6 “Kari ani king ko bagarukko balem mu ani marak tuem se aninga duruk laili Zion mu te bagoso.”
PSA 2:7 Ani Yawe den balam mu balikko: Nu iwita aga maonam, “Ni aninga kuriang, se aitak ani nika niet bagasam.
PSA 2:8 Ni aninga isaru se ani ali lilim la, se ko kariimet ago kisekko.
PSA 2:9 Se ni supuling ura ko tam aora mu te nunga bitaruko, ale kani iwita nunga pakakur se bilik bilik kapamonko.”
PSA 2:10 Buta se, nina king alo, ikia sinar ago la bagaralko; nina ali sor ko supuling alo, ninguru sinar talko.
PSA 2:11 Yawe ko nguanga se kua bowa nagural ale amilmil tualko.
PSA 2:12 Nina king alo, noko namar suwik duap ningi nebugura kulukalko. Mena mu, noko gomang magara mu tairatela barasuk ale ninga menawurokko. Ikialko. Kariimet arikaya nu nunga yumura kuwim ko arigisan mu amilmilamonko.
PSA 3:1 (David king ko bagakaso, bare noko kuriang Absalom noko ura nu taukko ago kaeyakaso, se David Absalom ko nagu se den imi balam) O Yawe, ani ago ko kager kari memek suen biya! Nuna suen biya nunguningkiri ani agarak kagerawasan!
PSA 3:2 Ale nuna ani ago ko balsan, “Kaem nu me sangukko pa!” masan.
PSA 3:3 Bare Yawe, ni keta suanta aninga karem se ni aninga lautem; ni aninga kager menawusam ale nup biya se sokel aisisam.
PSA 3:4 Ani Yawe kote sail ago niasam, se nu ko duruk laili mu te baga se agiring iluso.
PSA 3:5 Ani taga anisam, ale anisam; ale ukiso se barasasam; Yawe aga bitarso se memek bo me arigisam.
PSA 3:6 Ani kager kari memek suen biya nunguningkiri aga laturu sapaman, bare ani me ta nguangasam.
PSA 3:7 O Yawe, aninga Kaem, bares ale aga bataguru toko! Ni kari memek alo nogol kulukumur ale nogore motam biagerko.
PSA 3:8 O Yawe, ni keta anananga Bataguru Ta Kari. Nika kariimet marak nungaruko.
PSA 4:1 (David ko wur) O aninga Kaem ningo diram, ani nikate airik mu agiring ilupko! Ani ikup memek ningi bagasam ewere te aga sangaru se aeman saparikko; nika gemang aisu ale aga wosenga ikiko.
PSA 4:2 O kariimet, nina tom amaru te aninga Kaem yawara nibiring tua ko munan mu bita talko ya? Ale mel duap duap nunguning mena ko kuesan mu se, kaem kawel nunup patawuwasan mu nibiring tualko ya?
PSA 4:3 Nina ninguru ikialko: Yawe kariimet ningo diram mu nunga balam noko mam; se ani Yawe arusam mu nu ani agiring ikiso.
PSA 4:4 Nina nguanga se munan memek me beteralko; ninga anira kuwim te taga aniral kutek mal ale nengemang motam ninguru ko ikialko.
PSA 4:5 Yawe tama bita tua mu diram la beteral, ale nu la kote loaga se lagaralko.
PSA 4:6 Kariimet suen biya esesan, “Awiri nanga sanguk se daiga bagara ningo ariginakko?” masan. Se Yawe, nika gemang lila te ka ningo nuam anananga nangimik te bitarko.
PSA 4:7 Se tom na inang se waen iru sor magaruk mu ani ninguru amilmilarikko.
PSA 4:8 O Yawe, ni la aga bitarsam, se ani terong bagasam. Buta se ani mel bo ko me nguangasam; ani taga anisam mu lila te ani kuesam.
PSA 5:1 (David ko wur) O Yawe, ni aninga aira ikiko; de gurugu ale aga angamang niara ikiko!
PSA 5:2 Ni aga King se aga Kaem, aga aira iki ale aga sangaruko! Ani nikate diram guranek betesam.
PSA 5:3 Yawe, ni turomola pempem aninga guranek ikisam; aninga aira nikate betesam ale koma ko angimik bita lagasam.
PSA 5:4 Ni Kaem, ni munan memek ko me amilmilasam; kariimet memek alo mu ni kerak me bagamonko.
PSA 5:5 Nunumi patawura ko kariimet alo mu ni kema te me bagamonko; mu awuk, kariimet memek betesan mu ni me nunga kuesam.
PSA 5:6 Den nunguning me bala ko kariimet mu ni nunga maguwusam; ale nuguting gue ago mu se, kawel ko kariimet mu ni me ta nunga kuesam nunguningkiri.
PSA 5:7 Bare ani nika gemang lila biya mu te se, nika kuwim laili ningi am tairikko; ani aimi karogo kapa se, angama ka temple laili mu tuek ale abugura kulukekko.
PSA 5:8 Yawe, aninga kager kari alo suen biya anisan; buta se ni ka munan ningo diram mu te aga lage dingumur ale agarak namarko.
PSA 5:9 Den nuguring te arataso mu am kawel la; nunga nongomang motam mu bo maguwura ko kiwem karogo terong mam. Nunga nodogotak nuguring mu kuera ko mutim iwitata; se nunga nungamili mu den kawel te balsan.
PSA 5:10 Buta se Kaem, ni koma memek nungaruko! Nongota nunga ikia memek betesan umu nunga taliparuk se memek tamonko. Nunga memek suen biya mu koma ko nunga karoko, mu awuk, nuna ni kiring batagorman ko moke.
PSA 5:11 Bare kariimet nika kuesan ale ni nunga sangaruko kete taisan, mu ni nunga bitarsam, se nuna amilmilamon ale amilmil te wur ilu se lagamonko.
PSA 5:12 Mu awuk, ni kariimet ningo diram mu marak nungarsam; Yawe, ni nunga kuesam, ale nunga karem iwita nunga kaluwusam.
PSA 6:1 (David ko wur) O Yawe, ani ago ko gemang magaruk se me aga biriruwurko; ka gemang magara te memek te me aga bitarko.
PSA 6:2 Ani angimik sokel mena kaparam; se ago ko neman bataguk se gemang aisuko; angimik sokel yaman iki se aniso, se ni sokel iru aisuko.
PSA 6:3 Ani angamang tuagu ikup biya; se ni tom amaru te aninga sangaruko?
PSA 6:4 O Yawe, tair ale aga sangaruko; gemang aisu ale kuera lage te bagasam mu aga sangaruko.
PSA 6:5 Ni ikisam, kariimet kuera mu nika nip biya ko balmonko me terong; se kuera iwiwara ko kuwim te mu awiri nika nip patawurukko terong? Mena.
PSA 6:6 Ani niara te angimik sokel mena saparam; tirom suen biya aninga amononge kapa lagoso, se aninga anira kuwim pupurut pagoso.
PSA 6:7 Ani angimik ko kager kari suen biya, se ani nia mo lagasam, ale amotam kui laga muruwuram, se ani sor arigekko me terong.
PSA 6:8 Nina kari memek, tagi talko! Mu awuk, Yawe aninga niara ikiam.
PSA 6:9 Ani nu aga sangukko aurem, se ikiam ale agiring iluwam.
PSA 6:10 Se aninga bita maguwura ko kari mu nguangara dolara nunga iramurok se nongoma kaluwu namamonko.
PSA 7:1 (David nu Benjamin ko kari Cush munan beteram wore ko iki se wur imi iluwam) O Yawe, aninga Kaem, ni aninga yumura kuwim; kari aga momonko aga karowasan, se aga sangaru ale aga bataguru toko.
PSA 7:2 Mena mu, nuna lion iwita aga batutumumon se katir katir kaparikko, se kariimet bo aga sangukko mena.
PSA 7:3 O Yawe, aninga Kaem, ani memek i bo bitirik se ko ikup angimik te aniruk,
PSA 7:4 agi aga tiran yawara ikup te bitirik, agi aga kager kari duap mena nunga bita maguwurik mu asele,
PSA 7:5 am agarkiwer se, aga kager kari aga ilumon ale aga momon maguwumon ale ali te aga sapamon se kua namarikko. Bare ani memek bo me beterem.
PSA 7:6 Buta se Yawe, gemang memek te bares ale kari agarak bita karowasan mu nunga maguwurko! Aninga Kaem, munan diram mu ko sokel ago baluko.
PSA 7:7 Se mu ko, ni kariimet suen la kimik duap te nunga bolala awur ale nika daiga kuwim kualala mu te baga se
PSA 7:8 suen la nunga tutia saparko. Ale Yawe, aninga munan diram mu ko aga wetang saparko, O Kaem Kalel Biya.
PSA 7:9 Kariimet memek alo imi nunga munan memek mu menawur se kariimet ningo mu terong bagamonko, mu awuk, ni munan diram ko Kaem; ni kariimet nunga ikia nunga nongomang motam ko iki sapasam.
PSA 7:10 Kaem Kalel Biya mu aninga karem; nu kariimet nongomang diram mu nunga sangaru taso.
PSA 7:11 Nu tutera ura diram la beteso; nu pempem ko gomang magara wetang saposo.
PSA 7:12 Se kariimet bo me giris palaguk mu sinar taukko: Kaem ko batir kore iluwam, ale ko daga wol tagiram ale sinar ago bagoso.
PSA 7:13 Nu kager ko mel nungam burangaram, ale gatu kore tamatama mu gi awuram se aniso.
PSA 7:14 Ikialko! Kari memek alo ikia memek betemonko ko ikia tasan, kawel betemonko ko den nungursan,
PSA 7:15 ale kari saki te ningi dagulamonko mutim isan, bare mu nongota aking ningi dagulasan.
PSA 7:16 Nuna nongota nunga ikia memek betesan umutang te memek to gilingisan; ale nongota kager daong betesan mu aking peleso nongota nunga moso.
PSA 7:17 Ani wur te Yawe Kaem Kalel Biya mu nup patawurikko, ale noko munan diram la mu ko amilmil tuekko.
PSA 8:1 (David ko wur) O Yawe, anananga Biya, nika nip biya ali lilim iramuram! Se taiti gomang lilim te nika nip biya wetang awurem.
PSA 8:2 Ni kuriang gotektek nuguring te nup biya tasam, ale mu nika sokel aora garagar mu wetang saposo, se kariimet ni kerak barimawara mu nuguring menaso.
PSA 8:3 Tom ani taiti gomang te loagasam ale nika kiting kiwol sige se baras nunga kuwim kuwim te nunga awurem mu arigisam, mu ani ikia tasam:
PSA 8:4 Bare ana kariimet mu anape mel nunguningkiri se ni ana mel biya ko nanga betesam, ale ninguru nanga bitarsam?
PSA 8:5 Ni keta nimi ari se nanga nungem, ale am nika bowa ningi nunguningkiri nanga awurem, ale nikim se nup biya nangarem.
PSA 8:6 Ni mel suen la ana nabowa ningi awurem, ale ana bitarnakko balem:
PSA 8:7 sipsip se bulmakau, se giarum ningi ko melmasak,
PSA 8:8 se inangnang binga geragasan, se wal se mel suen la gagi ningi geragasan, mu bitaru sapanakko balem.
PSA 8:9 O Yawe, anananga Biya, nika nip biya ali lilim iramuram!
PSA 9:1 (David ko wur) O Yawe, ani angamang motam lilim la te ka nip patawurikko; ani nika kiwem bibiya duap duap beterem wore ko balikko.
PSA 9:2 Ani angamang motam ningo te nika amilmilarikko; O Kaem Kalel Biya, ani wur te nika nip patawurikko.
PSA 9:3 Aninga kager kari ni karkaman ale naguman peleman; nuna dagulaman ale mena namaman.
PSA 9:4 Mu awuk, ni aninga munan ningo wore ko aga atumu sangem; ni ka daiga kuwim mu te daigem ale tutera ningo bitawasam.
PSA 9:5 Ni sor saki ining nungarem ale kari memek alo nunga maguwurem; ni nunga nunup siwu saperem se menara biya menaram.
PSA 9:6 Kager kari alo mu memek ko memek, kumik menara mena owore nunga maguwuram. Ni nunga wonong lilim la menawu saperem; se kariimet sor umu ko nungamili sapa namarukko.
PSA 9:7 Yawe mu nu Kaem pempem baga lagoso; nu kiwem ningo ko kua tui lagoso.
PSA 9:8 Ale nu kariimet suen la munan ningo diram te nunga tuterukko; nu tutera ningo te kariimet nunga bituokko.
PSA 9:9 Yawe mu kariimet nunga bita maguwusan wore nunga yumura kuwim, ikup tom te nu nunga manga gek am.
PSA 9:10 O Yawe, awiriya nika nip ko ikiso, mu nu ko loagara mu nikate la beteso, mu awuk, awiriya nikate la loaga lagoso mu ni biring gurugu me tui arigem.
PSA 9:11 Yawe Zion bagoso; wur iluwal ale nup patawuralko! Noko kiwem bibiya beteram mu sor saki nunga ningi balu paogalko.
PSA 9:12 Nu kariimet ikup yaman giwasan mu nunga me buring gurugam, mena; nu nunga niara ikiam ale kariimet nunga bita maguwusan mu koma memek nungarukko.
PSA 9:13 O Yawe, kariimet awiriya aninga bita maguwusan ewere nungarkiko! Ago ko neman bataguk se kuera mutim kuring te aga patawu toko!
PSA 9:14 Se ani nika nip biya Zion ko kariimet nongoma te balu pagik ale ni aninga sangaru taem wore ko amilmil biya bitirikko.
PSA 9:15 Sor saki nongota nunga mutim iluman wore ningi dagulaman; nunga nusuwik mu nongota nunga dagarok kaluwu beteman mu ningi soraram.
PSA 9:16 Yawe kota ko munan diram mu te numi wetang saparam, se kariimet memek alo mu nongota nunga munan mu giris palagam ale nunga taliparam.
PSA 9:17 Kariimet memek alo mu kariimet kuera nunga sor te namamonko, kariimet Kaem nubiring tuman mu suen la karogotala.
PSA 9:18 Bare nu kariimet nungumik mel mena mu me ta nunga kuamili saparukko; se kariimet ikup gi se nukote loaga lagasan mu nu nunga sangukko.
PSA 9:19 Yawe, baresko! Ni kariimet bo ari sager se me ka kiarukko; sor suen la ni kema te taimon se nunga tuterko.
PSA 9:20 O Biya, ni nguangara aromemek te nunga maguwurko; sor suen la nunga kasuru se ikimon, mu nuna ali ewere ko kariimet yam.
PSA 10:1 O Yawe, ni awuk se bagara suwuta? Kariimet ikup arigisan bare awuk se ni me kasagasam?
PSA 10:2 Kariimet memek alo nunumi patawusan, ale nunga ikia memek mu dagarok iwita nungursan ale kariimet kituwura guat te ilusan.
PSA 10:3 Nuna nunga ikia memek mu ko nunumi patawusan ale nunga sikisaki kawel te mel gemasan mu nunga atumu sangorsan; bare nuna Yawe nubiring tusan.
PSA 10:4 Nuna nunga nusupuling lagara te Kaem mel yam ko betesan, ale nongota nunga ikia nongomang karo tusan.
PSA 10:5 Nuna mel suen biya betesan mu terong la aratu saposo, se kualala biya namasan ale nika munan nubiring tusan, ale nunga kager kari mu nunga nusuwik sapasan.
PSA 10:6 Ale nongomang ningi la balsan, “Ana sokel ago bagasan; bo me ta nanga bita maguwurokko,” masan.
PSA 10:7 Nononga nuguring mu bala memek se kawel karogo terong mam; nguangara ko den nungamili kopa te aniso.
PSA 10:8 Nuna wonong duap te yumusan ale loaga guruguwa, kariimet yam am ngual nunga ilusan ale nunga mosan se kuesan.
PSA 10:9 Ale lion iwita yumusan ale kariimet nongota nunumi sangarmonko me terong wore nunga loaga guruguwa, nunga ilusan ale nunga guratasan nongorak namasan.
PSA 10:10 Se kariimet mu memek biya arigisan ale maga namasan; kiwem mu te kariimet moa nobowa tugusan,
PSA 10:11 ale balsan, “Kaem koma motam kaluwuram ale mel imi me ari ko ikiokko,” masan.
PSA 10:12 O Yawe, bares ale kasager lulumerko! O Kaem, kariimet ikup ningi bagasan ewere nunga sangaruko!
PSA 10:13 Nuna awuk se ni Kaem mel yam ko ka betesan? Ale balsan, “Nu ananangate mel bo me bitirukko pa!” masan.
PSA 10:14 Bare O Kaem, ni kariimet umu nunga ikup yaman ko niara mu arigem ale koma bitarko; kariimet nungumik saonga mena mu nikate la loaga lagasan, mu awuk, ni kariimet nungumik nokotam mena mu nunga sangorsam.
PSA 10:15 Ni kariimet memek mu nunga nosokel menawurko! Ale nunga kiwem yumura nunguning umu ko koma ikup yaman ninguru ninguru nungaruko!
PSA 10:16 Yawe, ni King ko butata pempem baga lagasam; se kariimet ni mel yam ko ka betesan mu nika ali te mena namamonko.
PSA 10:17 O Yawe, ani ko ikisam, ni kariimet memek ningi baga se kete niasan aisan mu ni nuguring ilup ale nongomang motam sokel tuiko.
PSA 10:18 Ale ni kuriang marmar se kariimet kituwura guat mu nunga sangaru se ali ko kariimet memek mu udagi me nunga nguangamonko.
PSA 11:1 (David ko wur) Yawe mu aninga yumura kuwim. Se nina anape ko aninga manorsan, ani inangnang iwita bingek nama duruk duap ningi yumurekko aga manorsan?
PSA 11:2 “Arikko!” masan. “Kari memek nunga daga wol tagi muruwuman ale yumura la kariimet ningo diram aolak iluwasan mu te nunga momonko bagasan.
PSA 11:3 Munan ningo ningo ko nukuri maga saparam imi mu kariimet ningo diram mu awuk betemonko? Mena.”
PSA 11:4 Bare ikialko. Yawe ko temple laili ningi bagoso; nu ko daiga kuwim te kualala bagoso. Nu loagoso ale kariimet ninguru nungarki kutuwuso.
PSA 11:5 Nu nungarkoso ale kariimet ningo diram mu nunga amilmiloso; bare kager daong ko kariimet memek mu me nunga kueso.
PSA 11:6 Noko gomang magara mu tama iwita sisuwurok se nungumik kuali kaparukko; se daula bo kowar biya mu nunga maguwurokko.
PSA 11:7 Mu awuk, Yawe mu ningo se diram; nu munan diram la anirukko kueso, se kariimet munan diram la betesan mu nu arigimonko.
PSA 12:1 (David ko wur) O Yawe, nanga sangaruko! Imi te kari ningo nuam bo ta me bagoso; se kariimet nongomang ningi nunguning mu mena tala.
PSA 12:2 Kariimet suen la nunga saki den kawel nunga manorsan; nuguring te den welang balsan, bare nongomang ningi kawel biya aniso.
PSA 12:3 Buta se Yawe, kariimet den welang kawel nuguring te aratuwoso mu nuguring kaloko! Ale kariimet nunumi patawu se anira mu betela nuguring kaloko!
PSA 12:4 Nuna balsan, “Anananga munak den te anapeya mel ko kuesan mu tanakkowo. Kari bo ta ana nagiring me kalokko; ana aguwaya balnakko mu am balnakko,” ma balsan.
PSA 12:5 Bare Yawe iwita balso, “Ani kariimet kituwura nunga bita maguwusan se nongota nunumi sangarmonko me terong, mu nunga niara kikira ikiem; ale aitak barasik ale kariimet memek mu nuguting te nunga giek ale nunga bituekko.”
PSA 12:6 Se Yawe ko den mu nunguningta se nikim garagar, silver tom seven ko, tama kowar tamatama mu te kaisan ale palungursan se nikim kapawoso wore toroman.
PSA 12:7 Se Yawe, ana ikisan, ni kariimet memek mu nunga, nanga bitaru se pempem ningo la baganakko.
PSA 12:8 Tom kariimet kilek memek mu kilek ningo ko balsan ale nup patawusan, mu kari memek alo mu aratasan ale ali eresan ale nunumi patawu patawu geragasan.
PSA 13:1 (David ko wur) O Yawe, ni tom awila nunguningkiri ani ago ko kamili saparukko? Ni tom awila nunguningkiri ani ago ko kema kaluwurko?
PSA 13:2 Ani tom awila nunguningkiri ikia aga moa lagarukko? ale tirom woremkalal angamang bataga lagarukko? Tom awila nunguningkiri aga kager kari aga maguwu lagamonko?
PSA 13:3 O Yawe, ni aninga Kaem, kema gurugu aisu ale agiring ilupko! Aga sangaru se ani me kuerikko;
PSA 13:4 kager kari alo balmon, “Ana ka sokel menawuman,” mamon, ale amilmilamon, “Ni dagulem,” ma aga balmon bore ko.
PSA 13:5 Bare ni ani ago ko kua lagasam mu ko ani angamang ningi nunguning aso; ale kager kari nuguting te aga bataguru toko mu ko ani amilmilasam.
PSA 13:6 Yawe, ani wur iluwek ale nip patawurikko, mu awuk, ni ani ago ko ningo la bita lagasam.
PSA 14:1 (David ko wur) Kariimet ikia sinar mena mu balsan, “Kaem mena!” masan. Nunga ikia maga saparam, se nuna munan suen la betesan mu am memek la betesan; ale bo ta munan ningo me beteso.
PSA 14:2 Yawe duruk wonong te baga se loagoso se ko kariimet lilim nongote tai kaposo, nu bo i ikia sinar karogo se nukote la motam bita lagoso wore arigokko loagoso.
PSA 14:3 Bare mena. Nuna suen la lage ningo nubiring tui muruwuman, ale suen la kilek memek te kapa sapaman, ale bo ta munan ningo bo me bitawoso, am mena biya.
PSA 14:4 Se kariimet memek bitawara mu awuk? Nuna me ari ikimonko e? Nuna aninga kariimet bread nokoyam nunga bita maguwusan; ale Yawe ko ikia me tasan.
PSA 14:5 Bare nuna ninguru nguangamonko, mu awuk, Kaem kariimet ningo diram betesan mu arungak bagoso.
PSA 14:6 Nina memek betera ko kariimet alo, ikialko! Nina kariimet kituwura guat nunga ikia bagara parusuwural maguwuralko taisan, bare Yawe nunga bitarso.
PSA 14:7 O saonga! Aga angamang mu saonga bo Zion barasuk ale Israel kariimet nunga sangukko! Tom Yawe ko kariimet nunga sanguk se aking daiga bagara ningo arigimon, mu Jacob ko digo nongomang motam nungeruk se Israel kariimet amilmilamonko!
PSA 15:1 (David ko wur) O Yawe, awiri nika kuwim laili nunguning mu ningi kasu nagurokko terong? Awiri nika duruk Zion mu te bagarukko terong?
PSA 15:2 Mu awiriya ko bagara aolak diram la, se munan diram la beteso; noko kuring te den nunguning la arataso, umutang ni kerak bagarukko terong.
PSA 15:3 Nu saki alo me nunga balu maguwuso; ale saki alo nungumik te memek bo me beteso; ale saki alo nubiring ko den me balu balu geragoso.
PSA 15:4 Nu kariimet memek nunga me kueso; bare nu kariimet Yawe ko kuring karo tusan mu nunga kueso. Nu mel bitirukko balso mu eng am butata beteso, bitiruk ale ko ikup giokko agi mu me ko nguangoso, am beteso.
PSA 15:5 Nu bo manga te sangarso mu koma tuam uwutatala aking taso, marir manga bo karogo me taso; ale nu kariimet saki alo nungumik den mena, mu nunga bita maguwurokko gomang kulukursan ale manga mel te diasan bare mu me taso, ale munan mu me beteso. Awiriya kiwem imi karo saposo, kariimet umutang gek am bagoso.
PSA 16:1 (David ko wur) O aga Kaem, aga bitaruko, mu awuk, ani nika ningi aga yumura kuwim ningo arigem.
PSA 16:2 Ani nu manorsam, “Ni aninga Kari Biya; ni mena mu, ani ningo bo me arigekko.”
PSA 16:3 Ale nika kariimet ali imi te mu nunga balsam, “Nuna ningo, se ani nunga amilmilasam.”
PSA 16:4 Bare awiriya kaem kawel nogowom karowasan mu, ikup numi awote nunga morukko; ani nunga tama bita nunga kaem nungara mu ningi me bagarikko; ale nunga kaem nunup me ta patawurikko.
PSA 16:5 Yawe, ni aninga mel ningo ningo suen biya; ni aninga ali welang ningo, aga tammanga mel suen la te ningo la aragoso iwita.
PSA 16:6 Ni ani ka munan suen la aisem mu am yawarakala nunguningkiri, se ani ninguru ko amilmilasam.
PSA 16:7 Ani Yawe ko nup patawurikko, mu awuk, nu ikia ningo ani aisiso; ale tirom karogotala aga kiti guruguso.
PSA 16:8 Ani pempem la Yawe te ira sanamasam; nu ani agiting duap ningi aga iluso, bore te se ani gek am bagasam.
PSA 16:9 Ale bore te se, aninga angamang motam lila aso se ninguru amilmilasam; ale aninga adera angimik me maga namarukko tala,
PSA 16:10 mu awuk, ni ani nika kari, ni bowa ningi la lagara, mu agarkiwer se, kuera mutim ningi me kua iwi namarikko.
PSA 16:11 Ni marak pempem bagara ko lage aga kasursam; se ani ni kerak amilmil te baga se, ka kiting sengam mu te ningo la pempem bagarikko.
PSA 17:1 (David ko ngatang bo) O Yawe, ani memek bo me betera, se aga wosenga ewere iki ale aga sangaruko! De gurugu ale ikiko, ani nunguningta balsam.
PSA 17:2 Nika motam sinar mu te ani aga gurugu patawur ale ani angimik den bo mena mu ko aga wetang saparko.
PSA 17:3 Ni tirom tair ale aga angamang motam ningi tatager, mu ni memek bo me arikko; ani agiring te den kawel bo me aratam.
PSA 17:4 Ani nika den ilukuawukasam, ale kager daong ko kari nunga munan kawel mu te me dagulukasam tala.
PSA 17:5 Ani pempem nika molak diram la karo lagakasam, ale katir me paguwukasam.
PSA 17:6 Aga Kaem, ni ani agiring ilusam, bore te se aninga aira nikate betesam; de gurugu ale agiring ikiko.
PSA 17:7 Kariimet kager daong ko nagusan kete taisan mu ni ka kiting te nunga iramursam. Butatala, ka kua aisa ko munan ningo mu wetang sapar ale te aga sangaruko.
PSA 17:8 Nika motam ko ninguru sinar tasam iwitatala, aninga sinar toko; tarak nuam ko luman te ko gotek nunga ereso iwita, aga ira kaluwurko.
PSA 17:9 Aga bitaru se kari memek me aga maguwumonko, mu awuk, kari memek nunguningkiri aga talurman bagasan.
PSA 17:10 Nuna bo kua tuata ko munan me ko ikisan; nuna nunumi patawura ko den balu lagasan.
PSA 17:11 Nuna ani te bagasam mu ko ikiman ale aga laturu gilingiman, ale aga ilu talipamonko kimi bitawasan.
PSA 17:12 Nuna lion iwita yumuman ale inang moa namonko karanga sipa se loagakuawuwasan.
PSA 17:13 Yawe, bares ale nongorak kagerer ale nunga menawurko; ka batir te kari memek nunga moar ale aga bataguru toko.
PSA 17:14 Nika sokel aora garagar mu te aga sangaru toko. Nononga ikia nongomang motam mu na nokoyam ali ewere ko melmasak te aniso; buta se nunga memek koma mu inang iwita ninguru nungaru se namon ale nutagu lagarukko, nunga kuriang imas gue te koma suanta tala bitarko.
PSA 17:15 Se ani mu angimik den mena, owore te se ani nika motam te bagarikko; se tom ani maragarik mu aninga angamang motam amilmilarukko, mu awuk, ani nika kiwim te kerak bagasam.
PSA 18:1 (Yawe kager kari alo nuguting te se Saul kuting te ko ura kari David bataguru tam se David wur imi batogam) O Yawe, ani ninguru ka kuesam; ni sokel ani aisisam.
PSA 18:2 Yawe mu aninga manga gek am, aninga bitua gek am, se aninga bataguru ta kari; nu aninga Kaem, manga biya bo iwita, se ani kararasam ale aga kager kari memek nunga ko te yumusam. Nu aninga karem, se aninga sokel.
PSA 18:3 Aninga niara Kaem nup biya kote beterem, se nu kager kari nuguting te aga bataguru tam.
PSA 18:4 Ani kuera mayang aga taliparam; lom biya aga ira kaluwuram.
PSA 18:5 Kuera mateng ko mayang aga talipi saparam; dagarok iwita aga iluwam.
PSA 18:6 Se ani angamang uririkira sipira mu ningi Yawe aurem, aninga Kaem aga sangukko kote niarem, se nu ko temple ningi baga se agiring ikiam ale dogowa gurugam ale aga niara ikiam.
PSA 18:7 Noko gomang magara mu ali sisuwuram se duruk bibiya yukuman.
PSA 18:8 Ale tama bur kuamuru gogong te aratukaso; ale tama kuamili korang te buluk buluk makaso, ale melmasak kai kai namakaso.
PSA 18:9 Nu taiti gomang kaogam ale tai kaparam; se taiti nuwi kaetam mu sowek bowa ningi anikaso.
PSA 18:10 Engel cherubim bo nu giam ale ilak bingam taiso iwita tairam; ko ariga marir bo luman karogo iwita nu giam ale ilak tairatela tai kaparam.
PSA 18:11 Tuwik ko taiti nuwi kaetam mu ningi numi kaluwuram, taiti nuwi ko tiromorom mu nu lautam.
PSA 18:12 Noko kumik nikim biya taiti nuwi ningi nikim kapakaso, ale pure iwita biliwilik makaso, ale tuwik muguri bibiya iwita kapakaso.
PSA 18:13 Yawe ko nup kuali biya mu duruk wonong te baga se sokel karogo aikaso se pure iwita pagakaso.
PSA 18:14 Ale pure nikim mu gatu iwita bitakaso se kari memek nunga parusuwukaso.
PSA 18:15 O Yawe, ni iningirem se kamuru te daula aratam ale gagi kuring kauram se saun manga wetang te aratam; se ali ningi ali ko nukuri ilukuawuwaram mu wetang te aratam tala.
PSA 18:16 Yawe kualala baga se kuting garukam ale aga tagi patawuram; gagi biya aga iram, bare nu aga tagiram se bausem.
PSA 18:17 Aninga kager kari mu gek am nunguningkiri, se ani nunga kiarikko me terong; bare nu nuguting te aninga bataguru tam.
PSA 18:18 Ani tom memek ningi kaperem se kager kari taiman agarak kagerman, bare nu aga saongam.
PSA 18:19 Nu aninga saongam ale kuwim ningo te aga beteram; nu aninga kueram ale aga bataguru tam.
PSA 18:20 Ani munan laili karo tuem, se Yawe koma ningo aisam; ani memek bo me beterem, se nu marak ningo aisam.
PSA 18:21 Ani noko munan diram la karem; ani munan memek bo me beterem, ale abiring me gurugu tuem.
PSA 18:22 Ani pempem la noko munan mu angama sengem ko aniso, se kuring me kulukurukasam.
PSA 18:23 Ani noko motam te angimik ikup bo mena; ani aimi ko ninguru sinar tokasam, ale memek bo me bitakasam.
PSA 18:24 Se Yawe aninga munan laili arigam ale koma ningo aisam; mu awuk, ani noko motam te diram la bagakasam.
PSA 18:25 O Kaem, awiriya ni ko ko kua kaposo, mu ni ka kua kapara ko munan mu kote betesam; se awiriya munan ningo beteso, mu ni ka munan ningo kote betesam.
PSA 18:26 Awiriya munan diram la beteso, mu ni munan diram mu ilak betesam; bare awiriya munan daeldel bita lagoso, mu ni aguwaya nu bitarko mu nikate mu am mel gotektir.
PSA 18:27 Mu awuk, ni awiriya numi karogo kaposo, mu ni sangaru tasam; bare ni awiriya numi patawuso, mu ni ilak kapasam.
PSA 18:28 Nigita, O Yawe, ani nikinang aisisam; aga Kaem, ni aninga tiromorom bataguru sapasam ale nikim aisisam.
PSA 18:29 Ni te mu ani aga kager kari memek alo am nunga menawurik nongorak pelerikko; ni aga Kaem abiring ko bager, mu ani kager mu ko lauta am parusuwurikko.
PSA 18:30 Kaem ko munan mu ningo se diram; nu mel bo bitirukko balso mu nu eng karo tuso; se kariimet nu kararasan mu nu nononga karem bagoso.
PSA 18:31 Kaem bo awuk wore Yawe iwita bagoso? Mena. Nu kota suanta Kaem se nanga Manga Gek am.
PSA 18:32 Kaem kota sokel aisiso ale aga bitarso.
PSA 18:33 Nu aninga asiwik sokel tuso, se ani deer iwita duruk kuamuru te araga sanamasam.
PSA 18:34 Nu kager aga kasurso, ale agiting sokel tuso, se ani daga wol aora biya mu tagisam.
PSA 18:35 O Yawe, kager ningi ni keta aninga saonga karem bagerem; nika kiting sengam te agiting duap ningi aga iluwem; ni kua kaperem ale nup biya aisem.
PSA 18:36 Ni aninga lage nungem ale ulaluwurem, bore te se ani asiwik ponor te me gurikirem.
PSA 18:37 Ani aga kager kari nunga karem nongorak namerem ale nunga iluwem; ani ninguru nunga maguwurem ale nunga menawurem.
PSA 18:38 Ani nunga ita parusuwu asiwik duap ningi nunga beterem; udagi barasamonko koma mena.
PSA 18:39 Ni kager ko sokel ani aisem; ale aga kager kari arungu kapa adeleng duap ningi nunga awurem.
PSA 18:40 Ni uwuta beterem se ani nodogotak ali karogo irem ale nunga menawurem.
PSA 18:41 Nuna saonga ko niaman, bare kariimet bo nunga sangukko mena; nuna Yawe kote niaman, bare nu nuguring me iluwam.
PSA 18:42 Ani ninguru nunga maguwurem se kupkup marir gi karogo namoso iwita arataman; ale lom gege iwita lage te nunga warem.
PSA 18:43 Ni aga kager kari memek alo nuguting te aga sangaru taem; ale ani sor suen biya nunga supuling biya ko aga beterem. Se kariimet ani me nunga ikia mu aitak ani abowa ningi bagasan.
PSA 18:44 Nuwi saki ko kariimet aninga aip biya ikisan, ale nguangasan ale taisan nubugura kulukuru ani aisisan.
PSA 18:45 Nuna nguanga nguanga nunga yumura kuwim aora mu bita bita aningate taisan.
PSA 18:46 Ikialko, Yawe pempem bagoso! Nu aninga Manga Gek am, se aga Saonga; nup biya pempem anirukko!
PSA 18:47 Nuguta nu Kaem, aninga luan taso, ale sor saki nunga gi ani abowa tuguso,
PSA 18:48 ale kager kari nuguting te aga tagi batagarso. Yawe, ni aga kager kari nongoma te nup biya ani aisem; ni aninga sangem se aga kager kari me aga moman se kuerem.
PSA 18:49 Buta se ani sor saki ko kariimet nongoma te nika nip biyala patawurikko; ale nika nip patawu se wur iluwekko.
PSA 18:50 Kaem ani king ko aga balu beteram se bagasam; noko kua nangara kumik menara mena mu ani David se aga kuriang gue lilim la pempem nanga iramuram.
PSA 19:1 (David ko wur) Taiti gomang kualala aniso mu Kaem ko ningo nanga kasurso; melmasak taiti gomang te mu Kaem ko kiwol wetang te saposo.
PSA 19:2 Kowarkalal suan suan mu mel imi suen la ko nanga kasuruwoso; tirom suan suan karogotala ko nanga kasuruwoso.
PSA 19:3 Kowarkalal se tirom nungumik nuguring mena, se mel imi ko balmon se me ikinakkowo.
PSA 19:4 Bare nunga nuguring ali lilim te geraga saparam; nunga den mu sor suen la te geragam. Taiti gomang te Kaem worem ko kawam bo kaolam.
PSA 19:5 Worem turomola basu arataso mu kari bo imet iru tam ale ko amilmil te ko kawam beteso ale arataso iwita; agi kari bo kolara nagura imi ko nagurokko numi nungurso burangoso iwita.
PSA 19:6 Worem taiti duap koma sang te duap beteso ale nama koma sang te kaposo; mel bo ta noko kowar ko yumurokko yam me terong, mena.
PSA 19:7 Kaem ko munan den mu yam dirkiriyam, se marak iru nangarso; noko den balam mu ana te ira sanamanakko, se awiriya ikia ko tukunangaso wore ikia tuso.
PSA 19:8 Kari Biya ko den mu munan ningo nangarso, se awiriya karo tuso mu amilmiloso; noko den gilalong mu yawarakala nunguning se nikinang ningo nangarso.
PSA 19:9 Awiriya Yawe ko kua kaposo mu kilek ningo beteso, se kilek umu pempem ani lagarukko; den nu balso mu ningo la, se diram nunguningkiri.
PSA 19:10 Kaem ko den mu mel ningo ningo suen biya nunga kia saparam, ali imi ko mel duap duap mu yam nunga kia saparam nunguningkiri; buta se den imi mu ana nangamang ninguru tunakko.
PSA 19:11 Yawe, nika den mu ani nika ura kari ikia ningo aisiso; ani nika den karo tusam mu te ni aninga daiga bagara ningo aisisam.
PSA 19:12 Bare awiri kota ko memek suen la ko iki saposo? Mena. Buta se ani munan memek sang beterem wore me ko ikiem agi, angamili saparam agi mu, ni siwu aisuko.
PSA 19:13 Ale aga sangaru se memek ko iki se wore am ngual me bitirikko; aga sangaru se munan memek mu me aga bituokko; uwuta aga bitar mu ani ni kema te memek biya bo mena, ningo la bagarikko.
PSA 19:14 Aninga agiring te den, se aninga angamang motam nunguning, mu ningo la ni kema te anirukko. O Yawe, ni aninga Manga Gek am se aninga Sangaru Ta Kari.
PSA 20:1 (David ko wur) Tom ni ikup ka iramurokko agi mu, Yawe nika sangukko; anananga nangamang Jacob ko Kaem mu nika sinar taukko!
PSA 20:2 Nu ko temple biya te baga se ka sangukko; nu ko wonong Zion te baga se ka bataguru taukko!
PSA 20:3 Nu ni tama bita nu tuata mu nu ko kuamin ares maukko; nika tama suen la mu nu gomang tuokko.
PSA 20:4 Nu mel suen la ni ko kuesam mu yam kisokko; ale ni ura bitarko ko ikia towasam mu ka sanguk se ningo la bitarko.
PSA 20:5 Buta se tom ni kager menawur ale marirer mu, ana ni marirerem mu ko amilmilanak ale nanga Kaem ko nup patawunakko. Anananga nangamang mu Yawe nika guranek suen la iki karo kisokko.
PSA 20:6 Aitak ani ko ikiem, Yawe nu kota king baongam mu sangarso; nu ko sor laili duruk wonong te baga se noko ngatangara ikiso; noko sokel te nu sangarso se nu kager suen la te mariroso.
PSA 20:7 Sor saki nunga kager ko mel, karis se horse suen biya, mu te ira sanamasan; bare ana mu Yawe anananga Kaem mu te ira sanamasan.
PSA 20:8 Se nuna mu sanami turutuwumon ale dagulamonko; bare ana mu mariranak ale sail karogo sanamanakko.
PSA 20:9 O Yawe, ni king sangaru se nu marirarukko! Tom ana nika arunak mu ni anananga sangaruko!
PSA 21:1 (David ko wur) O Yawe, ni ka sokel king tuem se king nika ko amilmiloso; ni nu sangem se nu kager te mariraram mu ko ninguru tala amilmiloso!
PSA 21:2 Mel nu ko kuakaso ale gomang tuikaso mu ni maingkala tuikasam; se mel ko kuakaso ale nika ngatangarukaso mu ni karogo la tui saperem.
PSA 21:3 Ni nu kote tairem ale marak ningo tuem; ale king ko kitigat gold te nunga mu supuling tugumem.
PSA 21:4 Ni nu marak tuiko balam se ni marak tuem; ale marak tom maiya biya baga lagarukko mu tuem.
PSA 21:5 Ni nu sangem se nu nup biya wore tam; noko nup biya se ko sokel mu ni nu tuem.
PSA 21:6 Ni nu ninguru nunguningkiri kiwem ningo kote beterem, ale ni kiwem mu butata bita se lagerko. Ni nu kumik duap te bagasam se nu ninguru amilmila lagoso.
PSA 21:7 Yawe Kualala Biya, king nika ko gomang ningi nunguning aram. Ni pempem la gemang lila king tui lagasam, se nu te sokel karogo sanami lagoso.
PSA 21:8 Nika kiting mu kager kari kasik la nunga iluwokko; nika sokel mu kariimet ni me ka kuesan mu nunga menawurokko.
PSA 21:9 Tom ni wetang te aratu mu, tama melmasak kai saposo iwita, kager kari mu nunga menawurko. Nunguningta Yawe, ni gemang magaruk se kager kari mu nunga ira nongorak kapar se kasik la tama nunga kanirukko.
PSA 21:10 Ni kager kari mu nunga kuriang nunga moar se kuemon, se nunga taleng girigir bo ta ali imi te udagi me bagarukko.
PSA 21:11 Nuna ikia kalomon ta, den kalomon ta, bare nuna me ta ka kiamonko.
PSA 21:12 Mu awuk, ni ka gatu nongote sapar se nuna nagumonko.
PSA 21:13 O Yawe, nika sokel aora garagar; se mu ko wur ilunak ale nip kualala biya patawunakko.
PSA 22:1 (David ko wur) Aninga Kaem, aninga Kaem, ni awuk se biring gurugu aisem? Ni awuk se aninga aira me ikisam, ale awuk se ani me aga sangorsam?
PSA 22:2 O aga Kaem, ani woremkalal ka arusam, bare ni ani agiring me ilusam; aking tirom ai lagasam, aeman me sapasam.
PSA 22:3 Bare ni King, keta laili nunguningkiri; ana Israel suen la ni nip patawusan.
PSA 22:4 Nanga taleng girigir ni ko ko nongomang ningi nunguning aram, se ni memek ningi nunga sangem ale nunga giem.
PSA 22:5 Nuna nikate niaman, se ni nunga sangem; nuna ni ko ko nongomang ningi nunguning aram, se ni me nunga bita tokasam, am nunga sangarukasam, ale nunga giem.
PSA 22:6 Bare ani kariimet iwita mena, ani ali ko malalok iwita; kariimet suen la ani agarki maguwusan ale aga gusisan.
PSA 22:7 Ale suen la agarkasan mu den kolara balsan, ale nusumulak daleluwu sapasan ale nusupuling sapa gilingisan.
PSA 22:8 Ale aga manorsan, “Ni Yawe ko gemang ningi nunguning masam, bare awuk se me ka sangarso? E nu nika kueso, mu awuk se me ka sangarso?” iwita aga balu gilingisan.
PSA 22:9 Bare ni keta ani ayam tuagu ningi yawarakala aga sinar taem se bilangerem; ale tom ani amin nowakasam mu ni ninguru aga sinar tokasam.
PSA 22:10 Ani bilanga se la, ni ko ko angamang ningi nunguning aram; se ni aninga Kaem bagerem tai aitak.
PSA 22:11 Ani ikup aga iram, se ni ani me aga bitarko! Ani kariimet ito aga sangukko mena.
PSA 22:12 Bulmakau diwang iwita aga taluluru gilingiman; nuna sokel ago nunguningkiri, Bashan sor ko bulmakau turan.
PSA 22:13 Nuna lion iwita mel bo momonko ngang masan ale niasan iwita, aga momon maguwumonko bagasan.
PSA 22:14 Se yu ali awote kaposo ale palenga namoso iwitata, ani asokel mena saparam; ani angimik sokel kutukutuk ma saparam. Aninga angamang motam ningi mu candle iwita kaniram ale palengam kaposo.
PSA 22:15 Ani adogotak garagara mam, ale angamili tarigi gek mam; ni ani kuerikko aga beterem, se ani kuesam.
PSA 22:16 Kausik memek aga taluluru guruguman iwita, kari memek aga taluluru guruguman. Nuna aga asiwik agiting usi barukuman.
PSA 22:17 Se aninga angimik sokel suen la mu ani ko ikiwasam; kariimet ani agarkasan ale “terong memek tam” ma balsan.
PSA 22:18 Nuna aninga angimik guang kututuwu giman ale pagaru nunumi tuman; ale aga guang bo kolamon ale awiriya taukko mu ko kola gilingiman.
PSA 22:19 Bare Yawe, ni awar biya me bagerko! Ni aninga Saonga Kari, tairatela tair ale aga sangaruko!
PSA 22:20 Batir kore ningi aga sangaru toko! Kausik nogore ningi ni aga sangaru toko!
PSA 22:21 Lion nuguring ningi aga bataguru toko! Bulmakau daong memek mu ko aga sangaru toko!
PSA 22:22 Ani ka nip, ka dugu duap aga singsang nunga manikko; ale biguwura ningi ka nip patawurikko.
PSA 22:23 Ale nunga manik, nina arikaya Yawe kuring bowa ningi bagasan mu ko nup patawuralko! Nina Jacob ko taleng girigir, nup biya tualko! Nina Israel ko taleng girigir, nguanga se nup patawuralko!
PSA 22:24 Mu awuk, awiriya ikup memek arigiso, bare nu me ari pateso, ale koma motam me kaluwu namoso, mena; nu aninga aira ikiam, ale aga saongam.
PSA 22:25 Biguwura biya te ani ka nip patawurikko; ale anapeya munan bita kisekko mu, kariimet nika kiring bowa ningi bagasan mu nomokete bita kisekko.
PSA 22:26 Se kariimet nunup mena, kituwura guat mu, na namon nungumik ago terong maukko; kariimet ni ko ko kuesan mu nika nip patawumonko. O Yawe, marak nungaru, se tom suen biya amilmil ago la bagamonko!
PSA 22:27 Ali koma suen la te, kariimet Yawe ko ikimon ale giris palagamon ale kote taimonko; ali lilim ko kariimet nu koma te nubugura kulukurmonko,
PSA 22:28 mu awuk, Yawe nu King Biya; nu ali sor suen la nunga bitarso.
PSA 22:29 Kariimet nungumik mel karogo mu no gi se nup patawumonko; kariimet tom tukunangta baga kua iwi namasan, mu suen la koma dugu te nubugura kulukurmon ale nup patawumonko, mu awuk, nuna pempem marak me baga lagamonko.
PSA 22:30 Se kariimet gue udagi taiwasan mu nu bowa ningi bagamonko; ale nunga kuriang gue mu Kari Biya ko dugu duap nunga manarmon se ikimonko.
PSA 22:31 Nuna noko kiwem ningo umu balu pagarmon ale balmon, “Nu nanga sangaru tam!” mamon se kariimet gue me bilangasan mu maingte karogo ikimonko.
PSA 23:1 (David ko wur) Yawe mu aninga Bitua Kari, se ani mel bo ko me tukunangasam.
PSA 23:2 Nu ani kuwim ningo wolong wore te agarak namoso, yu ningo bo duap te agarak namoso, se ani dagisam ale aeman sapasam.
PSA 23:3 Nu sokel sangam iru aisiso; ale kota ko nup biya ko ningo ko, nu aninga kiti guruguso se lage ningo diram mu karosam.
PSA 23:4 Ani ta memek biya ningi kaparik, bare ani memek mu ko me nguangarikko, mu awuk, ni ani agarak bagasam; nika tam te aga bitarsam mu se, nika sikir te aolak ilu se aga kiti gurugusam mu ani sokel aisiso.
PSA 23:5 Ni aninga kager kari nomotam te na ningo ningo angama te awusam; ale oil siring yawara asupuling te warsam; se ani ninguru ko amilmilasam.
PSA 23:6 Nunguningta, nika ningo se nika gemang lila mu ani agarak pempem ani se lagarukko, se ani ni kerak ka bagara kuwim te butata baga se lagarikko.
PSA 24:1 (David ko wur) Ali imi, se mel suen biya awote aniso, mu Yawe ko la; ali imi lilim la, se kariimet suen la te anisan, mu Kaem ko la.
PSA 24:2 Nu yu gagi nungam asele balam se yu nama kuwim suanta bolala awuman se ali sor aratam ale sokel ago aniso.
PSA 24:3 Arika Yawe ko duruk te nama tarigimonko terong? Ale arika noko kuwim laili mu te sanamamonko terong?
PSA 24:4 Mu kariimet nuguting karur mena, se nongomang motam lilim, se kaem kawel me nunup patawusan, ale saki alo den kawel te me nunga kulursan, kariimet uwuta mu Kaem ko kuwim umu te bagamonko terong.
PSA 24:5 Kariimet uwuta umu Yawe nunga sangaru tauk ale ningo diram ko nunga baluk ale marak sokel yawara nungarukko.
PSA 24:6 Kariimet uwutata mu asele Kaem kote pingi namamonko terong maman, ale Jacob ko Kaem nup patawumonko terong maman.
PSA 24:7 Songkuring kagaru karogo namaralko; girakala ko songkuring kagaru ulal awural se nikim biya ko King te kasu nagurokko!
PSA 24:8 Se nikim biya ko King mu awiri ya? Mu Yawe sokel garagar nunguningkiri, nu kager te sokel karogo.
PSA 24:9 Se songkuring kagaru karogo namaralko; girakala ko songkuring kagaru ulal awural se nikim biya ko King te kasu nagurokko!
PSA 24:10 Se nikim biya ko King mu awiri ya? Mu Yawe Sokel Garagar umutang nikim biya ko King!
PSA 25:1 (David ko wur) O Yawe, aninga Kaem, ani nikate la ira sanamasam.
PSA 25:2 Aninga angamang motam nikate la bita lagasam; ni aninga sangaru se aga kager kari me agarak kapamon ale dolara aisimonko.
PSA 25:3 Awiriya noko ikia nikate la bita lagoso, mu me ta dolurukko; bare kariimet awiriya kawel munan te lagasan mu dolomonko.
PSA 25:4 O Yawe, nika munan ningo aga kasuru ale nika lage ningo aga kasuruko.
PSA 25:5 Nika den nunguning te aga kiti gurugu ale ikia sinar aisko, mu awuk, ni aninga Kaem se aga Saonga Kari; ani kowarkalal maiya nika ko amotam bita lagasam.
PSA 25:6 Nika gemang lila se nika kua nangara, girakala la bita lagasam, mu ko kamili me saparukko.
PSA 25:7 O Yawe, aninga kulak te munan memek beterem, ale asupuling lagara ko kiwem beterem, mu ko kamin me tugumko; nika ningo, se nika kua nangara ko munan mu te ago ko iki ale aga sangaruko.
PSA 25:8 Yawe mu ningo se diram la; se nu kariimet memek bitawara mu, nu noko munan nunga kasurso se nuna karo tusan.
PSA 25:9 Nunumi karogo kapara ko kariimet mu, nu nunga kiti guruguso ale munan diram mu nunga kasurso se karo tusan.
PSA 25:10 Kariimet noko den balam mu karo tusan mu, noko munan mu yawarakala se diram la nongote bita lagoso.
PSA 25:11 O Yawe, nika nip biya mu ko ningo ko, aninga memek duap duap suen la mu siwu aisuko.
PSA 25:12 Kariimet awiriya Yawe bowa ningi la bagasan, mu nu lage ningo nunga kausok se nuna karo tumonko.
PSA 25:13 Nuna daiga bagara ningo arigimonko, se nunga kuriang gue ali imi te terong baga lagamonko.
PSA 25:14 Se nuna munan umu te Yawe nunga balso noko tiran ningo maso, ale noko den nongorak kaolam mu nunga kasurso.
PSA 25:15 Aninga amotam mu Yawe kote la loaga lagasam, mu awuk, nu kota aninga sanguk se dagarok memek mu kiarikko.
PSA 25:16 O aga Biya, gemang aisu ale kema gurugu aisuko, mu awuk, ani angimik saonga bo mena se angimik sokel menaram.
PSA 25:17 Aninga angamang motam ko ikup mu lagaram, se ikup mu te aga sangaru se angimik guyak arukko.
PSA 25:18 Aga angamang yaman se angamang ikup agarak gi ale aga memek suen la siwu waruko.
PSA 25:19 Arikko! Aninga kager kari mu suen biya nunguningkiri! Nuna nunga ikia te ani ago ko nongomang ninguru tala magoso!
PSA 25:20 Se ni aga sangaru to ale aga bitaru se dolara me aisimonko, mu awuk, ni aninga yumura kuwim.
PSA 25:21 Munan ningo se munan diram mu te aga sangaru, se ani te sokel ago sanamarikko, mu awuk, ani nikate la amotam bita lagasam.
PSA 25:22 O Kaem, ni ka kariimet Israel nunga ikup suen la te nunga sangaruko!
PSA 26:1 (David ko wur) O Yawe, aga sangaruko, mu awuk, aninga bagara aolak ko ninguru sinar tokasam, ale ni bowa ningi la baga se, bola pala me nama taikasam.
PSA 26:2 Yawe, ni ani agarki gurugu ale aga angamang motam, aga ikia ningi loager ale memek i arik mu siwu waruko,
PSA 26:3 mu awuk, nika kua aisa mu aninga mel gira nunguningkiri ko betesam, ale ani pempem la nika den nunguning mu karo tui lagasam.
PSA 26:4 Ani kawel kariimet mu arungak me aimi gisam, ale kariimet nungamili sorang karogo mu arungu me sorasam.
PSA 26:5 Ani kariimes memek duap duap bitawara mu arungak me bolala awusam, ale kariimet ikia memek ago mu nunga dulursam.
PSA 26:6 Yawe, aninga bagara aolak ko ninguru sinar tasam, ale umu te ani nika altar duap te taisam,
PSA 26:7 ale ka wur bo nika nip te patawura mu ilu se, nika kiwem duap duap mu ko balsam.
PSA 26:8 Yawe, ani nika temple laili mu ningi bagarikko kua lagasam; mu borta te nika kimik nikim te aniso.
PSA 26:9 Ni memek betera ko kariimet se kariimet nuguting gue karogo mu nongorak me aga sarumu saparko.
PSA 26:10 Nuna kilek memek betemonko sinar ago bagasan, ale manga te kariimet nongomang kulukursan.
PSA 26:11 Bare ani mu aga bagara aolak ko ninguru sinar tasam, bore te se gemang lila te aga sangaru toko!
PSA 26:12 Se aitak ani gek am bagasam; se tom nika kariimet tai ilu biguwumon, mu ani ni Yawe ka nip patawurikko.
PSA 27:1 (David ko wur) Yawe mu aninga nikim se aninga saonga; buta se ani awiri ko nguangarikko? Nu aga bitarso se ani mel bo ko me uririkisam.
PSA 27:2 Kariimet memek aga momon maguwumonko taimon mu, nongota dagulomon memek tamonko.
PSA 27:3 Kager motam biya taimon ale aga laturmon, bare ani me ta nguangarikko; kager kari taimon agarak kagermon ta wore ani am gek kiriyam bagarikko.
PSA 27:4 Ani Yawe mel suanta ko isuem mu iwita: ani noko temple ningi pempem la ilak baga se, noko melmasak duap duap kumik nikim ningi mu ari se, amotam welang tai se, ko ikia to se lagarikko.
PSA 27:5 Se ikup kam ningi mu nu ko kuting bowa ningi aga kaluwurok, ale duruk bo noko duruk Zion iwita te aga bitiruk se ningo la bagarikko.
PSA 27:6 Se kari memek aga momon maguwumonko mu, aliti biya bagamon se ani kualala Yawe ko temple ningi iwita baga se airik ale amilmil te wur yagowom gurugek ale tama bita Yawe tua iwita tuekko.
PSA 27:7 O Yawe, airik mu agiring ikiko, gemang lila aisu ale aga guranek ikiko.
PSA 27:8 Aninga angamang motam balso, nika kema motam arigekko; se Yawe, nika kema motam arigekko angamang aniso.
PSA 27:9 Se ni kema motam ani ago ko me kaluwurko; gemang memek te ani ka ura kari me aga karoko, mu awuk, ni keta ani aga sangorsam. Ni biring me aisu ale me agarki daleluwurko, O Kaem, aninga Saonga Kari.
PSA 27:10 Aninga nang ba ilak agarki daleluwumon, bare Yawe, ni aninga aru tagisam.
PSA 27:11 O Yawe, ni ka munan aga kasuruko, mu awuk, aninga bita maguwura ko kari suen biya bagasan; buta se nika lage diram mu te agarak namarko.
PSA 27:12 Ni kari memek nungarkiwer se nunga ikia memek mu te me aga ilumonko; nuna ani aip te den kawel ninguru balsan ale aga bita maguwusan.
PSA 27:13 Bare ani am ninguru ko iki saperem, Yawe ani ago ko ningo bitirukko mu ani amotam te arigekko.
PSA 27:14 Ani Yawe kote la loaga se kimi bita sagarikko; ani angamang sail tuek ale sokel karogo la bagarik se nu aninga sangukko.
PSA 28:1 (David ko wur) O Yawe, ni aninga Manga gek am, ani nikate aisam; degewa gurugu ale agiring ilupko; mena mu, ani kariimet kua namaman mu toroman kua namarikko.
PSA 28:2 Aninga niara ikiko, gemang aisu ale aga sangaruko! Ani agiting patawurem nika kuwim laili te bagasam mu te garukem ale ka arusam.
PSA 28:3 Ani kariimet memek bitawara mu arungak me aga gurasi saparko; nuna kariimet nongorak bagasan mu arungu den welang balsan, bare nongomang motam ningi ikia memek karogo terong mam.
PSA 28:4 Nononga kiwem memek bita lagaman mu koma nungaruko; nunga memek mu ko koma, te beteman uwutata te iki iki koma nungaruko.
PSA 28:5 Nuna Yawe ko ura biya se mel bita lagaram mu me ko ikia tasan; buta se nu nunga maguwurok ale nunga menawurokko.
PSA 28:6 Ani Yawe ko nup patawurikko, mu awuk, nu aninga aira ikiam.
PSA 28:7 Yawe mu aninga sokel se aninga karem; ani nu te ira sanamasam se nu aninga sangarso; se ani ninguru amilmilasam ale wur te nup patawusam.
PSA 28:8 Yawe mu ko kariimet nunga sokel bagoso; nu ko king baongam mu bitarso ale sangaru taso.
PSA 28:9 Se Yawe, nika kariimet nika ma nunga balem mu nunga sangaru ale marak sokel nungaruko; ale nunga bitua kari baga se nunga gi patawu se nunga bitaruko.
PSA 29:1 (David ko wur) Nina engel sail karogo bibiya, Yawe ko nup patawuralko; noko nup biya se noko sail ko amilmilaralko!
PSA 29:2 Yawe ko nup patawural ale nup biya tualko; ko nup laili mu ko amilmil tualko!
PSA 29:3 Yawe munakoso se gagi gomang suen la te kuring iki gilingisan; Kaem nup biya, se sail te aiso mu pure iwita niaso ale, noko den mu niaso gagi gomang suen la te geragoso.
PSA 29:4 Yawe ko aira mu sokel karogo, noko kuring dogotak mu sokel karogo se aora biya.
PSA 29:5 Noko aira mu aora biya se tam gagam iwita mu yam pakak maso, Lebanon ko tam aora sida mu pakak maso se bilik bilik kaposo.
PSA 29:6 Nu negeso se Lebanon sor uririkiso ale bulmakau gotek iwita tengeso geragoso, se duruk Hermon mu bulmakau diwang gotek iwita biririkoso.
PSA 29:7 Yawe ko aira mu pure nikim iwita taiti gomang te biliwilik maso.
PSA 29:8 Yawe ko dogotak sor garagarayam mu lilim sisuwuso; nu sor garagarayam Kadesh mu yukurso.
PSA 29:9 Yawe ko aira mu tam bibiya yam moa irukuso ale gawa kower kulukumuso se kaposo se sor wetang aso. Se noko temple ningi mu suen la aisan ale balsan, “Kaem nup biya!” masan.
PSA 29:10 Yawe nu King bagoso, yu gagi lilim bitarso; Yawe nu King pempem la bagoso.
PSA 29:11 Yawe ko kariimet sangam sokel nungarso; Yawe ko gomang lila kariimet nungarso.
PSA 30:1 (Temple nup sapara ko wur bo; David ko) Yawe, ani nika nip patawurikko; mu awuk, ani ikup ningi kaperem, bare ni aninga patawurem, se kari memek me aga eremon se kaparik se amilmilamonko.
PSA 30:2 O Yawe, aninga Kaem, ani saonga ko kete airem, se ni aga sangem ale aga nungem.
PSA 30:3 Ani kuera lage te, bare ni aninga sangaru taem, se ani me kua iwi namerem.
PSA 30:4 Nina Yawe ko kariimet ningo, nina wur iluwal ale noko nup laili mu patawuralko.
PSA 30:5 Mu awuk, noko gomang magara mu tom tukunangta ko aniso, bare noko gomang nangara mu tom pempem ko ani lagoso; tirom am nia mo laganakko, bare turomola mu amilmil yawara aking ariginakko.
PSA 30:6 Yawe, tom ani terong baga se mu, ani balem, “Mel bo me ta aga yukuokko,” maem;
PSA 30:7 tom ni ani ago ko terong bitakasam, mu ani duruk aora bo iwita sanamiwakasam; bare tom ni ani ago ko kema kaluwurem, mu ani ninguru tala nguangakasam.
PSA 30:8 Buta se Yawe, ani nika aurem, ale nika gemang lila ko niara wosenga beterem,
PSA 30:9 ale balem, “Ani kurakor kuring nagurek ale mutim ningi kua namarik mu, anape mel ningo ningi aratukko? Mena. Kariimet kueso ale kupkup aso mu, awuk nika nip patawurukko? Agi kuring paguk se nika munan ningo mu ko baluk i? Mena.
PSA 30:10 O Yawe, ni ani agiring iki ale gemang aisuko; aninga Saonga Kari bagerko!”
PSA 30:11 Se ni aninga niara ma mu gurugem se nama irua amilmil ko aram; se kuera mateng ko guang angimik te aniram mu kututuwu warem ale nika amilmil mu guang iwita tugu aisem.
PSA 30:12 Buta se ani agiring me ta kalikko, ani wur iluwek ale ka nip patawurikko. O Yawe, aninga Kaem, ani butata pempem nika nip patawu se lagarikko.
PSA 31:1 (David ko wur) Yawe, ani nikate tairem, ni aninga bitaru se kari memek nuguting te memek me arigek ale dolirikko; nika munan diram te aga bataguru toko.
PSA 31:2 Ni aninga guranek iki ale pasak ala aga bataguru toko; ni manga bo duruk iwita bagasam, se ani nika ningi yumurekko; ni aninga laturu se ani terong bagarik se kager kari me ta aga maguwumonko!
PSA 31:3 Nunguningta, ni aninga kuwim yumura, se ni aninga sinar tasam; se nika nip ningo mu ko iki se aga diruwur ale lage ningo mu te agarak namarko.
PSA 31:4 Kari memek dagarok kira gilingiman, ani te aga ilumonko, bare ni aninga sinar to se ani te memek me arigekko, mu awuk, ni aninga manga gek am.
PSA 31:5 O Yawe, ani agata aimi ni kiting te betesam; ni kiwem nunguning la betera ko Kaem, ni aninga bataguru toko.
PSA 31:6 Ani kariimet kaem kawel nunup patawusan mu me nunga kuesam; bare Yawe, ani mu nikate la ira sanami lagasam.
PSA 31:7 Ni pempem la aninga kua lagasam, buta se ani nika amilmila lagarikko; mu awuk, ni aninga ikup yaman am ari ko iki saperem ale aga sangem.
PSA 31:8 Ni kari memek nungarkiwerem se nuna me aga talipaman, mena; ni aninga sangem se ani asiwik sor ipi ningo mu te beterem.
PSA 31:9 O Yawe, ni ani ago ko gemang batagukko, mu awuk, ani ikup biya ningi kaperem; ani nia mo lagerem ale amotam duap laga saparam, se angimik sokel menaram.
PSA 31:10 Aninga ikup imi kumik menara mena ko iwita, se aga ma niara imi te pasak ala kua namarikko agila pa; ikup memek oworete ani angimik sokel menaram ale angimik galugaluk aram.
PSA 31:11 Kari memek alo owore nungumik te se, aga bagara suan agarki patesan, se aga tiran gar alo mu mel memek bo iwita agarki gilingisan, ale lage te agarkasan mu nuna nagu gilingisan.
PSA 31:12 Nuna ani ago ko nungamili saparam, o kari maingkala kua namaram iwita; ani kani papak mam se waru sapaman iwita.
PSA 31:13 Kari memek abiring ko munakasan mu ani ikisam; nuna ani nguangara bo karogo aisimonko karogo kaesan; ale den ningi aga betemon ale aga momon se kuerikko karogo kaesan.
PSA 31:14 Bare Yawe, ani nikate la ira sanami lagasam; ale balsam, “Ni aninga Kaem,” masam.
PSA 31:15 Ani ni kiting te pempem la bagasam; ni kari memek aninga momonko aga karowasan umu nuguting te aga bataguru toko.
PSA 31:16 Ani nika ura kari, se ni gemang aisuko; nika kua aisa ko munan yawara mu te aga sangaru toko.
PSA 31:17 Yawe, ani nika arusam, ni kari memek me nungarki sager se dolara aisimonko; ni nuna dolara ikup memek ningi nunga waru se, kua paranga mutim ningi namamon ale sor kutek maukko.
PSA 31:18 Nuna kawel kari, nunumi patawusan ale nusupuling lagoso se kariimet ningo diram mu nunga den dolara balsan. Ni nuguring kalo se sisirokko!
PSA 31:19 O Yawe, ni kariimikiri saki nongoma te, kariimet ni bowa ningi nagu tai yumusan mu nika mel ningo ningo nungem mu nungaru gurugusam.
PSA 31:20 Ale kimik duap te nunga kaluwusam, se kari nunga bita maguwumonko den kalosan mu me ta nunga bita maguwumonko, ale kari den te nunga atumumonko mu nunga maguwumonko me terong tala.
PSA 31:21 Ani Yawe nup patawurikko, mu awuk, nu ani tawun biya aga kueso; se tom kager kari aninga karoman ale aga maguwumonko, mu nu aninga saongam se ani noko sokel te terong bagasam.
PSA 31:22 Ani ninguru nguangakasam, ale ikikasam mu ni aninga beterem ale awar biya bagasam iwita ko ikikasam; bare tom ani nikate wosengem, mu ni aninga niara ikiem ale aga sangem.
PSA 31:23 Buta se nina Yawe ko kariimet, nina noko ninguru ko kua tualko! Nu kariimet nu la karo tui lagasan mu ninguru nunga bitarso, bare nu nusupuling lagara ko kariimet mu koma memek nungarso.
PSA 31:24 Nina Yawe ko kariimet nukote la loaga lagasan, nina nengemang ningi gek am sanamaralko.
PSA 32:1 (David ko wur) Awiriya ko munan memek Kaem buring tuam ale ko memek siwu saparam mu amilmilarukko.
PSA 32:2 Awiriya gomang ningi nunguning te ko memek wetang te balu saparam se Yawe siwu tuam mu amilmilarukko.
PSA 32:3 Tom aninga memek ira kaluwukasam mu ani tirom woremkalal yaman karogo niara kikira te angimik sokel menakaso.
PSA 32:4 Mu awuk, tirom woremkalal nika kiting ko ikup aga moakaso, se worem sirsir kaiso se marakaso iwitata, angimik sokel maraka saparam.
PSA 32:5 Bare ani ari ko ikiem ale aga memek wetang te ni Yawe kema te balu saperem, se ni aga ikup memek mu suen la siwu saperem.
PSA 32:6 Buta se awiriya ni karo kisu lagoso mu noko ikup kam ningi pasak ala nikate airukko; se tom yu lom biya lairuk tarigiruk, mu nu te memek bo me taukko.
PSA 32:7 Ni aninga yumura kuwim; ni ikup kam ningi aga bitarsam ale aga sangaru tasam, ale sangaru ta ko wur amilmil angamang ningi betesam.
PSA 32:8 Yawe iwita balam: Ani ka kiti gurugek ale lage te namarko mu ka kausekko; ani de ilu se, ni aninga amotam te la bagerko.
PSA 32:9 Ni horse se donkey, ikia mena se mayang te diram nusumulak kalosan ale nunga tagisan, uwuta me bagerko.
PSA 32:10 Kariimet memek mu ikup yaman tamonko; bare awiriya Yawe kote ikia gomang bita lagoso, mu nu pempem gomang nungarso ale nunga sinar taso.
PSA 32:11 Se nina kariimet diram alo, mu Yawe ko amilmilaralko; nina noko kuring karo tusan, mu wur iluwal ale amilmil kelagalko!
PSA 33:1 Nina kariimet ningo diram, Yawe ko wur iluwal ale amilmil tualko; mu awuk, ana kariimet noko kuring karo tusan mu nup patawunakko mu munan diram.
PSA 33:2 Kulele moral ale noko nup patawuralko, gita moral ale amilmilaralko.
PSA 33:3 Wur iru iluwal ale gita moral, yagowom gurugal ale sail te airal amilmil tualko!
PSA 33:4 Mu awuk, Yawe ko den mu diram se nunguning, se ura suen la gomang ningi nunguning te beteso.
PSA 33:5 Nu munan ningo suen la ko kueso, ale anapeya ningo diram mu ko kueso; nu pempem la ali imi ko kariimet suen la nunga kueso.
PSA 33:6 Yawe den te balam se melmasak suen la kualala mu aratu muruwuman, worem se sige se baras mu taiti gomang te arataman.
PSA 33:7 Nu kari bo yu kani ningi utu betera iwita, gagi yu giam bolala awuram, ale ko tom tom te awu awu ago namaram; ale nu gagi ko nukum mu ali bowa ko du biya beteram.
PSA 33:8 Buta se ali imi te kariimet suen la noko ko la nguanga se kua tui se nu bowa ningi la bagaralko!
PSA 33:9 Mu awuk, nu den te balam se ali imi aratam; ale balam uwutata gek am aratu sanamaram.
PSA 33:10 Yawe ali ewere ko kariimet nunga ikia bitawasan mu batagarso ale parusuwuso se kirker namoso; nuna ura bo betemonko ikia kalomon, bare me ta betemonko.
PSA 33:11 Bare tom Yawe mel bo bitirukko ikia kaloso, mu uwutata arataso; noko gomang motam mu pempem butata ani lagoso.
PSA 33:12 Sor aguwaya mu nuna nunga Kaem mu Yawe, mu amilmilamonko; sor umu ko kariimet nu noko ma nunga balam, mu amilmilamonko.
PSA 33:13 Yawe duruk wonong te daigam baga se, loagoso se aliti kaposo se kariimet suen la nungarkoso;
PSA 33:14 nu ko sor te bagoso mu te baga se, kariimet ali lilim la imi te bagasan mu nungarkoso;
PSA 33:15 nuguta kariimet nongomang motam nungam, buta se nuna aguwaya betesan mu nu ko iki saposo.
PSA 33:16 King bo noko kager kari suen biya mu te la numi me sangarso; agi kager kari bo ta kota ko sokel mu te me numi bataguru taso, mena.
PSA 33:17 Uwutatala, kager te nanimi sangaru ta mu nanga horse ko sokel te la me aniso; nanga horse mu sokel tamatama wore me nanga sangukko.
PSA 33:18 Bare Yawe kariimet nu ko nguanga se nu bowa ningi la bagasan mu nunga sinar taso; awiriya noko kua nangara kumik menara mena mu te la ira sanamasan,
PSA 33:19 mu nu nunga sinar taso se nuna me kuesan; nu karak tom te na nungarso se terong la bagasan.
PSA 33:20 Ana Yawe kote la loagawasan; nu nanga Saonga Kari, se nanga karem.
PSA 33:21 Anananga nangamang motam ninguru ta nu ko ko amilmiloso, mu awuk, ana noko nup laili mu te la ira sanami lagasan.
PSA 33:22 O Yawe, nika kua nangara kumik menara mena mu nangaruko; ana nikate la nangamang ikia bita se lagasan.
PSA 34:1 (David Abimelech ilak baga se kota kari ngualara ko numi beteram se kaoram. David naguram asele wur imi batogam) Ani Yawe ko pempem balu se lagarikko; ko nup patawura mu ani agiring te butata anirukko.
PSA 34:2 Aninga adera angimik mu noko balu patawurukko; kariimet ikup giwasan mu ikimon ale amilmilamonko.
PSA 34:3 Nina ani agarak bolala la ko nup nikim garagar wore patawunakko; ana noko nup biya se noko sail ko amilmilanakko!
PSA 34:4 Ani Yawe kote niarem se nu ikiam ale aninga nguangara angimik ningi mu menawu saparam.
PSA 34:5 Kariimet nu kote la loaga lagasan mu nungumik guyak aso; nuna dolara mu me nunga ira kaluwurokko.
PSA 34:6 Ani ikup biya ningi kaperem ale nu aurem se nu ani agiring ikiam, ale aga ikup suen la te aga saongam.
PSA 34:7 Ikialko. Yawe ko engel mu kariimet noko nguangasan umu nunga laturso ale nunga sangaru taso.
PSA 34:8 Yawe kau to arik ale asele ko ningo nuam mu arikko; kariimet noko ningi yumusan mu amilmilamonko.
PSA 34:9 Nina noko kariimet alo, noko nguangaralko, mu awuk, kariimet nu ko nguangasan, mu mel bo ko me tukunangamonko.
PSA 34:10 Lion mu tom saki na ko kuesan ale nungumik sail menaso; bare kariimet Yawe kote loaga lagasan mu mel ningo bo ko me tukunangamonko.
PSA 34:11 Aninga kuriang alo, tairalko, tairal ale agiring ikialko; ani ninga kausek se Yawe ko nguanga se pempem la bowa ningi bagaralko.
PSA 34:12 Nenenga ningi awiriya marak baga se lagarukko kueso, ale ko gomang tom ningo ningo taiwoso mu arigokko agi mu,
PSA 34:13 kuring kuamili te den memek bo me baluk, ale kore sumulak te den kawel me ta balukko.
PSA 34:14 Nina kiwem memek nibiring tual ale kiwem ningo la beteralko; bagara welang se lila mu nengemang tual ale ko nisipiling diruwuralko.
PSA 34:15 Yawe ko motam mu kariimet diram mu nungarkiwoso, ale nunga aira ko dogowa gurugu lagoso;
PSA 34:16 bare kariimet memek betesan, mu nu buring gurugu nungarso, ale nunga menawuso se udagi kariimet bo me ta nunga ikiso.
PSA 34:17 Kariimet ningo diram mu niasan se Yawe nuguring iluso; nu nunga ikup suen la te nunga sangaru taso.
PSA 34:18 Ale kariimet nongomang motam batagam mu nongorak pingi baga se, kariimet nunumi ikisan mel bo betemonko me terong mu sangam nungarso.
PSA 34:19 Kariimet ningo diram mu ikup suen biya arigimonko, bare Yawe ikup suen la mu te nunga sangukko.
PSA 34:20 Nu nunga nungumik sokel suen la ko sinar tauk se bo ta me maga namarukko.
PSA 34:21 Memek betera ko kariimet alo mu memek arigimonko; nuna kariimet ningo diram mu nunga bita maguwuman mu ko koma memek tamonko.
PSA 34:22 Bare Yawe ko ura kariimet mu nunga sangaru taukko; awiriya noko ningi yumusan mu bo me ta memek tamonko.
PSA 35:1 (David ko wur) Yawe, awiriya ani agarak barimasan mu ni nongorak barimerko; awiriya ani agarak kagersan, mu ni nongorak kagererko.
PSA 35:2 Ni bares ale tai aga sangaruko; nika kager ko karem mel gi ale tai aga sangaruko.
PSA 35:3 Nika gatu mare se saenang gi ale tai kager aga ira baguram mu nongorak kagererko. Ni aninga adera angimik manaru ale balu, “Ani nika saonga ningo,” meko.
PSA 35:4 Kariimet aninga momon se kuerikko agarak kaeyawasan mu, nunga maguwur se dolomonko; arikaya aninga menawumonko ikia bitawasan mu, nunga parusuwur se pelemon ale ngualamon sipimonko.
PSA 35:5 Nuna tam gawa marir itugukoyam iwita nunga itugum se nika engel nunga diruwurok nongorak namarukko.
PSA 35:6 Nu nunga diruwurok se lage tiromorom se palepalengam mu te maga namamonko.
PSA 35:7 Nuna ani ago ko dagarok kira beteman mu kumik duap bo mena, ale ani ago ko mutim bo ilu beteman mu kumik duap bo mena tala.
PSA 35:8 Bare memek umu giris palaguk ale nongota nunga maguwurok se tengemonko; se dagarok beteman mu giris palaguk nongota nunga taliparukko, nongota mutim ilu beteman mu ningi dagulomon ale memek tamonko.
PSA 35:9 Se ani mu Yawe ko amilmilarik ale aga sangaru tam mu ko nup patawurikko.
PSA 35:10 Se aninga adera angimik lilim la te balik, “O Yawe, awiri nika turan a?” maikko. “Ni mu kituwura guat alo nunga bita maguwusan mu nunga sangaru tasam, ale kari memek nuguting te kariimet nosokel mena alo mu nunga bataguru tasam.”
PSA 35:11 Kari memek alo barasasan ale den kawel atumu aisisan; nuna ani mel me ko ikia wore ko aga isarsan.
PSA 35:12 Nuna aninga kiwem ningo mu ko koma kiwem memek agate betesan, se ani angamang motam dagulam.
PSA 35:13 Bare tom nuna kuera ikes tokasan mu ani nuna nogo ko inang bitakasam ale Kaem kote wosenga kira lagakasam; ale wosenga koma me tokasam mu
PSA 35:14 ani mo nia lagakasam, bola aninga tiran agi aga launuria bo ko iwita. Ani angamang bataga te magi lagakasam, bola aninga ayam kuakoyam mo lagakasam.
PSA 35:15 Bare tom ani ikup te dagulem mu nuna ilu biguwuman ale amilmilakasan; kariimet saki aga bita maguwumonko ilu biguwukasan bare ani me ko ikikasam; nuna ago ko bala memek wore me ta bita tokasan.
PSA 35:16 Ani dagulukasam mu nuna gira awom la aga balu maguwukasan; nuna ani ago ko nongomang magakaso se nogore usikasan.
PSA 35:17 O Kari Biya, awuk am suwutata nungarki se lagerko e? Nuna lion iwita daong ko geragasan; buta se ni aninga tagi bataguru to se nuna me aga maguwumonko.
PSA 35:18 Buta bitar mu ani kariimet nunga biguwura motam biya ningi den ningo amilmil balu kisekko; ale kariimet biya ningi nika nip patawurikko.
PSA 35:19 Kager kari memek alo me aga kuawara mu nungarkiwer se aga kiamon amilmilamon ale nomotam kui me parang parang mamonko, mu awuk, kumik duap bo mena.
PSA 35:20 Nuna den bo nongomang lila te me ta balsan, bare nuna kariimet yawarakala dagiman ale kutek maman bagasan mu den kawel atumu nungarsan.
PSA 35:21 Nuna den atumu ani aisisan ale balsan, “Aha! Aha! Karkaman bo! Ana namotam kuagi te kiwem memek bitawerem se karkaman!” masan.
PSA 35:22 O Yawe, kiwem imi ni ari saperem; buta se kiring me kaloko. O aga Biya, aga bitar ale awar biya me bagerko.
PSA 35:23 O Kaem, aga Biya, bares ale tair aga sangaruko! Ni ani ago ko sanamirko.
PSA 35:24 O Yawe, aninga Kaem, nika munan ningo diram la mu te, ani angimik te memek bo mena mu aga wetang saparko; ni nungarkiwer se me ta aga bita maguwumonko.
PSA 35:25 Ni me nungarki sager se balmon, “Ese, terong, ana mel nangamang te aniram mu kumik te aratam!” mamon, ale balmon, “Ana nu menawura biya menawuman!” ma balmonko.
PSA 35:26 Arikaya ani ikup ningi kaperem se amilmilakasan mu, dolara nungaru ale nunga ikia ngualawurko; arikaya ani memek kituwura ko aga balsan ale nuna ningo yawara ko nunumi betesan mu, dolara nungaru ale nunup karogo kaparko.
PSA 35:27 Ni ani angimik memek bo mena mu wetang aga sapar se, kariimet aga kuawara mu ngata betemon ale amilmilamonko. Nuna pempem balmon, “Yawe nup biya tunakko! Nu noko ura kari bituok se ningo la bagarukko kueso,” mamonko.
PSA 35:28 Buta se ani nika munan ningo diram la mu ko balu se, pempem nip patawu se lagarikko. Nunguning.
PSA 36:1 (David ko wur) Kaem ko den bo aningate tairam, mu kariimet memek bitawara wore nunga memek ko den: Nuna Kaem ko me nguanga gilingisan.
PSA 36:2 Nuna nongota nunumi ko ikisan mu nuna terong ko nunumi balsan, bore te se nongota nunga memek mu ari ikimon ale nubiring tumonko me terong.
PSA 36:3 Nononga nuguring te mu den memek se den kawel la arataso; nononga ikia maga saparam se kilek ningo bo me betesan.
PSA 36:4 Nononga anira kuwim te taga anisan mu, kilek memek betemonko mu ko ikia to lagasan; nuna ikia memek karo tumonko gira bagasan, ale ikia memek me ta biriruwusan.
PSA 36:5 O Yawe, nika kua nangara mu kalel biya nunguningkiri, se nika munan nangarak pempem la bagara mu taiti nuwi kiaram.
PSA 36:6 Nika munan ningo dirkiriyam mu duruk bibiya sokel ago iwita; se nika munan diram la tutera mu du biya nunguningkiri. O Yawe, ni kariimet se mel bibiya se gotektek duap duap nunga bitarsam se ningo la bagasan.
PSA 36:7 Nika kua nangara kumik menara mena mu anananga mel yawara nunguningkiri! Se kariimet nika luman bowa nagusan se ni nunga ira kaluwusam.
PSA 36:8 Nika kawam ningi na ningo ningo nungarsam se no gilingisan, se yu ningo nungarsam se nasan ale amilmilasan.
PSA 36:9 Mu awuk, ni marak pempem bagara ko duap; nika nikinang mu ana nikim nangarso.
PSA 36:10 O Biya, nika kua nangara kumik menara mena mu, kariimet nika iki karo tui lagasan mu nongote pempem ani se lagarukko; nika munan ningo nunguningkiri mu, kariimet diram la karo kisisan mu nungaruko.
PSA 36:11 Nunumi patawura ko kariimet mu nungarki sager se ani nusuwik te me aga eremonko, ale nuguting te me agarak kagermonko.
PSA 36:12 Arigalko! Kariimet memek bitawara mu dagulaman aniwasan; nuna dagulaman ale udagi me barasamonko!
PSA 37:1 (David ko wur) Ni kariimet memek mu ningo la bagasan mu ko me gemang dagulokko, ale nunga mel ningo ningo karogo bagasan mu ko me ikia ka morukko,
PSA 37:2 mu awuk, nuna mu sirsir iwita maraka namamonko tom pingi aram, ale tam gawa marakaso ale kaposo iwita mena namamonko.
PSA 37:3 Yawe kote la loaga se kiwem ningo wore bita se lagerko; uwuta mu asele ali imi te baga se mel bo ko me nguangerkowo.
PSA 37:4 Yawe ko la amilmila se lagerko, se nu mel suen la gemang motam te aniso mu kisokko.
PSA 37:5 Nika bagara aolak ka mel suen la Yawe kuting te la bitarko; nu la kote loaga se lager se nu nika sangukko.
PSA 37:6 Nu nika kiwem ningo diram la mu sor ukiso iwita wetang saparukko; se nika kilek yawara mu kowar tai dirmaso ale nikim kaposo iwita nikim kaparukko.
PSA 37:7 Yawe koma te kutek me ale, nu kimi tui sager se nu kiwem arukko; kariimet memek nunga kiwem memek ningi mel ningo ningo gimon se nungarki, mu ko ikia me ka morukko.
PSA 37:8 Gemang me magaruk, se gemang magara ko munan mu biring tuiko; ikia me ka morukko, mu awuk, munan umu maga namara ko lage.
PSA 37:9 Kariimet munan memek bitawara mu mena namamonko; bare awiriya Yawe kote la loaga lagoso mu ali Kaem balam mu te baga lagarukko.
PSA 37:10 Tom me maiyuk se, kariimet memek bitawara mu yumu namamonko; ni nunga loager bare me nungarkiko.
PSA 37:11 Bare kariimet nunumi karogo kapasan, mu ali imi tamon ale amilmil te lila te, te bagamonko.
PSA 37:12 Kariimet memek mu kariimet ningo diram mu nunga maguwumonko ko ikia kalosan ale nogore usisan se gigek maso;
PSA 37:13 bare Kari Biya kariimet memek bitawara mu nunga gusiso, mu awuk, nu ikiso nononga tom mu taiwoso.
PSA 37:14 Kariimet memek mu baenat woyesan ale daga wol tagisan ale kariimet kituwura se nungumik mel mena wore nunga momon se kapamonko; ale kariimet nunga munan ningo diram mu karogo nunga momon se kuemonko geragasan.
PSA 37:15 Bare nunga baenat mu nongota nunga nokosopas atumokko; se nunga daga wol karogo mu koma kilikilik maukko.
PSA 37:16 Ningo diram la baga se kimik mel suen mena ago mu ningo, mu kiwem memek bitawara mu nunga melmasak suen biya kia saparam;
PSA 37:17 mu awuk, Yawe kariimet memek nunga sokel mu maguwurokko, bare nu kariimet ningo diram mu nunga sinar taukko.
PSA 37:18 Yawe kariimet nungumik te den bo mena mu pempem nunga bitarso, ale nunga melmasak balu nungaram mu eng am nononga pempem anirukko.
PSA 37:19 Ikup ko tom te mu nuna me ta memek arigimonko; karak tom te mu nuna na suen biya se me ta tukunangamonko.
PSA 37:20 Bare kariimet memek alo mu mena namamonko; Yawe ilak barimara ko kariimet alo mu giarum ko wakala yawara iwita, nuna mena namamonko - tama bur iwita mena namamonko.
PSA 37:21 Kariimet memek alo mu bo ko mel tasan agi mu, koma me nungarsan; bare kariimet ningo diram betera alo mu, amilmil te melmasak kariimet saki nungarsan;
PSA 37:22 kariimet Yawe marak nungarso mu ali imi tamonko, bare awiriya nu buguwak kalo nungarso mu memek tamonko.
PSA 37:23 Yawe kariimet bo ko munan ko amilmiloso mu sokel tuso;
PSA 37:24 se nu ikup arigok wore nu me ta dagulokko, mu awuk, Yawe kota ko kuting te iluwok se nu me dagulokko.
PSA 37:25 Aninga kulak te tai aitak garuk arem, mu ani Yawe kariimet ningo diram mu buring gurugu nungaram se me nungarkem; agi nunga kuriang inang ko ngatanga ngatanga geragaman se me nungarkem, mena.
PSA 37:26 Nuna nongomang motam ningo te kariimet saki amilmil te melmasak nungarsan; nononga kuriang marak ningo tasan.
PSA 37:27 Nina munan memek nibiring tual ale munan ningo karo tualko; mu asele nina tom pempem ningo la baga se lagaralko.
PSA 37:28 Mu awuk, Yawe kariimet kiwem ningo betesan mu nunga kueso, ale ko kariimet diram la karo tusan mu me buring gurugu nungarso. Nu nunga bituok se ningo la pempem baga lagamonko; bare kariimet memek alo nunga kuriang gue mu maga namamonko.
PSA 37:29 Kariimet ningo diram bitawara mu ali tamon ale te butata baga lagamonko.
PSA 37:30 Munan ningo diram la bagara ko kariimet mu nuguring te ikia sinar den aratukko, ale nunga nungamili te den ningo wore la balmonko.
PSA 37:31 Nononga Kaem ko den mu nononga nongomang motam ningi aniso; nunga aolak mu ningo se diram la.
PSA 37:32 Kari memek alo mu yumusan ale kariimet ningo diram wore nunga kimi bitawasan, nunga momon se kuemonko ko baga lagasan;
PSA 37:33 bare Yawe mu kariimet ningo diram mu nunga bitiruk se me memek tamonko, bare den te nunga betemon mu nu nunga sangukko.
PSA 37:34 Yawe ko la ikia bita se ko munan karo tuiko. Se nu nika sanguk se ni ali mu kotam awurko; nu kariimet memek alo mu nunga karo saparuk mu ni motam te arikko.
PSA 37:35 Ani munan memek betera ko kari bo arigem, nu tam biya bo ali welang te aragam tarigiso iwita tarigiram se arigem.
PSA 37:36 Bare tom me maiyam se apalagaya namaram se ko kuwim ipi aniso; ani ko loagerem, bare me arigem.
PSA 37:37 Kariimet nungumik te den mena se ningo diram la betesan mu nungarkalko; nuna nongomang lila te saki alo nongorak baga lagasan, buta se yawarakala baga se lagamonko.
PSA 37:38 Bare memek betera ko kariimet mu yawarakala me bagamonko, nuna maga sapamonko.
PSA 37:39 Kariimet ningo diram nunga sangaru tata ko munan mu Yawe kote taiso; ikup tom ningi mu, nu nunga manga gek am.
PSA 37:40 Nu nunga sangarso ale kariimet memek nuguting te nunga bataguru taso; nuna nu kote taisan se nunga ira kaluwuso, mu awuk, nu nunga manga gek am.
PSA 38:1 (David ko wur; wosenga den) O Yawe, gemang memek te ani me ining aisuko; nika gemang memek te aga memek koma me aga maguwurko.
PSA 38:2 Mu awuk, nika gatu mare ninguru angimik ningi namaram; nika kiting ninguru aga maguwuram ale agarak kaparam.
PSA 38:3 Nika gemang magara ani ago ko mu kuera yaman ninguru aisam, ale aninga asokel menawu saparam.
PSA 38:4 Aga memek mu ninguru aga iramuru saparam; mel bo ikup biya iwita se giekko me terong.
PSA 38:5 Lot angimik te mu kiri moman ale siring kapa gilingisan; mu aninga ngualara owore ko koma.
PSA 38:6 Ikup ninguru aga iram agarak kaparam se am aliti biya bagasam; ani woremkalal maiya am niara ma te la baga lagasam.
PSA 38:7 Aninga asusuru yaman mu tama iwita barasoso, aninga angimik lilim la yukuwa saparam.
PSA 38:8 Ani menarem ale angimik sokel mena saparam; ani angamang motam yaman karogo nia kika lagasam.
PSA 38:9 O aga Biya, aninga angamang motam mu ni ari saperem; aninga niara kikira mu ni ko iki saperem.
PSA 38:10 Ani angamang motam daung daung maso ale angimik sokel menaso; amotam tiromorom iram se sor arigekko me terong.
PSA 38:11 Aga lot gawir ewere te se, aga gue suan alo se aga sikisaki alo aga dulursan; aga bagara suan alo mu ago ko awar biya bagasan.
PSA 38:12 Kariimet aninga momon se kuerikko mu aninga dagarok kira gilingisan, se kariimet ani yaman aisimonko mu aga maguwumonko balu gilingisan; nuna ani ago ko bala guruga wore me ta bita to arigisan.
PSA 38:13 Bare ani mu kari bo dogowa mena se den me ikiso iwita bagasam; kari bo kuring mena se munakarukko me terong iwita bagasam.
PSA 38:14 Nunguningta, ani kari bo dogowa den me ikia iwita bagasam; kuring mena se den koma me balukko iwita bagasam.
PSA 38:15 O Yawe, ani ni ko ko kimi bita lagasam; O Kari Biya, aninga Kaem, ani ni agiring ilupko kimi bita lagasam.
PSA 38:16 Ani nika manem, “Ani ikup te dagulek mu aga kager kari alo mu me nungarki sager se aga eremon ale amilmil te nunumi me patawumonko,” maem.
PSA 38:17 Se aitak mu ani dagulekko pingi arem; aga yaman mu angimik te am aniso.
PSA 38:18 Ani memek beterem mu ni kema te apusam; ani ikup beterem mu ko angamang ninguru batagoso.
PSA 38:19 Aninga kager kari alo mu suen biya se nosokel aora biya; nuna ago ko me kuesan bare mu kumik duap bo mena.
PSA 38:20 Nuna ani munan ningo betesam mu ko koma mu munan memek mu agate betesan; nuna ani munan ningo betesam wore ko ani agarak barimasan.
PSA 38:21 O Yawe, ni me aga bitarko; O aga Kaem, me aga bitar ale awar biya bagerko.
PSA 38:22 O aga Saonga Kari, urtuk la tair ale aga sangaruko.
PSA 39:1 (David ko wur) Ani balem, “Ani aga kiwem ko sinar taik ale aga agiring te mel bo memek me ta balikko; ani kariimet memek nongoma te den bo ta me balikko.”
PSA 39:2 Buta se ani agiring kalem, ale den bo ta me balukasam, mel bo ningo ko den ta wore me ta balukasam tala. Bare aninga ikup mu yam namaram laga kaparam,
PSA 39:3 se ani ikia ninguru aga moakaso. Se ikup mu ko ikia tokasam mu eng am ikup biyala aga irakaso, se agata aimi ko Kaem isarukasam:
PSA 39:4 “O Yawe, ani marak bagarikko tom wore aga kasuruko; ani ikisam ana tom tukunangta baga kuesan, bare Biya, aga kasuru se ninguru ko ikiekko.
PSA 39:5 Aninga marak bagara ko tom mu ni tukunang gotek nungem, nika loagara te mu aninga marak bagara ko tom mu diriwakala iwita; mu awuk, ana kariimet suen la am tom tukunangta baga kuesan, marir nagiring te pus masan se arataso nama menaso iwita.
PSA 39:6 “Agi tam bo ko tamarum iwita, worem motam kuiniso mu nu karogo mena namoso. Ana namasan taisan, melmasak gemasan, bare mu me nanga sangarso; awiriya giokko mu ana me ko ikisan tala.
PSA 39:7 “Buta se Kari Biya, ani aga loagara biya anape te bita se lagarikko? Aninga loagara biya mu nikate betesam.
PSA 39:8 Aninga memek suen la ningi aga sangaru toko, se kari ikia mena mu me aga gusimonko.
PSA 39:9 Nigita ikup imi ani angimik te beterem, borta ko ani agiring kalem, ale den bo me balem.
PSA 39:10 Ni yaman bo karogo me aisuko; ani nika kiting te kuerikko pingi arem.
PSA 39:11 Ni ana kariimet nanga memek ko nanga dingumusam; ale ni dagor silale guang maguwuso iwitata anananga mel ningo ningo mu maguwusam; ana kariimet mu marir nagiring te pus masan se arataso nama menaso iwita.
PSA 39:12 “O Yawe, aninga niara ikiko; ale aninga wosenga ko degewa guruguko! Ani niawasam ewere aga sangaruko, mu awuk, ani kari iwareng iwita tom tukunangta kerak bagarikko, aninga taleng girigir alo nunga iwita.
PSA 39:13 Nika gemang magara to ilup se ani aeman saparik, ale asele baga kua yumu namarikko.”
PSA 40:1 (David ko wur) Ani aimi ago kaperem ale Yawe kote la loaga se lagerem se nu koma gurugu aisam ale aga aira ikiam.
PSA 40:2 Ani mutim lom gege karogo iwita ningi bagerem se nu aninga patawuram se bausem se sor garagarayam aora mu te aga beteram se sanamerem.
PSA 40:3 Ale amilmil aisam se noko nup te patawura ko wur bo iru ilusam; suen biya munan imi arigimon ale ko sinar amon, ale Yawe te la ira sanami se lagamonko.
PSA 40:4 Awiriya Yawe te la ira sanami lagoso mu amilmilarukko; nu nunumi patawura alo se kaem kawel alo nogowom karo ko kariimet mu me karo nungarso.
PSA 40:5 O Yawe, aninga Kaem, ni kilek bibiya sokel ago suen biya beterem; ni ana nago ko ikia ningo ningo nunguru awurem. Kari bo ta nika tuar mena; ani betela nika munan suen biya umu balu saparikko me terong tala, mu awuk, mu suen biya nunguningkiri.
PSA 40:6 Ni aninga tama bita kisa ko munan mu te me loaga lagasam, bare ni aninga adogowa galuwurem se te kiring iki karo tuekko. Mel altar te kai sapasan mu se, memek te siwu nangaruko tama bita kisa mu ni me te gemang tawun biya aniso.
PSA 40:7 Se ani balem, “Ani ni kiring karo tuekko tairem iweya, nika batoga te ani ago ko iwitata balem se aniso.
PSA 40:8 O aninga Kaem, ani nika gemang karo tuekko ninguru kuesam; nika den mu aninga angamang motam ningi aniso.”
PSA 40:9 O Yawe, ni ikisam, ani biguwura biya ningi agiring me kalosam, nika saonga te nanga sangaru taem mu ko nunga manaru lagasam.
PSA 40:10 Ani nika diram la karo tuata ko munan mu se, ka kiwem ana me nanga bita ariga, nangarak la baga se nanga sangaru tata ko munan mu ko agiring me kalosam. Ani nika kariimet biguwura ningi, nika gemang lila se ka munan nunguning mu ko nunga manaru sapasam.
PSA 40:11 O Yawe, nika gemang lila ani ago ko mu me to ilupko; nika kua aisa ale ka bitua yawara mu pempem la aninga iramurokko!
PSA 40:12 Mu awuk, ani ikup memek suen biya aga lautam; se aga memek bita lagerem mu aga iramuram se kulupik bo te aratikko mena. Aga memek mu suen biya nunguningkiri, se kaura moke mena; se angamang motam sokel mena saparam.
PSA 40:13 O Yawe, gemang aisu ale aga sangaruko; pasak ala tair ale aga sangaruko.
PSA 40:14 Se kariimet aninga momonko negawasan mu dolomon ale parasa namamonko; ale nuna ani memek te namarikko nongomang aniso mu, pelemon ale magi magi namamonko.
PSA 40:15 Ale awiriya aninga gusirsan mu nunga dolara nunga iramurokko.
PSA 40:16 Bare kariimet nika kua lagasan mu nonoman nungeruk se ni ko ko amilmilamonko; kariimet ni nunga sangaruko nomotam bita lagasan mu pempem balmon, “Yawe mu ningo!” ma balmonko.
PSA 40:17 Bare ani kituwura, asokel mena; buta se O Biya, ni ani ago ko kamili me saparukko; O aga Kaem, ni aninga saonga se aga bataguru ta ko kari; ni pasak ala tair ale aga sangaruko.
PSA 41:1 (David ko wur) Kariimet awiriya kariimet kituwura guat nunga sangorsan mu amilmilamonko; tom nuna nongota ikup memek ningi kapamon mu Yawe nunga sangukko.
PSA 41:2 Nu nunga bituok se tom maiya biya amilmil te ali imi te baga lagamonko. Nu kager memek nuguting te nunga bataguru taukko.
PSA 41:3 Tom nuna kuera ikes ago bagamon mu nu nunga sanguk se nungemonko.
PSA 41:4 Ani iwita Yawe aru manem, “Ani ni kema te memek beterem, bare gemang aisu ale kuera ikes ewere siwu waruko.”
PSA 41:5 Kager kari memek nongomang memek karogo iwita ago ko balsan, “Nu yam kua namaruk se nup mena namarukko,” ma balsan.
PSA 41:6 Tom nuna ani agarkamonko taisan, mu nuguring guang te agarak wosengasan, bare nongomang motam mu kigilik aniso; se namasan mu kariimet biya ningi aga balu maguwusan.
PSA 41:7 Aga kager kari memek bolala awusan ale abiring ko kasikasisan; nuna balsan, “O memek biya taukkowo!” masan.
PSA 41:8 “Kuera ikes memek nunguningkiri iluwam, se me ta nungerukkowo!” ma balsan.
PSA 41:9 Aga yawara, aga ilup se isirek, ani nu ilak am suanta, mel katirta wete nasan, bare buring gurugu aisam tala.
PSA 41:10 O Yawe, gemang aisu ale aga sangaru se ani nunga memek koma bita nungarikko!
PSA 41:11 Tom kager kari memek kager te me aga kiasan mu te, ani ikisam mu ni aninga kuesam.
PSA 41:12 Ani kiwem memek bo me beterem, buta se ni aga sangorsam; se ani ni kema te baga se lagarikko.
PSA 41:13 Ani Yawe nup patawurikko, nu ana Israel nanga Kaem, nup biya pempem la butata anirukko! Nunguningta se nunguningkiri!
PSA 42:1 (Korah ko kuriang alo nunga wur bo) Aga Kaem, deer yu ko dogotak marakaso se yu kupuso iwitatala, ani yu ko kuakoyam ni kimik duap te bagarikko ninguru kuesam.
PSA 42:2 Kaem, ni Kaem marak duap; se ani angamang angimik lilim la ni kerak bagarikko. Ani pa amaru aga Kaem koma te nama aratikko ya?
PSA 42:3 Ani tirom woremkalal amononge kapa lagoso, se kariimet pempem la aga isarsan, “Nika Kaem apoko ya?” masan.
PSA 42:4 Ani girakala kariimet nunga girikasam ale nongorak Kaem ko temple te namakasam, ale nama se amilmil te aikasan, Kaem ko wur ilu se nup patawukasan; umu angamin te taiso se angamang motam ninguru batagoso.
PSA 42:5 Aninga angamang motam pa awuk se dagulam? Awuk se kumik lila mena? Bare aninga ikia, aninga loagara mu Kaem kote la bitirikko; se nu aninga sanguk se ani akingtala nup patawurikko; nu aninga Saonga Kari, se
PSA 42:6 aninga Kaem. Ani angamang motam dagulam; se yu Jordan ko supuling duruk Hermon se duruk Mizar te baga se, ni ko ko angamin ares maso,
PSA 42:7 mu awuk, ani nika yu tengeso ale tai tagoso nirung kaposo ale tamun numi moso ale namoso taiso iwita bagasam.
PSA 42:8 Yawe woremkalal pempem gomang aisiso, ale tirom wur aisiso se guranek iwita ilu aga Kaem tusam.
PSA 42:9 Aninga Kaem mu aninga Duruk motongar, se ani isarsam, “Ni awuk se ani ago ko kamili saparam? Awuk se kari memek aga maguwuman se iwitata ma niara te la bagasam?”
PSA 42:10 Nuna kowarkalal maiya la nusuwik sapara den balsan, ale masan, “Nika Kaem apoko ya?” masan. Den imi ani mare iwita angimik barukuso ale ningi namoso se ani kuerikko kaesam.
PSA 42:11 Aninga angamang motam pa awuk se dagulam? Awuk se kumik lila mena? Bare aninga ikia, aninga loagara mu Kaem kote la bitirikko; se nu aninga sanguk se ani akingtala nup patawurikko; nu aninga Saonga Kari, se aninga Kaem.
PSA 43:1 Aga Kaem, kariimet nubiring ni kisiman ale kiwem memek se kawel te aga bita maguwusan umu, nuguting te aga bataguru toko.
PSA 43:2 Ni Kaem, aninga yumura kuwim aora. Ni awuk se biring gurugu aisem? Awuk se kari memek aga maguwuman se iwitata ma niara te la bagasam?
PSA 43:3 Nika nikim se nika bitua ningo mu te lage aga kasuru ale agarak nika bagara kuwim, ka duruk laili mu te agarak namarko.
PSA 43:4 Se ani nika altar duap te namarik ale gita moa se ka nip patawurikko, mu awuk, ni aninga Kaem, ni angamang sangam tuem ale amilmil aisem se ani ni ko ko ninguru amilmilasam.
PSA 43:5 Aninga angamang motam pa awuk se dagulam? Awuk se kumik lila mena? Bare aninga ikia, aninga loagara mu Kaem kote la bitirikko; se nu aninga sanguk se ani akingtala nup patawurikko; nu aninga Saonga Kari, se aninga Kaem.
PSA 44:1 (Korah ko kuriang alo nunga wur bo) O Kaem, ni girakala anananga taleng girigir alo nunga tom te kiwem aora bibiya beterem; dugu duap mu ana nainet alo nanga manorman se ana nadogowa te ikiman.
PSA 44:2 Ni keta kariimet iwareng nunga karo parusuwurem ale ali mu anananga girigir alo nungarem se te yawarakala dagiman; ni kariimet iwareng umu nunga munan memek koma nunga maguwurem, ale anananga girigir alo nunga bituem se gue pagam namaram.
PSA 44:3 Nuna nongota nunga kager ko mel te, agi nongota nunga nosokel te ali mu me bataguru taman, mena; bare mu nika kiting, nika sokel te, se ka kimik nikim mu te kager mu menawurem; mu awuk, ni ka gemang motam ka kariimet ko aniram se uwutata beterem.
PSA 44:4 Ni aninga Kaem se aninga King; ni balsam se ana Jacob ko kariimet gue kager te marirasan.
PSA 44:5 Nika sokel te ana nanga kager kari nunga karosan; nika nip te la ana kager nunga sail menawusan.
PSA 44:6 Ani aga gatu mare karogo, bare umu te la me ira sanamasam; se aga saenang karogotala, bare mu te la betela me marirasam.
PSA 44:7 Bare ni nanga sangorsam se kager me nanga maguwuso; ni kariimet me nanga kuesan mu ngual nungarsam se dolasan.
PSA 44:8 Se Kaem, ana nika saonga mu ko ka balu patawu lagasan, ale nika nip pempem la patawu se laganakko.
PSA 44:9 Bare aitak ni biring gurugu nangarem ale nanga ira kutuwurem; ale aitak ni anananga kager kari kager te me nunga sangorsam.
PSA 44:10 Ni uwuta beterem se ana kager arigiman ale naguman, se nuna anananga melmasak gi gilingiman.
PSA 44:11 Ni ana sipsip nunga momon se kuemonko negawasan iwita nanga beterem, ale nanga parusuwurem se ngual ngual namaman ale kariimet iwareng nunga ningi bagasan.
PSA 44:12 Ni ana ka kariimet nanga merem ale diara kari iwareng nongote nanga ilu arigem, se manga koma aliti ta te nanga diaman iwita, ni manga bo biya nongote me taem.
PSA 44:13 Ni uwutata nanga beterem, se kariimet nangimik duap te bagasan mu nanga balu maguwusan; kariimet saki mu nanga gusirsan ale den dolara nanga manorsan.
PSA 44:14 Ni buta maem se sor saki ko kariimet den dolara nangimik ko balsan; ale kiwem nago ko aratam ewere ko ninguru gusisan.
PSA 44:15 Se ani pempem la aimi ari maguwu lagasam, se dolara mu angama sengem te aniso,
PSA 44:16 mu awuk, kariimet agarak kagersan mu dolara den aisu lagasan, ale agarki maguwusan ale aga gusirsan.
PSA 44:17 Munan memek imi suen la nangimik te aratu saparam, bare ana ni ko ko nangamili me sapakaso, ale ni ikia den nangarak kalem mu me kulukurukasan tala.
PSA 44:18 Ana nabiring gurugu me kisiman, ale nika munan se nika lage nangarem mu nabiring me tuman.
PSA 44:19 Bare ni anananga maguwurem ale kausik diwang nunga ningi nanga awurem; ale tiromorom biya te nanga iramurem.
PSA 44:20 Ni anananga Kaem, se ana nika nip me ko nangamili saparam; ana nagiting patawuman ale kaem kawel bo ko me ngatangaman.
PSA 44:21 Uwutata beteman le, mu ni am ko iki saparko tala, mu awuk, ni anananga ikia yumura mu ni yam ari iki sapasam.
PSA 44:22 Ana nika kariimet ko bagasan, se tom suen biya nanga mosan se kuawasan; ana nangarkasan mu sipsip nunga momon se kuemonko lage te bagasan mu iwita nangarkasan.
PSA 44:23 Kari Biya, baresko! Ni anape ko aniwasam? Ni baresko! Ni biring nangara biya me nangaruko!
PSA 44:24 Ana nanga bita maguwuman se ikup tawun biya ningi bagasan, bare ni anape ko ana nago ko kema kaluwusam ale kamili sapakoyam bagasam?
PSA 44:25 Ana ali te dagulu parasaman ale kariimet kuera iwita aniwasan.
PSA 44:26 Buta se ni bares ale tai nanga sangaruko! Ni ka kua nangara ko munan wore ko kamin ares mauk, se tai nanga sangaru se ana me kua namanakko!
PSA 45:1 (Korah ko kuriang alo nunga wur bo) Den supuling yawara bo aninga angamang motam ninguru atumuso se ani king koma te balu tuekko; aninga angamili mu, garek ko kari ningo bo ko bugu yawara te garekoso wore iwita, se ani den te gurugek patawurikko.
PSA 45:2 Ni kari ningo yawara, se kari bo bo nika iwita mena; nika kiring mu marolila ko den karogo; Kaem uwutata nika beteram owore te se nu pempem la marak ningo kisu lagoso.
PSA 45:3 O king sokel karogo, nika saenang to ale ka luan karogo ituwurko; ni ka nip biya se ka sokel aora biya mu kager ko bala iwita tugumko.
PSA 45:4 Ni nip biya mu karogo kager te namar ale marirerko; nika kager mu, den nunguning se bagara ningo diram mu ko ni kagersam; namar ale kiwem bibiya bitarko.
PSA 45:5 Gatu mare kore tamatama mu kager kari memek nokosopas atumu barurumumonko; sor sor ko kariimet nika siwik duap ningi la kapamonko.
PSA 45:6 O Kaem, nika king ko bagara mu pempem la butata lagerko, se munan ningo diram mu nika king ko tam iwita, nika kingdom te bitaruko.
PSA 45:7 Ni munan ningo ko kua lagasam ale munan memek mu ni biriruwusam; buta se Kaem, nika Kaem, mu amilmil oil sipiling te waram, ale ka saki alo nunga ningi, ni kualala biya ka beteram se bagasam.
PSA 45:8 Ni guang balayam nagurem mu mel siring yawara yawara karogo terong mam; nika kawam bala duap duap wore te bala tuman, ale ni amilmil kisimonko gita te wur yagowom gurugusan.
PSA 45:9 King saki nunga nanawusari se imet nunup bibiya mu karogo taiman; se imet ni ilak nimi kiting ilup se nika niwus ko bagarukko mu, kiting sengam mu te, sor Ophir ko bala gold te nungurman mu naguram ale bagoso.
PSA 45:10 Ikiko, aga nanawus, degewa gurugu ale den imi ikiko: Ni ka kariimet se ka niet ko kawam digo lilim biring tuiko.
PSA 45:11 Se king ka amilmilaruk, ale ka kema motam balayam mu ko kueruk, se ni nup biya tui se nu nika bituokko.
PSA 45:12 Sor Tyre ko kariimet nungumik mel suen biya karogo mu gemang kulukurmonko munan duap duap karogo tai kisimonko.
PSA 45:13 Imet kulak king aguwam mu ko guang mu nikim ago se gold awote biliwilik bagara se ko ariga yam yawarakala;
PSA 45:14 se ko melmasak mu karogo diruwuman ilak king kote namaman; se itiwik kulak noko saonga mu karogo nunga diruwuman nongorak namaman;
PSA 45:15 nuna amilmil te nongorak king ko kawam ningi kasu naguman.
PSA 45:16 O king, nika kuriang kari bilangamon, ale ni, ka niet alo nongorak iwita, nina nigiwim tamon ale ninga ali sor bitarmonko.
PSA 45:17 Ani nika nip biya wetang saparik se kariimet gue udagi taiwasan mu ikimon se sor suen la nika nip mu patawu se lagamonko.
PSA 46:1 (Korah ko kuriang alo nunga wur bo) Kaem mu anananga kuwim yumura se anananga sokel, ikup kam te nanga sangukko sinar ago bagoso.
PSA 46:2 Buta se ana me nguanganakko; ali yukuok se duruk kutukutuk mauk ale gagi ningi kaparuk,
PSA 46:3 se gagi biyala kelaguk nirung kaparuk ale duruk moruk se yukuok, bare ana me ko nguanganakko!
PSA 46:4 Kaem Kalel Biya ko wonong laili umu te, yu yawara bo aniso, se kariimet yu umu ko ninguru amilmilasan.
PSA 46:5 Kaem wonong mu te bagoso, se kager kari me parusuwumonko; sor me ukia palagoso la, Kaem wonong mu sangukko.
PSA 46:6 Ali lilim ningi niara nguangara biya barasoso, kingdom bibiya parasa kapasan; mu awuk, Kaem ko kuring pure iwita pagoso se, ali kutukutuk maso ale turupuso kaposo.
PSA 46:7 Yawe Sokel Garagar mu nangarak bagoso, Jacob ko Kaem mu anananga manga gek am.
PSA 46:8 Tairal Yawe kiwem beteram ewere arigalko, nu ali sor maguwuram ewere arigalko.
PSA 46:9 Nu ali lilim la te kager menawuram, ale daga gatu gi kulukumuram, ale karem gi tama ningi awuram se kani namaram.
PSA 46:10 Ale balam, “Daigal kutek mal ale ani Kaem mu aga ikialko; sor suen la te aip patawumonko, ali lilim la te nup biya aisimonko.”
PSA 46:11 Yawe Sokel Garagar mu nangarak bagoso; Jacob ko Kaem mu anananga manga gek am.
PSA 47:1 (Korah ko kuriang alo nunga wur bo) Airal ale nigiting moralko! Nina kariimet suen la Yawe nup patawuralko!
PSA 47:2 Mu awuk, nu am King duap bo; nu kalel biya, ali lilim la bitarso.
PSA 47:3 Nu sor saki nunga gi nabowa ningi nunga awuram, ale ko kariimet nasiwik duap ningi nunga awuram.
PSA 47:4 Nu ana nanga ali se mel suen la mu balu nangaram, se ana mu ko amilmilasan; ana Jacob ko gue te ko kariimet, nu ninguru nanga kueso.
PSA 47:5 Kariimet amilmil kelaga se, trumpet ituguwaman se Yawe barasam nama tarigiram.
PSA 47:6 Wur iluwal, Kaem nup patawuralko; wur iluwal, nanga King ko nup patawuralko.
PSA 47:7 Mu awuk, Kaem nu ali lilim la ko King, se wur te nup patawuralko.
PSA 47:8 Kaem sor suen la bitarso; nu ko daiga kuwim laili mu awote dagiwoso.
PSA 47:9 Se ali sor suen la ko supuling alo mu tai ilu biguwusan ale Abraham ko Kaem ko kariimet arungu bagasan; mu awuk, ali imi ko king alo mu Kaem ko tala; nu kota suanta King Biya nunguning bagoso.
PSA 48:1 (Korah ko kuriang alo nunga wur bo) Yawe nu Biya! Noko wonong te bagoso umu ningi nup biya pempem to lagarukko! Kaem ko duruk laili mu
PSA 48:2 kalel biya se yawarakala, se ali imi ko kariimet suen la ko amilmilasan. Duruk Zion mu koma north mu te aniso, mu King Biya wore ko wonong.
PSA 48:3 Kaem kota ko kager ko yumura kuwim aora bibiya mu ningi baga se, ko kariimet nunga bitarso ale ninguru nunga sinar taso.
PSA 48:4 Sor saki ko king nunumi gikasan ale Kaem ko wonong mu ilak kagermonko taikasan, duap te ilu biguwukasan,
PSA 48:5 bare tom wonong mu arikasan mu nguangakasan ale nagukasan.
PSA 48:6 Nuna imet kuriang iluwokko yaman taso ale numi tagi gurungumuso ale nguangoso iwita, nguangara nunga iluwam.
PSA 48:7 Se Kaem nuna sor Tarshish ko dal bibiya, daula worem bausa te taira ale nunga maguwura iwita, nunga maguwuram.
PSA 48:8 Yawe Sokel Garagar ko wonong te mel bitakaso se ana nadogowa iki lagaram mu, aitak ana namotam te arigiman: nanga Kaem mu ko wonong bitarso, se pempem ningo la baga lagoso.
PSA 48:9 Anananga Kaem, ana nika temple ningi kapasan mu, ana nika kua nangara ko munan mu ko iki gurugu se amilmil kisisan.
PSA 48:10 Nika kiting sokel garagar mu ali lilim te kager bibiya menawusam, ale munan diram la betesam, se nika nip biya mu sor suen la te patawusan.
PSA 48:11 Duruk Zion te amilmil barasoso, se Judah sor lilim la nonoman nungeso, mu awuk, ni ka munan ningo diram wore te nunga sangaru taem.
PSA 48:12 O kariimet, Zion wonong lilim ko por kaloman mu duap kaoral geragal ale ko kawam kalel bibiya mu ari gurugalko;
PSA 48:13 ale ko kager ko yumura kuwim aora bibiya mu ago arigalko; mu awuk, nina mel arigiman mu suen la gue udagi taiwasan mu nuguring te beteralko.
PSA 48:14 Mel suen la ari ko ikiman umu mu Kaem nungam; nu anananga Kaem pempem baga se nanga kiti gurugokko.
PSA 49:1 (Korah ko kuriang alo nunga wur bo) Kariimet suen la mu nedegawa gurugal ale den ani balsam ewere ikialko.
PSA 49:2 Nina kariimet ninip ago ta, se kariimet ninip mena ta, kariimet mel suen biya karogo, se ningimik mel mena ta, den imi ninguru ikialko.
PSA 49:3 Aninga agiring te ikia sinar ko den balikko; aninga angamang motam ningi den ningo mu balik se ikia ningo ningarukko.
PSA 49:4 Ani den sinar bo angamin te taiso, se aga gita te kola se, ko duap ninga manikko:
PSA 49:5 Ani anape ko tom memek aga irok mu ko ani nguanga se lagarikko? Kari memek nunga kawel te aga laturmon, bare ani me ta nguangarikko.
PSA 49:6 Nuna nunga mel suen biya wore te ira sanamasan, ale nunga manga bibiya wore te nunumi patawusan.
PSA 49:7 Bare ali kari bo ta, bo ko dora kumik dia taukko me terong; agi nu kota numi manga te Kaem kote dia taukko me terong tala.
PSA 49:8 Mu awuk, kariimet bo ko dora diara mu ko koma kalel aromemek; manga ta, anapeya ta te, wore me terong la.
PSA 49:9 Kari bo ikiok numi manga te diaruk ale me kua iwi namaruk, marak pempem bagarukko i mauk wore ko, mu mena.
PSA 49:10 Ana ikisan, kariimet ikia sinar karogo ta wore kuesan tala; se kariimet ikia sinar mena se ngualara mu koma suanta kuesan, ale nunga manga se mel ningo ningo mu betesan se kariimet saki no maguwusan.
PSA 49:11 Mungkala mu nuna nunga ali bibiya karogo, bare aitak mu nononga ali motam gotek te aniwasan umutang nunga ali sor ko pempem anirukko.
PSA 49:12 Kariimet nunup biya mel suen biya karogo ta, wore me marak baga lagasan; nuna buruk kausik kua iwi namasan uwutatala, kua iwi namasan.
PSA 49:13 Aninga sinar den imi ikialko: Kariimet nongota nunga ikia ningo masan ale te ira sanamasan, se kariimet saki nunga ikia umu karo tui gilingisan,
PSA 49:14 mu nuna sipsip iwita, se kuera mateng mu nunga bitua kari iwita nunga bitarso, ale nongorak mutim ningi kapa naguso, se nunga kawam digo mel ningo ningo betesan ale kua iwi namasan; se kariimet ningo diram mu turomola nunga ira kalakumu nama taisan.
PSA 49:15 Bare Kaem ani kuera mutim ningi aga sangaru tauk, se ani nu ilak pempem marak bagarikko.
PSA 49:16 Buta se, awiriya kumik manga mel suen biya, se ko kawam ningi bala mel suen biya, bare bo bo karogo am giwuruk se arik, mu ni me ko gemang dagulokko.
PSA 49:17 Mu awuk, maingte nu kueruk mu mel bo giok ale karogo me namarukko; noko mel ningo ningo mu giok ale karogo mutim ningi me kaparukko tala.
PSA 49:18 Tom nu marak baga se mu, nu ko melmasak mu ko amilmil bitakaso, se kariimet balukasan nu kari yawara makasan.
PSA 49:19 Bare nu kuera ko sor, ko nuet nongotak te kapaman, mu te kaparukko, ale sor nikim me arigokko.
PSA 49:20 Ikialko. Awiriya kumik mel suen biya karogo, bare nu kumik ikia sinar ningo mena, mu nu mel diwang bo iwita kua iwi namarukko.
PSA 50:1 (Asaph wur imi batogam) Yawe nu Kaem, nu sokel garagar, kowar bausa te se nama kowar kapara te, ali lilim ko kariimet suen la nunga aruso.
PSA 50:2 Nu Zion wonong, wonong balayam yawara nunguning mu te baga se, kumik nikim biyala kaposo.
PSA 50:3 Anananga Kaem taiwoso mu tetela la me taiso; tama kuamili biya giram taiso se yar daula samamer lautam ilak taiso.
PSA 50:4 Nu taiti se ali nunga aruso, taimon ale iki sagamon se noko kariimet den te nunga bitirukko aiso:
PSA 50:5 “Aninga kariimet, aninga ma nunga balem se ani agarak tama bita aisa ko den kaloman, mu nunga aural se taimon angama te biguwumonko,” maso.
PSA 50:6 Se taiti gomang lilim mu noko munan ningo dirkiriyam mu balu pagarso, mu awuk, nu kota nu tutera kari.
PSA 50:7 “O aninga kariimet, iki sagaral se ani balikko! O Israel, ani den te ninga bitirikko. Ani Kaem, nenenga Kaem.
PSA 50:8 Ani nenenga tama bita aisa mu ko me iningisam; pempem tama bita aisisan mu yawarakala kani saposo.
PSA 50:9 Ani nenenga bulmakau kari agi goat por ningi bagasan mu ko me balsam tala.
PSA 50:10 Mu awuk, nio yalek se mel suen la giarum ningi mu se, bulmakau mel motongar kuting suen la te no giwasan, mu am aninga tala, se ani anape ko umu ko ninga isuekko?
PSA 50:11 Ani inangnang suen la giarum ningi binga geragasan mu am nunga ikia la; se kusiska se madar ugigi guringi bagasan mu yam aninga tala.
PSA 50:12 Ani ali kari iwita se na ko kuerik, mu ani anape ko nenenga manikko? Ali lilim la se mel suen la awote mu ani ko kotam.
PSA 50:13 O ani pa nengerak bulmakau nunguning nasam e? Ani goat ko gue me nasam tala, mena.
PSA 50:14 Buta se, ani Kaem Kalel Biya agarak den kaloman uwutata beteralko; tama bita aisisan iwitatala, nengemang motam lilim la aisal ale amilmil te aip patawuralko.
PSA 50:15 Ale ikup kam ningi mu aninga aural, se ani ninga sangaru taik se nina ani aip biya aisalko.”
PSA 50:16 Bare nina munan memek betera ko kariimet mu Kaem iwita nenenga ko balso: “Awiri kuring te nina aninga munan den mu ninimi karogo tutia gurugu lagasan? Ale anape ko den ani agarak kaloman mu nigiring guang te la balu lagasan?
PSA 50:17 Nina aninga den biriruwusan, ale to nibiring ko betesan.
PSA 50:18 Nina tere kari nongorak sorasan, ale kari imet karogo, agi imet kari karogo mu nunga tagisan ale nongorak nasan gisan.
PSA 50:19 Nenenga nigiring te den kawel se den memek arataso.
PSA 50:20 Nina nengeta ninga launuria nunga nunup te den kawel balsan, ale nenenga gue suan nubiring ko nunga balu maguwusan.
PSA 50:21 Nina uwuta bitakasan se ani den bo me balukasam, se nina ani nenenga bo iwita aga ikikasan. Bare aitak ani den te ninga betesam ale den te ninguru ninga atumekko.
PSA 50:22 “Nina kariimet nibiring ani aisisan, mu aninga den ikial ale giris palagalko! Mena mu, ani ninga batutumurek se katir katir kaparal se kariimet bo ninga sangukko mena.
PSA 50:23 Ikialko. Kariimet tama bita aisa iwita nongomang ningi nunguning te amilmil aisisan, mu ani aip biya aisisan, ale ani te nunga sangaru taikko lage kuring kagorsan.”
PSA 51:1 (David Uriah ko imet Bathsheba tam, se Yawe ilak tuatara ko kari Nathan ko David maonam se David den imi batogam.) O Kaem, nika kua nangara ko munan mu te gemang lila aisuko; nika gemang bataga biya mu te aga memek siwu waruko.
PSA 51:2 Aninga paguwura suen la siwu waru ale aninga memek anup nunguruko.
PSA 51:3 Aninga bita paguwura mu angamin te aniso, ale aga memek mu wetang te aniso.
PSA 51:4 Ani memek beterem mu ni ari saperem, ani munan memek nika motam te beterem; se ni den te aga betesam mu ni diram la betesam, ale aga memek wetang sapasam mu am diram.
PSA 51:5 Ani kuriang gue te la memek ago, se memek mu karogo aga ayam kumik te bilangerem.
PSA 51:6 Ni ani kuriang gue te la munan diram karo tuekko gemang anikaso; se nang tuagu ningi la ikia sinar aga kausem.
PSA 51:7 Ni hyssop kower te aga bilinguru se aninga memek menarukko; aga memek suen la anu waru se nika metam te nikim la bagarikko.
PSA 51:8 Ni aninga angimik asokel menawurem, bare aitak ni aninga sangaru se aking amilmil te bagarikko.
PSA 51:9 Ni aninga betera memek mu biring tui ale aga memek siwu waruko.
PSA 51:10 O Kaem, angamang motam nikim iru tuiko; ale sokel iru angamang motam ningi bitar se ani ni kerak la bagarikko.
PSA 51:11 Ni ka motam te me aga kau sarumu saparko; ale ka Bur Laili aninga ningi mu me tagi bataguru toko.
PSA 51:12 Aga sangaru tata ko amilmil mu akingtala angamang motam ningi bitarko; aninga ikia sangam aisu, se ani te ni bowa ningi la baga se lagarikko.
PSA 51:13 Mu te ani memek betera kariimet alo mu nika munan nunga kausek se giris palagamon kiring karo tumonko.
PSA 51:14 O Kaem, ni aninga Saonga Kari, gue agiting te aniso imi siwur se ani amilmil te nika munan ningo dirkiriyam mu ko wur iluwekko.
PSA 51:15 Kari Biya, aga sangaru se ka nip biya patawurikko.
PSA 51:16 Ani te tama bita kisa ko sipsip mel ta kete karogo tairik, bare ni mu ko me uririkisam; ani tama bita kisek ta, bare nika gemang motam tawun biya te me aniso tala.
PSA 51:17 O Kaem, tama bita kisa ko munan ni ko kuesam mu iwita: kari ko memek ari ko ikiso ale ko gomang ninguru batagoso; munan o ta umutang ni ko kuesam ale me biriruwusam.
PSA 51:18 O Kaem, nika amilmil ningo te wonong Zion gemang tui ale sangaruko; Jerusalem ko por lautam umu sokel tuiko.
PSA 51:19 Mu te ka kariimet nongomang motam ningo diram la te tama bita kisimonko, mel altar te lilim la kai sapara iwita bita kisimon se ni ko amilmilerko; asele aking bull nunga momon ale altar te aking tama bita kisimonko.
PSA 52:1 (Edom kari Doeg yumura la Saul kote namaram ale David Ahimelek ko kawam te namaram mu ko Saul maonam, se ko David batoga imi batogam) O kari sokel ago, ni anape ko kilek memek betesam mu ko nimi nip patawu lagasam? Ni Kaem motam te mu ni memek, se ni anape ko nimi patawu lagasam?
PSA 52:2 Ni kari maguwura ko den bala ko kua lagasam; nika kawel ko munan betesam mu kapit biling kore wuli karogo wore toroman.
PSA 52:3 Ni kiwem memek se den kawel bala mu ninguru ko kuesam, ale kiwem ningo se den nunguning bala mu biriruwusam.
PSA 52:4 Ni kiring kawel ago! Ale kariimet maguwura ko den baluko ninguru kuesam.
PSA 52:5 Bare ikiko, Kaem ka maguwura biya ka maguwurokko! Nu ka kawam ningi ka woyuk ale ali mu te ka menawura biya ka menawurokko!
PSA 52:6 Se kariimet ningo diram mu arigimon ale nonoman biyala sapamon, ale gusi se balmon,
PSA 52:7 “Arigalko! Kari imitang Kaem te me ira sanami lagakaso, kota ko mel suen biya te sanamikaso, ale kariimet nunga maguwura te sokel ago bagakaso, mu aitak koma tam!”
PSA 52:8 Bare ani mu tam olive bo, Kaem ko temple ko por ningi aragawara wore iwita, ani pempem Kaem ko kua nangara ko munan mu ko kua se te ira sanami lagasam.
PSA 52:9 O Kaem, ani ni kiwem beterem mu ko pempem amilmil kisu se lagarikko; ani nika kariimet nunga biguwura ningi ka nip patawurik ale ilukuawurikko, mu awuk, nika nip mu ningo.
PSA 53:1 (David ko wur) Kariimet sinar mena mu balsan, “Kaem mena!” masan. Nunga ikia maga saparam, se nuna munan suen la betesan mu am memek la betesan; ale bo ta munan ningo me beteso.
PSA 53:2 Kaem duruk wonong te baga se loagoso se ko kariimet lilim nongote tai kaposo, nu bo i ikia sinar karogo se nukote la motam bita lagoso wore arigokko loagoso.
PSA 53:3 Bare mena. Nuna suen la lage ningo nubiring tui muruwuman, ale suen la kilek memek te kapa sapaman; ale bo ta munan ningo bo me bitawoso, am mena biya.
PSA 53:4 Se kariimet memek bitawara mu awuk? Nuna me ari ikimonko e? Nuna aninga kariimet bread nokoyam nunga bita maguwusan; ale Kaem ko ikia me tasan.
PSA 53:5 Bare ikialko, nuna ninguru nguangamonko, nguangara ko nguangara nunga iramurokko; mu awuk, kari ninga moa maguwu lagaman mu ko koma, Kaem ninguru nunga menawurokko, ale nunga nosokel ngil ngual waru parusuwurokko. Nina mariraral se nuna dolomonko, mu awuk, Kaem nunga meram ale susuru gurugu nungaram.
PSA 53:6 O saonga! Aga angamang mu saonga bo Zion barasuk ale Israel kariimet nunga sangukko! Tom Kaem ko kariimet nunga sanguk se aking daiga bagara ningo arigimon, mu Jacob ko digo nongomang motam nungeruk se Israel kariimet amilmilamonko!
PSA 54:1 (Ziph kari alo Saul kote namaman ale David nononga sor te yumuram bagoso mu ko Saul manorman se David batoga imi batogam) O Kaem, nika nip biya ko sokel te aga bataguru toko; ani memek bo me beterem se nika sokel te aga sangaruko.
PSA 54:2 O Kaem, aninga guranek ikiko; degewa gurugu ale aninga aira ikiko.
PSA 54:3 Nusupuling lagara alo mu ani agarak kagerawasan; nuna daong kager ko kari se aninga momon se kuerikko; nuna Kaem mel yam ko iwita ikisan.
PSA 54:4 Nunguningta, Kaem mu aninga saonga kari; nu aninga bitarso se ani terong la bagasam.
PSA 54:5 O Kaem, nononga memek ani ago ko beteman mu koma nungaruko; ni munan diram la karo tua ko Kaem, buta se nunga menawurko.
PSA 54:6 O Yawe, aninga angamang amilmil te tama bo bita kisekko; ani nika nip patawurikko, mu awuk, nika nip mu ningo.
PSA 54:7 Ni aninga sangem se ikup suen la angimik te aratam mu me aga maguwuram, ale amotam te aga kager ni nunga maguwurem se nungarkem.
PSA 55:1 (David ko wur) O Kaem, aninga guranek ikiko! Ni aninga niara imi ko degewa me bagurko.
PSA 55:2 Aninga wosenga imi iki ale agiring ilupko; ikup imi aninga maguwurokko nunguning iwita se angimik gawa kaparam.
PSA 55:3 Kager kari aninga maguwumonko balsan, ale ani ninguru agarak kapa gilingisan; nuna ikup ani angimik te betesan, ale agarak balsan ale agarak barima gilingisan.
PSA 55:4 Ani angamang dung dung maso, se kuerikko betela nguangasam.
PSA 55:5 Nguangara biyala angimik te taiso ale angimik sail menawuram, se angimik barowara maso.
PSA 55:6 Ayo-o, ani inangnang arum iwita luman gemarik ale bingek awar biya namarik ale aeman saparikko.
PSA 55:7 Ani kuwim yumura bo, kariimet mena se awar biya, wore te biririka namarik ale tuwik marir ewere ko yumurekko.
PSA 55:9 O Kari Biya, kariimet memek alo nunga ikia ngualawur ale ikia betemonko mu menawurko! Mu awuk, ani kager daong ngual ngual wonong biya ningi ari lagasam.
PSA 55:10 Tirom kowarkalal nuna ikup betemonko wonong karo gurungumu lagasan; se wonong tuagu ningi kariimet nunga bita maguwura ko munan mu ninguru aniso.
PSA 55:11 Munan memek duap duap barasam ale wonong tuagu ninguru maguwuram; kariimet nguangara tua ale kote mel gia, se kawel ko munan sor lilim iram.
PSA 55:12 Aninga kager kari memek alo nunga bo ago ko bala memek balam le mu, ani ko ikia tawun biya me aga moso le. Agi nu numi biya ko iki se ani kituwura ko aga beteso le mu, ani am abiring tui namasam le.
PSA 55:13 Bare mena. Mu nigita, kari aninga turan tala, aninga bagara suan se aga yawara, nigita munan owore bitakasam.
PSA 55:14 Ni analak nanimi ninguru gikasan, ale kariimet sang nongorak Kaem ko temple ningi namakasan ale Kaem nup patawukasan.
PSA 55:15 Aga bita maguwura ko kari alo mu kuera mateng nunga iluwok se marak loaga se kari kuera nunga mutim ningi kapamonko! Mu awuk, nononga nongomang motam se nunga bagara mu kiwem memek karogo terong ma saparam.
PSA 55:16 Bare ani Yawe, aninga Kaem, mu aurik se nu aninga bataguru taukko.
PSA 55:17 Turomola, woremkalal, bainga ningi ani ikup yaman ningi nia kika lagasam, se nu agiring ikiok ale aga sangukko.
PSA 55:18 Suen biya agarak kagersan, bare ani ikup bo me arigekko, mu awuk, nu aga bituok ale aga bataguru taukko.
PSA 55:19 Kaem, king ko pempem la baga lagoso, mu aga niara ikiok ale aga kager kari nunga menawurokko; mu awuk, nuna nu ko me nguangasan, ale nunga munan memek mu ko me giris palagasan.
PSA 55:20 Aninga tiran yawara mu noko sikisaki ikup ningi nunga waram; ale anananga ikia kaloman mu kulukam.
PSA 55:21 Kuring te mu den welang welang balso, bare gomang motam ningi mu kager ko tama iwita kaniwoso; noko den mu malin kaukoyam ikiko, bare den mu batir iwita nanga bataguruwoso.
PSA 55:22 Nika ikup suen la Yawe kuting te bitarko, se nu giok ale nu nika sangukko; nu kariimet ningo diram mu nungarkiwuruk se memek bo me arigimonko.
PSA 55:23 Bare ni, O Kaem, mu kariimet memek alo mu nunga karanguru se kuwim memek mu te namamonko; kawel kari se kariimet nunga mora se kuera ko kari mu kulak la kua namamonko. Bare ani agata mu, nikate la ira sanami se lagarikko.
PSA 56:1 (Philistia alo wonong sor Gath mu te David ilu talipaman se nu wur imi batogam) O Kaem, gemang motam lila aisuko, mu awuk, kager kari memek aninga momonko aga karo lagasan; nuna kowarkalal maiya ani memek te aga bita gilingisan.
PSA 56:2 Nuna nonoman sapara mena agarak kagera lagasan; nuna suen biya se nunumi patawusan ale agarak kagera gilingisan.
PSA 56:3 Tom ani nguangasam mu aninga loagara suanta mu ni aninga sangaruko mu te betesam.
PSA 56:4 Ni aga Kaem, ani ka den ko amilmilasam, ale nikate la ira sanamasam, ale me nguangasam. Ali ko kari bo awuk ta aga maguwurokko?
PSA 56:5 Nuna kowarkalal maiya dagisan ale den bo te aninga bita maguwumonko wore kupu lagasan, ale nuna aguwaya aga maguwumonko wore ko balu lagasan.
PSA 56:6 Nuna yumusan ale aninga tigiru lagasan; nononga ikia biya mu aninga momon se kuerikko.
PSA 56:7 O Kaem, ni nunga memek koma nungaruko! Nika gemang magara te kariimet umu nunga maguwurko!
PSA 56:8 Ani ikup giem ale karogo mo se memek baga lagerem mu ni ko iki saperem; ni aninga amononge awilaya kaparam mu ni kau saperem ale ko ikisam.
PSA 56:9 Se tom ani nika aurik mu ani ikisam, aga kager kari mu nagu sapamonko. Umu te ani ikisam, Kaem mu aninga saonga bagoso.
PSA 56:10 Ani Kaem ko den ko amilmilasam, ani Yawe ko den ko amilmilasam.
PSA 56:11 Ani Kaem te la ira sanamasam, ale me nguangasam. Ali ko kari bo awuk ta aga maguwurokko?
PSA 56:12 O Kaem, ani aga den balem uwutata bitirik ale amilmil te tama bita kisekko.
PSA 56:13 Mu awuk, ni ani mateng lage te aga bataguru taem, se ani asiwik atumem ale me dagulem; buta se ani Kaem nup patawu se, marak ningo ko nikim te la aolak iluwekko.
PSA 57:1 (David Saul ko naguram ale garap gogong ningi baga se den imi batogam) Gemang aisuko, O Kaem, gemang lila aisuko; ni aninga yumura kuwim. Ani nika kiting bowa kararik ale bagarik se mel memek suen la aga maguwurokko taiso mu mena saparukko.
PSA 57:2 Aninga niara Kaem Kalel Biya mu kote betesam; nu aninga bitarso.
PSA 57:3 Nu duruk wonong te baga se aninga sangarso, ale kager kari aga karowasan mu ining nungarso; Kaem me aga beteso, aninga kueso ale lage mu te aga sangarso.
PSA 57:4 Ani kausik memek aga laturman se kusumuri bagasam; nuna kariimet nunga moa namonko bagasan; nononga nogore mu gatu kore iwita, se nunga nungamili mu batir wuli karogo wore toroman.
PSA 57:5 O Kaem, nika nip biya taiti gomang suen la te wetang saparko, se ka kimik nikim biya mu ali lilim iramurokko.
PSA 57:6 Nuna ani te aga ilumonko dagarok kereman, se ani angamang ninguru ikuwoso; nuna aninga lage te mutim bo iman, bare aking nongota ningi dagulaman.
PSA 57:7 O Kaem, ani ni ko ko angamang me namoso taiso, ani angamang sokel ago bagasam; ani nika wur iluwek ale nip patawurikko.
PSA 57:8 Ani ukira duap ago barasik ale aga gita se kulele kolawirik se sor ukirokko!
PSA 57:9 O Kari Biya, ani sor kasik la nongoma te amilmil kisek, ale kariimet suen la nongoma te wur iluwek ale nip patawurikko.
PSA 57:10 Mu awuk, nika kua nangara mu kumik tom mena, taiti gomang kiaram; se nika munan me nanga bita ariga mu betela, taiti gomang karogo terong mam.
PSA 57:11 O Kaem, nika nip biya taiti gomang suen la te wetang saparko, se ka kimik nikim biya mu ali lilim iramurokko.
PSA 58:1 (David ko wur) Nina supuling alo, nina kiwem diram la te den arigisan ale tutesan? Nina nunguningta kusumuri ko baga se kariimet nunga ikup tutesan?
PSA 58:2 Mena! Nenenga ikia mu munan memek beteralko wore la nengemang te aniso, se nina kariimet suen la nunga maguwuwasan.
PSA 58:3 Kariimet memek alo mu nunga bilangara tom te la lage ningo bita taman; nuna nunam tuagu ningi la den kawel ago terong maman.
PSA 58:4 Nononga nodogawa mu, kausik daong daongarukko se kotam kuring me ikiso iwita, se nononga den mu kausik ko kore wuli karogo iwita;
PSA 58:5 se kariimet bo ta ikia duap duap te nunga lila awurokko me terong, nuna node sisi saparam.
PSA 58:6 O Yawe, ni nuguring ningi nogore kulukumur ale nunga norogen sail biagerko!
PSA 58:7 Nunga menawur se yu palengoso nama maraka namoso iwita maraka namamonko; ale nunga gatu mare iwita nunga kulukumu waruko.
PSA 58:8 Nuna tanan worem nunga kaiso se pasak ala kua namasan iwita, kua maraka namamonko; nuna kuriang gugum motam worem me ariga la kua namara iwita, kua namamonko.
PSA 58:9 Kaem kani tama kuamili awote me karso la, nu kariimet memek mu garuk te, se kulak te, pasak ala nunga sarumu warukko.
PSA 58:10 Kariimet memek bitawara mu nunga memek koma tamon se kariimet ningo diram mu nungarkamon ale amilmilamonko; kariimet memek mu nunga gue kaparuk se kariimet ningo mu awote aolak ilumonko.
PSA 58:11 Asele kariimet balmon, “Nunguningta, Kaem kariimet ningo diram mu koma ningo nungarso; Kaem nunguningta baga se munan diram te ali lilim la tuteso.”
PSA 59:1 (David ko wur; Saul ko kager kari alo David ko kawam laturman ale David momon se kuerukko bagakasan) O Kaem, kari memek nuguting te aga bataguru toko; kari ani agarak barimawasan mu nunga, aga bitaruko.
PSA 59:2 Nuna kari mora se kuera ko kari, mu nuguting te aga bataguru to ale aga sangaruko.
PSA 59:3 Arikko! Nuna yumuman ale aninga momon se kuerikko loagawasan! Nuna kari memek alo nunguningkiri se ilu biguwuman ale ani agarak kagermonko. O Yawe, nuna uwuta aga betesan mu am kumik duap bo mena nunguningkiri.
PSA 59:4 Ani memek bo me beterem, bare ani agarak kagermonko bagasan. O Kaem, ni bares ale aga sangaruko!
PSA 59:5 O Yawe, ni Kaem Sokel Garagar, ni Israel ko Kaem, ni bares ale kari memek alo mu suen la nunga maguwurko, nuna memek nunguningkiri se me ta nunga gemang nungaruko.
PSA 59:6 Nuna tirom pelesan taisan ale wonong karo gurungumu se kausik iwita kager ko ngararak ngararak geragasan.
PSA 59:7 Nuna nuguring te den balsan mu memek biya, batir kore wuli tamatama wore toroman, ale balsan, “Awiri ‘mena’ maukko? Mena!” masan.
PSA 59:8 Bare O Yawe, ni nunga gusisam; ale nunga den alel balsam.
PSA 59:9 Ni aninga Sokel, se aga sangaruko nikate la ira sanami lagasam; O Kaem, ni aninga yumura kuwim,
PSA 59:10 se ni ninguru aga kua lagasam; se ani ikisam, ni aninga sangaru se kager kari memek umu abowa nunga tugumekko.
PSA 59:11 Bare aninga kariimet me ari ikimon bore ko, O Biya, anananga Karem, ni pasak ala kari memek umu me nunga moar se kuemonko; nika sokel aora mu te nunga bila ale nunga parusuwur se nungumik sokel menarukko.
PSA 59:12 Nuna nuguring nungamili te den kawel se nunumi patawura ko den aratu lagoso, bare mu giris palaguk ale nunga taliparukko. Nuna den memek te saki alo nunga balu maguwusan,
PSA 59:13 buta se nika gemang memek te nunga maguwur ale nunga menawu sapar se menara biya menamonko. Ni uwuta bitar se ali sor suen biya ko kariimet te ikimon ale balmon, “Jacob ko Kaem nongorak bagoso.”
PSA 59:14 Aninga kager kari mu tirom pelesan taisan ale wonong karo gurungumu se kausik iwita ngararak ngararak geragasan.
PSA 59:15 Nuna na ko loagasan geragasan, ale me arigisan mu am ngus ngus geraga lagasan.
PSA 59:16 Bare ani nika sokel aora biya mu ko wur iluwekko; turomola pempem mu ani nika kua nangara mu ko wur iluwekko; mu awuk, ikup kam ningi mu ni aninga yumura kuwim, se aninga manga gek am.
PSA 59:17 Ni aninga Sokel, ani wur iluwek ale nip patawurikko; O Kaem, ni aninga yumura kuwim, se ni ninguru aga kua lagasam.
PSA 60:1 (David ko wur, kariimet nunga kausa ko. David sor Aram Naharaim se Aram Zobah ko kariimet nongorak kageraram ale wur batogam. David ko kager supuling Joab kager te pila se, Edom kari twelve thousand, sor wolong “Valley of Salt” masan mu te nunga moram se kueman.) O Kaem, ni ana nago ko gemang magaram se biring gurugu nangarem se kager utu naguram ale nasokel menawuram; bare akingtala nanga sangaruko!
PSA 60:2 Ni wanara sor maguwu kam anananga ali yukuem, se papak mam woselaram ale yukuawoso; bare tair ale nunguru burangir se kuwim kuwim te aking pelerukko.
PSA 60:3 Ni ana nika kariimet ikup ninguru nangarem, se kariimet yu aora nana ale dagulu barasukam ana dagulu barasuwasan.
PSA 60:4 Bare ni gatu supuling se ka gatu patawurem, kariimet ni bowa ningi bagara mu tai nikate la biguwumon ale kager ko sokel iru tamonko.
PSA 60:5 Ni ana ninguru nanga kuesam, bore te se ka sokel te nanga sangaru toko.
PSA 60:6 Kaem ko kuwim laili mu ningi baga se den imi balam, “Ani amilmil te, sail te Shechem ali mu pakakumurik, ale sor wolong Succoth mu karogo tala parusuwu aga kariimet nungaru gurugekko.
PSA 60:7 Gilead mu aninga; se Manasseh mu aninga; Ephraim mu aninga kager ko kitigat; se Judah mu aninga bitua ura ko tam.
PSA 60:8 Moab mu tawir yam bo iwita; se Edom mu aninga asiwik gomang te bitirikko; se Philistia ningi mu ani amilmil ngata te bitirikko.”
PSA 60:9 Bare aga Kaem, awiri ani agarak sor Edom mu te namaruk ale ko wonong sokel aora garagar mu ningi agarak kaparukko?
PSA 60:10 Awiriya bo mena, mu am nigita. Ni biring gurugu nangarem ale kager te me nanga sangarukasam.
PSA 60:11 Bare aitak mu ni ana nanga sangaruko; mu awuk, ali ko kari bo ana nanga sangukko me terong.
PSA 60:12 Bare ana nanga Kaem te mu ana kager te mariranakko; nu kota kager kari memek alo mu nunga waruk se kapamonko.
PSA 61:1 (David ko wur) O Kaem, de gurugu ale aninga guranek ewere ikiko.
PSA 61:2 Ani wonong iwareng bo awar biya wore te baga se, saonga bo taikko lage bo am mena biya se ani nika arusam, ni ani agarak nama manga bo kalel biya owore awote aga patawu bitarko.
PSA 61:3 Mu awuk, ni aninga manga gek am se aga lauta aora; se kari memek me ta aga maguwumonko.
PSA 61:4 Aga angamang mu nika sasal ningi kerak pempem la baga se lagarikko; se ni tarak nuam ko luman te gotek nunga ira kaluwuso iwita, aga ira kaluwurko.
PSA 61:5 O Kaem, ni aninga den kerak balu saperem mu ni ikiem; ale ali mel suen la, awiriya ni iki karo kisisan se nungarem, mu ni agotala aisem.
PSA 61:6 Ni marak sokel ani aisu se ani king ko, tom maiya biya ali imi te baga se aga imas bitir kapa se lagarukko.
PSA 61:7 Se ani nika bitua bowa ningi butata king ko baga se lagarikko; ni pempem la ka kua aisa, kumik menara mena, mu ko munan te aga bitaruko.
PSA 61:8 Se ani mu tom suen la wur ilu se nika nip patawu se, aga den kerak balem mu pempem bita se lagarikko.
PSA 62:1 (David ko wur) Ani Kaem kota aga sangukko mu ko iki se angamang lila te baga lagasam; aninga saonga mu nukote tasam.
PSA 62:2 Nu kota aninga manga aora, se aninga saonga kari; nu aninga manga gek am, se ani me soror maikko.
PSA 62:3 Se nina amaru aninga mora maguwura sowore beteralko? Ani kar parasaram ale dalelawoso iwita bagasam, bare awuk, am aga itakuawural se dagulu parasarikko e?
PSA 62:4 Nunguningta, nuna aninga ura nup ago te bagasam wore te am aga menawumonko nunguningkiri karogo kaesan; nuna nuguring guang la angimik ko ningo balsan ale munan umu ko ninguru amilmilasan, bare nongomang motam ningi mu am maga namarikko balsan.
PSA 62:5 Bare ani Kaem kota aga sangukko mu ko iki se angamang lila te bagarikko; aninga angamang motam ko sangam mu nukote tasam.
PSA 62:6 Nu kota aninga manga aora, se aninga saonga kari; nu aninga manga gek am, se ani me soror maikko.
PSA 62:7 Kaem kota aninga sangarso, ale kota nup biya aisiso; nu aninga manga aora, se aga yumura kuwim.
PSA 62:8 O aga kariimet, Kaem kote la ira sanami se lagaralko; nengemang motam lilim la kausalko; mu awuk, nu anananga yumura kuwim.
PSA 62:9 Kariimet nunup mena mu marir nagiring te pus masan se aratu nama menaso iwita; se kariimet nunup ago mu mel nunguning bo mena, am ko dora wore iwita; se skel te ta nunga awumon mu nungumik ikup mena, wete guyak gotek.
PSA 62:10 Buta se nina tere daong te saki nunga mel tagiral ale me ninimi te patawuralko; se munan umu te mel gemaral, mu me te ira sanamaralko.
PSA 62:11 Kaem ko munan wetang te beteram se ani mel ilagala ko ikiem: “O Kaem, ni sokel karogo,
PSA 62:12 O Kari Biya, ni kariimet ninguru nunga kuesam; ni ana suen la nanga munan betesan mu te iki se diram la koma nangaruko.”
PSA 63:1 (David naguram ale Judea ningi sor garagarayam mu te yumuram baga se den imi batogam) O Kaem, ni aninga Kaem, ani ni kerak pempem bagarikko kua lagasam; ani yu ko kuakoyam, ni ko ko adogotak garagara maso; ani ni kiwim ko angimik sokel menaram, se sor merang garagarayam bo yu mena wore turan bagasam.
PSA 63:2 Ani ni nikim sokel ago ka kiwim laili te bagasam mu, amotam te karki kam ko ikia to lagasam.
PSA 63:3 Nika gemang bataga ani ago ko mu, ali imi ko nam giam suen la kia saparam, se ani mu ko nika nip patawurikko.
PSA 63:4 Ani pempem agiting patawurik ale ka nip patawu se lagarikko.
PSA 63:5 Se aninga angamang motam mu na ningo nokoyam kua kaparuk se wur amilmil ilu se nip patawu se lagarikko.
PSA 63:6 Aninga anira kuwim te taga anisam mu ani ni ko ko angamin tugu lagasam; tirom luan maiya ani ni ko ko me angamili saposo.
PSA 63:7 Mu awuk, ni tom suen biya aninga sangorsam; ani nika luman bowa ningi baga se wur ilusam.
PSA 63:8 Ani ni kerak kapetasam, se ni yawarakala aga bitarsam.
PSA 63:9 Kari aninga momon se kuerikko nongomang aniso mu memek tamon ale kuera mutim ningi kapamonko.
PSA 63:10 Nuna kager ningi kuemon se nunga nungumik guang mu kausik diwang namonko.
PSA 63:11 Bare king mu Kaem ko amilmilarukko; kariimet nu te la ira sanami lagasan mu nup patawumonko; bare kawel ko kariimet mu nuguring sisirokko.
PSA 64:1 (David ko wur) O Kaem, ani ikup memek ningi bagasam; degewa gurugu ale aninga guranek ikiko; aninga bitaru se kager kari me aga maguwumonko.
PSA 64:2 Kiwem memek betera ko kariimet alo mu aninga bita maguwumonko den kalosan; buta se ni aninga kaluwurko.
PSA 64:3 Nononga nungamili mu batir iwita, se nunga den mu gatu kore memek iwita.
PSA 64:4 Nuna nungumik nguangara mena; nuna yumusan ale baga se kariimet nungumik den mena mu nunga mosan.
PSA 64:5 Nuna nunga ikia memek mu betemonko nunumi atumu sangorsan, ale yumura la dagarok betesan ale balsan, “Awiri nangarkukko ya?” masan.
PSA 64:6 Nuna ikia memek kalosan ale balsan, “Ana ikia bo am terong la kaloman se kariimet bo ta me ko ikiokkowo,” masan.
PSA 64:7 Bare nuna me ko ikimon se Kaem noko gatu te nunga moruk se kapamonko.
PSA 64:8 Nu nunga den yumura kaloman mu gurugok se peleruk nongota nunga maguwurokko; se kariimet nungarkamon ale nungumik barowara maukko.
PSA 64:9 Kariimet suen la mu nguangamonko; nuna Kaem kiwem beteram mu ko balmon ale, kiwem umu mu nungamin te ani se lagarukko.
PSA 64:10 Kariimet ningo diram mu nuguting momon ale Yawe ko amilmilamonko; nuna noko nup patawumon se nu nunga bituokko.
PSA 65:1 (David ko wur) O Kaem, ana Zion namanak ale nip patawunakko; ale nanga ikia kerak kaloman mu bita sapanakko.
PSA 65:2 Ni ana nanga guranek koma nangarsam, se ana kariimet suen la nikate taisan.
PSA 65:3 Anananga munan memek umu ko ikup ninguru nanga maguwuso, bare ni anananga memek mu siwu warsam.
PSA 65:4 Kariimet ni nunga balsam nika masam, ale nongorak ka kuwim laili te taisam, mu amilmilamonko! Ana nika munan yawara yawara nika temple laili ningi aniso mu karogo ninguru amilmilasan.
PSA 65:5 O Kaem, anananga Sangaru Ta Kari, ni kiwem duap duap te nagiring ilusam ale nanga bataguru tasam. Ali lilim ko kariimet se gagi batoga te ta wore nikate la nunga loagara ikia betesan.
PSA 65:6 Nika sokel aora mu te duruk bibiya mu nunga nungem, ale mu te nika sokel biya mu wetang saperem.
PSA 65:7 Ni gagi tamun ko kuring nirung kapawaram mu manem se kutek mam; ale kariimet nunga kager ko munak nirung mu uwutatala menawurem.
PSA 65:8 Kariimet awar bibiya bagasan mu nika kiwem bibiya imi arigisan ale biririkasan; kariimet worem bausa te se worem kapara te mu wur ilusan ale amilmilasan.
PSA 65:9 Ni ali imi lilim la ko sinar tasam ale yu tusam se ali welang gemaso; nika yu suen la mu nungumik maraka namara bo mena; se nika kariimet na inang karogo terong ma sapasan. Nika gemang uwutata aniram se ni te uwutata beterem.
PSA 65:10 Ni tuwik te ningam yu tusam se ali mu yu karogo, buta se yu mu ali bugulik tuso se na inang terong la barasoso.
PSA 65:11 Nika ningo mu nangarsam se na inang sor magoso; se kariimet nunga inang te gia ko kitak se korokem mu mel suen la kuring aratu saposo.
PSA 65:12 Sor palunga wosesel biya mu te sirsir ningo barasoso; se duruk luan amilmil kelagoso.
PSA 65:13 Sor sirsir karogo mu sipsip sor magaram ale suen biya; se duruk duap ningi sor wolong mu inang muguri karogo terong mam; se melmasak suen biya ninguru tala amilmilasan.
PSA 66:1 Ali sor lilim ko kariimet, amilmil kelagal ale Kaem nup patawuralko!
PSA 66:2 Wur iluwal, nup biya tual, ale noko nup kualala biya patawuralko!
PSA 66:3 Ale Kaem maonal, “Mel suen la ni betesam mu am duap bo nunguningkiri! Nika sokel aromemek owore te se, kariimet memek ni ko ko ninguru kuruga namasan.
PSA 66:4 Ali lilim la nubugura kulukuru kisisan; ale wur te nip biya patawusan.”
PSA 66:5 Tairal ale Kaem kiwem bibiya beteram ewere arigalko; nu kariimet nunga sangukko mel duap duap beteram!
PSA 66:6 Nu gagi kuring kauram se kariimet te aolak iluman kasu kapaman; buta se tairal se nup patawunakko!
PSA 66:7 Nu ko sokel biya mu te ali lilim bitarso; nu kariimet suen la ninguru nungarki kutuwuwoso; buta se kariimet bo nu ilak me barimarukko!
PSA 66:8 O kariimet, anananga Kaem nup patawuralko; nigiring paogal ale sail te nup patawuralko!
PSA 66:9 Nu ikup ningi nanga sangaru tam se ana ikup mu te me dagulaman.
PSA 66:10 O Kaem, ni ana billy-can kaetam yugur gawa te iri lagara se nama nikim kapara iwita nanga irirem.
PSA 66:11 Ni nanga iki se wore nanga beterem se dungan ura ningi namaman, ale nabiwinang te mel ikup ikup gikasan.
PSA 66:12 Ale nanga bitua kari nungarkiwerem se mel yam ko nanga bitakasan; ni ana tama ningi, se yu lom biya ningi iwita nanga beterem se aolak iluman, bare aitak ni nangarak sor mel suen la terong la karogo mu te nangarak tairem.
PSA 66:13 Buta se ani aga den kerak kalem mu karo tuek ale ka temple ningi tairik ale tama bita kisekko;
PSA 66:14 ani ikup ningi baga se den umu kerak kalem.
PSA 66:15 Ani sipsip mel nungumik titiyam mu ago tairik ale tama bita kisekko; sipsip anumang se, bull se, goat karogo tai tama bita kisekko.
PSA 66:16 O kariimet, nina Kaem kuring bowa ningi bagasan mu, tairal se nu kiwem aningate beteram mu balik se ikialko!
PSA 66:17 Ani nup patawu se nu aga sangukko niarem, ale aga memek me kaluwurem.
PSA 66:18 Bare ani aga memek angamang motam ningi kaluwurem le mu, nu me aga saongam le.
PSA 66:19 Bare nu nunguningta aninga niara ikiam ale agiring iluwam.
PSA 66:20 Se ana Kaem nup biya patawunakko! Mu awuk, nu gomang motam kaolam ale aninga niara me buring tuam.
PSA 67:1 O nanga Kaem, nika gemang lila se ka marak nangaruko; gemang nangaru ale ka nikim yawara nangaruko.
PSA 67:2 Mu te ali lilim ko kariimet nika munan se ka sangaru ta ko sokel mu ko ikimonko.
PSA 67:3 O Kaem, aninga angamang kariimet suen la ni ko ko amilmilamon ale nip patawumonko!
PSA 67:4 Nuna amilmil kelagamon ale wur ilu se nip patawumonko, mu awuk, ni munan diram te la kariimet nunga bitarsam, ale ikia ningo te la ali sor suen biya nunga kiti gurugusam.
PSA 67:5 O Kaem, aninga angamang kariimet suen la ni ko ko amilmilamon ale nip patawumonko!
PSA 67:6 Se ali imi te na inang sor magarukko, Kaem, anananga Kaem, mu nu marak nangarukko.
PSA 67:7 Nunguningta Kaem gomang nangarukko, se ali dun sika te nama dun sika te, nu bowa ningi la bagamonko.
PSA 68:1 (David ko wur) O Kaem, ni bares ale kariimet ni me ka kuesan ale ni kerak barimawasan mu nunga moa parusuwur se nunumi tagimon ale nagumonko.
PSA 68:2 Tama bur marir karogo nama menaso iwita, ni nunga karo parusuwurko; agi buruk ko welang pakongoso se karuwusan se palenga nama menaso iwita, kariimet memek mu ni kema te mena namamonko.
PSA 68:3 Bare kariimet ningo diram mu nongomang kua kaparuk se Kaem koma te amilmilamonko; nuna ninguru amilmilamonko.
PSA 68:4 Ana Kaem ko nup patawura ko wur ilunak ale nup patawunakko. Nup patawuralko. Nu taiti nuwi awote daiga ale namara ko Kaem. Nu koma te amilmilaralko. Noko nup mu Yawe.
PSA 68:5 Kaem nu ko kuwim laili te bagoso, ale kuriang nonet nunam kuera mu nunga bitarso, ale imet nugari kuera mu nunga sinar taso.
PSA 68:6 Nu kariimet nungumik gue suan mena mu nunga sangarso se launuria gue suan gema gilingisan. Se kariimet talipara ningi mu nunga giso ale amilmil nungarso. Bare nusupuling lagara ko kariimet mu sor garagara kiriyam memek mu ningi baga gilingisan.
PSA 68:7 O Kaem, ni girakala nika kariimet nunga giem, ale ni girem ale sor maraka merang mu te nongorak aolak iluwem.
PSA 68:8 Tom mu te ni tairem mu tuwik biya kaparam ale wanara biya tala kaparam se ali yukuam, mu awuk, ni duruk Sinai ko Kaem, se Israel ko Kaem.
PSA 68:9 Ni tuwik biya beterem se kaparam se nika kariimet yu nungarem, ale nika ali magaram mu aking na yu welang tuem.
PSA 68:10 Nika kariimet ali mu te kuwim taman ale dagiman; se nika gemang motam ningo mu te kariimet nungumik mel mena mu nunga bituem.
PSA 68:11 Kari Biya den bo balu paogam, se imet motam biya giman karogo nama iwita balman:
PSA 68:12 “King arika nunga kager kari memek mu nongorak melmasak warman ale nagu sapaman o! Se Israel kari gi karogo nama nunga sasal kawam ningi imet nungarman, se gi parusuwu nunumi tuman o!
PSA 68:13 Bare nina kari am baga se sipsip por ningi mu nunga bitaruwaman mu karogotala kowo! Inangnang dora, luman silver te nunga se mone gold te nunga, se mel ningo ningo mu gialko.”
PSA 68:14 Nunguningta, Kaem Sokel Garagar king alo mu nunga moram parusuwuram se parasaman, ale taiti nuwi duruk Zalmon ira kaluwuso iwitata sor ereman.
PSA 68:15 O Duruk Bashan, ni duruk sokel garagar, nika motongar se kuamuru kuting suen biya,
PSA 68:16 ni anape ko duruk Zion, Kaem te daigok ale pempem te bagarukko atumukiram, wore ko gemang maga lagoso? Yawe kota umu te tom suen biya baga se lagarukko balam.
PSA 68:17 Ikiko! Kaem ko kager ko mel aora aora suen biya nunguningkiri, am kaura koma mena. Kari Biya laili nunguningkiri Duruk Sinai beteram ale tai ko kuwim laili umu te bagoso.
PSA 68:18 O Yawe, ni talipara kari suen biya nunga giem, ale nongorak nup biya taukko nama tarigirem; se kariimet munan ago tai kisukasan; nusupuling lagara ko kariimet alo mu agotala munan ago tai kisukasan. Se nunguningta nunguningkiri, ni Kaem Yawe ka kuwim laili umu te bagasam.
PSA 68:19 Ana Kari Biya nup patawunakko, nu kota suanta anananga Bataguru Tata ko Kaem; nu tom pempem la anananga ikup giso.
PSA 68:20 Nu Yawe, anananga Sangaru Tata ko Kaem, kuera mateng ko lage memek te nanga bataguru taso.
PSA 68:21 Nunguningta, Kaem kager kari memek nunga nusupuling ita pakakumurokko; mu awuk, nuna kiwem memek pempem bita lagasan.
PSA 68:22 Kari Biya iwita balam, “Ani Duruk Bashan ko kager kari memek mu nongorak tai kaparikko; ale kager kari gagi du biya nukum te bagamon ta wore nongorak tai bausekko;
PSA 68:23 asele nina mu nunga maguwural ale nunga gue awote aolak iluwalko; se ninga kausik mu nunga gue namonko.”
PSA 68:24 O Kaem, aninga King, ani kariimet mugum karogo numi kowom kaoram ale nika nip biya patawumonko nika temple ningi kapawasan owore nungarkiwasam.
PSA 68:25 Wur iluwa ko kariimet mu giriman se bawe mora ko kariimet mu nubiring ko; se galawalang sokelel sisuwura ko kuriang itiwik mu kusumuri aolak iluwasan.
PSA 68:26 Nuna aisan ale balsan, “Kaem ko kariimet biya, ko nup patawuralko! Nina Israel ko kariimet, nina Yawe ko nup patawuralko!”
PSA 68:27 Benjamin, kari mom kopa, mu ko gue mu giriman; se Judah ko kari supuling bibiya mu Benjamin ko mu nogowom karowasan; asele Zebulun se Naphtali ko kari supuling bibiya mu atumukira taiwasan.
PSA 68:28 O Kaem, nika sokel aora garagar mu wetang saparko; nika sokel girakala nanga kausem iwitata, aking nanga kasuruko.
PSA 68:29 Nika temple mu Jerusalem aniso, buta se king suen biya nunga munan karogo tai kisimonko.
PSA 68:30 Egypt mu mel diwang memek aora bo yu lom ningi bagoso wore iwita; se deleng te irako. Sor saki mu nu bowa ningi buffalo diwang bibiya iwita bagasan, se sor saki gotektek mu buffalo gotektek iwitatala bagasan, mu ni suen la nunga nosokel menawurko. Se mel diwang mu silver mel karogo tai kisokko; se sor saki gotektek kager ko la kuesan mu nunga karo parusuwur se nagu parasamonko.
PSA 68:31 Sor Egypt mu barowara karu karu nunga mel ningo ningo bronze te nunga mu karogo tai kisimonko; Ethiopia kariimet mu nguanga nguanga nuguting karogo tai kisimonko.
PSA 68:32 Nina ali sor suen la ko kariimet, Kaem ko wur iluwalko; Kari Biya ko nup patawura ko wur iluwalko.
PSA 68:33 Ikialko. Kaem sokel karogo mu pure nia kam aiso, nu taiti girakala la nungam se aniso wore te aolak iluso.
PSA 68:34 Nina Kaem ko sokel aora biya owore ko balu paogalko; nu Israel ko king nikim garagar, se ko sokel biya mu ana taiti gomang te arigisan.
PSA 68:35 O Kaem, ni am duap bo nunguningkiri, nika laili kuwim te bagasam. Ni ana Israel nanga Kaem, se ni sokel ana nangarsam. Ana Kaem ko nup patawunakko!
PSA 69:1 (David ko wur) O Kaem, aga sangaruko, yu bausam adogotak te se sarenga namarikko tom pingi aram!
PSA 69:2 Ani yu lom biya ningi kaperem ale sanamarikko me terong; yu lom biya aga ira kaluwurokko tom pingi aram.
PSA 69:3 Ani ai nia lagerem ale angimik sail menaram ale adogotak maraka saparam. Ni aninga Kaem se ni aga sangaruko amotam bita lagasam, bare yam mena biya.
PSA 69:4 Kari ani agarak memek betesan, mu yam kumik duap bo mena biya; nuna suen biya, amone asupuling te mu ko tom kiaram; nuna suen biya se den kawel ago ko balsan ale aga momon se kuerikko ago kaesan. Ani nunga mel bo me tere naem, bare den ipi atumu aisiman, se ani agata aga mel mu koma ko nungarem.
PSA 69:5 O Kaem, ni aninga memek mu ari saperem; aninga paguwura mu ni ko iki saperem.
PSA 69:6 O Kari Biya, ni Yawe Sokel Garagar, yam agarkiwer se ani dagulek se nika kariimet ningo me nongomang ikuwurokko; nuna ni ko ko nongomang pempem niawoso se me dolomonko, O Israel ko Kaem.
PSA 69:7 Ani ni la karo kisisam, buta se ani agarki maguwu gilingisan, se ani dolara ninguru aga iramuram.
PSA 69:8 Aninga gue suan se aga launuria alo mu ani nononga bo iwita me agarkasan;
PSA 69:9 mu awuk, aninga angamang motam mu nika temple ko tawun biya kueso ale tama iwita kani lagoso, kariimet nika balu maguwusan mu ani agotala aga balu maguwusan.
PSA 69:10 Tom ani aimi karogo kapasam ale inang kaola ko munan karosam mu kariimet aga balu maguwusan.
PSA 69:11 Ani angamang batagoso se aimi karur tugusam ale amone guari pagoso, mu nuna aninga gusirsan.
PSA 69:12 Kariimet lage te ilu biguwusan ale aninga ko munakasan, se yu aora nana ale ngualara ko kari mu wur memek ani ago ko ilusan.
PSA 69:13 Bare O Yawe, aninga guranek nikate betesam. Ni ani ago ko ninguru kuesam, ale tom ni keta ko ikiwasam mu te aninga guranek koma aisuko; ni aga sangaru toko den kalo beterem mu te aga sangaru toko.
PSA 69:14 Ni aninga tagi bataguru to se ani lom gege ningi me sarenga namarikko; ni aninga bitaru se kager kari memek me aga maguwumonko.
PSA 69:15 Ni aga sangaru se lom me aga tagirokko; ni aga sangaru se yu du biya ningi me sarengik, ale mutim ningi me kua namarikko.
PSA 69:16 O Yawe, agiring ilupko, nika kua aisa biya mu ko ningo te aga sangaruko; nika gemang lila ningo mu te kema gurugu aisuko.
PSA 69:17 Biring gurugu nika ura kari me tuiko; ani ikup biya ningi kaperem se ni tairate tai aga sangaruko.
PSA 69:18 Ni aninga te tairate tair ale aga sangaruko; kager kari memek nuguting te aga bataguru toko.
PSA 69:19 Kari aninga balu maguwusan mu ni maingkala nunga iki saperem; aninga aip karogo kapasan ale dolara aisisan mu ni nunga ikiem.
PSA 69:20 Bala se ikia suen la beteman mu aninga angamang motam batogam se aga sokel menaram; ani kariimet bo aga sanguk ale den ningo aisuokko i maem, bare mena.
PSA 69:21 Nuna inang memek wore naikko aisiman; ale yu ko kuerem mu, yu memek mu aisiman.
PSA 69:22 Aninga angamang mu, nunga amilmil inang bibiya ko tom mu geraguk ale nononga tom memek iwita nunga taliparuk se dagulamonko.
PSA 69:23 Ni nunga nomotam tirom awur se sor me arigimonko; nunga nosokel menawur se ikup gimon ale tara tara la lagamonko.
PSA 69:24 Nika gemang memek nungumik kuali bitarko; se nika gemang magara mu nunga maguwurok se mena namamonko.
PSA 69:25 Se nunga kawam digo mu kariimet bo me ta ningi bagarukko; nunga wonong tuagu mu sirsir pagukko.
PSA 69:26 Mu awuk, kariimet saki nunga memek koma nungarem mu agotala nunga bita maguwusan; ni yaman nungarem se lot gawir giman mu nunga den siaman balsan ale ikup nungarsan.
PSA 69:27 Ni nunga memek koma ikup ko ikup nungaruko; ale nunga bitar se nika kariimet ningo nunga por ningi me utu kapamonko.
PSA 69:28 Nunga nunup marak ningo pempem bagara ko batoga ningi mu siwu saparko; ale nunga nunup mu kariimet diram ningo nunga nunup karogo me bitarko.
PSA 69:29 Bare O Kaem, ani ikup yaman tawun biya giem; ni aninga bataguru to ale aga bitaruko.
PSA 69:30 Ani Kaem ko wur iluwek ale nup patawurikko; ani amilmil te ko nup biya mu ko balikko.
PSA 69:31 Ani uwutata bitirik mu Yawe aninga wur te nup patawura ko munan mu ko amilmilarukko; nu tama bita tuata ko munan mu tawun biya me ko kueso.
PSA 69:32 Se kariimet ikup giwasan mu arigimon ale amilmilamonko; Kaem nongomang tua ko kariimet mu aking sokel iru tamonko.
PSA 69:33 Mu awuk, Yawe kariimet nungumik mel mena mu nunga wosenga ikiso, ale ko kariimet talipara ningi mu me nunga kuamili saposo.
PSA 69:34 O taiti gomang se ali lilim, Kaem nup patawuralko; gagi suen la se mel suen la gagi ningi mu betelatala;
PSA 69:35 mu awuk, nu Zion sanguk ale akingtala Judah wonong kuwim kuwim te kalokko. Noko kariimet umu te dagimon ale ali umu aking tamonko;
PSA 69:36 nunga kuriang imas se arikaya nu kua tusan mu eng am umu te bagamonko.
PSA 70:1 (David ko wur) O Kaem, ni aninga sangaruko; O Yawe, pasak ala tair ale aga sangaruko.
PSA 70:2 Se kariimet aninga momonko negawasan mu dolomon ale parasa namamonko; ale nuna ani memek te namarikko nongomang aniso mu pelemon ale magi magi namamonko.
PSA 70:3 Ale awiriya aninga gusirsan mu nunga dolara nunga iramurokko.
PSA 70:4 Bare kariimet nika kua lagasan mu nonoman nungeruk se ni ko ko amilmilamonko; kariimet ni nunga sangaruko nomotam bita lagasan mu pempem balmon, “Yawe mu ningo!” ma balmonko.
PSA 70:5 Bare ani kituwura, asokel mena; buta se O Kaem, tairate tair ale aga bataguru toko. O Yawe, ni aninga saonga se aga bataguru ta ko kari; ni pasak ala tair ale aga sangaruko.
PSA 71:1 O Yawe, ani ni kete taisam, aga bitaru se dolara me aga irokko.
PSA 71:2 Agiring iki ale nika kiwem ningo diram mu te aga sangaru ale aga bataguru toko.
PSA 71:3 Ni pempem aninga manga aora bager se ani te nagu nama yumurekko; ni la balu se ani terong la bagarikko, mu awuk, ni aninga manga gek am se aninga yumura kuwim.
PSA 71:4 O aga Kaem, kari memek nuguting te aga bataguru toko; kari memek kiwem memek bitawara mu me aga kau tamonko.
PSA 71:5 O Yawe, aninga kulak te la, ni keta suanta kete aga loagara bita lagasam.
PSA 71:6 Ni aga ayam tuagu te aga bituem se tom ani bilangerem mu ani nikate la ira sanami lagasam. Ani nika nip pempem la patawu se lagarikko.
PSA 71:7 Kariimet suen biya ani mel memek bo iwita agarkasan, bare ni mu aninga bitua kari aora.
PSA 71:8 Ani pempem nika nip patawusam ale nika nikim sokel garagar mu ko balsam.
PSA 71:9 Tom ani garukarik ale asokel kaparuk mu ni me agarki daleluwur ale due ko me aga sarumu bitarko.
PSA 71:10 Mu awuk, kari memek aninga balu maguwusan; ale ilu biguwusan ale aga momon se kuerikko balsan.
PSA 71:11 Ale “Kaem me sangukkowo!” masan. “Iluwal ale taliparalko; kariimet bo nu me sangukko.”
PSA 71:12 O aga Kaem, aga bitar ale awar biya me bagerko; tairate tair ale aga sangaruko.
PSA 71:13 Kari den te aga atumusan mu dolara memek te nunga menawurko; kari aninga bita maguwumonko bagasan mu memek biya te nunga bitar se dolomonko.
PSA 71:14 Bare aninga loagara mu pempem la nikate bita se, ka nip butata patawu se lagarikko.
PSA 71:15 Ani nika munan ningo diram te nanga sangaru tasam mu ko iki saparikko me terong, bare tirom woremkalal ko balu se lagarikko.
PSA 71:16 O Kaem Yawe, ani nika kiwem bibiya mu ko balikko; ani ni keta suanta ka munan ningo diram mu ko balu pagikko.
PSA 71:17 O Kaem, ani kuriang kulak la ni ka munan ningo ningo mu aga kausem, se tai aitak mu ani am ko baluwasam.
PSA 71:18 Se tom ani garukarik ale amone yak mauk mu ni me ta biring gurugu aisuko; O Kaem, aga sangaru se nika sokel aora garagar mu ko balik se kuriang gue luan udagi taiwasan mu ikimonko.
PSA 71:19 O Kaem, awiri nika iwita? Mena. Nigita ni munan bibiya beterem; nika kiwem ningo diram mu taiti gomang ningi kalel biya.
PSA 71:20 Ni ikiwerem se ani ikup yaman suen biya giem; ani mutim du biya ningi iwita kaperem, bare ani ikisam ni akingtala sokel iru aisu ale aga patawur se bausekko.
PSA 71:21 Ni aninga aip kaparam mu aking patawur ale angamang motam sokel tuiko.
PSA 71:22 O aga Kaem, Israel ko Kaem Laili, ani nika munan diram la ago ko betera mu ko gita morik ale nip patawurikko.
PSA 71:23 Ni aninga sangaru taem, se ani amilmil te airik ale wur te nip patawurikko.
PSA 71:24 Kariimet aninga maguwumonko mu ni nosokel menawurem se dolara biya taman; se tirom woremkalal ani nika kiwem ningo diram mu ko balu se lagarikko.
PSA 72:1 (Solomon ko wur) O Kaem, nika kiwem ningo diram wore king kasuru se, nu te kariimet nunga ikup ko ninguru iki se nungokko. Ni mu ikup guyak ninguru nunga ko Kaem, se ni king sangaruko.
PSA 72:2 Se nu munan ningo diram mu te nika kariimet nunga gi se, aking kariimet nungumik mel mena mu ninguru tala nunga bituokko.
PSA 72:3 Se nika munan ningo diram se bagara ningo bitar se duruk bibiya se ali lilim la awote kaparukko, se kariimet te ningo bagamonko.
PSA 72:4 Se king mu kariimet nungumik mel mena mu nubiring ko sanamaruk ale, kariimet nungumik wonong kawam mena mu nunga gi nu bowa nunga tugumok, ale awiriya kariimet kituwura uwuta mu nunga bita maguwuwasan, mu nu koma ko nunga maguwurokko.
PSA 72:5 Se worem sige pempem nikim kapawasan iwita, kariimet ni ko ko nguanga se bowa ningi nip patawu se lagamonko.
PSA 72:6 Tuwik ningo daguloso ale ningam yu tuso se inang yawarakala aragoso iwitatala, king umu uwutata baga se lagarukko.
PSA 72:7 Tom nu king bagoso mu te mu kiwem ningo diram mu pempem la anirukko; sige nikinang kapa lagoso iwitatala, bagara ningo mu pempem la anirukko.
PSA 72:8 Noko kuting mu maiya biya, gagi dun sang te se nama gagi dun sang te; se ko bitua ningo mu yu Euphrates te se nama ali lilim ko komasang te.
PSA 72:9 Se sor garagarayam te bagara ko kariimet suen la nu bowa ningi bagamonko; kager kari nu ilak memek mu ko suwik duap ningi dagulomon ale kupkup namonko.
PSA 72:10 Se sor Tarshish ko king se tual gotektek sang ko mu manga mel ningo ningo karogo tai tumonko. Sor Sheba se sor Seba ko king mu mel ningo ningo karogo tai tumonko.
PSA 72:11 Se king suen la nu koma te nubugura kulukurmon se kariimet sor suen la mu nu bowa ningi la bagamonko.
PSA 72:12 Mu awuk, kariimet nungumik mel mena mu nu arumon, mu nu nunga nuguring iluwokko; se kariimet mel ko tukunangawasan bare nungumik saonga mena, mu nu kota nunga sangukko.
PSA 72:13 Kariimet nungumik nosokel mena, se mel mena bagasan, mu gomang motam nungarukko; se kariimet nungumik mel mena bagasan, mu nunga giok ale nunga sangukko.
PSA 72:14 Se kariimet saki nunga mosan maguwusan, mu nu nunga giok ale nunga sanguk ale ninguru nunga kuerukko.
PSA 72:15 King mu pempem la baga lagarukkowo! Sor Sheba ko gold mu nu tumonko! Se kariimet nu ko ko Kaem aru ngatangarmon, ale balmon, “Kaem ko marak sokel pempem kumik kuali kapa lagarukko,” ma balmonko.
PSA 72:16 Ali lilim la na inang sor magaruk, ale duruk luan mu inang muguri rice iwita mu karogo terong maukko; se ko tam muguri yaman nuam mu Lebanon ko tam muguri iwita nunguning kapamonko; se ko kariimet wonong bibiya ningi mu gue paguk ale sor suen biya te sirsir pauk maso iwita sor ira sapamonko.
PSA 72:17 Se kariimet noko nup biya mu ko nungamili me ta saparukko, se noko kiwem ningo mu worem kani lagoso iwita, kani se lagarukko. Nu te ali sor suen la marak ningo tamon, ale noko nup patawu se lagamonko.
PSA 72:18 Yawe, Israel ko Kaem, ko nup biya patawunakko! Yam nu kota kiwem bibiya beteso se arataso.
PSA 72:19 Pempem noko nup biya patawunakko! Noko nup biya nikim garagar mu ali sor suen la ari ikimonko! Nunguningta! Nunguningkiri!
PSA 72:20 Se David, Jesse ko namar mu ko aira mu tai iwitata menaram.
PSA 73:1 (Asaph wur imi batogam) Kaem mu Israel arungu yawarakala beteso; nu awiriya nongomang motam ningo diram mu ningo nuam nongote beteso.
PSA 73:2 Bare ani mu, sanami turutuwuwakasam; ani mu ali palenguk se dagulu namarikko iwita.
PSA 73:3 Ko duap mu, ani nunumi patawura ko kariimet mu nungarkikasam ale nunga angamang magakaso, mu awuk, nuna memek bita se wore nunga daiga bagara mu am yawarakala.
PSA 73:4 Nuna ikup mena, ningo la bagasan; ale nungumik kuera ikes mena se sokel ago la bagasan.
PSA 73:5 Nuna kariimet sang ikup giwasan iwita, me ikup giwasan, mena. Nuna sokel ago se ningo la bagasan.
PSA 73:6 Buta se nusupuling lagara ko munan mu kulolo balayam iwita nodogotak tugusan; ale kariimet sang nunga bita maguwura ko kiwem mu guang ningo iwita katasan.
PSA 73:7 Nunga bagara ningo mu ko nomotam welang taiso; se nunumi te patawumonko ikia duap duap nunga moso.
PSA 73:8 Nuna kariimet saki nunga gusirsan ale den memek nungumik ko balsan; nuna nunumi kalel biya betesan ale kariimet saki bala nguangara nungarsan.
PSA 73:9 Nuna duruk wonong te bagakoyam nunumi betesan; ale nunga munak mu ali lilim bitarukoyam munakasan.
PSA 73:10 Se kariimet karo nungarsan; mu nuna anapeya ko balsan mu am nungarsan.
PSA 73:11 Kariimet imitang balsan, “Kaem awuk ta ko ikiokko?” masan. Ale “Kaem Kalel Biya mu ko sinar aruk agi?” masan.
PSA 73:12 Kariimet memek mu nunga kiwem mu uwutata; nuna ikup mena, pempem yawarakala baga se melmasak duap duap gemasan.
PSA 73:13 Se awuk, ani aimi ko sinar taem ale ningo diram la baga lagasam imi ko ningo apoko? Ani memek bo me bita arigem imi ko ningo bo me arigekko agila?
PSA 73:14 Tom suen biya turomola nama bainga ningi ani ikup gi lagasam; ale pempem turomola bu to lagasam.
PSA 73:15 Bare ani uwuta balik, mu ani nika kariimet nunga bo iwita mena.
PSA 73:16 Ani ikia mel suen la imi ninguru ko ikiekko ikia aga moa lagakaso, bare ikup biya nunguning.
PSA 73:17 Bare tom ani nika temple ningi kasu nagu asele aga ikia sinararam, se kariimet memek tom udagi te memek nungumik te aratukko mu ani ko sinarerem.
PSA 73:18 Nunguningta, ni sor palepalengam mu ningi nunga awur se palungurmon ale dagulomon eng am memek tamonkowo!
PSA 73:19 Nuna tairatela memek biya arigimonko; memek bibiya nunga sarumu warukko.
PSA 73:20 O Kari Biya, tom ni barasu sanamir, mu nuna tairate mena namamonko; se nuna mu kari ipingira memek iluso ale turomola kuamili sapa namoso iwitatala, ni nunga kamili saparukko.
PSA 73:21 Tom ani iki maguwukasam se angamang motam dagulukaso,
PSA 73:22 mu ani buruk kausik ko ngualara sipira iwita aimi bitakasam, ale ani ni ko ko ninguru me sinarakasam.
PSA 73:23 Bare ani pempem la ni kerak pingi bagasam; se ni ani agiting te aga ilusam.
PSA 73:24 Nika ikia sinar mu te aga bitarsam; ale tom udagi te mu ni ka sor nikim mu ningi aga aru toko.
PSA 73:25 Ni keta suanta ni aninga angamang motam, se ani anape karogo duruk wonong te se ali imi te ko kuerikko? Mena!
PSA 73:26 Aninga ikia se angimik mu sokel kaparuk agi wore, Kaem, ni keta suanta aninga sail se aga ikia nunguning ko duap, tom suen biya ko.
PSA 73:27 Nunguningta, arikaya nika betesan ale nika ko awar biya bagasan mu mena namamonko; awiriya ni diram la me karo kisisan, mu ni nunga maguwurko.
PSA 73:28 Bare aninga amilmil mu ani ni kimik duap te bagasam. Yawe, ni keta suanta aninga Kaem, se aninga yumura kuwim; se ani nika kiwem suen la beterem mu ko balikko.
PSA 74:1 (Asaph wur imi batogam) O Kaem, ni awuk, nanga mera biya nanga merem e? Awuk se nika gemang memek ka sor wolong yawara ewere ko sipsip nunga maguwuwoso?
PSA 74:2 Ni kariimet imi, girakala ni keta nunga sangaru taem, mu nunga kamin ares maukko. Kariimet gue imi nika ma balem, ni keta nunga bataguru giem. Duruk Zion nika bagara kuwim wore ko ago me kamili saparukko.
PSA 74:3 Melmasak suen biya magara biya maga kuena saparam ewere kema gurugu ale arikko; kager kari memek nika kuwim laili imi maguwu sapaman.
PSA 74:4 Nika kager kari memek alo ngata te kuwim laili ni te nanga biguwukasam mu ningi kapaman; nuna nunga guang kiwol ago balayam wore ningi awu karogo namaman.
PSA 74:5 Nuna burir te tam kaura ko kari nunga kiwem beteman.
PSA 74:6 Nuna kiwol anapeya ningi mu burir manga barasam se te pakakumu maguwu sapaman.
PSA 74:7 Nuna nika bagara kuwim laili mu kaiman se kani malilaram; nika bagara kuwim nika nip biya karogo mu kiwem duap duap te karur tuguman.
PSA 74:8 Nuna nunumi manorman, “Ana aitakta nunga moa parusuwura biya parusuwunakko!” maman; uwuta balu se biguwura kuwim suen la Kaem te nup patawukasan mu kai sapaman.
PSA 74:9 Ana aitak Kaem ko kiwem bibiya duap duap bo ta me arigisan; Kaem ilak tuatara ko kari bo me ta bagoso; se kiwem imi tom amaruya menarukko mu ana bo yam ta me ko ikisan.
PSA 74:10 O Kaem, tom awila nunguningkiri kager kari memek ewere nika gusirmonko? Nuna butata nika nip maguwu se lagamonko e?
PSA 74:11 Ni awuk se kiting kalem, kiting sokel garagar wore awuk se kalem? Kiting kalem wore apur ale nunga maguwurko!
PSA 74:12 Bare O Kaem, ni aninga king, ni girakala la wore bagasam; ni keta ali imi lilim sangaru tasam.
PSA 74:13 Ni keta ka sokel aora biya wore te gagi pagaru ilagala awurem; ale gagi ko mel memek bibiya mu nusupuling ita pakakumurem.
PSA 74:14 Ni keta gagi ko mel memek Leviathan mu supuling suen la ita parusuwurem ale sor merang mu ko buruk kausik se inangnang anapeya namonko nungarem.
PSA 74:15 Ni keta yu tingawara mu se, yu palenga namawara mu nunga barukem se naguwasan; ni tala balem se yu bibiya nungumik maraka mena mu maraka namaman.
PSA 74:16 Woremkalal se tirom mu am nika la; ni worem se sige nuguwim nungarem.
PSA 74:17 Ni keta ali imi lilim ko tom bita bita karogo namerem; ni worem ko tom se tuwik ko tom nungem.
PSA 74:18 O Yawe, kager kari memek nika gusiman wore ko kamin ares mauk, se kariimet ikia ningo mena, nika nip balu maguwuman wore ko ikiko.
PSA 74:19 Nika inangnang biton yawara mu, mel diwang memek nuguting te me bitarko; nika kariimet, ikup memek giman mu, nunga kamili me sapa se lagarukko.
PSA 74:20 Nika den kalem mu ko kamili me saparukko, mu awuk, tiromorom ko kari memek alo kager daong ko ali sor ira sapaman.
PSA 74:21 Buta se kariimet nunga bita maguwuman mu nungarkiwer se me dola namamonko, mena; nuna kituwura guat se nungumik mel mena bare nunga sangaru se nika nip patawumonko.
PSA 74:22 O Kaem, bares ale ni keta ka kiwem ningo diram wore te sokel ago anirukko ko baluko; kariimet memek ni ko ko den alel balu lagasan wore ko ikia toko.
PSA 74:23 Kari memek nunga ngata nirung kawel pempem bita lagasan mu ko kamili me saparukko.
PSA 75:1 (Asaph wur imi batogam) O Kaem, ana amilmil kisisan! Nunguningta ana amilmil kisisan, mu awuk, ni ana nangarak pingi bagasam. Kariimet nika kiwem duap duap beterem mu ko balsan.
PSA 75:2 Ni balsam, “Ani agata kariimet te nunga tuterikko tom mu ko ikiwasam; ani munan diram te kariimet nunga tutesam.
PSA 75:3 Ali lilim la mu yam yukuok se kariimet suen la yam uririkimonko, bare ali ko nukuri mu ani ilukuawusam se aora biya aniso.
PSA 75:4 Ani nusupuling lagara ko kariimet mu nunga manorsam, ‘Nina ninimi me patawuralko!’ Ale kariimet memek mu nunga manorsam, ‘Nina ninip biya mu te sanamaral ale ninimi me te patawu se lagaralko!
PSA 75:5 Nina ninip biya sumu me te sanamaral ale aninga angama te me kalel biya namaralko; nina ninimi patawura ko dogotak te me munakaralko!’ ”
PSA 75:6 Kari bo ta koma worem bausa te agi koma worem kapara te, agi koma aguwaya mu te tairuk ale numi patawu se kariimet nunga tuterukko me balukko, mena.
PSA 75:7 Kaem kota kariimet nunga tuteso, ale memek bitawara mu ilak kapawa se, ningo bitawara mu nunga patawuso.
PSA 75:8 Yawe bagun bo kuting te iluwoso, bagun mu ningi mu waen aora ngisuk karogo wore ningi aniso; nu yu mu waruk se kaparuk se ali sor lilim la ko kariimet memek bitawara mu no laga, no sapamon se nuamur bo me pelerukko.
PSA 75:9 Bare ani mu agiring me ta kalikko; ani Jacob ko Kaem ko balu, wur ilu se, nup butata patawu se lagarikko.
PSA 75:10 Mu awuk, nu iwita balso, “Ani kariimet memek bitawara mu nosokel menawurikko; bare kariimet kiwem ningo bitawara mu ani sokel eng bo karogo nungarikko.”
PSA 76:1 (Asaph wur imi batogam) Judah sor te Kaem ko ikisan; se Israel ningi mu noko nup mu biya.
PSA 76:2 Noko wonong mu Salem aniso; se Zion mu noko bagara kuwim.
PSA 76:3 Umu te nu gatu kore tamatama mu biagaram; nu karem se saenang mel suen biya mu kulukumuram ale menawuram.
PSA 76:4 Ni keta nikim biya karogo; ni King Biya, se duruk bibiya sokel ago mu ni nunga kiarem.
PSA 76:5 Ni te se kager ko kari aora aora mu dagulu kua sapaman se ni nunga kager ko melmasak mu gi saperem; se bo kasagarukko me terong.
PSA 76:6 O Jacob ko Kaem, ni sail karogo balem ale iningirem, se kager kari nunga horse karogo dagulu sor kutek ma saparam.
PSA 76:7 Ni keta suanta kariimet suen la ninguru ka nguanga gilingisan! Ni gemang magaruk, mu awiri ni kema te sanamarukko terong? Mena.
PSA 76:8 Ni duruk wonong te baga se kariimet nunga tutera ko den mu ni balem, se ali lilim den mu ikiam ale nguangaram ale sor kutek ma saparam.
PSA 76:9 Ni barasu sanamerem ale kariimet memek bitawara mu nunga memek koma nungarem, ale nika kariimet nunga bita maguwuwaman mu nunga giem.
PSA 76:10 Kaem, ni kari ko gomang magara nikate beteso mu gurugusam se nika nip biya eng am biyala kisiso; se kariimet nika gemang magara ningi ikup bo me arigiman mu nguanga se nika nip patawumonko.
PSA 76:11 Buta se, ni mel bo Yawe nika Kaem bita tuiko balu mu, eng am uwutata bitarko. Sor suen la nu kota suanta ko nguanga se taimon munan tumonko.
PSA 76:12 Nu king nusupuling lagara mu nunga nosokel karogo kaposo; se ali ko king suen la ko nguangasan.
PSA 77:1 (Asaph wur imi batogam) Ani Kaem kote sail ago niarem; ani Kaem agiring ikiokko kote niarem.
PSA 77:2 Tom ani ikup ningi kaperem, ani Kari Biya kote wosengem; tirom angimik anira mena ani aira wosenga te la lagerem, bare angamang motam me ta kua kaparam.
PSA 77:3 O Kaem, ani ni ko ko angamin tugu se aeman biya gotek sapakasam, ale angamang motam sokel menakaso.
PSA 77:4 Ni nungurukasam se ani amotam anira me arikaso; ani angamang ninguru yukuwakaso se munakarikko me terong.
PSA 77:5 Ani yia se tom nama lagaram mu ko ikia to lagakasam.
PSA 77:6 Ale aga wur tirom ilukasam mu ko angamin ares makaso. Tom ikia bitakasam mu agata aimi iwita isarukasam:
PSA 77:7 “Kari Biya pa, buring gurugu aisam ta agi? Agi ago ko yam ikiwoso agi?
PSA 77:8 Agi ko gomang ani kua aisuwaram mu menaram agi? Se agarak ikia kaolam mu dagulu namaram agi?
PSA 77:9 Kaem pa, noko gomang lila mu ko kuamili saparam agi? Agi noko gomang memek mu noko gomang lila kuwim tam agi?”
PSA 77:10 Bare angamin namara taira ningi iwita ikiem, “Kaem Kalel Biya yia suen biya ningi nanga sangaru lagaram, se ani mel umu te ira sanamasam.”
PSA 77:11 O Yawe, ani ni girakala mel bibiya beterem mu ko angamin ares maso; ani nika kiwem bibiya ni girakala bita lagerem mu aga ikia te taiso.
PSA 77:12 Ani ni ura bibiya beterem mu ko iki gurugekko; ani nika kiwem bibiya suen la beterem mu ko angamin tugumekko.
PSA 77:13 O anananga Kaem, nika kiwem suen la betesam mu laili biya. Kaem bo awuk wore noko nup biya nika iwita?
PSA 77:14 Ni keta Kaem, ni mel duap duap sokel karogo betesam se arataso; nika sokel aora biya sor suen la ko kariimet nunga kasursam se arigisan.
PSA 77:15 Nika kiting sokel aora garagar mu te ka kariimet nunga sangaru taem; ni Jacob se Joseph nunga nunumasari se taleng girigir nunga giem.
PSA 77:16 O Kaem, yu bibiya karkaman; yu bibiya mu karkaman ale nguangakasan; gagi nukum du biya mu uririkiram.
PSA 77:17 Tuwik taiti nuwi ningi wore kapakaso; taiti gomang te pure pagakaso; pure nikim biliwilik makaso ale gatu iwita nama taikaso.
PSA 77:18 Pure nirung daula biya ningi aratukaso, se pure nikim ali sor lilim la nikim tuikaso; ali uririkikaso ale wanara ko kapakaso.
PSA 77:19 Ni gagi tamun ningi aolak iluwem, ale gagi naung du biya mu batagem koma sang ko namerem, bare ka siwik molak me arigiman.
PSA 77:20 Ni ka kariimet sipsip iwita nunga giem; ni Moses, Aaron ilak nunga kari gira ko nunga awurem ale nongorak aolak iluwem.
PSA 78:1 (Asaph wur imi batogam) O aga kariimet, nina aninga den ikialko; nedegawa ninguru gurugal ale den ani balikko ewere ikialko.
PSA 78:2 Ani mel girakala aratukaso wore sang balik se ikial ale te sinar palagalko; ale mel saki nengete yumura wore ninguru ko ikialko.
PSA 78:3 Girakala anananga girigir alo ko nanga manorman, se nadogowa ikiam se ko ikiman.
PSA 78:4 Ana den umu kuriang nongoma te me kaluwunakko; kuriang gue udagi mu nunga manornak ale Kaem ko sokel aora garagar se ko kiwem bibiya duap duap mu me kaluwunakko.
PSA 78:5 Kaem ko munan den Israel kariimet nungaram, nu Jacob ko kuriang imas munan den imi karo tumonko nungaram. Nu girakala anananga nanangatak alo iwita nunga maonam, “Nina aninga munan den imi ninguru ninga kuriang imas nunga kausalko,” mam.
PSA 78:6 Uwuta mu kuriang gue maingte aratamon mu, nuna karogo tala ko ikimon ale aking nunga kuriang gue te mu nunga kasurmonko.
PSA 78:7 Nuna uwuta betemon mu asele, kuriang luan udagi mu Kaem ko nongomang ningi nunguning aruk, se nuna nu mel bibiya nungam mu me ta ko nungamili saparuk, se ko munan den kasik la mu karo tumonko.
PSA 78:8 Nuna nunga taleng girigir alo nusupuling lagakaso iwita me bagamonko. Taleng girigir alo mu noko den sawarukasan ale noko nongomang ningi me nunguning akaso, se ko den me karo tuikasan.
PSA 78:9 Ephraim digo mu gatu mare karogo, bare kager barasam mu nuna nagu sapaman.
PSA 78:10 Kaem den nongorak kaolam mu me karo tuman, ale ko munan den mu karo tumonko nongomang me anikaso.
PSA 78:11 Nuna munan bibiya nu beteram mu ko nungamili saparam, ale kiwem bibiya nongoma te beteram mu karogo ko nungamili saparam.
PSA 78:12 Nu garuk nomotam te kiwem bibiya duap duap bitakaso; kiwem mu ali sor Egypt se kuwim Zoan mu te bitakaso.
PSA 78:13 Kaem gagi pagaru ilagala awuram, duruk iwita koma singsang awuram, ale Israel nongorak kusumuri tairam.
PSA 78:14 Kowarkalal mu taiti nuwi ningi baga se taiti nuwi iwita girikaso; ale tirom mu tama nikim iwita kanikaso ale girikaso.
PSA 78:15 Nu sor maraka garagarayam te manga pakakumukaso se yu kapakaso se nokasan ale yu ko me tukunangakasan.
PSA 78:16 Nu nungam se yu gotek bo manga ningi bausam, ale yu biya bo iwita naguram koropong kaoram ale kaparam.
PSA 78:17 Bare nuna Kaem Kalel Biya mu koma te memek tawun biya bitakasan; nuna sor maraka te baga se nusupuling lagakaso.
PSA 78:18 Nuna ko iki se wore Kaem ira ariga te bitakasan; nuna na ko kuakasan ale na nungarukko sail te ko balukasan.
PSA 78:19 Nuna Kaem ilak barimakasan ale balukasan, “Kaem pa sor maraka iwita te inang suen biya nangarukko terong agi?” makasan.
PSA 78:20 “Nu manga moram se yu biya aratam. Bare aitak awuk? Nu inang daro ko yaman ago mu nangarukko terong?”
PSA 78:21 Se tom Yawe umu ikiam mu gomang magaram, se tama beteram se Jacob ko kariimet nongote tai kaparam, ale gomang magara tawun biya Israel ko magaram.
PSA 78:22 Nuna munan mu Kaem kote bitakasan, mu awuk, nuna noko nongomang ningi me nunguning akaso se nu me nunga sangukko iwita ikikasan.
PSA 78:23 Bare nu umu ko iki se wore taiti gomang sail ago maonam ale taiti gomang ko songkuring kaogam.
PSA 78:24 Ale inang manna mu tuwik iwita beteram se namonko kaparam; nu duruk wonong ko inang imi namonko nungaram.
PSA 78:25 Se imi mu engel nunga inang wore nuna naman; nu inang suen biya nungaram se naman.
PSA 78:26 Se udagi aking balam se koma worem bausa mu te marir barasam, ale ko sokel aora biya mu te balam se yar daula barasam.
PSA 78:27 Ale inangnang beteram se tuwik muguri iwita kaparam ale kupkup iwita ali bala tuam, mu inangnang suen biya nunguningkiri saun muguri iwita kapaman.
PSA 78:28 Te kuwim taman ale bagakasan mu te nu inangnang waram se kaparam ale sasal suen la duap te sor magaram.
PSA 78:29 Se kariimet ninguru naman ale nungumik karogo terong ma saparam; mel ko kueman mu Kaem nungaram.
PSA 78:30 Bare inang mu yam aitak nowaman, inang nuguring ningi yam aniram se,
PSA 78:31 Kaem gomang magaram se nunga kari kulak sokel ago mu nunga moram se kueman, mu kari umu Israel ko kari ningo ningo.
PSA 78:32 Kaem kiwem bibiya duap duap nungurukaso ta wore, kariimet nongomang ningi me nunguning akaso, se memek yam bitawakasan.
PSA 78:33 Buta se nu am motam la nungarkiwakaso se nuna nguangara ago aolak ilukasan, ale ko ningo nuam bo me arigiman, am nama kua namakasan.
PSA 78:34 Tom Kaem sang nunga moakaso se kuakasan, asele sang nongomang gurugukasan ale kote pila taikasan ale sail karogo kote guranek bitakasan.
PSA 78:35 Aitak nungamin ares mam se ko ikiman, Kaem mu nononga Manga Gek am, Kaem Kalel Biya mu nunga Saonga Kari.
PSA 78:36 Bare mu kawelakasan, nuguring guang la balukasan, ale kawel te nungamili gurugu patawukasan.
PSA 78:37 Nuna nongomang motam ningi nunguning te me karo tuikasan, ale den nongorak kaolam mu diram la me karo tuman.
PSA 78:38 Bare Kaem ko noman bataga nononga ko wore te se, nunga memek siwukaso ale me nunga maguwukaso. Tom suen biya noko gomang magara mu am irakaso se kapakaso, se me nunga maguwukaso.
PSA 78:39 Nu ikikaso mu nuna ali ewere ko kariimet; nuna marir taiso ale nama mena namoso iwita, tom tukunangta baga mena namamonko.
PSA 78:40 Nuna sor merang mu te baga se tom suen biya nusupuling lagakaso; se sor garagarayam mu te baga se gomang motam maguwukasan.
PSA 78:41 Nuna Kaem ira ariga ko munan mu me ta bita to arikasan, ale Israel ko Kaem Laili mu gomang maguwukasan.
PSA 78:42 Nuna noko sokel aora garagar mu ko nungamin me ta ares makaso, se tom nu kari memek nuguting te nunga bataguru tam mu ko nungamili saparam tala.
PSA 78:43 Nu Egypt sor mu te kiwem bibiya duap duap beteram, ale Zoan sor ningi kausa beteram mu ko nungamin me ares makaso.
PSA 78:44 Nu sor umu te nunga yu gurugam se gue ko aram, se kariimet umu nunga yu namonko me terong.
PSA 78:45 Nu kuwuling beteram se nunga nokaso, se gorogoro beteram se nunga daiga bagara maguwukaso.
PSA 78:46 Nu yes memek se usiska kurumurum beteram, se nunga ningam ningi tam gawa suen la no sapaman.
PSA 78:47 Nu tuwik muguri bibiya mu beteram se tai kaparam ale nunga tam waen se nunga tam fig maguwu saparam.
PSA 78:48 Nu tuwik biya bo, muguri bibiya, wore beteram se kaparam se nunga bulmakau kua sapaman; pure nikim te nunga sipsip anapeya maguwu saparam se kueman tala.
PSA 78:49 Nu ninguru gomang magaram se ninguru nunga maguwuram; se ko gomang memek mu kuera mateng ko engel alo kariimet nunga maguwu kam, nunga maguwuram.
PSA 78:50 Nu nogo ko gomang magaram se me nongorak kolaram, mena; nu kuera biya bo beteram se tai kaparam se karogo ngual ngual kueman.
PSA 78:51 Nu Egypt nunga kuriang gira bilangara mu nunga moram se kua sapaman; kuriang kari, kari ko gue kuagi, Ham ko gue te, mu nunga maguwuram.
PSA 78:52 Bare nu ko kariimet mu sipsip iwita nunga giam, ale sor garagarayam mu te lage nunga kausam.
PSA 78:53 Nu nunga giam ale nunga bitaru se nongorak namakaso se me nguangakasan; bare nunga kager kari memek mu gagi biya tairam ale nunga ira kaluwuram.
PSA 78:54 Nu nunga giam nongorak tai kota ko duruk laili mu te aratam, sor duruk ali mu nu kota ko sail te bataguru tam.
PSA 78:55 Nu kariimet iwareng giriman ale ali umu te bagaman mu nunga kaoram, ale ali mu pakakumu Israel kariimet nungaram; ale digo digo te kuwim nungaram se te dagiman.
PSA 78:56 Bare Israel kariimet aking Kaem Kalel Biya mu ira ariga te bitakasan ale ilak nusupuling lagakaso; nuna ko munan den me karo tuikasan.
PSA 78:57 Nuna kiwem girakala nunga taleng girigir alo bitakasan iwitatala, nuna nusupuling lagakaso se Kaem kuring kulukurukasan; mare pateweteng se tagira mu me diram namaruk iwita bitakasan.
PSA 78:58 Nuna kaem kawel nunga tama betera kuwim kalokasan, se Kaem gomang ninguru magakaso; ale nunga kaem kawel umu te Kaem gomang motam maguwukasan.
PSA 78:59 Kaem nunga kiwem ewere arigam mu nu gomang ninguru magaram, se buring lilim la gurugu ko kariimet Israel nungaram.
PSA 78:60 Ale ko sasal Shiloh mu betela buring tuam, noko sasal mu kariimet nunga wonong kusumuri anikaso wore beteram.
PSA 78:61 Ale yam kager kari memek nungarkiwaram se noko Kunup Laili mu gi ago nama gilingiman; Kunup umu noko nup biya se ko nikim nunga kasurukaso.
PSA 78:62 Nu ko kariimet nogo ko gomang magaram se kager kari memek am nungarkiwaram se ko kariimet nunga moman se kua gilingiman.
PSA 78:63 Nunga kari kulak mu tama nunga lakumu saparam, se nunga kuriang itiwik mu kari kulak bo nongorak namonko mu mena.
PSA 78:64 Nunga priest arika mu kager kari memek nunga moman se kua sapaman, se nunga imet mu nungumik ma niara mena.
PSA 78:65 Asele Kari Biya kari bo aniwa barasa iwita barasam, ale kari yu nana ale alis ago aira iwitata airam.
PSA 78:66 Ale kager kari memek nongorak kageraram ale nunga kaoram ale nongorak peleram; nu ninguru tala nunga maguwuram se dolaman ale udagi me kagermonko.
PSA 78:67 Nu Joseph ko gue te ko kariimet mu nunga sarumu due ko nunga awuram, ale Ephraim ko gue te mu me nunga atumukiram tala.
PSA 78:68 Bare nu Judah ko gue te ko kariimet mu nunga atumukiram, se duruk Zion mu noko gomang motam.
PSA 78:69 Se noko kawam digo laili mu duruk umutang te kaolam, se ali nu nungam se aora biya aniso iwitatala aora biya aniso.
PSA 78:70 Kaem ko ura kari David atumukiram.
PSA 78:71 Nu sipsip nunga bitaruwaram se Kaem aru tam ale nu ko kariimet Israel nunga bitua kari ko bagarukko beteram.
PSA 78:72 Se David noko ura mu gomang ninguru tuam, ale kariimet ninguru nunga bitarukaso.
PSA 79:1 (Asaph wur imi batogam) O Kaem, sor saki ko kariimet ana nangarak kagerman ale nika ali ningi maingkala utu kapaman; nika temple laili mu ninguru bita maguwu gilingiman ale Jerusalem mu parusuwuman ale ninguru maguwu silataman.
PSA 79:2 Nuna nika kariimet nunga moman se kueman se nunga nungumik nunguning mu inangnang namonko warman; ale nika ura kari nunga nungumik nunguning mu mel diwang se buruk kausik namonko waru gilingiman.
PSA 79:3 Nika kariimet nunga gue mu yu iwita kaparam ale Jerusalem likilim aram, se kariimet bo kariimet kuera mu nunga mutim tugumokko me ta bagoso.
PSA 79:4 Se sor saki nangimik duap te bagara mu nago ko den dolara balsan, ale nanga gusirsan.
PSA 79:5 O Yawe, ni butata ana nago ko gemang maga se lagarukko e? Nika gemang magara butata tama iwita kani se lagarukko e?
PSA 79:6 Nika gemang magara sumu gurugu se, sor wonong nika nip me patawu se, nikate guranek me bitawara, wore nongote namarukko.
PSA 79:7 Mu awuk, nuna Jacob ko gue te tairam mu nunga moman se kua sapaman, se nunga sor wonong maga saparam.
PSA 79:8 Ana nanga taleng girigir alo nunga memek koma me nangaruko; ana nago ko neman bataguk se gemang nangaruko; mu awuk, ana nanga ikia menaram se nangamang motam dagulu parasaram.
PSA 79:9 O Kaem, ni nanga sangaru toko! Keta ka nip biya ko ningo mu ko se, nanga bataguru to ale nanga memek siwu nangaruko.
PSA 79:10 Sor saki ko kariimet nanga isarsan, “Nenenga Kaem apoko ya?” ma balsan mu me terong! Nika ura kari nunga gue kaparam mu ko koma bu nungumik kuali bitar se ana ariginakko.
PSA 79:11 Ana nanga kariimet saki talipara ningi baga se niasan kikisan wore nunga niara ikiko! Nuna uwutata baga kuemonko bagasan; se nika sokel aora biya wore te nunga bataguru toko!
PSA 79:12 O Kari Biya, sor saki nunga bala memek ni kimik kuali beteman mu ko koma tom 7 ko iwita nungaruko!
PSA 79:13 Asele ana nika kariimet, nika sipsip ko nanga balem se ni anananga bitua kari, mu pempem amilmil kisinak ale nika nip biya pempem patawu se laganakko.
PSA 80:1 (Asaph wur imi batogam) O Israel nanga Bitua Kari, ni anananga niara ikiko! Ni ana Joseph ko gue nanga gira kari. Ni ka daiga kuwim te kualala daigem se engel bibiya ka laturman, se nika sokel wetang sapar,
PSA 80:2 se Ephraim se Benjamin se Manasseh ko kariimet arigimonko. Nika sokel aora garagar wore te tai nanga sangaru toko!
PSA 80:3 O Kaem, gemang nangaru ale nanga sangaru toko; nanga sangaru se girakala ningo bagaman uwuta aking baganakko.
PSA 80:4 O Yawe, Kaem Sokel Garagar, awuk? Ni ana nika kariimet nanga aira wosenga ko yam buta gemang maga lagarukko e?
PSA 80:5 Ni namononge mu inang ko iwita nangarem se nokasan, ale namononge yu mu bagun biya wore te iwita kuring aratam se nangarem se nokasan.
PSA 80:6 Ni ana balu maguwura ko mel bo iwita nanga beterem, se sor saki nangimik duap te mu nanga balu maguwusan.
PSA 80:7 O Kaem Sokel Garagar, gemang nangaru ale nanga sangaru toko; nanga sangaru se girakala ningo bagaman uwuta aking baganakko.
PSA 80:8 Girakala ni Egypt sor te tam waen bo taem ale karogo tairem; ni sor saki nunga karem parusuwurem ale ali mu te tam waen mu aguwem.
PSA 80:9 Ni ko kuwim nungem burangerem ale aguwem, se yager ali tam ale palengam ali sor ira saparam.
PSA 80:10 Ko tamarum mu duruk bibiya nunga ira kaluwuram, se kower suen biya mu tam aora sida mu nunga ira saparam.
PSA 80:11 Se ko kower palengam namawaram Gagi Biya Mediterranean tam, ale namawaram Yu Biya Euphrates tam tala.
PSA 80:12 Bare awuk se ni kar waen ningam lautam wore parusuwurem, se kariimet lage mu karo se mu ko nunguning gisan a?
PSA 80:13 Se buruk diwang ira parusuwusan se inangnang, madar, ugigi se anapeya suen la aratasan ale no gilingisan.
PSA 80:14 O Kaem Sokel Garagar, ni duruk wonong te baga se, loager se tai kaparuk se tam waen mu aking ko ari iki ale bitaruko!
PSA 80:15 Ni keta kiting te tam mu aguwem, ale bituem se tam ningo ko aragam. Buta se tair ale bitaruko!
PSA 80:16 Kager kari memek kauman batutumuman ale tama beteman se kaniram; se ni tair ale gemang memek te nunga maguwurko!
PSA 80:17 Bare ana kariimet ni keta nika ma balem, ale keta nunga bituem se gue pagam, wore tai nanga sangaru ale nanga bitaruko.
PSA 80:18 Uwuta mu asele ana udagi te me ka betenakko. Marak iru nangaru se ana pempem nip patawu se laganakko.
PSA 80:19 O Yawe, Kaem Sokel Garagar, gemang nangaru ale nanga sangaru toko; nanga sangaru se girakala ningo bagaman uwuta aking baganakko.
PSA 81:1 (Asaph wur imi batogam) Amilmil te ngata beteralko, Kaem anananga saonga kari; wur te nup patawuralko, nu Jacob ko Kaem!
PSA 81:2 Galawalang sokelel te nirung duap beteralko; ninga bawe se gita te yagowom yawara gurugalko.
PSA 81:3 Tom sige barare la mu kua sokel itugumalko; ale nama garukaso se amilmil ko tom biya arataso mu te akingtala itugumalko.
PSA 81:4 Mu awuk, imi mu Israel nunga munan den, se den aora bo Jacob ko Kaem kote tairam.
PSA 81:5 Mu tom nu Egypt nongorak kager bitawa se, nu Joseph ko kariimet Israel munan den imi nungaram. Tom umu te ani kuring bo iru nuam ikiem, se kuring mu iwita balam,
PSA 81:6 “Ani ikup nibiwinang te mu kututuwurem, ale tam luan gi lagakasan mu kututuwurem.
PSA 81:7 Tom ikup ninga iram se nina aninga aruman mu ani ninga sangaru taem. Aninga yumura kuwim taiti nuwi kaetam mu ningi baga se nigiring iluwem; ale yu Meribah duap te ira ariga te ninga beterem.
PSA 81:8 Aga kariimet, nedegawa gurugal ale sinar den balsam ewere ikialko! Israel kariimet, aga angamang mu aga agiring ewere ninguru ikialko!
PSA 81:9 Nina nebugura kulukal ale kaem bo kilimik me ta nup patawuralko!
PSA 81:10 Ani Yawe, nenenga Kaem; anigita, nina Egypt memek bagaman se ninga giem ale nengerak tairem. Mel i ko kueral mu balal se ani ningarikko.
PSA 81:11 Bare aninga kariimet agiring me ikiman nunguning; Israel nunumi karogo me kapaman ale agiring me karo tuman.
PSA 81:12 Buta se ani nongomang motam aora biya mu ago nunga bita taem, se nongota nunga ikia memek la karo tuikasan.
PSA 81:13 Aninga angamang motam nunguning mu aga kariimet Israel ninguru agiring ikimon ale aga munan karo tumonko aniso!
PSA 81:14 Uwuta mu asele, ani tairate kager kari memek alo nunga maguwuwasan mu nunga morik ale nunga menawurikko.
PSA 81:15 Arikaya ani me aga kuesan mu nguangamon ale ani asiwik duap ningi nubugura kulukurmonko; se ikup memek nungarsam mu butata pempem anirukko.
PSA 81:16 Bare nina mu, ani inang yaman ningo nunguningkiri mu se, honey yaman nuam mu ningarik se nal ale ningimik karogo terong maukko.”
PSA 82:1 (Asaph wur imi batogam) Kaem biguwura biya bitaruwoso; kari supuling bibiya, kaem gotektek iwita nunumi bitawara, wore arataman se nu ko ikia wetang te balu pagarso:
PSA 82:2 “Nina tutera kawel betesan ale kariimet memek bitawara wore nunga atumu sangorsan, bare amaru te kiwem memek sowore bita talko?
PSA 82:3 Ani iwita beteralko balsam: Nina kariimet kituwura se kuriang nunam nonet kuera wore nunga saongalko! Ale kariimet ikup giman ale baga maguwuwasan wore ningo nuam nongote beteralko!
PSA 82:4 Kariimet baga maguwuwasan ale mel suen biya ko tukunangawasan, wore kariimet memek nuguting te nunga bataguru talko!
PSA 82:5 Nina ningimik ikia ningo mena se nina nguala sipawasan! Ale nina tiromorom ningi aolak iluwasan bore te se, kiwem ningo mu yumu namaram.
PSA 82:6 Ani Kaem Kalel Biya iwita balsam, nina kaem iwita ninimi betesan, bare nina suen la aninga kuriang la.
PSA 82:7 Nina ali ko kariimet tala, se ali ko kariimet kuesan iwitatala, nina kueralko; nina kari supuling bibiya dagulasan ale nunup mena namoso iwitatala dagulalko.”
PSA 82:8 O Kaem, ni bares ale ali lilim ko kariimet suen la nunga bita paguwura mu wetang saparko; mu awuk, ali sor suen la ko kariimet mu am nika la.
PSA 83:1 (Asaph wur imi batogam) O Kaem, kiring me kaloko; kutek me ale kiring me sisirokko!
PSA 83:2 Arikko! nika kager kari memek kager ko kirimi karame mawasan, nuna ni me ka kuesan ale ni kerak barimasan.
PSA 83:3 Nuna yumura la nika kariimet nunga maguwumonko ikia memek bitawasan; ale kariimet ni nunga kuesam wore nunga maguwumonko karogo kaeyawasan.
PSA 83:4 Ale “Tairalko,” masan, “nunga wonong sor likilim la menawunak se Israel ko nup eng am mena namarukko,” ma balsan.
PSA 83:5 Nuna nunga ikia yumura mu ko nongomang suanta awuman; ale tai ilu biguwuman, ale ni kerak barimamonko negawasan.
PSA 83:6 Biguwura motam umu Edom ko kariimet, se Ishmael ko, se Moab ko, se Hagrites ko kariimet;
PSA 83:7 se Gebal ko kariimet, se Ammon ko, se Amalek ko, se Philistia ko, se Tyre ko kariimet.
PSA 83:8 Sor Assyria mu ago tala nongorak sanamaram, mu awuk, nuna Lot ko gue Moab se Ammon nongorak numi kuting iluwam.
PSA 83:9 O Kaem, ni munan Midian ko kariimet nungumik te beterem, ale aking yu Kishon te ni king Jabin, se ko kager supuling Sisera nungumik te beterem, uwutatala nungumik te bitarko.
PSA 83:10 Ni Endor wonong te nunga menawurem, ale ali te nunga warem se iwiman.
PSA 83:11 Ni nunga kari supuling alo Oreb se Zeeb nunga maguwurem uwutatala nunga bitarko; ale nunga bitua kari mu, Zebah se Zalmunna nunga beterem uwutatala nunga bitarko.
PSA 83:12 Mu awuk, nuna balman, “Ana Kaem ko ali welang mu ana tanak se anananga arukko,” ma balsan.
PSA 83:13 O aga Kaem, kupkup iwita nunga parusuwurko, se sua ko wakala marir karogo namoso iwita namamonko.
PSA 83:14 Ale tama giarum kaiso se kaniso, ale sua duruk motongar te mu kaniso iwita,
PSA 83:15 yar daula te nunga karo se nagumon, ale ka marir daula samamer biya te nguangara nungaruko!
PSA 83:16 O Yawe, dolara nungaru, nunga maguwur, ale nika sokel aora garagar mu nunga kasuru se arigimonko.
PSA 83:17 Ale nunga maguwur, se eng am butata nguanga dola se lagamonko, nuna nguanga dola laga eng am kua namamonko.
PSA 83:18 Yawe, ni uwuta bitar se nuna ko ikimon, ni keta suanta ni Kaem Kalel Biya, se ali sor lilim la bitarsam.
PSA 84:1 (Korah ko kuriang alo nunga wur bo) O Yawe Sokel Garagar, nika kuwim laili mu am yawarakala!
PSA 84:2 Ani mu te bagarikko kua lagasam; ni la marak duap, se aninga adera, angimik lilim la nika temple laili mu te ni kerak bagarikko ko kuesam.
PSA 84:3 Inangnang singelngel nika altar duap te singir mosan ale nunga gotek nunga sinar tasan uwutata. O Yawe Sokel Garagar, ni aninga King se aga Kaem.
PSA 84:4 Se kariimet nika temple ningi baga se, nika wur ilu se, nika nip patawusan, mu ninguru amilmilamonko.
PSA 84:5 Kariimet nikate sokel to gilingisan, ale duruk Zion te namamonko ko nongomang biyala aniso, mu nuna marak sokel amilmil ago te bagamonko.
PSA 84:6 Tom tai gusong Ma Niara ko masan mu te kapasan, sor garagarayam mu te, bare kuwim mu geraguk yu te aratu kapawara iwita aratukko, se tuwik kaposo se yu laiso iwitata aratukko.
PSA 84:7 Se sokel amilmil ago la lagamonko; ale suan suan nama Kaem Biya Zion bagoso mu koma te aratamonko.
PSA 84:8 O Yawe Sokel Garagar, aninga guranek ikiko; O Jacob ko Kaem, ikiko!
PSA 84:9 Nanga king nigita nangarem wore marak tuiko; nu anananga karem iwita bagoso.
PSA 84:10 Ani nika temple ningi bagarikko ninguru ko kua lagasam; ani sor bo te, day tom 1000 baga se am amilmilarikko; bare aking day tom suanta nika temple ningi baga se ko amilmil mu, day tom 1000 mu am kia saparam. Ani nika temple ningi kasu nagu aratu se lagarikko ninguru ko kuesam; bare ani kariimet memek mu nunga kawam ningi dagi bagarikko me ta ko kuesam.
PSA 84:11 Mu awuk, Yawe mu anananga King se nanga karem; nu ana nanga Kaem. Nu gomang nangarso, ale nup biya nangarso; ale nu kariimet munan diram la betesan mu anapeya mel te me nogore iluso, mel ningo ningo nungarso.
PSA 84:12 O Yawe Sokel Garagar, awiriya nikate ira sanami lagoso mu amilmilarukko.
PSA 85:1 (Korah ko kuriang alo nunga wur bo) O Yawe, nika gemang lila ka ali tuem; Jacob ko kariimet akingtala bagara yawara nungarem.
PSA 85:2 Ni ka kariimet nunga memek siwurem, ale nunga memek beteman mu ira kaluwu saperem.
PSA 85:3 Nika gemang magara to beta ko beterem, ale gemang tama ko kaniwaram mu susuru gurugu tuem.
PSA 85:4 O Kaem, anananga Saonga Kari, nanga gi ale akingtala nanga nunguruko, nika gemang ikup mu bitar se mena namarukko.
PSA 85:5 Mu ni butata ana nago ko gemang maga se lagarukko e? Ale nika gemang magara mu me ta menarukko e?
PSA 85:6 Ni akingtala sokel iru nangaru se, ana nika kariimet amilmilanak ale nip patawunakko.
PSA 85:7 O Yawe, nika kua ana nangara ko munan wore wetang sapar ale nanga sangaru toko.
PSA 85:8 Ani adogowa gurugek ale Kaem Yawe nu anapeya baluk wore ikiekko; mu nu ko kariimet nu diram la karo tusan mu gomang lila balu nungarso. Bare akingtala me pelemon ale ikia memek bitawaman mu me ta betemonko.
PSA 85:9 Nunguningta, awiriya noko nguangasan mu nu nunga sangaru taukko sinar bagoso, mu te noko kumik nikim nanga ali imi lilim la ira saparukko.
PSA 85:10 Se kariimet nunumi ko kua tui se nunumi nongomang nunguning tua ko munan betemonko; ningo diram la bagara ko munan se bagara lila ko munan mu te bagamonko.
PSA 85:11 Numi gomang tua nunguning ko munan mu ali te barasukko; se Kaem nu ningo diram la bagara ko munan mu duruk uningi bitiruk se tai kaparukko.
PSA 85:12 Yawe mu anapeya ningo ningo mu nangaruk, ale nanga ali welang tuok se na inang duap duap ali imi te barasukko.
PSA 85:13 Se ningo diram la bagara ko munan mu girok ale noko lage te aolak iluwokko mu nungok burangarukko.
PSA 86:1 (David guranek imi batogam) O Yawe, aninga wosenga iki ale aga sangaruko; ani agata aimi sangikko me terong.
PSA 86:2 Ni aninga bitaruko, mu awuk, aninga angamang motam nikate la beterem. Ni aninga Kaem; ani nika ura kari yawara; ani nikate la loaga lagasam.
PSA 86:3 O aga Biya, ni ani ago ko gemang batagukko, mu awuk, ani kowarkalal maiya nika aru lagasam.
PSA 86:4 Nika gemang lila ka ura kari ani aisuko, mu awuk, ani ni keta kete angamang motam bita lagasam.
PSA 86:5 O Kari Biya, ni ningo, se ni memek siwu sapara ko Kaem, se awiriya nika arusan mu ni nunga kua lagasam.
PSA 86:6 Bore te se, O Yawe, degewa gurugu ale aninga guranek imi ikiko; ni aninga niara iki ale aga sangaruko.
PSA 86:7 Aninga ikup ko tom ningi ani ka aurik, mu ani ko ikisam, ni aninga agiring ilupko.
PSA 86:8 O Kari Biya, kaem kasik la nunga ningi mu bo ta nika iwita mena; nika kiwem mu kiwem suen la nunga kia saparam.
PSA 86:9 Sor kasik la ni nunga nungem mu taimon ale ni kema te nip patawumonko; nuna nika nip nikim garagar mu patawumonko.
PSA 86:10 Mu awuk, ni keta ni biya se ni kiwem yawara duap duap nunguningkiri betesam; ni keta suanta ni Kaem.
PSA 86:11 O Yawe, nika kiwem aga kasuru se ani nika kiwem diram la karo tui se lagarikko; angamang motam suanta awur se ani ni keta suanta ka bowa ningi baga se lagarikko.
PSA 86:12 O Kari Biya, ni aninga Kaem, ani angamang motam lilim la te ka nip biya patawurikko; ani nika nip biya pempem la balu se lagarikko.
PSA 86:13 Mu awuk, nika kua ani aisa mu kalel biya; ni ani kuera ko mutim ningi iwita wore aga patawu taem.
PSA 86:14 O Kaem, nunumi patawura ko kari alo agarak barimasan; nuna ilu biguwuman ale aninga momon se kuerikko; nuna ni mel yam ko ka betesan.
PSA 86:15 Bare Kari Biya, ni mu gemang bataga se gemang lila ko Kaem, ni gemang tairate me magoso; se ni ninguru nanga kuesam ale gemang nangara nunguning nangarsam.
PSA 86:16 Buta se kema gurugu ale gemang aisuko; ani nika ura kari, nika ura imet bo ko namar, se aga bataguru to ale sokel aisuko.
PSA 86:17 O Yawe, nika ningo nuam ani ago ko wore ko kausa bo bitar se kager kari memek alo arigimon ale dolomonko, mu awuk, ni aninga sangem ale angamang motam patawurem.
PSA 87:1 (Korah ko kuriang alo nunga wur bo) Yawe ko wonong duruk laili Zion awote kaolam;
PSA 87:2 nu Jacob ko wonong sor suen la ningi, Zion mu nu ninguru ko kueso.
PSA 87:3 O Kaem ko wonong, bala ningo ningo ni ko ko balsan.
PSA 87:4 Kaem iwita balam, “Wonong sor aninga ikisan mu ningi, ani Egypt se Babylonia nunga nunup balik ale, Philistia, Tyre, se Cush mu nunga nunup karogo balik, ale iwita balikko, ‘Sor imi Zion wonong ko kariimet tala,’ maikko.”
PSA 87:5 Nunguningta, Zion ko iwita balmonko, “Kariimet imi, se kariimet umu, mu Zion ko kariimet tala,” ma balmonko. “Se Kaem Sokel Garagar mu eng am Zion sokel tuokko,” ma balmonko.
PSA 87:6 Yawe kariimet nunup giok ale nunup duap te mu iwita batagukko, “Kariimet imi Zion wonong ko kariimet.”
PSA 87:7 Se nuna wur ilumon ale iru seseka se balmon, “Ana nanga mel ningo ningo suen la mu Zion ningi bulowolok maso ale taiso,” mamonko.
PSA 88:1 (Korah ko kuriang alo nunga wur bo) O Yawe, ni aninga Kaem, aninga saonga kari; ani tirom kowarkalal ni kema te ka aru wosenga lagasam.
PSA 88:2 Degewa gurugu ale aninga guranek ikiko; aninga niara nikate betesam.
PSA 88:3 Mu awuk, aninga angamang motam ikup ninguru iram, se ani kua namarikko tom pingi aram.
PSA 88:4 Ani kariimet sang mutim ningi kapaman uwutatala kaparikko pingi arem; ale kari bo sokel mena wore turan bagasam.
PSA 88:5 Ani aga sapaman se kariimet kuera nunga ningi bagasam iwita; ale kariimet nunga moman se kueman ale mutim ningi aniwasan se ni nunga kamili sapa namaram se saonga bo me nungaruko iwita ani bagasam.
PSA 88:6 Ni ani mutim du biya wore iwita ningi aga beterem, se mutim mu ningi mu tiromorom biya.
PSA 88:7 Nika gemang magara mu ninguru aga iramuram, gagi tamun biya aga iramuram iwita.
PSA 88:8 Ni uwuta aga beterem se aninga tiran yawara mu nubiring aisiman, ale mel memek bo iwita agarkasan. Ani lauta biya ningi bagasam iwita se nagurekko me terong.
PSA 88:9 Ani angamang bataga se niara ma te amotam sisiram. O Yawe, ani kowarkalal pempem abugura te baga se nika aru lagasam.
PSA 88:10 Ni kiwem bibiya duap duap mu kariimet kuera nongote me betesam; ale kariimet kuera mu barasasan ale nika nip me patawusan.
PSA 88:11 Nika kua ana nangara ko kiwem mu kuera mutim ningi me ko balsan; ale nika gemang nangara nunguningkiri ko munan mu maga namara ko sor te me ko balsan tala.
PSA 88:12 Agi kariimet kueman ale mutim tiromorom biya mu ningi bagasan mu, nika kiwem bibiya duap duap betesam mu ko ari ikimon i? Mena. Kariimet nungamili sapa namara ko kuwim te namaman mu, nika kiwem ningo diram betesam mu nuna me ko ikisan.
PSA 88:13 O Yawe, ani nikate saonga ko niawasam; turomola pempem aninga wosenga nikate betesam.
PSA 88:14 Bare awuk se ni aninga biriruwusam, ale ani ago ko kema motam kaluwusam?
PSA 88:15 Ani aga kulak ko tom te la yaman ikup imi gi lagerem, ale kuerikko tom pingi aram; ani nika gemang memek ko yaman gi lagerem ale angimik sail menaram.
PSA 88:16 Nika gemang memek ninguru aga iramuram; se nguangara ninguru aga maguwuram.
PSA 88:17 Se kiwem imi kowarkalal maiya mu lom iwita aga lautam ale ninguru aga ira baguram.
PSA 88:18 Ni aninga tiran gar ningo se aga gue suan nunga tagi batagem se aninga bita sapaman; ani tiromorom aga iramuram se agata ningi baga maguwu lagasam.
PSA 89:1 (Ezra ko gue te kari Ethan ko wur) O Yawe, ani pempem nika kua ana nangara ko munan mu ko wur iluwekko; ani nika den bala ale diram la karo tuata mu ko munan mu ko pempem balu se lagarikko.
PSA 89:2 Ani ko ikisam, nika kua ana nangara ko munan mu kumik menara mena; se nika den kaola ale diram la karo tuata ko munan mu, taiti gomang iwita pempem la anirukko.
PSA 89:3 Ni iwita balem, “Ani kari bo angamang tuem ale atumukirem wore ilak den kalem, aga ura kari David ilak den iwita kalem,
PSA 89:4 ‘Nika gue te la pempem bo king ko aratu se lagamonko; ani nika kuriang gue luan udagi maiya biya mu ninguru nunga bituekko.’ ”
PSA 89:5 O Yawe, taiti gomang te nika kiting kiwol suen la nika balu pagorsan, se engel alo duruk wonong te bolala la nika den bala ale diram la karo tuata ko munan mu ko nip patawusan.
PSA 89:6 Taiti gomang te mel bo ta nika iwita mena; engel bibiya ni kerak wete bagara wore bo ni kerak arerem mena tala.
PSA 89:7 Engel bibiya laili nunguningkiri, nika laturu guruga ale ni kerak bagara, mu nika ninguru nguangasan, mu awuk, ni keta suanta kualala biya bagasam.
PSA 89:8 O Yawe, ni Kaem Sokel Garagar, bo sokel ago nika iwita mena; nika den suen la mu diram la karo tusam.
PSA 89:9 Ni gagi lilim la bitaruwasam; ale tom ko tamun bibiya duruk iwita barasoso mu ni lila awusam ale malin tusam.
PSA 89:10 Ni gagi ko mel memek Rahab ko sokel menawurem; iwitatala, nika sokel aora garagar mu te kager kari memek nunga menawurem.
PSA 89:11 Duruk wonong se ali imi mu am nika la; ni keta ali imi se mel suen la awote mu nungem.
PSA 89:12 Ni keta koma worem te basuso mu nungem, ale aking te nama kaposo mu nungem tala. Se duruk ilagala Tabor se Hermon mu wur te amilmil kisisan.
PSA 89:13 Ni yam sokel garagar! Nika sokel mu yam aromemek se kalel biya!
PSA 89:14 Ni kiwem ningo diram se tutera ningo mu nika barim, te ira sanamasam; ni ka munan me gurugusam patawusam, mena, nika kariimet ninguru nunga kuesam, ale ka den nunga manem mu diram la karo tusam.
PSA 89:15 Yawe, kariimet nika nip patawusan ale nika munan yawara mu ko nikim ningi kerak kapetasan mu amilmilamonko.
PSA 89:16 Kariimet imitang mu ni ko ko pempem irua amilmil te bagasan, ale nika munan ningo mu ko ka nip patawusan.
PSA 89:17 Mu awuk, ni ka nikim se ka sokel aora garagar mu te nanga sangorsam; nika gemang motam nangara ko munan mu te nanga king nup biya tuem.
PSA 89:18 O Yawe, ni keta anananga karem bagasam; ni Israel ko Kaem Laili, se ni keta king ana nangarem.
PSA 89:19 Girakala, ipingira bo te, nika kariimet alo iwita nunga manem, “Ani nenenga kari nuar bo atumukirem ale sokel tuem; nu nenenga kari dom ko bagarukko.
PSA 89:20 Ani aga ura kari David arigem ale tam muguri ko welang laili mu supuling te warem, ale marak tuem.
PSA 89:21 Ale ani nu kuting duap ningi nunguning iluwek ale aninga sokel nu tuek se nu sokel karogo bagarukko.
PSA 89:22 Kager kari memek nu ilak kagermon mu me ta kiamonko; kariimet memek bitawara mu nu ilak me terong mamonko.
PSA 89:23 Ani noko kager kari memek nunga menawurik ale awiriya nu me ko kuesan mu nunga moa parusuwurikko.
PSA 89:24 Ani nu angamang tuek ale ilak bagarikko; ani pempem la nu sangik se nu sokel ago se nup biya karogo bagarukko.
PSA 89:25 Ani noko kingdom ulal awurek se gagi yu luan bibiya kiaruk ale sor saki te ago namarukko.
PSA 89:26 Se nu aninga manuk, “Ni aninga Ait, se aga Kaem; ni aninga Bitua se aga Saonga Kari,” maukko.
PSA 89:27 Ani nu aninga kuriang kari giram bilangaram ko iwita bitirikko, se ali imi ko king suen la nunga kiarukko.
PSA 89:28 Ani angamang motam mu noko pempem anirukko; ale den nu ilak kalem mu tom suen biya anirukko.
PSA 89:29 Se noko kuriang gue luan udagi mu aora biya bagamonko; noko kingdom mu taiti gomang aora biya aniso iwitata pempem anirukko.
PSA 89:30 “Bare noko kuriang gue aninga munan den me karo tumon, ale munan den baluwoso iwita me karomon,
PSA 89:31 agi aninga den suen biya mel yam ko betemon, ale aninga kiti guruga ko den ko me sinar tamon,
PSA 89:32 mu asele nunga memek koma bu nungarikko; ani nunga memek koma yaman ikup nungarikko.
PSA 89:33 “Bare aninga angamang David ko kua tuata mu me ta bita taikko; ani saruk nu ilak kanuwem mu uwutata anirukko.
PSA 89:34 Aninga den nu ilak kalem mu me ta kulukek, agi ko ponor bo me ta gurugekko, mena.
PSA 89:35 Agata aga aip laili nunguningkiri mu te saruk nu ilak kanuwem mu uwutata anirukko; ani David me ta kulekko:
PSA 89:36 Noko kuriang gue luan maiya kaparuk ale maiyukko; noko kingdom mu sokel tuek se tom suen biya anirukko, worem nikim kapa lagoso iwita,
PSA 89:37 se sige taiti gomang te kani lagoso iwitatala.”
PSA 89:38 Bare Yawe, ni kari keta king ko beterem wore ko gemang magaram; se ni nu merem ale biring tuem.
PSA 89:39 Nika ura kari ilak den kalem umu kulukem, ale noko king ko kitigat mu ali gege ningi saperem.
PSA 89:40 Ni noko wonong ko por bibiya parusuwurem maguwurem, se noko kawam aora bibiya mu papak mam kapa saparam.
PSA 89:41 Se awiriya noko sor wonong mu duap te lage umu karo nama se, mu noko melmasak tere gi ago namasan; se ali sor saki ko kariimet alo mu nu gusiru gilingisan.
PSA 89:42 Ni kari nu ilak kagerawara mu aking sokel nungarem, se aitak nuna ninguru amilmilasan.
PSA 89:43 Ni noko kager ko melmasak sokel menawurem, ale kager te nu me sangem.
PSA 89:44 Ni king ko sikir kuting te mu bataguru taem, ale ko daiga kuwim patawu ali te saperem.
PSA 89:45 Nu kari sokel ago, bare ni nu ikup tuem se kari garuk sokel mena iwita baga se dolara aromemek iramuram.
PSA 89:46 O Yawe, ni butata anananga ko pempem nimi kaluwu se lagerko e? Ni ana nago ko gemang butata tama ko kani se lagarukko e?
PSA 89:47 Anananga marak bagara ko tom mu tukunangta wore ni ko ikiko; ana ali ko kariimet nanga nungem se tom bo te kuenakko!
PSA 89:48 Kari awuk wore me kueruk pempem marak bagarukko ya? Mena. Ana suen la kuenak ale mutim ningi iwi namanakko pa!
PSA 89:49 O Biya, girakala ni ninguru nanga kuakasam, bare aitak awuk? Ni David ilak saruk kanuwem mu ko kamili saparam agi?
PSA 89:50 Ana nika ura kariimet se den dolara gisan mu ko kamili me saparukko; me ikia alo den ikup nangarsan se yam giwasan mu ko ikiko.
PSA 89:51 O Biya, kari king ilak kagerawara alo mu den dolara manorsan! Ale nu apareyate namoso agi taiso wore den ikup la tusan.
PSA 89:52 Yawe, ana nika nip pempem la patawu se laganakko! Nunguningta! Nunguningkiri!
PSA 90:1 (Kaem ko kari Moses ko guranek) O Biya, ni anananga bagara kuwim ningo; anananga girigir alo nunga tom te, tai aitak, se pempem la butata bagerko.
PSA 90:2 Duruk ali se mel suen la me aratu namaman ko tom te la, ni Kaem kimik menara mena butata bagasam.
PSA 90:3 Ni balsam se ana kariimet aking kupkup ko geragasan; ale balsam, “Nina kariimet ko gue, nina kueral ale ali ko aralko!”
PSA 90:4 1000 yia mu nika ikia loagara te mu kowarkalal suanta se tairate nama menaso iwita; agi sor ko bitua kari tirom sor bitaruwoso se tairate ukiso iwitatala.
PSA 90:5 Agi kariimet ipingisan ale tairate nungamili sapa namoso iwita, ni nanga sarumu warsam. Agi diri turomola wakala yawara beteso ale ulaloso,
PSA 90:6 bare bainga ningi mu kusuga namoso iwitatala.
PSA 90:7 Nika gemang magara mu tama kuamili iwita nanga lakumam, se ana ninguru nguangasan.
PSA 90:8 Ni anananga kiwem memek mu suen la ari sapasam, ale anananga memek yumura la betesan mu agotala ari sapasam.
PSA 90:9 Anananga bagara ali imi te mu nika gemang magara bowa ningi baga lagasan; ale nanga nangamang bataga se niara mu ago eng kua namasan.
PSA 90:10 Ana yia 70 iwita ko bagasan, se bo sail tagiso mu yia 80 taso; bare yia suen la mu ningi mu yaman ikup karogo la, se yia mu tairate menaso se ana mena namasan.
PSA 90:11 Awiri nika gemang magara mu ko iki saparukko terong? Mena. Nika gemang magara ko sokel mu aora biya, se ana mu ko iki se nika nguanganakko.
PSA 90:12 Ana tom maiya biya ali imi te me baganakko; mu ko ni ninguru nanga kasuru se, ana mu te ikia ningo nuam tanakko.
PSA 90:13 O Yawe, tom awila nunguningkiri nika gemang magara anirukko? Ana nika kariimet gemang lila nangaruko.
PSA 90:14 Ni turomola pempem ka kua nangara ko munan mu te, nanga sangaruko; se mu te ana marak baga se mu, wur ilu se amilmil kisu se laganakko.
PSA 90:15 Ana tom suen biya ikup nangaru lagerem, uwutatala aitak amilmil nangaruko; ana yia suen biya baga maguwu lagaman, uwutatala aitak mu amilmil karogo baga se laganakko.
PSA 90:16 Aitak nika ura bibiya sokel karogo mu, ana nika kariimet nanga kasuruko; ale nika sokel aora garagar nikim karogo mu, anananga kuriang imas ago nunga kasuruko.
PSA 90:17 O Biya, ni anananga Kaem, ka gemang lila nangaruko; se anananga ura mel kasik la betesan mu ningo la aratukko; butata marak sokel tui se aratu nangarukko.
PSA 91:1 Awiriya Kaem koma dugu te pempem bagoso mu Kaem Kalel Biya Sokel Garagar mu ko sinar tauk se nu luman bowa ningi yawarakala baga se,
PSA 91:2 Yawe ko iwita balukko, “Ni aninga yumura kuwim, se aga ngatalek aora; ni aninga Kaem, ani ni ko ko angamang ningi nunguning.”
PSA 91:3 Nunguningta, Kaem tareng memek ni ko ko kaluwu beteman mu ko ka sinar tauk ale ka bituok se kuera memek me kimik te tairukko.
PSA 91:4 Nu tarak ko gotek ereso iwitata, ka iramurok se ni ko luman bowa ningi yawarakala bagerko; nu me ka bitirukko, am ka iramurok ale ka sinar taukko.
PSA 91:5 Se ni mel memek tirom ka maguwurokko tairuk mu ko me nguangerko; ale gatu woremkalal ka morukko tairuk, mu ko betela me nguangerko.
PSA 91:6 Se kuera memek tirom ka maguwurokko tairuk, mu me ko nguangerko, woremkalal tairuk mu betela me ko nguangerko.
PSA 91:7 Se kariimet 1000 iwita ni beta dugu te kuemon, 10,000 iwita kiting sengam mu te dagulu kuemon, bare ni mu memek me toko.
PSA 91:8 Kariimet memek alo koma memek tamonko, se ni mu am motam la nungarkiwerko.
PSA 91:9 Ni Yawe nika Kaem Kalel Biya mu nika bagara kuwim se nika yumura kuwim iwita ko arik,
PSA 91:10 mu ni memek bo me arikko, se memek bo nika kawam duap te me tairukko.
PSA 91:11 Nu ko engel alo nunga manuk se nika namara taira mu te ka bitaru se lagamonko.
PSA 91:12 Nuna kiting duap ningi ka ilumon se manga te siwik motam atum mu me dagulko.
PSA 91:13 Ni lion se mot memek nunga nusupuling ita parusuwurko, lion sokel ago se mot memek bibiya karogo la.
PSA 91:14 Se Yawe iwita balam, “Ani nu sangaru taik ale bituekko, mu awuk, nu aninga kueso ale ani abowa ningi bagoso.
PSA 91:15 Nu aninga aurok mu ani kuring iluwekko; nu memek ningi kaparuk, mu ani ilak baga se bataguru taik ale nup biya tuekko.
PSA 91:16 Ale balik se amilmil te tom maiya biya ali imi te baga se, ani noko saonga yawara mu ko iki se lagarukko.”
PSA 92:1 (Wur imi Sabbath tom ko wur) O Yawe, mel biya aninga angamang motam ningi mu ani amilmil ni kisek ale nip patawurik, ale wur duap duap nika nip te iluwekko, O aninga Kaem Kalel Biya.
PSA 92:2 Turomola pempem mu nika kua ana nangara ko munan mu ko balu pagik, ale tirom mu nika gemang nunguningkiri nangara ko munan mu ko balikko.
PSA 92:3 Ale bawe se gita mel te yagowom yawara gurugek ale nika nip patawurikko.
PSA 92:4 Mu awuk, nika kiwem bibiya te ani amilmil aisisam; se ani nika ura bibiya ni keta kiting te beterem mu ko amilmil wur ilusam.
PSA 92:5 O Yawe, nika ura mu bibiya se yawarakala; nika ikia mu du biya, kalel biya, se ulal biya nunguningkiri!
PSA 92:6 Kariimet ikia ningo nongote mena mu me ta ko ikimonko; kariimet ngualara sipira mu me ta ko sinarmonko:
PSA 92:7 kariimet memek mu sirsir iwita pagamon, se memek bitawara ko kariimet mu yawarakala ko barasamonko, bare nuna me ikisan, nuna memek biya tamon ale menara biya menamonko.
PSA 92:8 Bare O Yawe, ni keta kalel biya nunguningkiri, ni pempem bagasam.
PSA 92:9 Nunguningta nunguning, kari ni kerak barimasan mu mena namamonko; memek bitawara ko kariimet mu parasa namamonko.
PSA 92:10 Bare ni sokel aisem se aninga asokel mu buffalo diwang ko sokel iwita; ni amilmil ningo wore aisem se ani amilmilasam.
PSA 92:11 Ani amotam te aga kager kari memek alo ikup yaman giman se nungarkem; ale adogowa te niaman se nunga niara ikiem.
PSA 92:12 Kariimet ningo diram bagara mu tam ningo naur iwita aragamon, ale Lebanon ko tam aora sida mu iwita tarigimonko.
PSA 92:13 Nuna Yawe ko kawam ningi tam ningo iwita araga se nunguning yawara kapa se lagamonko.
PSA 92:14 Nuna garukamon ta wore yam nunguning kapa se lagamonko; nuna tam iru, nunguning duap beteram ale kaposo iwita, sokel karogo la baga se,
PSA 92:15 ni ko ko iwita balmon, “Yawe ningo diram la baga lagoso; nu anananga manga gek am, se memek bo ta noko ningi me aniso,” ma balmonko.
PSA 93:1 Yawe nu King Biya; nu nup biya nunguningkiri se sokel garagar. Nu ali sokel ago nungam se gek am aniso, ale me namaruk tairukko.
PSA 93:2 O Yawe, ni duap te nunguningkiri bagakasam, ale mel suen biya me aratukaso la, ni tom suen biya ko king bagakasam.
PSA 93:3 Gagi mu nirung biyala kaposo, ko tamun sokel ago kelagoso se nirung biyala barasoso.
PSA 93:4 Bare ni mu am kualala biya, sokel ago nunguningkiri bagasam.
PSA 93:5 O Yawe, nika munan den mu tom suen biya ko; se nika temple tom suen biya laili nunguningkiri anirukko.
PSA 94:1 Yawe, ni kariimet memek bitawara mu koma memek nungara ko Kaem; buta se ni ka gemang magara nunga kasuru se arigimonko.
PSA 94:2 Kaem, ni kariimet nunga tutera ko Kaem, bares ale nunumi patawura ko kariimet ewere koma memek nungaruko.
PSA 94:3 O Yawe, tom awila nunguningkiri kariimet memek bitawara wore amilmil te bagamonko? Nononga tom awila aniso?
PSA 94:4 Nuna nunumi patawura ko den balu balu geragasan; ale nunumi ninguru patawusan.
PSA 94:5 Yawe, nuna nika kariimet nunga eresan nongorak kapasan, kariimet nika ma nunga balem wore nunga bita maguwusan.
PSA 94:6 Nuna imet gera mu se, kariimet iwareng tai nangarak bagara mu nunga mosan se kuesan, kuriang marmar mu agotala nunga mosan se kuesan.
PSA 94:7 Ale balsan, “Yawe me arigiso; Jacob ko Kaem mel ana bitawasan mu tawun biya me ko ikia taso,” masan.
PSA 94:8 Nina kariimet sikina alo, awuk se suwutata nguala sipa lagasan? Nina amaru te ikia ningo tal ale sinararalko?
PSA 94:9 Kaem nu ana nadogowa nungam mu nu kota due mena agi? Nu tala namotam nungam mu nu kota motam mena agila?
PSA 94:10 Kaem ali lilim munan tuiwoso mu, memek koma bu me ningaruk agi? Nu ali lilim ko kausa kari se, awuk, nu kota pa ikia ko tukunangaram agi? Mena.
PSA 94:11 Yawe nu kariimet suen la nunga ikia mu iki ari saposo; nu ko ikiso mu nononga ikia mu mel yam iwita.
PSA 94:12 O Yawe, kariimet ni ka munan den te nunga kiti gurugusam ale nunga dingumusam mu amilmilamonko.
PSA 94:13 Nuna ikup gisan, bare ni nunga sangorsam, ale nongorak bagasam la, kager kari memek mu mutim ningi nama sapasan.
PSA 94:14 Yawe ko kariimet me ta nunga bitiruk ale me ta buring gurugu nungarukko, mena.
PSA 94:15 Buta se ikup te nunga ko munan mu aking diram la aratuk se kariimet munan diram la karo tusan mu amilmilamonko.
PSA 94:16 Awiri ani ago ko barasuk ale kager kari memek nunga menawurokko? Awiri ani ago ko sanamaruk ale kiwem memek betera ko kariimet nongorak barimarukko? Kariimet bo mena. Yawe kota suanta.
PSA 94:17 Se nu ani me aga saongam le mu, ani maingkala kuera mutim ningi aniwasam le.
PSA 94:18 Ani asiwik palengam se “dagulasam” maem, bare Yawe, ni kua aisem ale agiting duap ningi aga iluwem.
PSA 94:19 Tom ani angamang motam kapakaso se magiwakasam mu, ni angamang motam patawukasam ale amilmil aisukasam.
PSA 94:20 Ni memek bitawara ko kari supuling mu nongorak me nimi kiting ilusam; nunga bitua bowa ningi mu kariimet ikup memek ari gilingisan.
PSA 94:21 Nuna kariimet kiwem memek betesan mu nunga sangorsan ale kariimet ningo mu kuera mateng ko lage te nunga betesan se kua namasan.
PSA 94:22 Bare Yawe mu aninga ngatalek aora; aninga Kaem mu aninga manga gek am, ani te aimi kaluwusam.
PSA 94:23 Nu nunga kiwem memek mu ko koma memek nungaruk ale nunga maguwurokko; Yawe, anananga Kaem, mu nunga menawu saparukko.
PSA 95:1 Tairal se Yawe nup patawunakko; sail te ainak amilmilanakko. Nu nanga Saonga se nanga Manga Gek wore ko wur ilunakko.
PSA 95:2 Ana nu koma te kasu nagunak ale amilmil tunakko; ale wur bawe te nup biya patawunakko.
PSA 95:3 Mu awuk, Yawe mu nu Kaem Biya sokel karogo; nu King, nu kaem kawel suen biya nunga kiaram.
PSA 95:4 Nu ali lilim la bitarso; sor gomeng du biya tai nama duruk kalel kalel te mu nu la bitaru saposo.
PSA 95:5 Gagi mu noko, mu nu nungam; se ali mu nu kota kuting te nungam ale bitarso.
PSA 95:6 Yawe kota nanga nungam, se tairal se koma dugu te nabugura kulukurnak ale nup patawunakko,
PSA 95:7 mu awuk, nu anananga Kaem, se ana mu noko kariimet; nu noko sipsip iwita nanga bitarso ale nanga sinar taso. Se aitakta nina ko aira ikial, mu karo tualko.
PSA 95:8 Nu iwita balso: “Nina nengemang aora biya me bagaralko! Girakala ninga taleng girigir sor garagarayam te, sor Meribah se Massah mu te baga se bitakasan mu turan te me beteralko!
PSA 95:9 Nuna ani kilek kilek sokel ago te nunga sangikko beterem mu ari gilingiman, bare aninga ira arikasan, ale angimik ko den duap duap balukasan.
PSA 95:10 Se yia 40 ningi ani kariimet mu nunga ko angamang magakaso se ani nunga balem, kariimet imi nunga ikia nongomang kirker namoso. Nuna aninga agiring karo tumonko mia gilingisan.
PSA 95:11 Se ani angamang magaram se den aora biya balem, nuna aninga kuwim mu te utu nagumon me nonoman sapamonko, ma balem.”
PSA 96:1 Wur iru bo ilu se Yawe nup patawuralko; ali lilim la ko wur iluwalko.
PSA 96:2 Yawe ko wur iluwal ale nup patawuralko; nu anananga sangaru tam mu ko pempem balu paogalko.
PSA 96:3 Noko nikim sokel se kiwem bibiya beteram mu kariimet lilim la nongoma te wetang saparalko.
PSA 96:4 Mu awuk, Yawe nup biya, se nup kualala biya patawura mu diram nunguningkiri; kaem kawel nunga ningi nu kota suanta Kaem nunguning, se ana nu la bowa ningi baganakko.
PSA 96:5 Ali sor saki nunga kaem mu kaem kawel, bare Yawe mu taiti mel suen la nungam.
PSA 96:6 Nu king biya nup ago se sokel ko duap; noko kuwim laili mu ningi nu nikim sokel ago bagoso.
PSA 96:7 Ali sor suen la ko kariimet, Yawe nikim sokel karogo se ko nup patawuralko.
PSA 96:8 Nu King nup biya se nikim ko duap; se munan mel gial ago tairal ale ko temple laili mu ningi kaparalko.
PSA 96:9 Noko munan laili se diram nunguningkiri mu ko iki se nup patawuralko; ali lilim la nu suwik duap ningi la kapa saparal ale nup patawuralko.
PSA 96:10 Sor suen la nunga ningi balal, “Yawe nu king!” malko. Nu ali sokel ago nungam se gek am aniso, ale me namaruk tairukko; nu kariimet diram la nunga tuterukko.
PSA 96:11 Taiti se mel suen la kualala mu amilmilaralko, se ali lilim la mu betela ko; se gagi kelage ale nirung bitar se, mel duap duap ningi mu suen la koma suanta betemonko.
PSA 96:12 Se ningam se na inang suen la ningi mu amilmilaralko; se tam bibiya giarum ningi mu suen la amilmil betemonko.
PSA 96:13 Se melmasak imi suen la Yawe amilmil tumonko. Nu taiso! Nu taiso mu ali lilim tuterukko. Nu munan diram la te ali lilim tuterukko, ale noko munan nunguning se diram mu te ko kariimet nunga giokko.
PSA 97:1 Yawe sor suen la bitaruwoso, buta se ali sor suen la amilmilaralko; lang korang se tual gotektek, amilmilaralko!
PSA 97:2 Taiti nuwi se sor tiromorom biya mu nu lautam ilak bagoso; nu kiwem ningo diram se tutera ningo mu noko barim, te ira sanamoso.
PSA 97:3 Tama nu koma ko giriso ale kager kari memek nu ilak barimawara mu suen la nunga kai saposo.
PSA 97:4 Nu pure nikim beteso se ali lilim la awote kaposo; se ali lilim arigiso ale uririkiso.
PSA 97:5 Yawe mu nu ali sor suen la ko Kari Biya, se duruk bibiya mu nu koma te parasa kapasan.
PSA 97:6 Taiti gomang mu noko munan ningo diram mu ko balu pagaruwoso, se kariimet sor suen la te mu noko nikinang biya mu arigisan.
PSA 97:7 Kariimet awiriya kaem kawel nunup patawuwasan mu dolomonko; nuna kuar anapeya te nunumi patawuwasan mu dolomonko; mu awuk, kaem kawel suen la mu Kari Biya koma te nubugura kulukurmonko.
PSA 97:8 Zion ko kariimet mu owore iki gilingiman ale amilmilasan, se Judah ko wonong suen la mu agotala ko amilmilasan, mu awuk, nuna nika tutera ko munan ninguru ko kuesan.
PSA 97:9 O Yawe, ni Kaem Kalel Biya, ni ali lilim pulawurem; ni kaem kawel suen la nunga kiarem ale kalel biya bagasam.
PSA 97:10 Awiriya Yawe ko kueso mu kiwem memek suen la buring tuokko; mu awuk, nu kariimet munan diram la karo tusan mu nunga bitarso, ale kariimet memek nuguting te nunga bataguru taso.
PSA 97:11 Kariimet ningo diram la bagasan mu nikinang te bagasan; uwutatala kariimet nongomang motam ningo diram mu amilmilasan.
PSA 97:12 Nina kariimet ningo diram la bagasan mu, Yawe ko amilmilaral, ale ko nup laili mu patawuralko.
PSA 98:1 Wur bo iru Yawe ilu tualko, mu awuk, nu ikia bibiya duap duap beteram se aratam; noko kuting sengam mu laili, kota ko kuting te ko kariimet nunga giam.
PSA 98:2 Yawe kiwem te ko kariimet nunga giam mu wetang awuram; ale ko kiwem ningo diram la mu sor suen la nunga kausam.
PSA 98:3 Nu ko den Israel kariimet nunga maonam, nu gomang nungaruk ale nunga sinar taukko mam, mu ko kuamin ares mam ale yawarakala nunga saongam ale nunga giam; se umutang te sor suen la ko kariimet noko saonga yawara beteram mu wetang te ari gilingiman.
PSA 98:4 Ali lilim ko kariimet suen la, nina Yawe ko amilmilaral ale ko wur iluwalko; wur te se amilmil ko ngata nirung te nup patawuralko.
PSA 98:5 Bawe moral ale wur iluwalko; gita se yukelele te yagowom ningo nungal ale ko nup patawuralko.
PSA 98:6 Trumpet se kua sokelel itugumal ale, sail te airal ale Yawe ko amilmilaralko. Nu anananga King.
PSA 98:7 Buta se gagi, ni nirung bitarko, se nina melmasak suen la ningi mu wur iluwalko; ale ali lilim la se, melmasak suen la awote mu karogo tala ngata beteralko!
PSA 98:8 Nina yu luan bibiya, nigiting moralko; nina duruk suen la, bolala la amilmil wur iluwalko!
PSA 98:9 Suen la Yawe koma te wur iluwalko, mu awuk, nu taiso mu ali lilim tuterukko. Nu ali ko kariimet lilim la kiwem ningo diram se munan yawarakala mu te nunga tuterukko.
PSA 99:1 Yawe sor suen la bitaruwoso, buta se sor suen la nguangamon ale barowara mamonko; nu ko daiga kuwim te daigam se engel bibiya nu laturman ale bagasan, buta se ali lilim uririkirokko.
PSA 99:2 Yawe ko sokel Zion ningi mu kalel biya; sor suen la mu noko nup patawusan.
PSA 99:3 Nuna suen la noko nup biya se yawarakala mu yam patawumonko. Nu laili pempem bagoso!
PSA 99:4 Nu mu anananga King sokel garagar; nu diram la tutera ko kiwem mu ko kueso ale ko sail tagiso; ale nu munan ningo se kiwem diram mu ana Israel nanga ningi beteram.
PSA 99:5 Buta se Yawe, anananga Kaem, ko nup kalel biya patawunak ale suwik duap ningi nabugura kulukurnak ale perr tunakko, mu awuk, nu laili nunguningkiri.
PSA 99:6 Moses se Aaron mu noko priest nunga ningi karogo bagakasan, se Samuel mu nunga bo tala, nuna Yawe arukasan se nuguring ilukaso.
PSA 99:7 Nu taiti nuwi ningi baga se nongorak munakakaso; se nuna noko munan den nungaram mu karo tuikasan.
PSA 99:8 O Yawe, anananga Kaem, ni ka kariimet nuguring ilukasam; ni Israel ko memek siwura ko Kaem; tom nuna memek bitakasan mu ni bu nungarukasam, bare aking nunga gikasam ale nunga memek siwu nungarukasam.
PSA 99:9 Buta se ana Yawe, anananga Kaem, ko nup kalel biya patawunak ale noko duruk laili mu te nabugura kulukurnak ale perr tunakko, mu awuk, Yawe, anananga Kaem, mu laili nunguningkiri.
PSA 100:1 Ali lilim ko kariimet, nina suen la amilmil nirung beteral ale Yawe nup patawuralko.
PSA 100:2 Amilmil wur te tairal ale koma te nup patawuralko.
PSA 100:3 Ale ikialko, “Yawe nu Kaem!” Nu kota nanga nungam, se ana noko; ana noko kariimet, se nu nanga bitarso.
PSA 100:4 Ana nangamang amilmil biya te kasu nagunak ale ko temple laili ningi nup patawunakko.
PSA 100:5 Mu awuk, Yawe mu ningo, se noko kua nangara ko munan mu kumik menara mena; se ko munan nangarak pempem la baga lagara mu, gue suen la te ta, wore am koma suanta tai lagoso.
PSA 101:1 (David ko wur) O Yawe, ani nika kua nangara ko munan se ka bitua ningo diram mu ko, wur ilu se ka nip patawurikko.
PSA 101:2 Ani aimi ko sinar taik ale munan diram te la bagarikko angamang aniso, se tair ale aga sangaruko. Aninga ura luan ningi munan diram la aratuk se arigekko;
PSA 101:3 munan memek mu amotam te aratuk se me arigekko. Ani kariimet nubiring ni kisisan mu nunga betera kaora mu mesam, ale me ningi bagarikko.
PSA 101:4 Kariimet kawel kuruwim mu arungu me dugu karikko; ani kilek memek suen la abiring tuekko.
PSA 101:5 Se awiriya saki alo nubiring ko den memek balso, mu ani kuring kalikko; se awiriya numi patawura supuling lagara ko kilek mu te geragoso, mu ani yam amotam la me ariwirikko, ani karikko.
PSA 101:6 Ani kariimet ni kiring karo tusan mu la nunga kua se, balik se agarak bagamonko; kariimet nunga bagara aolak diram mu la aninga ura kariimet bagamonko.
PSA 101:7 Kawel kari memek bo ta ani king aga bitua bowa ningi me bagarukko, ale kariimet kuamili suring ilagala mu aninga amakete me ta bagarukko.
PSA 101:8 Ani turomola pempem barasik ale sor imi te kariimet memek alo nuguring kalikko; ale Yawe ko wonong ningi kariimet memek suen la nunga karik se watingi aratamonko.
PSA 102:1 (Yaman ikup memek ningi baga se, Kaem ko saonga ko guranek) O Yawe, aninga guranek ikiko; ni aninga sangaruko ka arusam.
PSA 102:2 Ani ikup biya ningi kaperem ale bagasam, se ni ani ago ko kema motam me kaluwurko. Degewa gurugu ani aisuko; tom ani airik mu ni tairate agiring ilupko.
PSA 102:3 Mu awuk, aninga marak bagara ko tom ali imi te mu, tairate tama bur iwita mena namoso; aga angimik sokel mu tama ningi barasuwoso iwita.
PSA 102:4 Aninga angamang motam mu, sirsir maraka namoso iwita marakam; ale ani agiring inang dulam.
PSA 102:5 Ani yaman karogo sail te nia kika lagasam, se angimik guang mu tairam angimik sokelel karogo numi iluwam.
PSA 102:6 Ani sor merang ko inangnang urkuk iwita, sor magaram kueneram wore ningi bagasam.
PSA 102:7 Ani taga anisam bare angimik anira mena; ani inangnang bo kota kawam gul te dagi pata lagoso iwita baga lagasam.
PSA 102:8 Kowarkalal maiya kager kari memek angamang maguwura den balu lagasan; nuna ninguru tala aip maguwusan ale am maga namarikko balsan.
PSA 102:9 Ani tama nuwi mu na ko iwita nasam, ale amononge yu mu yu ko nasam,
PSA 102:10 mu awuk, nika gemang magara mu aromemek, se ni aga tagi patawurem ale mel memek bo iwita due ko aga saperem.
PSA 102:11 Aninga marak bagara ko tom mu sor awuru iluwam taiso ko tiromorom iwita; ani sirsir merang maraka namoso wore iwitatala.
PSA 102:12 Bare O Yawe, ni king ko butata pempem baga se lagerko; kariimet gue luan udagi taiwasan mu nika nip biya mu balu iki se lagamonko.
PSA 102:13 Ni bares ale nika wonong Zion gemang tuiko, nu imet itiwik bo ni gemang tua iwita gemang tuiko; mu awuk, ko tom ni balu beterem mu tai aratam.
PSA 102:14 Nika kariimet alo Zion mu magaram kueneram bare am ko kuawasan; ale parasaram magaram bare ko nongomang am batagawoso.
PSA 102:15 Sor suen la mu Yawe ko nguangamonko; ali imi ko king suen la mu nika nikim aora garagar mu ko nguangamonko.
PSA 102:16 Mu awuk, Yawe mu Zion akingtala kalokko, noko nikim aora garagar mu te numi wetang saparukko.
PSA 102:17 Nu ko kariimet magaman kueneman mu nunga guranek ikiokko; nu nunga niara wosenga mu buring me tuokko.
PSA 102:18 Buta se kuriang gue luan udagi taiwasan mu nunga den imi bataguru beteralko se nunga tom udagi mu te, pempem kau tutia iki se Yawe nup patawu se lagamonko.
PSA 102:19 Den umu iwita bataguru beteralko: “Yawe kualala ko sor laili mu te loagaram se tai kaparam, duruk wonong te baga se ali arigam gurugam ale
PSA 102:20 kariimet talipara ningi kua namamonko bagaman mu nunga niara ikiam, ale nunga songkuring kaogam se arataman,” iwitata batogalko.
PSA 102:21 Umu te asele, tom kariimet nunga kingdom koma koma te nup patawumonko tai Jerusalem ilu biguwumon, mu nuna noko nup Zion ningi mu biyala balu pagarmon se nu nup biya taukko.
PSA 102:23 Ani kulak se asokel ago, bare nu aninga asokel menawuram; nu aninga marak bagara ko tom tukunang awuram tala.
PSA 102:24 Se ani iwita balem: “O aga Kaem, aninga tom luan kusumuri me bataguruko! Ni kimik menara mena; kuriang gue suen biya nama lagoso, bare ni am butata baga lagasam.
PSA 102:25 Duap te nunguningkiri girakala biya, ni ali imi ko nukuri yager beterem; se taiti gomang kualala mu, nika kiting kiwol.
PSA 102:26 Melmasak suen la umu mena namamonko, bare ni mu butata baga se lagerko; nuna suen la nanimi te ira ko guang iwita gigira amonko; se guang gigira aram se waru sapara ale iru gia ko iwita, ni nunga menawur se mena namamonko.
PSA 102:27 Bare ni am koma suanta bagasam, ale ni mu kimik menara mena.
PSA 102:28 Nika kariimet nunga kuriang mu ni kema te bagamonko; nononga gue te mu eng am ni kema te pempem butata baga se lagamonko.”
PSA 103:1 (David ko wur) Ani Yawe ko nup patawurikko; angamang motam lilim te noko nup laili mu patawurikko.
PSA 103:2 Ani Yawe ko nup patawurikko; noko munan ago ko beteram mu me ta ko angamili saparukko.
PSA 103:3 Nu aninga memek suen la kututuwuso, ale aga kuera ikes menawuso.
PSA 103:4 Nu kuera mutim ningi aga bataguru taso ale gomang aisu se kua aisu lagoso.
PSA 103:5 Nu munan ningo ningo angimik te beteso se ani taraga iwita kulak sokel ago la bagasam.
PSA 103:6 Yawe ko munan ningo diram mu te, kariimet nunga bita maguwusan mu nunga sangarso.
PSA 103:7 Nu ko munan, ko ikia mu Moses kausam, ale kilek bibiya Israel te nunga sangukko mu beteram se ari gilingiman.
PSA 103:8 Yawe ko gomang bataga se ko gomang lila mu biya, se nu gomang tairate me magoso, se ninguru nanga kueso.
PSA 103:9 Nu ana ining me nangaru lagoso, ale ko gomang magara me ilu lagoso.
PSA 103:10 Ana nanga memek koma memek tanakko, bare nu memek me nangarso; ana memek suen biya mu ko koma, memek biya tanakko, bare uwuta me beteso, mena.
PSA 103:11 Taiti kalel biya ali kiaram iwita, noko kua nangara ana kariimet nu bowa ningi bagasan mu nanga iramuram.
PSA 103:12 Koma worem bausa se worem kapara mu awar bibiya iwita, nu nanga memek mu siwu waram se awar bibiya namaram.
PSA 103:13 Se kari bo ko kuriang gomang nungarso iwitatala, Yawe ana kariimet nu bowa ningi bagasan mu gomang nangarso.
PSA 103:14 Mu awuk, nu aguwaya anananga nungam mu ko ikiso, ale nu ko ikiso mu ana ali te nanga nungam.
PSA 103:15 Sirsir tom tukunangta baga marakaso iwita, ana kariimet nanga marak bagara ko tom mu uwutata. Ana diri wakala tom tukunangta baga,
PSA 103:16 marir nanga ituguso se piri palaga namasan se udagi me nangarkasan iwita.
PSA 103:17 Bare kariimet Yawe bowa ningi bagasan, mu nu pempem nunga kua lagoso; ale ko ningo nuam mu nunga kuriang imas mu karogo la nongote beteso.
PSA 103:18 Awiriya noko den kaolam mu ko sinar taso ale ko kuring karo tuso, mu nu uwutata nunga beteso.
PSA 103:19 Yawe duruk wonong te baga se mel singir la nu la bitarso.
PSA 103:20 Nina Yawe ko engel sokel ago, nu kuring bowa ningi baga se noko den karo tusan, mu noko nup patawuralko.
PSA 103:21 Nina suen la nu ilak baga se kuring karo se ura betesan, mu noko nup patawuralko.
PSA 103:22 Nina melmasak suen la nu nungam se noko bitua bowa ningi bagasan, mu noko nup patawuralko. Se ani mu betela ko nup patawurikko.
PSA 104:1 Ani angamang motam lilim la te Yawe nup patawurikko. O Yawe aninga Kaem, ni nip biya; ni King Biya, se sokel karogo.
PSA 104:2 Ni kakirip bo yamel siraram biya te numi ira iwita, ni ka nikim biya mu te nimi irem ale nikinang biya ningi bagasam; ni taiti gomang kari bo kawam sel tagi kam tagirem,
PSA 104:3 ale yu biya kualala mu ko kuali nunguningkiri ka wonong kalem. Se taiti nuwi mu nika karis iwita, se daula ka giso kerak namoso taiso.
PSA 104:4 Ni balsam se marir daula mu nika den gi karogo nama taisan; se tama kuamili nikim aora biya mu nika ura kari ko bagasan.
PSA 104:5 Ni ali imi ko nukuri nungem ale nukuri mu awote ali imi nungem; se me ta namoso taiso, mena.
PSA 104:6 Ni girakala yu mu guang iwita te duruk ali lilim la iramurem se aniram; yu mu duruk suen la nunga iramuram.
PSA 104:7 Bare ni aking sail ago, pure paga kam, yu tagi taukko balem, se palenga namaram ale
PSA 104:8 duruk bibiya ko gamung kaoram nama sor wolong ningi kapa nama, ko kuwim ni maingkala nunguru beterem mu te ilu biguwuram.
PSA 104:9 Ni yu ko munan gek am beterem, se me ta kia kaparuk ale ali lilim udagi me ta ira kaluwurokko.
PSA 104:10 Ni yu ali ningi nungem, se tengesan ale koropong ningi kapasan, ale duruk kulupik ningi nagusan nama kapasan.
PSA 104:11 Se donkey diwang se giarum ko mel suen biya yu mu nasan, ale udagi yu ko me kuesan.
PSA 104:12 Se inangnang binga geragasan mu yu mu duap te tam kuali singir mosan ale baga se, tam kower te dagi dagi wur ilu gilingisan.
PSA 104:13 Se ni ka wonong kuali biya mu te baga se, tuwik te duruk mel yu nungarsam, se ali awote tam mayang mel suen la amilmil te nunguning kapasan.
PSA 104:14 Ni balsam se sirsir mel bulmakau namonko mu aragoso, ale mel duap duap ko yango, kariimet sapa namonko, mu aragoso:
PSA 104:15 waen, kariimet amilmil nungarso mu se, olive oil, kariimet nungumik sapasan mu se, barley, bread ko kaisan nasan ale sokel karogo bagasan.
PSA 104:16 Se Yawe ko tam sida Lebanon sor te aguwam mu yu karogo terong ma saposo.
PSA 104:17 Se inangnang seng kuali singir mosan ale kuwim tasan.
PSA 104:18 Se duruk kalel bibiya mu goat diwang nunga kuwim; se manga gogong mu mel gotektek sang nunga yumura kuwim.
PSA 104:19 Ni sige se ko bagara aolak mu ana mel duap duap ko tom nanga kausokko beterem; se worem mu tom nu te nama kaparukko mu ko ikiso.
PSA 104:20 Ni tiromorom tagisam se ana tirom nangarso, se giarum ko mel suen la aratasan ale nasan gisan.
PSA 104:21 Se lion mu mel moa namonko sail te niasan ale inang Kaem nungaram wore ko loagasan;
PSA 104:22 se turomola worem numi diruwuso mu aking pila nunga kuwim yumura te taga anisan.
PSA 104:23 Asele kariimet mu nunga ningam ura mel ko barasasan ale ura iluwasan la baingaso.
PSA 104:24 O Yawe, nika ura mu am ningi awote nunguningkiri! Ni ka ikia sinar te la mel nunguru saperem; ali imi nika mel duap duap ago terong ma saparam.
PSA 104:25 Ayo, gagi mu aromemek se ulal biya; mel karanga nama taisan se, mel bibiya se gotektek talip ago, kaura moke mena, mu ningi bagasan.
PSA 104:26 Yagor dal awote namasan taisan, se gagi ko mel bibiya Leviathan masan, ni nunga nungem, mu ningi tinga kola gilingisan.
PSA 104:27 Mel bibiya se gotektek suen la ni nunga nungem imi mu, na ko kuesan mu ni kiting te la na nasan ale nikate la loaga lagasan.
PSA 104:28 Se tom ni na nungarsam mu nuna gi nasan; tom ni kiting urukusam, mu nana mel ningo ningo karogo terong masan.
PSA 104:29 Bare ni biring gurugu nungarsam, mu nuna biririkasan ale nguangasan; tom ni nunga marak gotek te bagasan mu tagi kutuwusam, mu nuna kuesan ale kupkup ko geragasan.
PSA 104:30 Bare tom nika marak betesam se tai kaposo, mu mel suen la aking ali karogo terong ma saposo.
PSA 104:31 Mel ningo nunguningkiri mu, Yawe ko nikim garagar tom suen biya anirukko; aninga angamang nu mel suen biya nungam mu ko ninguru amilmilarukko.
PSA 104:32 Nu nup biya sokel garagar, se motam te la ali arigiso mu ali uririkiso; ale duruk kau taso mu tama bur barasoso.
PSA 104:33 Tom ani marak bagasam imi mu ani Yawe ko wur ilu se lagarikko; ani tom suen biya aga Kaem ko wur ilu se ko nup patawurikko!
PSA 104:34 Ani Yawe ko ninguru amilmila se, kutek maem ale nu ko ko ikia bita lagerem, wore aninga angamang nu ko amilmilarukko.
PSA 104:35 Bare kariimet ikia memek betesan mu ali imi te am mena namamonko. Ani angamang motam lilim la te Yawe ko nup patawurikko! Aleluya!
PSA 105:1 Yawe amilmil tual ale noko nup biyala patawuralko! Noko munan beteram wore sor suen la ko kariimet nunga maonal se ikimonko.
PSA 105:2 Wur iluwal ale nup patawuralko; mel bibiya beteram mu ko balalko.
PSA 105:3 Nina noko kariimet ko bagasan, se noko ninguru amilmilaral ale ko nup laili patawuralko.
PSA 105:4 Yawe ninga sangukko kote namaral ale nu te la ira sanami se lagaralko.
PSA 105:5 O Israel, nina Kaem kilek bibiya ningo ningo beteram mu ko ningamin tugumal ale nu kuring kuluka ko kariimet alo memek nungaram mu ko ago ikialko.
PSA 105:6 Nina noko kariimet, ko ura kari Abraham tuagu te, kapa Jacob tuagu te ko kariimet.
PSA 105:7 Nu Yawe, anananga Kaem; nu ali lilim la iramuram ale bitaruwoso.
PSA 105:8 Noko den Abraham ilak kaolam mu tom suen biya anirukko, Isaac ilak kaolam mu betela nu me ko kuamili saparukko, mena. Mu den mu am tom suen biya anirukko.
PSA 105:10 Akingtala nu Jacob ilak den mu kaolam, ale den mu Israel ko kuriang imas nongote tom suen biya anirukko mam.
PSA 105:11 Ale balam, “Ani ali sor Canaan mu ni se ka kuriang gue arungu ningarikko,” mam.
PSA 105:12 Tom mu te gue me pagakaso, se nuna ilagalata, se kariimet iwareng iwita Canaan kariimet nunga ningi bagakasan.
PSA 105:13 Bare sor suanta te me bagakasan; king bo ko bilik te baga barasu nama bo kote, uwuta uwuta geraga bagakasan.
PSA 105:14 Bare Yawe me nunga bitakaso ewere te se, kariimet bo me ta nunga bita maguwukaso; nononga ningo ko nu king alo den sail ago nunga maonam ale mam,
PSA 105:15 “Nina kariimet motam gotek aninga ma balem imi me ta nunga kau talko; ale aga prophet alo memek bo nungumik te me beteralko,” mam.
PSA 105:16 Udagi te nu balam se karak biya nunga sor te kaparam, ale nunga inang mel suen la mena saparam.
PSA 105:17 Bare nu maingkala ikia bo giram beteram, mu Joseph ura dungan kari iwita ko diaman ale ilak Egypt namaman se bagakaso.
PSA 105:18 Se ko sowek sen te kaloman, ale ain biya mu dogotak tuguman, se yaman kua se baga,
PSA 105:19 den suen la nu kuring te aratam mu nunguning kaparam; se mu te Yawe ko den Joseph ko balam mu nunguning aram.
PSA 105:20 Se Egypt ko king mu balam se Joseph talipara ningi mu beteman se aratam; nu kariimet nunga king biya se balam se uwutata aratam.
PSA 105:21 Nu Joseph nu bowa ningi kari dom ko beteram se ko mel suen biya bitarukaso.
PSA 105:22 Joseph king ko ura kari bibiya se king ikia sinar kari alo suen la nunga bitaru se nunga kiti gurugukaso.
PSA 105:23 Asele Jacob ko kariimet karogo Egypt namaram ale tom sang ko, Ham ko ali umu te bagakaso.
PSA 105:24 Se Yawe balam se noko kariimet gue mu pagam, ale suen biya nunguningkiri se Egypt alo kariimet umu arigiman ale nguangakasan.
PSA 105:25 Ale nunga nongomang magakaso, se kawel kiwem te ninguru nunga bita maguwukasan.
PSA 105:26 Bare Yawe nu ko ura kari Moses se Aaron ilak ura nungaram
PSA 105:27 se nuna Ham ko ali Egypt ningi kiwem duap duap sokel ago bitakasan se aratukaso.
PSA 105:28 Nu tiromorom beteram se ali iramuram, mu awuk, nuna noko kuring me karo tuman.
PSA 105:29 Nu balam se yu suen la gue ko geragam, se wal suen la kua muruwuman.
PSA 105:30 Se nunga ali lilim mu gorogoro ago terong ma saparam; se king ko bagara kuwim ningi mu koma suanta.
PSA 105:31 Se aking balam se kuwuling kasim karogo la nunga sor umu ira saparam.
PSA 105:32 Nu balam se sor lilim la te tuwik yu mu geragam ais muguri ko kapakaso, se pure biliwilik makaso ale sor irakaso;
PSA 105:33 se nunga tam waen se nunga tam fig mu maga saparam, se tam suen la mu kilikilik ma saparam.
PSA 105:34 Nu balam se locust sor lilim la iram ale kaura tutera ko moke mena;
PSA 105:35 nuna tam gawa, sirsir, se na na gia mel suen la mu no sapaman.
PSA 105:36 Asele nu balam se Egypt nunga kuriang kari gira bilangara mu kua parangaman.
PSA 105:37 Se nu Israel alo nunga giam ale arungu aratam; nuna bala ko mel duap duap silver se gold te nunga mu ago lilim aolak taman; nunga kariimet gue 12 mu ningi bo ta me memek arigam.
PSA 105:38 Se tom nuna aolak iluman mu Egypt kariimet nususuru dirmam, mu awuk, nuna Israel nungumik te ikup ninguru arigiman ale nguangakasan.
PSA 105:39 Nu taiti nuwi te nunga bitarukaso, ale tirom tama nikinang te nikim nungarukaso.
PSA 105:40 Nuna na inang ko nu isarman, se nu inangnang duap bo mu suen biya nungaru se, duruk wonong ko inang manna mu karogo nungaram.
PSA 105:41 Nu manga moram se yu palengam aratukaso ale sor garagarayam te yu biya bo iwita nagu namakaso.
PSA 105:42 Nu uwuta nunga bitarukaso, mu awuk, nu ko den ko ura kari Abraham ilak kaolam owore karo tuikaso.
PSA 105:43 Nu ko kariimet nunga giam ale arungu namakaso, se amilmil kelaga se namakasan.
PSA 105:44 Nu kariimet iwareng nunga ali sor umu bataguru ko kariimet nungaram, ale nunga ura kowar bita lagaman mu nu ko kariimet nungaram se kotam awuman.
PSA 105:45 Nu uwuta ko kariimet nungumik te beteram mu ko duap mu, nu nuna ko kuring karo se ko den iki karo tumonko beteram. Se ana Yawe nup patawunakko!
PSA 106:1 Ana Yawe nup patawunakko! Nanga Biya amilmil tunakko, mu awuk, nu Kaem ningo; noko kua nangara ko munan mu kumik menara mena.
PSA 106:2 Yawe kiwem bibiya beteram mu awiri ko balu saparukko terong? agi awiri noko nup biya mu lilim la wetang saparukko terong?
PSA 106:3 Kariimet kiwem ningo diram mu ko munan ilukuawusan, ale sinar la karo tui lagasan, mu amilmilamonko.
PSA 106:4 O Yawe, tom ni ka ningo mu ka kariimet nunga kasuruko mu, ani ago ko kamili me saparukko; ni nunga sangaru toko tom te mu, ani agotala aga sangaru toko.
PSA 106:5 Ni uwuta aga bitar mu, ani awiriya ni nunga atumukirem mu nunga daiga bagara ningo mu ningi agotala bagarikko; ale ka sor ko balem mu nunga amilmil ningi karogo baga se, nika kariimet keta ka ma balem, mu nongorak nika nip patawurikko.
PSA 106:6 Ana girakala nanga nanangatak alo memek bitakasan iwitatala, ana memek beteman; ana munan memek ninguru tala beteman ale kiwem memek duap duap bitakasan.
PSA 106:7 Anananga taleng girigir alo Egypt bagakasan mu nuna ni kiwem bibiya duap duap bitakasam mu arikasan, bare me ko ikia tokasan; nuna nika kiwem yawara yawara mu nunga kasurukasam bare mu agotala me ko sinarakasan; ale nongorak tai gagi biya ko nup Red Sea masan mu te mu aking nubiring gurugu kisiman ale kerak barimakasan.
PSA 106:8 Bare Yawe kota ko nup biya ningo anirukko se nu nunga saongam, ale noko sokel aora garagar mu nunga kausam ale wetang saparam.
PSA 106:9 Nu gagi mu sokel ago maonam se marakam, se sor merang wore te iwita nongorak koma sang te kasu kaparam.
PSA 106:10 Noko kariimet nunga bita maguwuwakasan mu nunga bataguru tam, se memek me arigiman.
PSA 106:11 Bare kager kari memek mu gagi peleram nunga ira kaluwuram se kua sapaman; bo ta me marak bagaram.
PSA 106:12 Asele nuna noko den nongorak kaolam mu ko nongomang ningi nunguning aram, se wur te nup patawukasan.
PSA 106:13 Bare tom me maiyam se mel bibiya nu beteram mu aking ko nungamili saparam, se nu kuring te den tamonko me kimi beteman, bare nunga ikia te la mel bitakasan.
PSA 106:14 Ale sor garagarayam mu te na inang ningo nuam wore namonko ninguru nongomang anikaso se nu ira ariga te beteman.
PSA 106:15 Se mel nuna ko kueman mu nu nungaram, bare udagi te aking kuera memek bo te nunga maguwuram.
PSA 106:16 Sor garagarayam mu te sasal sapaman ale bolala baga se, noko sinar kari Moses se Aaron, nu kota noko ura kari ko nunga balu beteram, mu nunga iki maguwuman.
PSA 106:17 Dathan Abiram ilak nunga memek ko koma, ali kuring kaigam se nunga kariimet sang ago arungak kapa naguman se nunga iram.
PSA 106:18 Ale tama bo pagam ale kariimet nogowom karowara mu nunga kani saparam.
PSA 106:19 Nuna Duruk Horeb te bulmakau gotek ko dora nungurman ale perr tuikasan;
PSA 106:20 Kaem Nikim Ago mu nubiring tuman ale bulmakau sirsir nowara mu ko dora kuar te kisiman ale nup patawukasan.
PSA 106:21 Kaem borta munan bibiya Egypt sor te beteram, ale kiwem duap duap Red Sea te wetang saparam ale nunga sangaru tam, bare am ko ikia bo me ta taman.
PSA 106:23 Buta se nu gomang magaram se balam, noko kariimet nunga maguwurokko mam; bare Moses, kota ko ura kari sinar mu, ilak wosenga kira lagaram se aking ko ikia gurugam.
PSA 106:24 Se tai ali welang karogo nu balu nungaram mu te pingia se mu, den balam mu te me sanamaman, ale ali mu am biriruwukasan.
PSA 106:25 Nuna noko kuring me karo tuikasan, ale nunga sasal ningi baga se nu kumik ko nging ngung kitikituk makasan.
PSA 106:26 Buta se nu den bo ikup nuam nungaram ale balam, “Nina sor garagarayam sumutang te baga kua paranga namaral,
PSA 106:27 se ninga kuriang gue suen la mu nunga parusuwurik se sor saki saki te namamon ale bagamonko!”
PSA 106:28 Bare nuna aking sor Peor mu ko kaem kawel Baal bowa naguman; ale tama bita kaem kawel nodora mena mu nungaru se, nuna na inang mu karogotala nokasan.
PSA 106:29 Nuna nunga kiwem memek umu te Yawe gomang maguwuman, se nu kuera ikes memek bo beteram se nungumik te kaparam.
PSA 106:30 Bare Phinehas barasam ale kariimet awiriya memek beteman mu nunga moram se kueman, asele kuera memek umu menaram.
PSA 106:31 Se kiwem ningo beteram mu te nu kari ningo diram ko balman, se kariimet gue gue te pempem la ko iki se lagamonko.
PSA 106:32 Israel alo tai yu Meribah duap te baga se mu, aking Yawe ko gomang motam yaman tuman, se ko ikup mu Moses giam.
PSA 106:33 Nuna kiwem memek umu beteman se Moses gomang motam ninguru magaram se gomang memek te alis ago ining nungaram.
PSA 106:34 Se nuna aking Yawe kuring kulukurman ale nu kariimet nunga momon se kuemonko balam mu nuna uwuta me beteman.
PSA 106:35 Bare aking nuna nongorak nunumi giman, ale nunga kiwem memek karo tuikasan.
PSA 106:36 Nuna sor mu arungak nunga kaem kawel mu nunup patawukasan, ale kiwem memek mu ko talipara ningi kapaman.
PSA 106:37 Nuna nunga kuriang imet se kuriang kari mu nunga ilu talipi kaem kawel alo mu tama bita nungarukasan.
PSA 106:38 Nunga kuriang nungumik den mena mu nunga moakasan se kuakasan se tama bita Canaan nunga kaem kawel umu nungarukasan; se kuriang umu nunga gue kaparam mu te ali sor lilim la ikup giam.
PSA 106:39 Nuna Kaem kota suanta ilak bagara mena, kaem kawel nobowa nagukasan, ale kiwem umu te memek tagi nongota nungumik te beteman.
PSA 106:40 Buta se Yawe noko kariimet nunga gomang magaram se me ta nunga kuakaso, ale buring gurugu nungaram.
PSA 106:41 Ale nunga giam ale sor saki nongorak kagerawara umu nuguting te nunga awuram se nunga nobowa ningi bagakasan.
PSA 106:42 Se ninguru nunga ereman nongorak kapaman ale mel yam ko nunga bitakasan.
PSA 106:43 Kari Biya nu tom suen biya nunga sangaru tokaso, bare nuna nongota nu ilak dun kopa ilukasan, ale nunga memek umu te eng am memek biya arigiman.
PSA 106:44 Bare nuna ikup ningi baga se nukote ai niakasan, mu nu nuguring ikikaso ale nunga gomang batagakaso.
PSA 106:45 Nu ko den nongorak kaolam mu ko kuamin ares mam se noko kua nungara mu te gomang lila nungaram.
PSA 106:46 Nuna sor saki nobowa ningi memek bagaman mu nu sor umu nongomang motam gurugam se noko kariimet aking nongomang lila nungarukasan.
PSA 106:47 O Yawe, anananga Kaem, nanga sangaruko. Sor saki saki nobowa ningi bagasan imi nanga gi ale nanga wonong duap te nanga bolala awur se ana amilmil kisinak ale ka nip laili mu patawunakko.
PSA 106:48 Ana Yawe nup patawunakko, nu ana Israel nanga Kaem; nu kumik menara mena, pempem butata bagoso. Buta se kariimet suen la nigiring bolala beteral ale “Nunguningta!” malko. Aleluya!
PSA 107:1 Yawe amilmil tunakko, mu awuk, nu ningo, pempem la; noko kua ana nangara ko munan mu, kumik menara mena.
PSA 107:2 Buta se nina awiriya nu ninga sangaru tam mu uwutatala balalko; nina kariimet nu kager kari memek nuguting te ninga bataguru tam,
PSA 107:3 nina kasik la sor kirker ko wore ninga giam ale ninga ilu biguwuram, koma worem bausa te, se koma worem kapara te, koma north namara mu te, se koma south, den mu balal ale amilmil tualko.
PSA 107:4 Kariimet sikina sor merang garagarayam mu te nguala sipa geraga se aguwaya namamon ale sor bo te bagamonko mu me ko ikikasan.
PSA 107:5 Nuna yu inang ko ninguru kueman, ale nongomang nungumik lilim la sokel menaram.
PSA 107:6 Bare nunga ikup mu ningi baga se Yawe aruman, se nu ikup yaman mu ningi nunga sangaru tam.
PSA 107:7 Nu nongorak lage bo diram tam, ale nongorak wonong bo te bagamonko wore te nongorak nama aratam.
PSA 107:8 Ario, nuna Yawe amilmil tumonko; noko kua ana nangara ko munan mu kumik guruga patawura mena; nu kiwem ningo ningo nago ko beteso.
PSA 107:9 Awiriya yu ko kuawasan mu nu yu nungarso, ale na ko kuawasan mu inang ningo nungarso.
PSA 107:10 Kariimet sikina mayang aora te nunga kaloman, se tiromorom ningi nongomang bataga se bagakasan,
PSA 107:11 mu awuk, nuna Kaem nubiring tuman, ale Kaem Kalel Biya mu ko den balam wore me karo tuman.
PSA 107:12 Se nu nunga beteram se ura ikup ikup taman ale nungumik sokel menaram; nuna dagulaman se bo ta nunga sangukko mena biya.
PSA 107:13 Bare nunga ikup mu ningi baga se Yawe aruman, se nu ikup yaman mu ningi nunga sangaru tam.
PSA 107:14 Nuna tiromorom ningi nongomang bataga se bagaman mu, mayang te nunga kaloman mu nu batutumu waram ale nongorak wetang te aratam.
PSA 107:15 Ario, nuna Yawe amilmil tumonko; noko kua ana nangara ko munan mu kumik guruga patawura mena; nu kiwem ningo ningo nago ko beteso.
PSA 107:16 Nu songkuring mel aora aora te nungurman wore batutumuso, ale songkuring mel aora aora te kalo kutiman mu batutumu warso.
PSA 107:17 Kariimet sikina kiwem memek ningi nunumi ngualara sipira ko iwita beteman, ale mu ko koma ikup yaman giman.
PSA 107:18 Nuna inang suen la nuguring meram, se kuemonko tom pingi aram.
PSA 107:19 Bare nunga ikup mu ningi baga se Yawe aruman, se nu ikup yaman mu ningi nunga sangaru tam.
PSA 107:20 Nu balam se kuera ikes nunga bita tam; ale kuemonko mutim norogen te bagaman mu nunga sangaru tam.
PSA 107:21 Ario, nuna Yawe amilmil tumonko; noko kua ana nangara ko munan mu kumik guruga patawura mena; nu kiwem ningo ningo nago ko beteso.
PSA 107:22 Buta se nuna tama bita Kaem tumon ale, wur amilmil te nu kiwem ningo beteram mu ko balmonko.
PSA 107:23 Kariimet sikina dal bibiya te aragaman ale gagi tuagu biya te geraga nama tai se, mel nunumi tui, dia gurugu no gi se bagaman.
PSA 107:24 Nuna Yawe ko kuting mu arigiman, ale kiwem ningo ningo gagi tuagu biya te beteram mu arigiman.
PSA 107:25 Mu awuk, nu balam se marir biya bo duap beteram, se gagi tamun bibiya barasukaso.
PSA 107:26 Gagi tamun mu barasam ale dal bibiya mu nunga patatuwuram nongorak tarigiram, ale asele nongorak kapa nagukaso ale aking basu aratukaso.
PSA 107:27 Se kariimet awote mu, kari yu aora nana ale dagula barasa iwita bitakasan, ale nunga ikia mena saparam.
PSA 107:28 Bare nunga ikup mu ningi baga se Yawe aruman, se nu ikup yaman mu ningi nunga sangaru tam.
PSA 107:29 Nu balam se gagi magaram mu kueram kaparam, ale gagi tamun barasuwaram mu kutek mam ale malin kauram.
PSA 107:30 Gagi malin kauram se nuna amilmilakasan, se nu nunga bituam nongorak nama saun kuring te namamonko mu te nunga beteram.
PSA 107:31 Ario, nuna Yawe amilmil tumonko; noko kua ana nangara ko munan mu kumik guruga patawura mena; nu kiwem ningo ningo nago ko beteso.
PSA 107:32 Buta se nuna noko nup biya kariimet nunga biguwura ningi balmon, ale kari supuling nunga biguwura te agotala nup biya patawumonko.
PSA 107:33 Nu balam se yu bibiya maraka sapaman, se yu gotektek palengawara mu agotala maraka namaman.
PSA 107:34 Nu ali welang ago mu gurugam se nama ali garagarayam memek ko aratam, mu awuk, kariimet owore te anira wore nunga kiwem memek ko koma.
PSA 107:35 Aking nu sor merang mu gurugam se yu motam suen biya ko arataman, se ali marakam mu yu tengeso ale naguso kaposo mu ko gurugam.
PSA 107:36 Asele nu kariimet na ko kuawara wore te nunga awuram se dagiman, ale nunga kawam digo kaloman ale wonong ko guruguman.
PSA 107:37 Nuna nunga inang muguri te aguman, ale mayang waen agotala aguman, se nunguning yawara kapa nungaram se gi no se bagakasan.
PSA 107:38 Nu ko kariimet marak nungaram se kuriang gue suen biya paga nungaram, se nunga bulmakau sipsip mu yam butatala gue pagam.
PSA 107:39 Tom noko kariimet kager te dagulaman, ale memek baga se kager kari memek nuguting te yaman ikup giwakasan,
PSA 107:40 mu Kaem nunga supuling gomang ikup nungaram, ale nunga kaoram se sor merang te, sor lage mena wore te, nguala sipa geragawakasan.
PSA 107:41 Bare nu kariimet nungumik mel mena wore nunga saongam, se nunga kuriang gue mu pagam, ale sipsip gue pagoso sor ereso iwita sor iram.
PSA 107:42 Se kariimet ningo diram bitawara mu munan imi arigisan ale ko amilmilasan, bare memek bitawara alo mu arigisan ale nuguring menaso.
PSA 107:43 Awiriya ikia sinar ago mu, kiwem imi suen la ninguru ko iki se, Yawe ko kua ana nangara biya mu ko kuamin ares maukko.
PSA 108:1 (David ko wur) O Kaem, ani ni ko ko angamang ningi ninguru nunguning aram; ani aga adera angimik lilim la nika wur iluwek ale nip patawurikko.
PSA 108:2 Ani ukira duap ago barasik ale aga gita se kulele kolawirik se sor ukirokko.
PSA 108:3 O Yawe, ani sor kasik la nongoma te amilmil kisek, ale kariimet suen la nongoma te wur iluwek ale nip patawurikko.
PSA 108:4 Mu awuk, nika gemang kua ana nangara mu aromemek se kalel biya, taiti gomang kiaram, se munan diram la ni ana nago ko betesam mu betela, taiti gomang karogo terong mam.
PSA 108:5 O Kaem, nika nip biya taiti gomang suen la te wetang saparko, se ka kimik nikim biya mu ali lilim iramurokko.
PSA 108:6 Nika kiting sengam mu te nanga bataguru to ale nanga sangaruko, umutang te mu ni awiriya nunga kuesam mu terong bagamonko.
PSA 108:7 Kaem ko kuwim laili mu ningi baga se den imi balam, “Ani amilmil te, sail te Shechem ali mu pakakumurik, ale sor wolong Succoth mu karogo tala parusuwu aga kariimet nungaru gurugekko.
PSA 108:8 Gilead mu aninga, se Manasseh mu aninga; Ephraim mu aninga kager ko kitigat, se Judah mu aninga bitua ura ko tam.
PSA 108:9 Moab mu yam ta tawir yam bo iwita, se Edom mu aninga asiwik gomang te bitirikko, se Philistia ningi mu ani amilmil ngata te bitirikko.”
PSA 108:10 Bare aga Kaem, awiri ani agarak sor Edom mu te namaruk ale ko wonong sokel aora biya mu ningi agarak kaparukko?
PSA 108:11 Awiriya bo mena, mu am nigita. Ni biring gurugu nangarem ale kager te me nanga sangarukasam.
PSA 108:12 Bare aitak mu ni ana nanga sangaruko; mu awuk, ali ko kari bo ana nanga sangukko me terong.
PSA 108:13 Bare ana nanga Kaem te mu ana kager te mariranakko; nu kota kager kari memek alo mu nunga waruk se kapamonko.
PSA 109:1 (David ko wur) O Kaem, ni keta suanta ani nika nip patawu lagasam, ni ani ago ko kiring me kaloko.
PSA 109:2 Mu awuk, kariimet memek nuguring kawel ago mu aga balu maguwusan, ale ani ago ko den kawel balsan.
PSA 109:3 Nuna nongomang memek te den te aga bita gilingisan; bare mu kumik duap bo mena biya.
PSA 109:4 Ani nunga kuesam, bare nuna ani den kawel te aga atumusan; bare ani mu guranek ko kari.
PSA 109:5 Nuna ani kiwem ningo betesam mu ko koma kiwem memek agate betesan, ale ani nunga kuesam mu ko koma nuna ani aga bita maguwusan.
PSA 109:6 Kari memek alo ago ko iwita balsan, “Kari memek bo atumukiral se den te ilak aratuk ale den kawel te atumokko.
PSA 109:7 Tom biguwura te ilak aratamon ale munak arigimon mu, nuguta memek ko duap mu ma balmonko; ale noko guranek mu yam kawel la ko balmonko.
PSA 109:8 Buta se nu tom maiya biya marak me bagarukko; se kari bo nu kuwim te kari dom ko aratukko.
PSA 109:9 Se noko kuriang mu nungumik nonet mena bagamon, se noko nuwus mu gerewa bagarukko.
PSA 109:10 Noko kuriang mu ngual ngual geraga se ngatang te gi no se lagamonko; se nunga bagara kuwim memek te bagasan mu te nunga karomonko.
PSA 109:11 Se awiriya nongote mel ipi giam mu taimon ale kote melmasak suen la gi sapamonko, ale noko ura kowar ko nunguning ningo ningo mu agotala gi sapamonko.
PSA 109:12 Se bo ta kiwem ningo bo me ta kumik te betemonko, agi ko kuriang marmar mu nunga nonoman me batagukko.
PSA 109:13 Buta se noko gue te mu menamonko; se kariimet gue luan udagi mu eng me nunga ikimonko.
PSA 109:14 Se noko nuet nongotak nunga memek bita lagaman mu Yawe me ta siwu warukko; ale ko nuam ko memek mu me ta siwu tuokko.
PSA 109:15 Se nunga memek mu Yawe koma te butata anirukko; se nunga nunup ali imi te mu mena namarukko.
PSA 109:16 “Mu awuk, nu kiwem ningo bo bitirukko ikia bo me ta tokaso; nu kituwura guat se nungumik mel mena alo mu nunga bita maguwukaso se nongomang bataga laga kua namakasan.
PSA 109:17 Nu kariimet memek te kua namamonko ko bala mu ko kuakaso, buta se nu kota mu uwutata kuerukko; nu marak ningo ko den ningo balukko me ta amilmilakaso, buta se marak ningo ko den nu me balu tumonko.
PSA 109:18 Kari bo ko guang ningo bo pempem nagurokko ko kua lagoso iwita, nu bo memek te kua namarukko den mu balukko ninguru ko kua paga lagoso; se bala memek mu yu bagun ningi lai kam kumik ningi laiso, ale kanga welang kunum kuting awote palenga kam kumik sokelel ningi palengoso.
PSA 109:19 Buta se kota ko den mu giris palaguk ale guang iwita taliparukko, ale nasuguri te kaola ko mayang iwita ko luan kalok se me ta kutugokko.”
PSA 109:20 Kager kari memek mu ago ko den memek uwutata balman; se Yawe nunga den memek mu ko koma ko uwutata nunga maguwurokko.
PSA 109:21 Bare O Yawe, ni keta suanta ni Kaem, nika nip biya mu ko ningo te aga sangaruko; nika kua aisa mu ko munan ningo umu te aga bataguru toko.
PSA 109:22 Mu awuk, ani kituwura, angimik saonga mena, se angamang motam ningi ninguru batagawoso.
PSA 109:23 Ani sor bainga awuru iluwa ko tiromorom taiso iwita, yumu namawasam; ale kusiska marir itugu saposo iwita.
PSA 109:24 Ani inang kalem ale inang kuwim ko aga abugura sokel menaram; ale angimik guang sokel numi iluwam.
PSA 109:25 Ani mu nononga bala memek ko mel bo iwita agarkasan; tom nuna ani agarkasan mu nusupuling sisuwusan.
PSA 109:26 O Yawe, aninga Kaem, ni aninga sangaruko; nika kua aisa mu ko munan ningo umu te, aga bataguru toko.
PSA 109:27 Ale nika kiting mu nunga kasuru se arigimon ale ikimon mu ni, Yawe, aninga sangaru taem.
PSA 109:28 Nuna maga namara ko den balmon, bare ni marak ningo mu aninga te bitarko; tom agarak kagermon mu dolara ningi kapamonko, bare ani nika ura kari mu amilmilarikko.
PSA 109:29 Kager kari memek mu dolara birigira mu guang iwita nunga iramurok, se dolara mu, guang nunumi te isi gurugusan mu iwita, nungumik isi gurugokko.
PSA 109:30 Ani agiring te Yawe tawun biya amilmil tuekko; kariimet nunga biguwura biya ningi nup patawurikko.
PSA 109:31 Mu awuk, nu awiriya nungumik saonga mena mu nuguting duap ningi nunga iluso, ale den te nunga betesan mu nunga sangaru taso.
PSA 110:1 (David ko wur) Yawe aninga Kari Biya iwita maonam, “Ni kuwim nup ago agiting sengam mu te bager se ani kari memek mu nunga menawu siwik duap ningi nunga awurekko,” mam.
PSA 110:2 Yawe mu ni kerak bagoso se ni Zion la mena, bare sor saki agotala nunga bitaruko; se kari memek mu ni bowa ningi la bagamonko.
PSA 110:3 Tom ni ka nip biya se ka sokel biya wetang sapar, mu ka kariimet amilmil te nunumi ni kisimonko. Nika ura ko guang laili yawara mu nagur mu, worem ko nikim kaposo iwita, sokel ago gek am sanamir ale nikim kaparko.
PSA 110:4 Yawe mu iwita nika balam ale udagi ko ikia me gurugokko: “Ni Melchizedek molak te priest ko pempem baga se lagerko,” mam.
PSA 110:5 O Yawe, aninga Kari Biya mu nika kiting sengam mu te sanamiwoso; tom nu ko gomang magara wetang te bitirukko tom mu te, nu king alo nunga nosokel menawu saparukko.
PSA 110:6 Nu ali sor suen la ko supuling bibiya nunga nosokel menawurok ale kariimet suen la nunga memek koma nungarukko; se kueman parangaman mu ali tuagu ago terong ma sapamonko.
PSA 110:7 Nu kagera saparuk mu te, nu lage luan te yu aniso mu nauk ale noman saparukko; ale nup biya nunguningkiri taukko.
PSA 111:1 Yawe ko nup patawunakko! Ani angamang motam lilim la te, kariimet diram nunga biguwura motam te, Yawe nup biya nunguning tuekko.
PSA 111:2 Yawe kiwem bibiya beteso mu yawarakala nunguningkiri; se arikaya ko amilmilasan ale ko kuesan mu ko nungamin ares ma se lagasan.
PSA 111:3 Nu ura suen la beteso mu sokel nikinang karogo la arataso, se noko munan ningo diram mu kumik menara mena.
PSA 111:4 Nu ko kiwem bibiya beteso mu tom suen biya ko kariimet nungamin te aniso; nu kiwem ningo se marolila ko Kaem.
PSA 111:5 Nu kariimet noko nguanga se kua bowa ningi bagasan mu inang nungarso; ale noko den nongorak kaolam mu ko kuamili me saposo.
PSA 111:6 Nu sor iwareng nunga ali bataguru ko kariimet nungaram, ale mu te noko sokel ko kariimet nunga kausam.
PSA 111:7 Nu mel suen la beteso mu ningo se diram la beteso; noko den balso mu nunguningta se diram la.
PSA 111:8 Se mel umu suen la beteso mu tom pempem la ani lagoso; nu kiwem nunguning se munan diram la te beteso.
PSA 111:9 Nu ko kariimet nunga bataguru tam ale nongorak den kaolam, se den mu tom suen biya anirukko. Nu laili se sokel garagar!
PSA 111:10 Yawe ko nguanga se kua bowa ningi la bagara ko munan mu ikia ningo ko lage kuring nunguningkiri; awiriya noko den karo tusan mu nu ikia ningo nungarso. Buta se noko nup pempem la patawu se laganakko!
PSA 112:1 Ana Yawe ko nup patawunakko! Kariimet noko nguangasan, ale noko munan den ko kuesan, mu amilmilamonko.
PSA 112:2 Nononga kuriang imas mu sokel ago se nunup agotala nunga ali te baga se nunga gue te marak yawara kapa nungarukko.
PSA 112:3 Nunga bagara te mu nungumik mel ago bagamonko; se nononga kiwem ningo diram mu butata pempem la anirukko.
PSA 112:4 Sor tiromorom ningi ta wore, kariimet ningo diram mu nikinang te bagamonko, mu awuk, nuna kariimet saki nongomang nungaru se, marolila te arungu baga se, munan ningo diram te la bagasan.
PSA 112:5 Kariimet nongomang motam ningo amilmil te saki alo mel nungarsan, ale kiwem ningo diram mu bita se nunga bagara aolak ko sinar tasan, mu yawarakala baga se lagamonko.
PSA 112:6 Mu awuk, kariimet munan umu karo tui lagasan mu me ta dagulamonko; se kariimet saki alo kariimet umu nunga kiwem ningo mu ko balu se lagamonko.
PSA 112:7 Nuna ikup duap duap ko den ikisan bare me ta nguangasan; mu awuk, nunga nongomang biya mu, Yawe kote la loaga se lagasan.
PSA 112:8 Nunga nongomang motam mu me ta uririkiso, se nuna me nguangasan; mu awuk, nuna uwutata sokel karogo amilmil te baga se nunga kager kari memek tamon mu nungarkamonko.
PSA 112:9 Nuna amilmil te nunga melmasak kituwura guat alo nungarsan gurugusan; nononga kiwem ningo diram mu butata pempem la anirukko; se kariimet nunga kiwem umu ko nunga balu se lagamonko.
PSA 112:10 Se kariimet memek bitawara mu kiwem imi arigimon ale nongomang magaruk se, nogore usimon se gigek mauk se nongoma kaluwu namamonko; ale nuna mel ko nongomang bita lagaman mu me ta tamonko.
PSA 113:1 Ana Yawe ko nup patawunakko! Nina ko ura kari alo, noko nup patawuralko.
PSA 113:2 Yawe ko nup aitak tom imi te se tom udagi te am butata patawu se lagaralko.
PSA 113:3 Koma worem bausa te nama worem kapara te, Yawe nup patawuralko.
PSA 113:4 Yawe ali sor suen la bitarso; noko nikim nup biya mu taiti gomang kia saparam.
PSA 113:5 Awiri Yawe, anananga Kaem, mu toroman? Nu ko daiga kuwim kalel biya mu te dagiwa se,
PSA 113:6 gomang motam nangarso se taiti ta, ali ta, motam kaposo se ninguru ari kutuwuwoso.
PSA 113:7 Nu kariimet kituwura guat, bune tutuk ali te mu gi no se, nongota nunumi sangarmonko me terong, mu nunga sangarso,
PSA 113:8 ale nunga gi terong la noko kariimet supuling alo nunga ningi nunga awuso se yawarakala bagasan.
PSA 113:9 Nu imet kuin sisira mu nunga bagara aolak te nunga sangarso, se kuriang ilusan ale amilmilasan. Se ana Yawe ko nup patawunakko!
PSA 114:1 Israel kariimet sor iwareng Egypt beteman ale arataman; nuna mu Jacob ko digo ko kariimet alo,
PSA 114:2 se tom mu te Kaem Judah noko bagara kuwim ko beteram, ale Israel lilim mu nunga gira kari bagakaso.
PSA 114:3 Se gagi umu arigam ale tagaram naguram, se yu Jordan kapawaram mu koma ira gurugam peleram.
PSA 114:4 Duruk alo mu uririkikasan ale sipsip anumang bibiya iwita ting ting makasan, se motongar kuting gotektek mu sipsip gotektek iwita ting ting makasan.
PSA 114:5 O gagi, ni mu awuk se tagerem nagurem? O Jordan, se ni awuk se kapawa kema ira gurugem pelerem?
PSA 114:6 Se nina duruk alo, awuk se ting ting makasan? Se nina motongar gotektek koma suanta bitakasan?
PSA 114:7 O ali, tom Kari Biya Jacob ko Kaem taiso mu, koma te mu ni uririkisam;
PSA 114:8 nu manga garap ningi yu beteram se lairam bausam, manga garap aora garagar mu ningi yu palengam kapakaso.
PSA 115:1 Ana mu nanip mena, O Yawe, ana mena; bare nika nip mu nikim garagar, se ni la nup biya toko, mu awuk, ni ana nago ko kuesam ale ka den diram la karo tui lagasam.
PSA 115:2 Sor saki ko kariimet awuk se balsan, “Nononga Kaem apoko ya?” ma nanga balsan?
PSA 115:3 Anananga Kaem mu duruk uningi bagoso; ale kota ko gomang te la mel suen la bita saposo.
PSA 115:4 Bare nononga kaem alo mu, silver se gold te nunga nungurman, kariimet nuguting te nunga nungurman.
PSA 115:5 Kaem kawel alo mu nuguring ago, bare me munakasan, ale nomotam ago, bare sor me arigisan.
PSA 115:6 Nuna nodogawa ago, bare den me ikisan, ale nungamuru ago, bare sor siring me ikisan.
PSA 115:7 Nuguting ago, bare mel te me kau tasan, ale nodoleng ago, bare me aolak ilusan; nuguring nodogotak ago, bare marir te me tagisan.
PSA 115:8 Se arikaya kaem kawel umu nunga nungurman, mu kaem kawel bagasan uwutatala bagamonko; se arikaya nogo ko nongomang ningi nunguning aram mu, koma suanta tala ko bagamonko.
PSA 115:9 O Israel kariimet, nina Yawe kote la loaga se lagaralko! Nu kota ninga saonga kari, se nu kota tala mu ninga karem.
PSA 115:10 O Aaron ko gue te ko priest alo, nina nu kote la loaga se lagaralko! Nu kota ninga saonga kari, se nu kota tala ninga karem.
PSA 115:11 Nina awiriya Yawe ko kua kapa lagasan mu, nu kote la loaga se lagaralko! Nu kota ninga saonga kari, se nu kota tala ninga karem.
PSA 115:12 Yawe ana nago ko kuamili me saparam; nu marak sokel nangarukko. Nu Israel kariimet marak sokel nungarukko, nu Aaron ko gue te priest alo mu marak sokel nungarukko.
PSA 115:13 Nu awiriya nu ko ko kua kapa lagasan, mu marak sokel nungarukko, nuna nunup bibiya se nunup mena mu am koma suanta.
PSA 115:14 Aninga angamang mu Yawe marak ningaruk se gue pagal ale suen aralko; nina se ninga gue udagi mu koma suanta tala.
PSA 115:15 Yawe nu taiti gomang se ali mel suen biya kiwolaram mu marak sokel ningarukko!
PSA 115:16 Taiti gomang kalel biya mu Yawe kota ko, bare ali mu, nu ana kariimet nangaram.
PSA 115:17 Kuera kariimet alo mu noko nup me patawusan; kuera mutim ningi namaman mu koma suanta tala.
PSA 115:18 Bare anangata kariimet marak bagasan ewere amilmil te nup biya tusan, aitak se tom pempem la. Ana Yawe nup patawunakko!
PSA 116:1 Ani Yawe ko kuesam, mu awuk, ani nu aninga sangukko aurem, se agiring ikiam ale gomang aisam.
PSA 116:2 Nu aninga aira ikiam ale aga saongam owore te se, ani ali imi te baga se mu, ani pempem nu aru ngatangaru se lagarikko.
PSA 116:3 Ani ikup se angamang bataga niara aga iramuram, ani kua namarikko pingi arem.
PSA 116:4 Bare ani Yawe nup te airem, “O Yawe, aga sangaruko!” maem.
PSA 116:5 Yawe mu munan nuam, gomang nangara ko Kaem; nu ninguru nanga kueso.
PSA 116:6 Nu kariimet nu kota suanta te la ira sanami lagasan mu nunga sangarso; se ani ikup biya ningi kaperem mu nu aninga saongam.
PSA 116:7 Aninga angamang motam aitak kua kaparam, mu awuk, Yawe ani ago ko ningo beteram.
PSA 116:8 Mu ni, O Yawe, ani memek ningi aga bataguru taem; ni aninga amononge siwurem, ale aninga sangem se me dagulem.
PSA 116:9 Se ani ali imi te baga se mu, ni la karo kisekko.
PSA 116:10 Ani ko ikiem, ikup memek aga iram, ale balem, “Kariimet suen la mu am kawel gurum la,” maem, bare aga nguangara mu ningi ni te sokel ago am sanamiwakasam.
PSA 116:12 Yawe ani ago ko ningo beteram, se anape mel ningo nu tuekko?
PSA 116:13 Ani agiting patawurik ale nu aga sangaru tam mu ko amilmil tui se,
PSA 116:14 ko kariimet nomotam te den ilak balem mu karo tuekko.
PSA 116:15 Yawe ko kariimet mu noko gomang motam, se bo magoso mu nokote mu mel aromemek.
PSA 116:16 O Yawe, nunguningta ani nika ura kari; aninga ayam nika ura imet bagakaso iwitatala, ani ka ura kari bagasam; ani mayang singir aga taliparam, bare ni bataguru guila warem.
PSA 116:17 Ani munan amilmil kisek ale nip patawurikko.
PSA 116:18 Ale den kerak balem mu karo tuekko. Nunguningta, ani Yawe ko kariimet nomotam te,
PSA 116:19 ni Jerusalem ka temple ningi, kuwim laili mu te Yawe amilmil tuekko. Ana Yawe ko nup patawunakko!
PSA 117:1 Ali sor lilim la, Yawe ko nup patawuralko! Imikiri suen la, nup biya tualko!
PSA 117:2 Mu awuk, noko gomang motam ana nago ko mu ulal biya; ale me nanga beteso, nangarak pempem baga lagoso. Se noko nup patawuralko!
PSA 118:1 Yawe amilmil tualko, mu awuk, nu ningo; noko kua ningara mu kumik menara mena.
PSA 118:2 Nina Israel kariimet iwita balalko, “Noko kua ana nangara mu kumik menara mena,” malko.
PSA 118:3 Se nina Aaron ko gue te priest alo butatala balalko, “Noko kua ana nangara mu kumik menara mena,” malko.
PSA 118:4 Se nina kariimet Yawe ko kua kapa lagasan, mu den koma suanta tala balalko, “Noko kua ana nangara mu kumik menara mena,” malko.
PSA 118:5 Ani ikup yaman ningi baga se aga niara Yawe kote beterem, se nu ani agiring iluwam ale aga ikup menawuram.
PSA 118:6 Yawe ani agarak bagoso se ani me nguangasam; awiri ani awuk aga bitirukko? Mena.
PSA 118:7 Nu ani agarak bagoso; nu aninga saonga kari; se ani am amilmil ago bagarik se kariimet ani agarak barimawasan mu dagulamonko.
PSA 118:8 Nina ali kari kote me loaga se lagaralko; bare ningo mu, Yawe te ira sanamaralko.
PSA 118:9 Nina ali ko kari supuling alo nongote me loaga se lagaralko; bare ningo mu, Yawe te ira sanamaralko.
PSA 118:10 Sor wonong suen la aga laturman, bare ani Yawe nup te nunga ita batutumu warem.
PSA 118:11 Nuna ani koma suen la te aga laturman, bare ani Yawe nup te nunga ita batutumu warem.
PSA 118:12 Nuna beras iwita aga tuguman, bare tam sikariring tairate kani namoso iwita, nuna tairate kua namaman; ani Yawe nup te nunga ita batutumu warem.
PSA 118:13 Ani aga diruwuman se pelerem ale dagulekko pingi arem, bare Yawe aga saongam.
PSA 118:14 Yawe mu aninga sokel se aninga bitua; nu aninga sangaru ta kari.
PSA 118:15 Kager te mariraman ko amilmil wur kariimet ningo diram mu nunga sasal ningi barasuwoso: “Yawe kuting te kiwem bibiya beteram!
PSA 118:16 Nu amilmil te ko kuting sengam mu patawuram; nu kuting te kiwem bibiya beteram!”
PSA 118:17 Ani me kuerik, bare marak baga se, Yawe kiwem beteram ewere ko balu pagikko.
PSA 118:18 Nu ani ikup yaman biya aisam, bare agarkiwaram se me kua namerem.
PSA 118:19 Yawe ko kuwim ningo diram mu ko songkuring kagaru aisalko; ani kasu nagurek ale amilmil tuekko.
PSA 118:20 Imi Yawe ko songkuring; kariimet ningo diram wore te ningi kasu nagusan.
PSA 118:21 Ani nika nip patawusam, mu awuk, ni ani agiring ikiem ale kager memek ko sokel menawurem; ni aninga sangaru ta kari.
PSA 118:22 Kawam te kaola ko manga bo, kawam kaola kari alo ari meman, bare mu manga borta aitak kawam giwoso.
PSA 118:23 Yawe butata beteram, se ana arigiman mu yawarakala, se ko amilmilasan.
PSA 118:24 Tom aitakta imi Yawe te mariraram; se ana ko amilmilanak ale amilmil tunakko.
PSA 118:25 Yawe, nanga sangaruko! Nanga sangaru se kager te mariranakko!
PSA 118:26 Marak yawara awiriya Yawe nup te taiso mu kote kaparukko! Ana Yawe ko temple ningi baga se marak den balu ningarsan.
PSA 118:27 Yawe mu nu Kaem Biya; nu ko nikim nangaram. Buta se, nene se sanis sapa sisuwu se, ana nangarak iru seseka se altar duap kaoralko.
PSA 118:28 Ni aninga Kaem, se ani amilmil kisekko; ni aninga Kaem, se ani nika nip patawurikko.
PSA 118:29 Yawe amilmil tualko, mu awuk, nu ningo; noko kua ningara mu kumik menara mena.
PSA 119:1 Kariimet awiriya memek bo mena, Yawe ko karo tua ko den mu diram la karo tui lagasan, mu amilmilamonko.
PSA 119:2 Kariimet awiriya nongomang motam lilim te nu kuring karo tusan, mu amilmilamonko.
PSA 119:3 Nuna memek bo me betesan, bare noko munan ningo mu te la aolak ilusan.
PSA 119:4 Nika kausa ningo nanga kausem, ale diram la ninguru karo tunakko balem.
PSA 119:5 O ani aga angamang biya nunguningkiri mu nika den karo tuekko!
PSA 119:6 Ani ko sinar arik ale butata bitirik mu ani dolara bo me ta taikko.
PSA 119:7 Ani nika den laili mu ko sinar a se, mu ani angamang motam diram te la ka nip patawurikko.
PSA 119:8 Ani nika den la karo tuekko; buta se ni ani me aga bitarko!
PSA 119:9 Kulak itiwik bo awuk ko munan ko sinar tauk se ningo la anirukko? Mu nika den karo tuata ko munan te la.
PSA 119:10 Ani angamang motam lilim nikate bita lagasam; ni aga bitar se nika den bo me ta kulukekko.
PSA 119:11 Ani memek bo nikate me bitirikko angamang, owore te se nika den ninguru ilukuawusam.
PSA 119:12 O Yawe, ani nika nip patawusam; nika den la aga kasuruko.
PSA 119:13 Nika den ni kiring te aratam mu, ani agiring te balu pagorsam.
PSA 119:14 Ani nika den karo tuekko amilmilasam, o kariimet bo noko ali imi ko nam giam suen biya se ko amilmiloso iwita.
PSA 119:15 Ani nika den umu ko iki gurugu se, amotam nika kiwem mu te la bita lagasam.
PSA 119:16 Ani nika den ko ninguru amilmilasam; ani den mu ko me angamili saparukko.
PSA 119:17 Ani nika ura kari, se nika ningo agate bitar se, ani te terong baga se ka den karo tuekko.
PSA 119:18 Aninga amotam sinar awur se, ani mel ningo ningo nika karo tua ko den ningi mu arigekko.
PSA 119:19 Ani kariimet iwareng bo iwita ali imi te bagasam; buta se nika den ani ago ko me kaluwurko.
PSA 119:20 Aninga angamang motam ko niara pempem la mu nika den ko nia lagoso.
PSA 119:21 Ni nunumi patawura ko kariimet mu ining nungarsam, se am memek tamonko, mu awuk, nuna nika den me karo tusan.
PSA 119:22 Yam nungarkiwer se bala memek se ining singi memek angimik te me bita se lagamonko, mu awuk, ani nika den karo tusam.
PSA 119:23 Kari supuling alo ilu biguwumon ale ani memek te aga betemonko balmon ta wore, ani nika ura kari mu nika den la ko iki gurugu lagarikko.
PSA 119:24 Nika den lilim la mu ko ani ninguru amilmilasam, mu awuk, mu aninga wosagam, se aga kiti guruguso.
PSA 119:25 Ani dagulem ale kupkup ningi kurakor kuring nagurem ale aniwasam; buta se ka den te aga patawur ale sokel iru aisuko.
PSA 119:26 Ani aga ikup suen la ka manem se ni ani agiring iluwem; buta se nika den aga kasuruko.
PSA 119:27 Aga sangaru se nika den ko duap ninguru ko ikiek, ale ani nika kiwem bibiya mu ko iki gurugu se lagarikko.
PSA 119:28 Ani angamang motam sokel menaram; nika den te sokel aisuko.
PSA 119:29 Ni aga bitaru se kiwem kawel bo aga bagara aolak me maguwurokko; gemang lila te nika karo tua ko den aga kasuruko.
PSA 119:30 Ani diram la karo tua ko lage mu angamang tuem; ani nika den lilim la angamang tuem.
PSA 119:31 O Yawe, ani nika den ilukuawusam; ni me aga bitar se dolara aisimonko.
PSA 119:32 Ni aninga ikia ulal awurem, se ani nika gemang karo tuekko.
PSA 119:33 O Yawe, nika den te lage aga kasuru se, ani tom pempem karo tui se lagarikko.
PSA 119:34 Aga ikia sinar awur se, ani nika karo tua ko den mu karo tuek, ale angamang motam lilim te karo tuekko.
PSA 119:35 Nika den te aga kiti guruguko, mu awuk, ani umu ningi amilmil arigisam.
PSA 119:36 Angamang motam patawur se ni la ka den karo tui se, ali imi ko nam giam abiring tuekko.
PSA 119:37 Ni agarkiwer se ali ewere ko mel, kumik ningo bo mena mu, amotam me gurugokko; nika den te daiga bagara ningo aisuko.
PSA 119:38 Ani nika ura kari se ni anapeya kariimet ni bowa ningi bagasan mu nunga balem mu ani agotala aisuko.
PSA 119:39 Nika den te aga sangaru se me dolirikko, mu awuk, nika den mu ningo se diram.
PSA 119:40 Ani nika kausa ningo wore ko kua lagasam! Se ka ningo nuam mu te marak iru aisuko.
PSA 119:41 O Yawe, nika kua nangara yawara mu aga kasuru ale balem butata aga sangaruko.
PSA 119:42 Ani nika den te ira sanamasam, ale awiriya aga balu maguwuso mu koma balu tuekko.
PSA 119:43 Aninga loagara mu nika den nunguning mu te la loaga lagasam; buta se aga sangaru se nika den nunguning balu se lagarikko.
PSA 119:44 Ani pempem la nika karo tua ko den mu butata karo tui se lagarikko.
PSA 119:45 Ani nika kausa den ningo mu karo tusam owore te se, ani kiwem bo ko dungan iwita me ta bagarikko, mena.
PSA 119:46 Ani nika den mu king nongoma te am balu pagik, ale kiwem betesam umu ko me ta dolirikko.
PSA 119:47 Ani nika den suen la ninguru ko amilmilasam, mu awuk, ani nunga kuesam.
PSA 119:48 Ani ninguru nunga kuesam ale nunga amilmilasam, ale aga bagara te mu ko iki gurugu se lagarikko.
PSA 119:49 Ni den ka ura kari ani agarak balem mu ko kamili me saparukko; mu awuk, den borta ani te ira sanamasam ale sokel tasam.
PSA 119:50 Tom ani ikup yaman ningi kapasam mu nika den sangam aisiso se ningo la bagasam.
PSA 119:51 Nunumi patawura ko kariimet mu ago ko nongomang bataga bo mena, dolara den te ninguru aga maguwusan, bare ani nika karo tua ko den mu me ta abiring tusam.
PSA 119:52 O Yawe, ani nika den balu beterem se ani lagoso mu ko angamin ares maso, se umu ani angamang motam sangam tuso.
PSA 119:53 Tom kari memek bitawara mu nika den kulukursan, mu ani angamang ikuwoso.
PSA 119:54 Ani apareyate baga se wore, nika den mu ani wur te ilu lagasam.
PSA 119:55 O Yawe, ani tirom ningi nika nip ko angamin ares maso, se ani nika karo tua ko den mu ko iki gurugu lagasam.
PSA 119:56 Se marak ningo angimik te kaparam, mu awuk, ani pempem nika den karo tui lagasam.
PSA 119:57 O Yawe, ni keta aninga mel suen biya; ani nika den karo tuekko aga ikia kalem.
PSA 119:58 Ani angamang motam lilim la te ka isarsam, nika den te balem uwutata gemang lila aisuko.
PSA 119:59 Aninga kiwem kasik la ko ikia taem, ale angamang nika den karo tuekko betesam.
PSA 119:60 Ani tom me aga kiarukko, am tairate la nika den karo tuekko.
PSA 119:61 Memek betera ko kariimet mayang te aga talipamon ta wore, ani nika karo tua ko den ko me ta angamili saparukko.
PSA 119:62 Ani tirom mung luan barasasam ale nika den ningo dirkiriyam mu ko amilmil kisisam.
PSA 119:63 Ani awiriya nika nguangasan mu nongorak suanta, se awiriya nika kausa ningo mu karo tusan, mu nongorak suanta tala.
PSA 119:64 O Yawe, ali imi nika kua ana nangara ko kiwem karogo terong mam; buta se ka den ningo aga kasuruko.
PSA 119:65 O Yawe, ni ka den balem butata, ani ka ura kari agate ningo la bitarko.
PSA 119:66 Nika ikia sinar se tutera ningo aga kasuruko, mu awuk, ani nika den ko angamang ningi nunguning aram.
PSA 119:67 Ni ani bu me aisa la mu ani memek bitakasam, bare aitak ani nika den karo tusam.
PSA 119:68 Ni mu ningo, se ni anapeya betesam mu ningo la; buta se nika den aga kasuruko.
PSA 119:69 Nunumi patawura alo mu ani ago ko den kawel balsan, bare ani angamang motam lilim te nika den karo tusam.
PSA 119:70 Nononga nongomang motam au kaparam se nunga ikia ngualaram, bare ani nika den ko ninguru amilmilasam.
PSA 119:71 Ani bu taem mu aninga ningo ko, mu awuk, bu umu te asele ani nika den mu ari ko ikiem.
PSA 119:72 Den ni kiring te arataso mu aninga te mu mel aromemek, ali imi ko manga se ko mel ningo ningo mu nunga kia saparam.
PSA 119:73 Ni kiting te kupkup ilu biguwurem ale aga nungem; ni aga ikia sinar awur se, ani nika den ko ikiekko.
PSA 119:74 Awiriya nika nguangasan mu, ani agarkamon ale amilmilamonko, mu awuk, ani aga loagara mu am nika den te diram bita lagasam.
PSA 119:75 O Yawe, ani ko ikisam, nika den mu ningo dirkiriyam, se nika diram la karo tua ko munan te ani bu aisem.
PSA 119:76 Ani nika ura kari agarak den kalem uwutata, nika kua nangara kumik menara mena mu te, angamang motam tagi patawurko.
PSA 119:77 Nika gemang lila ani ais se ani te bagarikko, mu awuk, ani nika karo tua ko den ko ninguru amilmilasam.
PSA 119:78 Nunumi patawura ko kariimet alo den kawel kumik duap mena ani ago ko balsan, mu ko koma memek nungaru se dolomonko; bare ani mu nika den mu ko iki gurugu se lagarikko.
PSA 119:79 Awiriya nika den ko nguanga se iki karo tusan mu aningate taimon, se ani nika den umu nunga kausek se ikimonko.
PSA 119:80 Aninga angamang biya mu ni aga sangaru se nika den karo tuekko, ale kiwem umu te mu ani ko dolara me taikko.
PSA 119:81 Ani nika saonga ko kimikam la lagerem ale adera angimik sokel menaram, bare ani nika den te ira sanamasam.
PSA 119:82 Ani nika den wore ko nunguning ko amotam bita se maem, “Ni amaru te aga sangaruko ya?” maem.
PSA 119:83 Ani mu pulut gigira tama motam te kaetma se marakawara owore iwita, bare ani nika den mu ko angamili me saposo.
PSA 119:84 Tom awila nunguningkiri ani, nika ura kari, kimi bita lagarikko? Ni amaru te kari aga bita maguwusan mu nunga maguwurko?
PSA 119:85 Nunumi patawura alo, ani te aga ilumonko, mutim ilu betesan, mu nika karo tua ko den kiasan.
PSA 119:86 Nuna aninga bita maguwusan mu kumik duap bo mena, buta se ni aninga sangaruko; mu awuk, nika den mu mel biya se mel nunguning.
PSA 119:87 Nuna katirta ali imi te aga menawumonko, bare ani nika den mu me ta patawu sapasam.
PSA 119:88 Nika kua nangara ko munan te, aga sangaru se marak baga se nika den karo tuekko.
PSA 119:89 O Yawe, nika den mu kumik menara mena; sokel karogo duruk wonong te butata aniso.
PSA 119:90 Nika diram la karo tua ko munan mu, tom pempem la kuriang luan gue gue te butata aniso; ni ali lilim la nungem burangerem se yager nukuri ago aora biya butata aniso.
PSA 119:91 Nika den uwutata aniram tai aitak, mu awuk, melmasak suen la mu nika ura dungan betesan.
PSA 119:92 Nika karo tua ko den mu ani amilmil aisiso. E ani me ko amilmilasam le mu, tom ani ikup arigem mu te ani angimik lilim ago maga namerem la le.
PSA 119:93 Buta se ani nika den mu me ta angamili saparukko, mu awuk, borta te ni aninga ilukuawurem se ani bagasam.
PSA 119:94 Aga sangaruko, mu awuk, ani nika; se nika den karo tui lagerem.
PSA 119:95 Memek motam alo mu aga momon se kuerikko kimi bitawasan, bare ani nika den ko ikia ninguru bitirikko.
PSA 119:96 Melmasak ningo ningo suen la mu ko tom tukunang gotek, bare nika den mu du biya se ulal biya, se kumik menara ko tom mena.
PSA 119:97 Ani nika karo tua ko den mu ninguru ko kuesam! Ale tom pempem ko iki gurugu lagasam.
PSA 119:98 Nika den mu pempem ani agarak baga se ikia sinar ninguru aisiso, se memek motam alo mu ani agarak me terong maman.
PSA 119:99 Aninga kitigot wiram ale aga ikia sinar aram se aga kausa kari nunga kiarem, mu awuk, ani nika den ko iki gurugu lagasam.
PSA 119:100 Aninga ikia sinar mu kariimet garuk nunga ikia sinar kiaram, mu awuk, ani nika kausa ningo mu karo tusam.
PSA 119:101 Ani lage memek suen la abiring tuem, mu awuk, ani nika den karo tuekko.
PSA 119:102 Ani nika den mu me ari daleluwurem, mu awuk, ni keta aninga kausem.
PSA 119:103 Beras ko ningo mu yamanam, bare nika den mu ani agiring te am yamanam nunguningkiri!
PSA 119:104 Ani nika den mu te ikia ningo tasam; buta se ani tuang memek mu suen la abiring tuem.
PSA 119:105 Nika den mu aninga galep, lage aga kasurso, ale aninga lage nikinang tuso.
PSA 119:106 Ani den bo kalem ale sokel tuem mu iwita, ani nika den diram la karo tuekko maem.
PSA 119:107 O Yawe, ani ikup yaman giem terong mam; nika den ningo mu te marak sokel iru aisuko.
PSA 119:108 O Yawe, angamang motam lilim la te ka nip patawusam mu to ale, nika den aga kasuruko.
PSA 119:109 Tom suen la lage memek mu aga maguwurokko taiso, bare ani nika karo tua ko den mu me ta angamili saposo.
PSA 119:110 Kariimet memek motam alo mu ani ago ko bawang bo beteman, bare ani nika den mu me abiring tuem.
PSA 119:111 Nika den suen la mu aninga mel ningo, pempem agarak anirukko; den mu aninga angamang motam amilmil tuso.
PSA 119:112 Aninga angamang motam mu anapeya aratuk ta wore, nika den karo tui se lagarikko aniso.
PSA 119:113 Ani kariimet ikia ilagala te bagasan mu ani me nunga kuesam, bare ani nika karo tua ko den ko kuesam.
PSA 119:114 Ni aninga manga gek am se aga karem, se aninga loagara mu nika den ningi la bita lagasam.
PSA 119:115 Nina memek betera ko kariimet, tagi talko, se ani aga Kaem ko den karo tuekko.
PSA 119:116 Nika den kalem umu te aga ilukuawur se, ani marak bagarikko; ani nikate la loaga lagasam, umu te aga sangaru se ani me ipi loaga laga dolirikko.
PSA 119:117 Aga sinar to se ani memek bo me arigekko; ani nika den mu la ko ikia to se lagarikko.
PSA 119:118 Ni awiriya nika den me karo tusan mu nunga biriruwusam; mu awuk, nuna ikia kawel mu te nongota nunumi kuluruwasan.
PSA 119:119 Ni ali imi ko kariimet memek mu mel memek iwita nungarkasam ale nunga gi warsam; buta se ani nika den ko kuesam.
PSA 119:120 Ani nika ko nguangasam ale angimik lilim barowara maso; ani abugura kulukursam ale nika den ko ikia to lagasam.
PSA 119:121 Ani kiwem ningo diram se yawarakala mu beterem, buta se ni aga bitaru se memek betera alo mu me aga bita maguwumonko.
PSA 119:122 Ani nika ura kari, aga ningo ko sinar toko; aga bita to se nunumi patawura alo mu me agarak kapamonko.
PSA 119:123 Ni den ningo dirkiriyam kalem owore te ani loaga lagasam, ale ni aga sangaru toko loaga laga, amotam dagulam.
PSA 119:124 Buta se nika kua nangara kumik menara mena wore ko munan te aga sangaru ale nika den aga kasuruko.
PSA 119:125 Ani nika ura kari; aga ikia sinar awur se, ka den ko sinar arikko.
PSA 119:126 O Yawe, ni kiwem bo bitarko, mu awuk, nika den kulukurman.
PSA 119:127 Nunguningta, nika den mu mel ningo ningo kia saparam, mel yawara nunguningkiri ta wore am kia saparam tala, se ani ninguru ko kuesam.
PSA 119:128 Nunguningta, nika den mu aninga kiti guruguso, se kiwem kawel suen la mu ani me ta ko kuesam.
PSA 119:129 Nika den suen la mu yawarakala; buta se ani karo tusam.
PSA 119:130 Nika den apusan mu nikim nangarso, ale kariimet den umu me ko ikia ta wore ikia sinar nungarso.
PSA 119:131 Ani nika den ninguru ko iki kutuwurekko angamang nia lagoso.
PSA 119:132 Kema gurugu ale gemang lila aisuko; kariimet awiriya nika kuesan mu ni uwutata nongote betesam.
PSA 119:133 Nika den te aninga aolak diram la kiti gurugu se kiwem memek bo ta ani me aga kiarukko.
PSA 119:134 Kariimet memek alo nuguting te aga sangaru to se ani nika den karo tuekko.
PSA 119:135 Kema gurugu ale gemang motam ani ka ura kari aisu ale nika den aga kasuruko.
PSA 119:136 Aninga amononge mu yu ko kapawoso, mu awuk, kariimet nika karo tua ko den me karo tusan.
PSA 119:137 O Yawe, ni mu ningo dirkiriyam nunguningkiri, se nika den mu diram la.
PSA 119:138 Nika den suen la nangarem mu am ningo diram, se anananga ningo ko mel biya nunguningkiri, kari bo ko suwik saparukko mel bo mena.
PSA 119:139 Angamang magara mu tama ko kaniwoso, mu awuk, kager kari memek nika den mu mel yam ko betesan.
PSA 119:140 Ni ka den mu me gurugusam patawusam se ani arigem mu am ningo, se yawara nunguningkiri; se ani nika ura kari ninguru ko kuesam.
PSA 119:141 Ani mu kituwura se agarki maguwusan, bare ani nika den mu me ta ko angamili saposo.
PSA 119:142 Nika ningo dirkiriyam la bagara ko munan mu kumik menara mena, se nika karo tua ko den mu den nunguning.
PSA 119:143 Ikup aga iram se angamang daung daung maso, bare nika den mu ani amilmil aisiso.
PSA 119:144 Nika den mu ningo dirkiriyam la pempem aniso; aninga ikia sinar awur se ani te bagarikko.
PSA 119:145 O Yawe, angamang motam lilim te ka arusam; agiring ilup se nika den karo tuekko.
PSA 119:146 Ani nikate aisam, aga sangaru to se ani nika den karo tuekko.
PSA 119:147 Ani worem me bausa la barasasam ale nika saonga ko aisam; aninga amotam mu nika den te la loaga lagasam.
PSA 119:148 Ani tirom mu amotam anira mena, am marak laga se nika den ko iki gurugu lagasam.
PSA 119:149 O Yawe, nika kua nangara mu ko munan yawara mu te agiring ilupko; nika den te daiga bagara ningo aisuko.
PSA 119:150 Kariimet kiwem memek te aga bita maguwumonko mu tai angimik aman, nuna nika karo tua ko den mu me karo tusan.
PSA 119:151 Bare Yawe, ni ani agarak pingi baga se aga sangorsam, se nika den suen la mu nunguning la.
PSA 119:152 Ani ulengkala la nika den mu ari ko ikiem, mu ni girakala la beterem se nukuri ago butata anirukko.
PSA 119:153 Ani ikup yaman ningi bagasam ewere arik ale aga sangaru toko, mu awuk, ani nika karo tua ko den mu me ko angamili saposo.
PSA 119:154 Kari memek nuguting te aga sangaru to ale ka den te balem uwutata aga bitaruko.
PSA 119:155 Memek bitawara alo mu nika den me karo tusan, buta se ni me nunga sangaru toko.
PSA 119:156 O Yawe, nika gemang lila mu mel aromemek; ka den te balem uwutata aga bitaruko.
PSA 119:157 Aninga bita maguwura ko kariimet alo mu suen biya, se aga bita maguwusan, bare ani nika den me ta abiring tusam.
PSA 119:158 Nika kariimet saki nika den nubiring tusan mu ko ninguru angamang magoso, mu awuk, nuna nika den me karo tusan.
PSA 119:159 O Yawe, ani nika den ko kuesam mu ni ko ikisam, buta se ago ko kuar ale aga bitaruko.
PSA 119:160 Nika den suen la mu am nunguning la; nika munan den ningo dirkiriyam la mu kumik menara mena.
PSA 119:161 Kari supuling memek alo aga bita maguwusan mu kumik duap bo mena, bare ani nika den ko suanta nguangasam.
PSA 119:162 Ani nika den ko aisam amilmilasam, o kari bo mel bo ningo arigiso ale iruso ko amilmiloso iwita.
PSA 119:163 Ani kawel ko munan mu me ko kuesam ale biriruwusam, bare ani nika karo tua ko den mu ko kuesam.
PSA 119:164 Ani nika den ningo dirkiriyam mu ko, woremkalal suanta mu, tom suen biya ko amilmil kisisam.
PSA 119:165 Kariimet nika karo tua ko den ko ninguru kuesan mu nongomang lila te bagasan, se tareng memek bo te me ta dagulamonko, mena.
PSA 119:166 O Yawe, ani ni aga sangaru toko kimikam la loaga se, nika den karo tui se baga lagasam.
PSA 119:167 Nika den mu yawara se ani karo tusam, mu awuk, ani tawun biya ko kuesam.
PSA 119:168 Ani nika den karo tusam, mu awuk, ni aninga kiwem mu ari ko iki sapasam.
PSA 119:169 O Yawe, aninga niara ikiko; nika den te aninga ikia sinar awurko.
PSA 119:170 Ni aninga guranek ikiko; nika den te kalem uwuta, aga sangaru toko.
PSA 119:171 Ani wur te nika nip patawurikko, mu awuk, ni ka den aga kasursam.
PSA 119:172 Ani nika den ko wur iluwekko, mu awuk, nika den suen la mu ningo dirkiriyam nunguningkiri.
PSA 119:173 Nika kiting mu aninga sangukko pingi la anirukko, mu awuk, ani nika den karo tuekko angamang beterem.
PSA 119:174 O Yawe, ani ni aga sangaru toko angamang aniso, se nika karo tua ko den mu ani amilmil aisiso.
PSA 119:175 Ni aga bitaru se ani marak baga se nika nip patawurikko, se nika den mu sangam sokel aisuokko.
PSA 119:176 Ani sipsip bo nguala sipa yumu namerem wore iwita. Ani nika ura kari, aga kupu ale agarkiko, mu awuk, ani nika den mu ko me angamili saposo.
PSA 120:1 (Ilu se temple te nama tarigira ko wur) Aninga ikup ningi Yawe arusam, se nu agiring iluso.
PSA 120:2 O Yawe, kariimet nuguring kawel karogo wore nuguting te aga sangaru toko, ale kariimet nungamili guruga patawura karogo mu nuguting te aga sangaru toko.
PSA 120:3 Nina kariimet nigiring memek mu, nu awuk ninga bitiruk i? Ale anape bo karogo nengete bitirukko?
PSA 120:4 Nu kager kari ko daga gotek kore buguyam mu te ninga moruk, ale tuwer giturum kaniwara mu te ninga kaiyokko.
PSA 120:5 Bare ani Meshek kariimet nunga ningi baga maguwu lagasam; ani Kedar kariimet nunga ningi memek baga lagasam.
PSA 120:6 Ani kariimet, lila te bagara ko kiwem mu me ko kuawara umu nunga ningi tom maiya biya bagerem.
PSA 120:7 Ani mu angamang lila ko kari; bare tom ani bagara lila mu ko balukasam, mu nuna kager ko la balukasan.
PSA 121:1 (Ilu se temple te nama tarigira ko wur) Ani amotam duruk te loagasam, bare aninga saonga aparete tairukko?
PSA 121:2 Aninga saonga mu Yawe kote tairukko; nu taiti se ali kiwolaram.
PSA 121:3 Nu me ka bitiruk se dagulko, nika Sinar Kari mu motam me anirukko;
PSA 121:4 nunguningta, Israel ko Sinar Kari mu motam me kuiniso, ale me aniso.
PSA 121:5 Yawe nu kota ka sinar taukko; nu beta dugu te baga se ko tamarum bowa ningi ni bagerko.
PSA 121:6 Se woremkalal mu worem me ka kanirukko, se aking tirom mu mel memek bo me ka maguwurokko.
PSA 121:7 Yawe ka sinar tauk se memek suen biya ka kia kaparukko; nu nika bagara aolak ko sinar taukko.
PSA 121:8 Nu nika namara taira bagara aolak ko sinar tauk se ningo la pempem lagerko. Nunguning.
PSA 122:1 (Ilu se temple te nama tarigira ko wur David batogam) Tom nuna aninga manorman, “Ario! ana Yawe ko temple te namanakko,” maman, mu ani ninguru amilmilerem.
PSA 122:2 O Jerusalem, ana aitak nika songkuring ago sanamiwasan!
PSA 122:3 Jerusalem wonong mu iwita kaloman, numi kitira biya se aora biya nunguningkiri.
PSA 122:4 Umu te Yawe ko kariimet Israel, digo koma koma te tarigisan, ale te balam uwutata te nup patawusan.
PSA 122:5 Ale kuwim umu betela ikup guyak te tuati nunga ko kuwim, se king bibiya David te kaparam mu nunga daiga kuwim.
PSA 122:6 Buta se Jerusalem ko marolila ko guranek beteralko: “O Jerusalem, awiriya nika kueso mu daiga bagara yawara arigimonko.
PSA 122:7 Nika por ka lautam mu ningi mu marolila anirukko, se ka kawam suen la mu bitua karogo la!”
PSA 122:8 Aninga gue suan alo se aga sikisaki alo nunga ningo ko se, ani iwita balsam, “Jerusalem, marolila nika ningi anirukkowo!”
PSA 122:9 Yawe anananga Kaem ko temple laili mu nika ningi aniso mu ko se, ani nika ningo pempem la anirukko mu ko nu aru wosenga se lagarikko.
PSA 123:1 (Ilu se temple te nama tarigira ko wur) O Yawe, ani amotam patawu duruk wonong te, nika daiga kuwim te, nikate loagasam.
PSA 123:2 Ura dungan kari ko kari biya kote sangam taukko motam beteso iwita, agi ura imet, ko imet biya kote sangam taukko motam beteso iwita, uwutatala, anananga namotam Yawe, nanga Kaem, mu kote loaga se laganak se, gomang lila nangaruk nunguningkiri bare asele terong ko.
PSA 123:3 Gemang lila nangaruko, O Yawe, nika gemang lila nangaruko, mu awuk, ana ikup yaman ninguru ta giman terong mam.
PSA 123:4 Nunumi patawura ko kariimet alo mu anananga balu sisuwusan, ale mel yam ko nanga betesan.
PSA 124:1 (Ilu se temple te nama tarigira ko wur; David ko wur) O Israel, ikialko! Yawe ana nangarak me sanamaram le mu, ana memek taman le. Buta se nina nigiring bolala iwita balalko:
PSA 124:2 “Yawe ana nangarak me sanamaram le mu, tom kager kari nangarak kagerman,
PSA 124:3 tom nunga nongomang memek nago ko beteman, mu nuna ana marak nanga lakuman la;
PSA 124:4 se yu lom nanga ira baguram, ale nanga iramuram la,
PSA 124:5 se yu lom kalel biya mu nanga sarumu waram la.”
PSA 124:6 Ana Yawe nup patawunakko, nu ana nanga beteram se kager kore ningi me batuwutuk maman.
PSA 124:7 Ana inangnang iwita naguman bulamara kari ko dagarok kiaman; dagarok mu batagam gogong karogo, se ana kiaman ale naguman.
PSA 124:8 Ana Yawe ko nup te saonga tasan, nu Kiwol Kari taiti se ali nungam.
PSA 125:1 (Ilu se temple te nama tarigira ko wur) Kariimet Yawe te la ira sanamasan mu Duruk Zion iwita sokel ago bagamonko; duruk mu me namoso taiso, bare pempem sokel ago la baga lagoso.
PSA 125:2 Duruk saki Jerusalem laturu guruguman bagasan iwita, Yawe ko kariimet nunga lautam bagoso, aitak se tom pempem la.
PSA 125:3 Kariimet memek alo mu kariimet ningo diram nunga ali sor Yawe nungaram mu me bitaru se lagamonko, mu awuk, kariimet ningo diram nononga kiwem memek iki karo tumon bore ko.
PSA 125:4 O Yawe, ni kariimet ningo diram, nika kiring karo tusan, mu munan ningo la nungumik te bitarko.
PSA 125:5 Bare arikaya pelesan aking kilek memek ningi namasan, mu Yawe nunga karuk se kariimet memek tasan mu nongorak memek tamonko. O Yawe, aninga angamang mu nika gemang lila Israel tui se lila te bagamonko.
PSA 126:1 (Ilu se temple te nama tarigira ko wur) Tom Yawe ana talipara ningi nanga giam nangarak Zion peleram tairam mu ana “Ipingisan i?” maman.
PSA 126:2 Ana gusira ngata te, amilmil te, wur la taikasan, se sor saki ko kariimet ana nangarkikasan mu balukasan, “Yawe kariimet umu nungumik te kilek bibiya beteram,” makasan.
PSA 126:3 Se mu nunguningta, Yawe ana nangimik te kilek bibiya beteram, se ana ninguru amilmilasan.
PSA 126:4 O Yawe, ana peleman taiman bare mel suen la maga saparam; se ni sor garagarayam te tuwik betesam se kaposo iwitata, marak sokel iru nangaru se aking yawarakala te baganakko.
PSA 126:5 Se kariimet nomononge kapa se nunga na inang asursan, mu udagi wur amilmil te na inang nunguning gimonko.
PSA 126:6 Mu awiriya nomononge kapa se, na inang kumi gisan ale asurmonko namasan, mu udagi te amilmil wur ilu se, inang nunguning gi ago taimonko!
PSA 127:1 (Ilu se temple te nama tarigira ko wur; Solomon wur imi batogam) Yawe nu kawam kaola kari mu arungu me bagaruk agi mu, ura kari nongota ura bo nunguning me betemonko. Yawe wonong buring tuok agi mu, bitua kari mu wonong bitarmonko me terong tala.
PSA 127:2 Tumong biyala barasa ale nangata nanga sokel te inang ko ura ilu lagara nama uriluanara, mu ko ikia me terong, mu awuk, Yawe ko kariimet nunga kueso mu inang nungarso se nasan, ale ninguru anisan nonoman sapasan.
PSA 127:3 Yawe kuriang nangarso mu noko munan ningo nunguningkiri wore nangarso.
PSA 127:4 Kari kulak ko kuriang kari aratasan, mu gatu siping ago kari kuting te iluwoso iwita.
PSA 127:5 Kari ko gatu gotek suen biya gatu siping ningi, mu nu amilmilarukko. Kariimet sang taimon nu ilak nunumi ilumon, bare nu me ta dolurukko, mu awuk, noko kuriang alo mu nu sangarmonko.
PSA 128:1 (Ilu se temple te nama tarigira ko wur) Arikaya Yawe ko nguangasan ale noko munan la karo tusan mu amilmilamonko.
PSA 128:2 Uwuta bitar mu ni ka ura kowar ko koma gi noko; marak ningo se daiga bagara ningo mu arik ale amilmilerko.
PSA 128:3 Nika niwus mu tam ningo bo iwita nunguning kapa kisu se lagarukko; nika kuriang mu tam butuk yawara iwita ka laturmonko.
PSA 128:4 Awiriya Yawe ko nguangoso mu, nu uwutata marak sokel tuokko.
PSA 128:5 Aga angamang mu Yawe Zion baga se, ni marak sokel kisok se pempem butata baga se lagerko; se Jerusalem bagara ningo se mel kasik la karogo terong mauk mu ni arikko.
PSA 128:6 Ale ni mu baga laga, ka kuriang nutagu te ka imas aratamon se nungarkiko. Kaem ko lila yawara Israel nengerak bagarukko.
PSA 129:1 (Ilu se temple te nama tarigira ko wur; gira kari duap beteso se kariimet suen la ilu gilingisan) “Ani aga kulak te la, nuna ani tawun biya aga bita maguwuman,” –Israel ni iwita baluko–
PSA 129:2 “Ani aga kulak te la, nuna ani tawun biya aga bita maguwuman, bare nuna ani me ta aga kiaman.
PSA 129:3 Nuna aninga asusuru ninguru pakakumuman, se na muguri te aguwa ko ali pakakumura tam.
PSA 129:4 Bare Yawe mu ningo se diram; nu kari memek nunga mayang ani te aga talipikoyam, mu batutumuram.”
PSA 129:5 Aninga angamang arikaya Zion ko me kuesan mu ikup gimon ale dola namamonko.
PSA 129:6 Ale tari bisek kawam gul te aragoso, ale me tamaso bare maraka namoso wore iwita kuemonko;
PSA 129:7 kari bo ko luan yu naukko me terong, se inangnang seng ko muguri namonko me terong tala.
PSA 129:8 Se awiriya kariimet imi nunga kia kapa se mu, marak den imi me balu nungarmonko: ale balmon, “Kari Biya ko marak sokel nengerak bagoso,” ma me balmon; agi “Ana Kaem Biya ko nup te nina marak sokel ningarsan,” ma me balmonko tala.
PSA 130:1 (Ilu se temple te nama tarigira ko wur) O Yawe, ani ikup ningi sarenga namarikko iwita se ka arusam.
PSA 130:2 O aga Biya, agiring ikiko, degewa gurugu ale agiring iki ale aga sangaruko.
PSA 130:3 O Yawe, ni anananga memek suen la ari kutuwusam, ale memek mu te sanamir mu, awiri memek mena se ningo bagarukko? Mena.
PSA 130:4 Bare ni anananga memek siwu nangarsam, se ana ni bowa ningi kua kisu se laganakko.
PSA 130:5 Ani Yawe aga sangukko angamang motam lilim te ko kimi bitawasam, ale ko den te la ira sanami lagasam.
PSA 130:6 Sor bitua kari sor pasak ukirok se nama noman saparukko kimi tui lagoso iwitatala, ani Kari Biya tairuk aga sangukko amotam bitawasam.
PSA 130:7 O Israel, Yawe kote la loaga se lagaralko, mu awuk, nu ana ninguru nanga kua lagoso, ale nu nanga sangukko terong.
PSA 130:8 Nu kota anananga memek suen la siwura ikiso.
PSA 131:1 (Ilu se temple te nama tarigira ko wur; David ko wur) O Yawe, aitak ani angamang motam kua kaparam, se aimi patawura ko munan mu abiring tuem; ani mel bibiya ko ikia me bitawasam, ale mel duap duap te me loagawasam.
PSA 131:2 Angimik kua lila aram, se kutek maem ale kuriang mimili kitak tuguma se kuamili sapa ani lagara iwita bagasam.
PSA 131:3 O Israel, nina aitak se tom pempem la Yawe kote la loaga se lagaralko.
PSA 132:1 (Ilu se temple te nama tarigira ko wur) O Yawe, nika ura kari David ura ko ikup yaman gi lagaram mu ko kamili me saparukko.
PSA 132:2 Nu den bo Yawe ilak kaolam, Jacob ko Kaem Sokel Garagar mu ilak ikia bo iwita kaolam:
PSA 132:3 “Ani,” mam, “aga kawam ningi me ta kasu nagurek, agi aga anira kuwim te me ta taga anirek,
PSA 132:4 ale amotam kuagi ningi anira me ta tairuk, se amotam kui me ta ira kulukekkowo,
PSA 132:5 yam kaeyawirik ale Yawe ko bagara kuwim bo arigek bare asele kowo, ani Jacob ko Kaem Sokel Garagar wore ko kuwim bo ningi bagarukko wore kalikko.”
PSA 132:6 Ana Ephrathah baga se Kaem ko Kunup Laili mu ko den ikiman, ale nama Jearim wonong te arigiman.
PSA 132:7 “Ana noko bagara kuwim te namanak ale noko suwik duap ningi nabugura kulukurnak ale ko nup patawunak, ale balnak,
PSA 132:8 ‘O Yawe, bares ale nika kuwim te tairko, ni se ka Kunup Laili nika sokel aora karogo mu agotala.
PSA 132:9 Se nika priest alo mu munan ningo dirkiriyam mu guang tuguma iwita te bala betemon, se nika kariimet mu amilmil wur ilumonko.’ ”
PSA 132:10 Nika ura kari David ko kamin ares mauk se nika kari marak sokel tuem mu me ari daleluwurko.
PSA 132:11 Yawe David ilak den bo kaolam, se den mu aora biya aniso se nu me maguwurokko. Se den mu iwita: “Ani nika gue te bo bitirik se nika kiwim te king ko bagarukko.
PSA 132:12 Ikiko. Nika kuriang gue aninga den kalem mu karo tumon, ale aninga munan nunga kausem mu karo tumon, mu nononga gue te pempem butata king ko baga lagamonko.”
PSA 132:13 Nunguningta, Yawe nu Zion atumukiram, se mu noko wonong ko aratam.
PSA 132:14 Nu balam, “Imi aninga wonong pempem la anirukko,” mam. “Ani imi te daigek ale baga se kariimet nunga bituekko, mu awuk, ani angamang tuem.
PSA 132:15 Ani Zion na inang mel suen la mu waru tuek se udagi me ko tatopurukko; ani ko kariimet nungumik mel mena mu na inang nungarikko.
PSA 132:16 Ani noko priest alo mu kariimet te nunga gia ko marak sokel mu nungarikko, se noko kariimet amilmil wur ilumonko.
PSA 132:17 “Se ani David ko gue te king bo nup biya sokel garagar Zion bitirikko; se nu mu galep bo iwita kani se lagarukko.
PSA 132:18 Ani noko kager kari memek mu dolara nungarikko; bare nu mu king nup biya sokel ago bagarukko.”
PSA 133:1 (Ilu se temple te nama tarigira ko wur; David ko wur) Launuria arerem la numi gomang suanta bagara ko munan mu mel ningo se yawarakala nunguningkiri!
PSA 133:2 Munan umu oil yawara bo Aaron mone te warman se palengam kapa somone te, se kapa ko guang norogen dogotak te mu kau tam, wore iwita.
PSA 133:3 Se akingtala baras nuwi kusat yawara duruk Hermon te se duruk Zion awote kaposo wore iwita. Mu awuk, munan yawara umu ningi, Yawe ko marak ningo ko kariimet nungarso, se te pempem ningo la baga lagamonko.
PSA 134:1 (Ilu se temple te nama tarigira ko wur) Nina Yawe ko ura kari alo, tirom suen biya noko temple ningi ura betesan, mu nup patawuralko.
PSA 134:2 Nina noko kuwim laili mu ningi nigiting patatuwural ale nup patawuralko!
PSA 134:3 Se Yawe nu taiti se ali kiwolaram mu Zion baga se marak ningarukko.
PSA 135:1 Yawe ko nup patawuralko! Nina nup biya tualko! Nina noko ura kari alo,
PSA 135:2 noko temple ningi ura betesan mu se, sikina noko galung laili nunguningkiri mu ningi ura betesan mu karogotala, noko nup biya patawuralko!
PSA 135:3 Yawe nup patawuralko, mu awuk, nu Kaem ningo; wur te nup biya patawuralko, mu awuk, nu ningo pempem la.
PSA 135:4 Yawe Israel atumukiram ale noko ma balam, Jacob mu noko mel ningo yawara.
PSA 135:5 Ani ikisam anananga Kaem mu ko sokel aora garagar nup biya, nu kaem suen la nunga kiaram.
PSA 135:6 Yawe kota ko gomang te la anapeya mel bitirukko mu beteso se arataso, taiti gomang te, ali imi te, gagi ningi, se gagi nukum du biya mu te.
PSA 135:7 Nu taiti nuwi beteso se basuso; nu pure nikim tuwik ago beteso, ale marir beteso se arataso.
PSA 135:8 Nu Egypt nunga kuriang gira bilangara mu nunga moram se kua sapaman, kariimet ko gue te, se buruk kausik ko gue te koma suanta.
PSA 135:9 O Egypt, nu noko kausa se kiwem bibiya nika ningi beteram, nika Pharaoh se ko ura kari nungumik te beteram.
PSA 135:10 Nu sor suen biya nunga maguwuram, ale nunga king sokel karogo mu nunga moram se kueman:
PSA 135:11 King Sihon, sor Amor mu nunga king mu se, sor Bashan mu nunga king Og se, sor Canaan ko king suen la, kua sapaman.
PSA 135:12 Ale nu nunga ali bataguru tam ale noko kariimet nunga ali ko nungaram, noko kariimet Israel nunga ali ko ma balam.
PSA 135:13 O Yawe, nika nip mu butata pempem anirukko; kariimet gue luan udagi mu ningi, nika nip biya butata ani lagarukko.
PSA 135:14 Mu awuk, ni ka kariimet nunga giem ale bitua ningo te nunga bitarsam, ale gemang motam nungarsam.
PSA 135:15 Sor saki nunga kaem mu, manga tam te agi, silver se gold te nunga nungurman, kariimet nongota nunga nuguting te nunga nungurman.
PSA 135:16 Se nuna nuguring ago wore, me te munakasan, ale nomotam ago wore, me te loagasan;
PSA 135:17 nuna nodogawa ago wore, me te den ikisan, ale nungamuru ago wore, sor siring te me ikisan.
PSA 135:18 Se arikaya kaem kawel mu nunga nungurman ale ko nongomang ningi nunguning aram mu, kaem kawel mu bagasan uwutatala bagamonko.
PSA 135:19 O Israel kariimet, nina Yawe nup patawuralko; O Aaron ko gue te ko priest alo, Yawe nup patawuralko.
PSA 135:20 O Levi ko gue te ko kariimet, Yawe nup patawuralko; nina awiriya noko nguangasan, mu noko nup patawuralko.
PSA 135:21 Yawe ko nup Zion ningi patawuralko; nu Jerusalem bagoso. Yawe ko nup patawuralko. Nunguning.
PSA 136:1 Ana Yawe amilmil tunakko, mu awuk, nu ningo nunguningkiri.
PSA 136:2 Ana Kaem amilmil tunakko, mu awuk, nu kaem kawel suen la nunga kiaram ale nu la Biya.
PSA 136:3 Ana Kari Biya amilmil tunakko, mu awuk, nu kari bibiya suen la nunga kiaram ale nu la Kari Biya.
PSA 136:4 Yawe amilmil tunakko. Nu kota kiwem bibiya duap duap beteso.
PSA 136:5 Noko ikia te la taiti lilim beteram se aratam.
PSA 136:6 Nu ali yu guang awote murakoyam muru beteram.
PSA 136:7 Nu nikim ko melmasak bibiya nunga beteram.
PSA 136:8 Worem mu woremkalal nikim tuokko.
PSA 136:9 Sige se baras mu tirom nikim tumonko.
PSA 136:10 Yawe amilmil tunakko. Nu Egypt kariimet nunga kuriang gira bilangara mu nunga moram se kua sapaman.
PSA 136:11 Nu Egypt alo nunga ningi Israel kariimet nunga giam ale nongorak aratam.
PSA 136:12 Noko kuting sokel aora biya mu te nunga giam.
PSA 136:13 Nu gagi biya Red Sea bataguru ilagala awuram.
PSA 136:14 Ale ko kariimet arungu moke sang te namaram.
PSA 136:15 Bare Pharaoh ko kager kari karogo mu gagi nunga moa mituwuram.
PSA 136:16 Yawe amilmil tunakko. Nu ko kariimet nunga giam ale nu giri giri nongorak sor merang garagarayam mu ningi aolak ilukaso.
PSA 136:17 Nu sor saki ko king sokel garagar mu nunga iram se kapaman.
PSA 136:18 Nu king nunup bibiya nunga moram se kueman.
PSA 136:19 Sor Amor nunga king Sihon.
PSA 136:20 Se sor Bashan nunga king Og, mu nunga moram se kueman.
PSA 136:21 Nu nunga ali sor mu bataguru noko kariimet Israel nungaram.
PSA 136:22 Se ali umu eng am nungara nunguning ko kariimet nungaram.
PSA 136:23 Yawe amilmil tunakko. Nu ana ikup memek biya ningi kapaman bare nago ko gomang batagam.
PSA 136:24 Nu kager kari memek alo nuguting te nanga bataguru tam.
PSA 136:25 Nu kariimet se mel suen la inang nungarso.
PSA 136:26 Buta se, ana tom suen biya anananga Kaem duruk wonong te bagoso mu amilmil tui se laganakko. Noko kua nangara mu kumik menara mena. Nunguningta.
PSA 137:1 Ana Babylon wonong te yu norogen te dagiwa se Zion wonong ko nangamin tuguman ale ko namononge kapakaso.
PSA 137:2 Se nanga wur kagin ko bawe mu tam kower te itutuwuman,
PSA 137:3 mu awuk, kari nanga ilu talipaman ale nangarak nunga sor te taiman mu wur ilunakko nanga diruwukasan, ale nanga manarukasan, “Nina Zion ko wur amilmil bo iluwal se ana ikinakko!” makasan.
PSA 137:4 Bare ana sor iwareng imi te Yawe ko wur ningo ngual kasik ilunakko mu me terong.
PSA 137:5 O Jerusalem, ani ni ko ko angamili sapa namaruk mu, agiting sengam mu magaruk se ani bawe te me morikko.
PSA 137:6 O Jerusalem, ni aninga mel gira, ani ni ko ko amilmil kelaga lagasam; se ani ni ko ko angamili saparuk mu, agiring am sisirokko.
PSA 137:7 O Yawe, munan memek Edom kariimet, tom Jerusalem te dagulam se beteman, mu me ko kamili saparukko; nuna aikasan balukasan, “Wonong sumu am menawuralko!” makasan. “Kawam digo bo me bagarukko.”
PSA 137:8 Babylon, ni iwita ikiko, ni ikup arikkowo! Kari awiriya munan memek ni ana nangimik te beterem mu ko koma beteso mu, kari umu amilmil kelagukko.
PSA 137:9 Kari umu nika kuriang nunga giok ale am manga awote nunga waruk se kua paranga namamonko.
PSA 138:1 (David ko wur) O Yawe, ani angamang motam lilim la te amilmilarik ale nip patawurikko; kaem kawel alo nongoma te ta wore, nika amilmil wur iluwekko.
PSA 138:2 Ani angama motam nika temple laili mu tuek ale, nika kua nangara se diram la karo tua ko kiwem mu ko, abugura kulukek ale nip patawurikko. Mu awuk, ni ka nip se ka den mu ko sinar tasam, se mel suen biya nunga kia saparam ale kualala biya bagoso.
PSA 138:3 Ani ka aurem se ni agiring iluwem; ni sangam aisem se angamang sokel ago bagasam.
PSA 138:4 O Yawe, ali imi ko king suen la nika den ikimon ale nip patawumonko.
PSA 138:5 Nuna nika munan ningo ko amilmilamon ale wur ilu se nip patawumonko, mu awuk, ni nip biya nikim garagar.
PSA 138:6 Yawe kualala biya nup ago baga se ta wore, nu nunumi ago kapara alo mu nunga bitarso; bare nu nunumi patawura alo mu nongorak kaposo.
PSA 138:7 Ani ikup yaman duap duap agate taiso ta wore, ni aninga sangorsam; kager kari memek alo agarak betesan ta wore, ni ka kiting sokel ago mu te aninga bataguru tasam.
PSA 138:8 O Yawe, ani ko ikiem nunguningkiri mu ni keta aninga atumu sangaruko; nika gemang kua aisa mu kumik menara mena. Buta se ni me aga bitarko, mu awuk, ani nika kiting kiwol.
PSA 139:1 (David ko wur) O Yawe, ni aninga angamang ari saperem ale ninguru aga ikisam.
PSA 139:2 Ani dagisam agi barasasam mu ni am ko iki sapasam; ani awar ta bagasam agi wore ni aninga ikia am ari sapasam.
PSA 139:3 Ni aninga namara taira bagara aolak mu am ari ko iki sapasam.
PSA 139:4 O Yawe, den ani agiring te aratukko, mu ni girisam ikiwasam se ani balsam.
PSA 139:5 Ni ani amake ko, abiring ko, se abeta koma singsang bagasam, ale ka kiting te aga iramursam.
PSA 139:6 Ni ani ninguru aga iki sapasam mu aningate mel aromemek, se ani ko iki saparikko me terong.
PSA 139:7 Awiri nika Bur ko motam ko yumura ikiso? Ani aparete nagu namarik ale ni motam ko yumurekko?
PSA 139:8 Ani taiti gomang te ta nama yumurek, bare ni mu te bagasam; aking gagi naung du biya ningi nama yumurek ta, wore ni mu te bagasam tala.
PSA 139:9 Se ani binga nama worem bausa te, se nama gagi biya dun sang te ta wore,
PSA 139:10 nika kiting te am aga ilu se aga kiti guruguwasam.
PSA 139:11 Ani ta balik, “Nikinang menaruk se tiromorom aga lautok ale aga ira kaluwurokko,” ma balik ta wore,
PSA 139:12 tiromorom mu nika motam te am nikim la, mu awuk, tirom se kowarkalal mu nika motam te am koma suanta.
PSA 139:13 Ni aninga angimik nuamur suen la nungem, ni ani ayam tuagu ningi la aga nungem burangerem.
PSA 139:14 Se ni aninga nungem mu am duap bo, se ani ka nip patawusam; ani ninguru ikisam, nika ura suen la bita saperem mu ko balu kutuwurekko me terong.
PSA 139:15 Tom ani aga ayam tuagu ningi yumura la lagawakasam, mu ni aninga angimik lilim mu ari ko ikiwakasam.
PSA 139:16 Tom ani me bilangerem, am gue te bagerem la, ni aga ikiem, ale aga marak bagara tom mu bataguru beterem.
PSA 139:17 O Kaem, nika ikia ani ago ko mu ulal biya se ani awuk ko iki saparikko? Nika ikia suen biya nunguningkiri,
PSA 139:18 se saun iwita, ani kau saparikko me terong; ani taga anirek ale barasik, wore ni ani agarak am butata baga lagasam.
PSA 139:19 O Kaem, aninga angamang ni kariimet memek nunga moar se kuemonko! Nina kari nigiting gue ago, tagi talko!
PSA 139:20 Nuna nika nip balu maguwusan, ale den memek memek ni ko ko balsan.
PSA 139:21 O Yawe, arikaya ni me ka kuesan, mu ani betela me nunga kuesam; se arikaya ni kerak barimasan, mu ani nunga angamang ninguru magoso.
PSA 139:22 Ani me nunga kuesam nunguningkiri, ale kari memek ko nungarkasam.
PSA 139:23 O Kaem, ni aninga angamang motam ari gurugu ale aga ikia suen la ari ikiko.
PSA 139:24 Ale memek mu menawur ale pempem la ningo bagara ko lage te aga bitarko.
PSA 140:1 (David ko wur) O Yawe, ni kari memek alo nuguting te aga bataguru toko! Aga bitaru se kager ko kari memek me aga bita maguwumonko!
PSA 140:2 Nuna pempem nongomang ningi ikia memek betemonko iki gurugu lagasan. Ale ngual ngual kager patawusan.
PSA 140:3 Nunga nungamili nuguring mu mot memek ko wore toroman, mot urer ko kuating memek iwita mu nunga nungamili kopa te aniso.
PSA 140:4 O Yawe, aga sinar to se kari memek alo me aga momon maguwumonko; aga bitaru se kager daong ko kari alo aga sapamon se dagulekko balman mu uwuta me betemonko.
PSA 140:5 Nunumi patawura ko kari alo mu ani aga ilumonko dagarok bo kira beteman; nuna dagarok ko mayang lage ani te namarikko mu te kira karogo nama tai beteman.
PSA 140:6 O Yawe, ani ni ko ko balsam, ni aninga Kaem masam. Aga sangaruko niara kete betesam ewere degewa gurugu ale ikiko.
PSA 140:7 O Yawe, ni keta suanta ni Kaem, ni aga Bataguru Tata aora; ni kager ko tom ningi mu aninga karem yawara.
PSA 140:8 Ni memek bitawara alo mu nunga ikia memek mu me motam la arikko; nunga ikia memek kaloman wore nunguning kaparuk se nunumi patawumon bore ko, maguwurko.
PSA 140:9 Kager kari memek alo aga laturman agarak bagasan mu, motam la nungarkiwer se me aga kiamonko; bare ikup ani angimik te betemonko balman mu giris palaguk ale nongota nunga maguwurokko.
PSA 140:10 Tama kaok kaniwara wore nungumik kuali waru ale tama ningi nunga waruko; mutim du biya mu ningi nunga waru se kapamon ale udagi me pila basumonko!
PSA 140:11 Kawel kari memek alo umu ali imi te kuring bo me ta nungaruko; kager daong ko kari memek alo mu ikup memek nunga irok se memek tamonko.
PSA 140:12 O Yawe, ani ko ikisam ni kariimet nungumik mel mena mu nunga bitarsam, ale kituwura guat alo mu munan ningo diram la nongote betesam.
PSA 140:13 Nunguningta, kariimet ningo dirkiriyam mu nika nip biya amilmil tui se diram la ni kema te bagamonko.
PSA 141:1 (David ko wur) O Yawe, ani nika arusam; tairate agate tairko. Tom ani ka aurik mu, agiring ikiko.
PSA 141:2 Aninga guranek mu mel yawara bo ko tama bur siring yawara iwita toko; aninga agiting kanuwa mu, tirom bainga ko tama bita kisa iwita.
PSA 141:3 O Yawe, aninga agiring ko sinar to se agiring angamili te den memek bo me ta aratukko.
PSA 141:4 Ni agarkiwer se ikia memek bo aninga angamang motam me tagirok, agi kilek memek betera ko kariimet alo nongorak munan memek bitirik ale nunga nam giam ningi me nongorak daigekko.
PSA 141:5 Kakirip ningo dirkiriyam mu aga memek ko bu am aisuokko, mu kiwem ningo agate beteso; nu am ining aisuokko; mu aga dingumuso. Ani kiwem imi ko me ta angamang ikuwoso, mu awuk, ani kariimet memek alo mu nunga memek koma kaola ko guranek bita lagasam.
PSA 141:6 Se memek alo umu nunga kari supuling mu garap te nunga warmon se kapamon, umu te asele nunga kariimet nunga ikia sinar aruk se balmon, “Kari mu ko den umu nunguningta nunguningkiri,” mamonko.
PSA 141:7 Ale balmon, “Nononga nosokelel mu manga papak mam ale parasaram bilik bilik kaparam iwita kuera mutim duap te sor iram,” mamonko.
PSA 141:8 O Yawe, ni keta suanta ni Kaem, ani ni kete la loaga lagasam; ni aninga yumura kuwim, se ani nika ningi yumusam; ni aga bita to se me kua namarikko.
PSA 141:9 Ni aga sangaru se bawang bo ago ko kereman mu me aga kutirokko, nunga dagarok kereman mu ningi me sorarikko tala.
PSA 141:10 Bare memek bitawara alo mu nunga ngual awur se nongota nunga dagarok nunga taliparukko, se ani mu yawarakala la nunga kia kaparik ale ningo la bagarikko.
PSA 142:1 (David Adullam manga gogong ningi yumuwa se den imi batogam) Ani Yawe kote niasam, nu gomang aisuk ale aga sangukko arusam.
PSA 142:2 Ani angamang ikup mu suen la nu manorsam se ikiso.
PSA 142:3 O Yawe, tom ani angamang motam sokel menaso, mu ni keta aninga saonga ko lage mu ko ikisam. Tuang ani te aolak ilusam mu dagarok bo kaluwura la te kira beteman.
PSA 142:4 Ni aninga abeta koma sing sang te loager ale arikko, kariimet bo aga sangukko mena; ani kuwim bo ta te yumurekko mu mena, kariimet bo ta ani ago ko me negeso.
PSA 142:5 O Yawe, ani ni kete niasam, ale balsam, “Ni mu aninga yumura kuwim, se tom ani ali imi te marak baga se mu, ni aninga mel ningo se gira nunguningkiri,” ma balsam.
PSA 142:6 Se degewa gurugu ale aninga niara ikiko; ani aeman sisi kaparam. Kari ikup aisisan mu nuguting te aga sangaru toko, mu awuk, ani nunga kiarikko me terong.
PSA 142:7 Se ikup ewere ko talipara ningi aga sangaru to se ani nika nip patawurikko. Nika ningo mu aninga te bitar se kariimet ningo diram bitawara mu arigimon ale tai agarak ilu biguwumon ale nip patawumonko.
PSA 143:1 (David ko wur) O Yawe, degewa gurugu ale aninga aira ikiko; nika kiwem mu diram nunguningkiri se ni den nunguning balsam; buta se tai aga sangaruko.
PSA 143:2 Ni aninga munan me tuatir ilupko, mu awuk, kariimet bo ta diram nika metam te me bagoso.
PSA 143:3 Kari ani agarak bitawara mu aga iluwam ale aga menawu ali karogo aga beteram; ale tiromorom ningi aga saparam se kariimet kua namakoyam iwita bagasam.
PSA 143:4 Buta se aninga adera angimik sokel menaram, ale angamang motam ningi yukuwa saparam.
PSA 143:5 Ani ulengkala, tom namaram wore ko angamin tugusam; ani nika ura suen la wore ko iki gurugu lagasam, ale nika kiting kiwol suen la nungem mu ko, ari ikisam.
PSA 143:6 Ani guranek te agiting kanusam ale ni kete niasam; ali marakam ale yu ko tukunangaso iwita, ani ni ko ko niawasam.
PSA 143:7 O Yawe, tairate agiring ilupko; aninga adera angimik sail menaram. Ni kema motam ani ago ko me kaluwurko; buta bitar mu ani kua iwi namara iwita bagarikko.
PSA 143:8 Turomola pempem nika kua ani aisa, kumik menara mena mu, aga kasuruko, mu awuk, ani ni kete la loaga lagasam. Ani aguwaya namarikko wore, ko lage aga kasuruko, mu awuk, aninga adera angimik mu ni kete la sokel taso.
PSA 143:9 O Yawe, aninga kager kari alo nuguting te aga bataguru toko, ale ni keta aninga karem iwita aga kaluwurko.
PSA 143:10 Ni aninga Kaem, nika kiwem aga kasuru se ani karo tuekko; se nika Bur Ningo lage diram aga kausok ale sor wolong te agarak aolak iluwokko.
PSA 143:11 O Yawe, keta ka nip ko ningo mu ko, aga sangaru toko; ni ningo dirkiriyam se ikup ningi aga bataguru toko.
PSA 143:12 Nika kua aisa mu wetang sapar ale memek alo mu nunga menawur se sor kutek maukko; suen la nunga maguwu saparko, mu awuk, ani nika ura kari.
PSA 144:1 (David ko wur) Ani Yawe nup patawurikko, nu aninga Manga Aora; nu ani kager ko munan aga kasurso, ale kager biya ningi namarikko aga nungurso burangoso.
PSA 144:2 Nu aninga kua aisa ko Kaem, se aninga manga gek am; nu aninga Sangam, se nu tala aninga Bataguru Tata Kari; nu aninga karem, ani nu kararasam. Nu sor saki ko kariimet arungu tai ani abowa tuguso.
PSA 144:3 O Yawe, ana ali kariimet mu, anape mel nunguningkiri se ni ninguru nanga sinar to lagasam? Ana ali kariimet yam ko gue, wore ni ninguru gemang nangaru lagasam.
PSA 144:4 Ana ali kariimet mu marir pus maso ale mena namoso iwita; anananga marak bagara ko tom mu tamarum iwita, tom tukunangta baga mena namoso iwitatala.
PSA 144:5 O Yawe, ni taiti gomang kaguru ale tai kaparko; duruk nunga kau to se tama bur barasukko.
PSA 144:6 Pure nikim bitar se kaparuk se kager kari memek nunga parusuwurko; nika gatu mare te nunga karo se nagumonko.
PSA 144:7 Kualala kiting garuku se tai kaparuk se aninga bataguru to ale aga sangaruko; yu lom bibiya ewere ningi se, sor iwareng ko kariimet nuguting te aga bataguru toko.
PSA 144:8 Nononga nuguring mu den kawel ago terong mam, se nunga nungamili mu guruga patawura karogo tala.
PSA 144:9 O Kaem, ani wur bo iru ilu kisekko; ani aga gita kolarik ale wur ilu kisekko.
PSA 144:10 Ni king nunga sangorsam se nuna kager te marirasan ko Kaem; se ani nika ura kari David, baenat kore memek wore ningi aga bataguru taem.
PSA 144:11 Buta se sor iwareng ko kari nuguting te aga bataguru to ale aga sangaruko! Nononga nuguring mu den kawel ago terong mam, se nunga nungamili mu guruga patawura karogo tala.
PSA 144:12 Nanga sangaru se anananga kuriang kari nunga kulak te la mu, tam bisek ali welang te aragoso iwita aragamonko; se nanga nanawusari mu, king ko kawam biya ko ngatalek bibiya kiwol karogo aora biya iwita bagamonko.
PSA 144:13 Nanga ningam mu inang duap duap karogo terong ma saparukko; se nanga sipsip mu kuriang ninguru ilumon se kaparuk ale ninguru sor to saparukko;
PSA 144:14 se nanga bulmakau mu, suen la kuriang nutagu ningi karogo yukuwa sapamonko. Se udagi kager memek por kuluka ale utu nagura mu menaruk, se nanga talipara ale sor iwareng te nangarak namara mu bo ago me aniruk, se wonong tuagu ningi yaman ko niara kikira mu mena namarukko.
PSA 144:15 Kariimet marak uwuta nungumik te kaposo mu amilmilamonko; kariimet awiriya Yawe mu nononga Kaem, mu amilmilamonko.
PSA 145:1 (David ko wur) Ani nip biya ko balu pagikko, ni aninga Kaem se aga King; ani pempem la butata nip patawu se lagarikko.
PSA 145:2 Kowarkalal pempem la ani nip patawurik ale ka nip pempem la butata gi patawu se lagarikko.
PSA 145:3 Yawe mu ko nup biya, se nup patawusan mu am diram; noko nup biya mu ko iki kutuwura ko mu me terong.
PSA 145:4 O Kaem, kuriang gue aitak mu, aking kuriang gue bo udagi mu, nika ura bibiya beterem mu nunga manarmonko; nika kiwem bibiya duap duap mu ko nunga manaru gurugumonko.
PSA 145:5 Nuna nika nikim sokel garagar se nip biya mu ko balmon, se ani mu nika kiwem mu ko ikia to se lagarikko.
PSA 145:6 Kariimet nika ura sokel garagar ago beterem mu ko balmon, se ani mu ni mel bibiya beterem mu ko balu pagikko.
PSA 145:7 Nuna nika ningo suen biya mu ko amilmilamon ale wur amilmil ilumon, ale nika munan ningo diram la mu ko amilmil kelagamonko.
PSA 145:8 Yawe mu gomang lila se gomang bataga ko Kaem; nu gomang tairate me magoso, se nu bo ko kua tuata ko munan karogo terong mam.
PSA 145:9 Yawe kariimet suen la nongorak ningo; nu mel suen la nungam mu ko gomang bataga karogo.
PSA 145:10 O Yawe, ni buruk kausik mel gotektek suen la nunga nungem se nama taiwasan, mu nika nip patawumonko; nika kariimet mu suen la amilmil kisimonko.
PSA 145:11 Nuna nika kingdom nikim garagar mu ko balmon, ale nika sokel garagar mu ko munakamon,
PSA 145:12 se kariimet suen la nika kiwem sokel ago bibiya beterem mu ko ikimon, ale ka kingdom nikim ago yawarakala mu ko ikimonko.
PSA 145:13 Nika king ko bagara mu kumik menara mena, se ni king ko tom pempem baga lagerko. Yawe mu noko den kaolam mu diram la karo saposo, ale ko kiwem suen la mu gomang lila te beteso.
PSA 145:14 Nu awiriya ikup ningi bagoso mu sangarso; nu awiriya dagulam mu patawuso se sanamoso.
PSA 145:15 Melmasak suen la marak bagasan mu amilmil te nikate loagasan; ale inang ko kuesan mu ni inang nungarsam.
PSA 145:16 Ni kiting ulaluwusam, ale kariimet mel i ko tukunangasan mu nungarsam.
PSA 145:17 Yawe mel suen la beteso mu ningo se diram la beteso; nu kiwem suen la mu gomang lila te la beteso.
PSA 145:18 Awiriya saonga ko nu arusan, nuna nongomang ningi nunguning te nu arusan, mu nu nongorak pingi bagoso.
PSA 145:19 Nu awiriya noko bowa ningi bagasan, mu mel bo ko tukunangasan mu nungarso; nu nunga niara ikiso ale nunga sangarso.
PSA 145:20 Nu kariimet nu ko kuesan mu nunga bitarso; bare kariimet memek bitawara mu nunga maguwurokko.
PSA 145:21 Ani pempem la Yawe nup patawurikko. Se melmasak suen la marak bagasan mu noko nup laili butata pempem patawu se lagamonko.
PSA 146:1 Ani Yawe nup patawurikko! Ani angamang motam lilim la te nup patawurikko.
PSA 146:2 Aninga bagara tom lilim la te Yawe nup patawurikko; aninga amotam loagawara ko tom imi lilim la te, Kaem ko wur ilu se nup patawu se lagarikko.
PSA 146:3 Nina ali imi ko kari supuling nongote me ira sanamaralko; ali kari bo ta me ninga sangukko.
PSA 146:4 Mu awuk, tom nuna nodora arataso, mu nuna nungumik guang ali ningi namoso; ale nunga ikia betemonko den nungurman mu mena namoso.
PSA 146:5 Bare kariimet Jacob ko Kaem mu nunga saonga bagoso, mu amilmilamonko; nuna Yawe, nononga Kaem, mu kote la loaga lagasan.
PSA 146:6 Nu taiti se ali, se gagi se mel suen la nunga ningi nungam, ale tom suen biya ko kiwol umu diram la iki karo tui lagoso.
PSA 146:7 Nu kariimet kituwura guat alo, nunga bita maguwusan, mu nunga sangarso; ale kariimet na inang ko kuawasan mu inang nungarso. Yawe mu kariimet talipara ningi anisan mu nunga sangarso se aratasan;
PSA 146:8 se kariimet nomotam sisira mu nomotam pagarso se sor arigisan. Nu kariimet nongomang bataga te magi tarawasan mu nunga sangarso, ale kariimet ningo diram mu nunga kueso.
PSA 146:9 Nu kariimet awar taira ale anananga ningi bagara mu nunga sinar taso, ale imet gerewa se kuriang marmar mu agotala nunga sangarso. Bare nu kariimet memek mu nunga ikia bitawasan mu menawuso.
PSA 146:10 Yawe butata King ko tom pempem baga lagoso; O Zion kariimet, nenenga Kaem butata pempem baga lagoso. Se Yawe nup patawuralko! Aleluya!
PSA 147:1 Yawe ko nup patawunakko! Anananga Kaem wur te nup patawura mu kiwem ningo, noko nup patawura ko kiwem mu yawarakala se diram!
PSA 147:2 Yawe akingtala Jerusalem kuwim kuwim te kaloso; nu Israel ko kariimet parasaman sor saki te bagakasan wore nunga gi bolala nunga awuso.
PSA 147:3 Nu kariimet nongomang motam parasaram mu nongomang taso, ale nunga lot gawir kalo nungurso.
PSA 147:4 Nu baras suen la nunga iki saposo, ale suan suan nunup awu awu karogo namaram.
PSA 147:5 Anananga Kari Biya nup biya, se sokel garagar; noko ikia sinar mu kumik ko tom batoga bo mena.
PSA 147:6 Yawe mu kariimet nunumi ago kapasan mu nunga tagi patawuso, bare kariimet memek bitawara mu nongorak kapa ali ago nunga beteso.
PSA 147:7 Yawe wur amilmil ilu tualko; bawe te yagowom gurugu anananga Kaem tualko.
PSA 147:8 Nu taiti nuwi beteso se arataso ale taiti gomang kaluwuso; nu tuwik ali lilim tuso se sirsir duruk motongar te aragoso.
PSA 147:9 Nu bulmakau na nungarso, ale inangnang ko gotek na ko niasan mu na nungarso.
PSA 147:10 Horse ko sokel mu tamatama, bare umu Kaem gomang motam amilmil me tuso. Turan te, kari nuar sokel tamatama mu ko, Kaem gomang motam me barasoso tala, mena.
PSA 147:11 Bare kariimet noko nguanga se, noko kua nangara ko munan nongomang tui se kote loaga lagasan, mu nu ninguru nunga amilmiloso.
PSA 147:12 O Jerusalem, ni Yawe nup patawurko; O Zion, nika Kaem nup patawurko.
PSA 147:13 Mu awuk, nu nika sor kuring sokel tuso, ale nika kariimet nika ningi bagasan, mu marak sokel nungarso.
PSA 147:14 Nu nika ali ko tom bitarso se terong aniso, se inang ningo nuam kisiso se ni karogo terong masam.
PSA 147:15 Noko den balso se tairate ali imi te tai kaposo ale nunguning kaposo.
PSA 147:16 Nu tama bur beteso se sor ereso, ale sor ninguru ipiso ale birigira ningi taiso, se ali awote sirar ma saposo.
PSA 147:17 Nu tuwik muguri bibiya manga karakarang iwita mu warso se kaposo. Se awiri tuwik ipi birigira karogo kaposo mu te bagarukko terong?
PSA 147:18 Aking nu balso se yu ipiram ale auram mu palenga yu ko namoso; nu noko marir guruguso patawuso se yu palengoso ale naguso.
PSA 147:19 Nu noko munan den mu Israel nungaram, noko kiti guruga ko den se noko karo tuata ko den mu ko kariimet umutang nungaram.
PSA 147:20 Bare nu munan imi sor bo ta nongote me bita arigam, mena; nuna noko munan den me ko ikisan. Yawe ko nup patawunakko!
PSA 148:1 O aleluya! Yawe ko nup patawunakko! Taiti kuali mel suen la, noko nup patawuralko!
PSA 148:2 Nina ko engel alo duruk wonong te suen la mu nina ko nup patawuralko.
PSA 148:3 Nina worem sige baras taiti awote nikim kapawasan, nina ko nup patawuralko; baras kaniwasan mu ko nup patawuralko.
PSA 148:4 Yu biya kuali, se mel suen la taiti kuali aniso, mu noko nup patawuralko.
PSA 148:5 Mel suen la imi mu nuna Yawe ko nup am patawumonko! Mu awuk, nu balam se nuna arataman.
PSA 148:6 Nu balam se tala nunga kuwim kuwim te sokel ago bagasan; nu balam se nuna tom suen biya butata baga gilingisan.
PSA 148:7 Ali imi te mel suen la Yawe nup patawumonko! Wal bibiya se mel suen la gagi du te anisan mu se,
PSA 148:8 pure nikim se tuwik samamer, se taiti nuwi se, daula bibiya noko kuring karo tusan mu buta noko nup patawumonko!
PSA 148:9 Se duruk motongar se duruk bibiya se, tam nunguning nasan mu se, giarum ningi ko tam,
PSA 148:10 se buruk kausik tarak inangnang mel, wonong ko se giarum ningi ko se, makina gawitiru, mu suen la noko nup patawumonko!
PSA 148:11 Se nina king se, ali lilim la ko kariimet,
PSA 148:12 se ali sor supuling se kari bibiya, se imet itiwik se kari kulak, se kariimet garuk se kuriang gotektek,
PSA 148:13 mu nina suen la Yawe ko nup patawuralko! Nu kota suanta nup biya. Noko nikim, ko sokel, ko nup biya, mu ali se taiti kia saparam.
PSA 148:14 Noko kariimet Israel mu noko gomang motam, se nu sokel nungaram se ko nup patawusan. Se Yawe ko nup patawunakko! Aleluya!
PSA 149:1 O aleluya! Yawe ko nup patawuralko! Wur iru iluwal ale nup patawuralko; nina ko kariimet biguwural ale ko nup patawuralko.
PSA 149:2 Israel kariimet, Yawe ko amilmilaralko, nu ninga nungam; Zion kariimet, ninga King ko amilmilaralko.
PSA 149:3 Bawe moa se, gita ela se, iru seseka se nup patawuralko!
PSA 149:4 Mu awuk, Yawe nina noko kariimet ninga ninguru amilmiloso; nu nina ninimi karogo kapaman se nu ninga sangaru tam.
PSA 149:5 Nu nenenga ninip biya mu bala iwita nisipiling tugumam se ninguru amilmilaralko; ale tirom anira tom te karogo la amilmil wur ilu se lagaralko!
PSA 149:6 Kaem nup biya tuata mu nina nigiring te aniruk se, batir kore wuli kapawara mu nigiting te iluwal,
PSA 149:7 ale te sor saki ko kariimet memek mu nunga memek koma nunga maguwuralko;
PSA 149:8 ale nunga king se nunga kari bibiya mayang aora te nunga taliparal,
PSA 149:9 ale Kaem ikup aguwaya nunga memek koma balam mu te nunga beteralko. Kaem ko gomang motam noko kariimet nunga mu uwutata. Aleluya! Yawe nup patawuralko!
PSA 150:1 O aleluya! Yawe ko nup patawuralko! Noko kuwim laili ningi ko nup patawuralko; noko sokel taiti gomang te mu ko nup patawuralko.
PSA 150:2 Ura bibiya sokel ago beteram mu ko nup patawuralko; noko nup biya kualala biya aniso mu ko nup patawuralko.
PSA 150:3 Kua sokelel itugu se nup patawuralko; gita kulele ela se nup patawuralko.
PSA 150:4 Tambourine sisuwu se, iru se, nup patawuralko; goyak bawe ela se, iru se, nup patawuralko.
PSA 150:5 Kapa bilik moral ale te nup patawuralko; moral se ko nirung biyala kaparuk se te nup patawuralko.
PSA 150:6 Melmasak suen la marak bagasan mu Yawe nup patawuralko! Aleluya! Yawe Biya nup patawuralko!
PRO 1:1 Batoga imi Israel nunga king Solomon, David ko namar, mu ko ikia sinar den ningi aniso.
PRO 1:2 Den imi ikia sinar se bagara diram te ningo la bagara ko munan mu ka kausokko; nika ikia sinar awurok se den ko nunguning du biya mu ko ikiko.
PRO 1:3 Ale ikia ago la baga se munan diram la se ningo guyak la te bagerko.
PRO 1:4 Ale ikia ninguru me sinarara alo wore nunga kiti gurugok se me ngual kasik bagamonko; ale kulak itiwik nunga kausok se ikia ago la te bagamonko.
PRO 1:5 Se ikia sinar ago mu agotala nunga sanguk, nunga kiti gurugok, ale nunga ikia kunasarukko.
PRO 1:6 Se nuna ikia sinar ko den se den pangan mu ko nunguning ko sinar amon ale ko ikimonko.
PRO 1:7 Yawe ko kua bowa ningi la bagara ko munan mu ikia sinar te ta ko lage kuring nunguning; bare nusupuling aora biya alo mu ikia sinar ko den se diram bagara ko den mu mel yam ko betesan.
PRO 1:8 Aga namar, ni ka niet ko kiti guruga ko den ikiko, ale ka niam ko kausa den me biring tuiko.
PRO 1:9 Nononga den umu kitigat balayam yawara sipiling te tugu kam, se aking kulolo balayam degetak te tugukoyam anirukko.
PRO 1:10 Se aga namar, kari memek alo gemang kulukurmon mu me arungu kapeterko.
PRO 1:11 Nuna balmon, “Nangarak tair se ana namanak yumuwa kari yam bo am monak se kueruk se
PRO 1:12 am ngual kasik nunga maguwunak silatanak se kua namamon ale nungumik guang lilim ago mutim ningi kapa nagumonko;
PRO 1:13 se nunga mel ningo ningo ginak ago tai nanga kawam tugunakko;
PRO 1:14 buta se nangarak tair se mel ginak mu pagaru nanimi tunakko,” mamon.
PRO 1:15 Bare aga namar, kari uwuta mu arungak me sorerko, nika bagara ago kelemak bagerko;
PRO 1:16 mu awuk, nuna kilek memek betemonko me nguangasan, am betesan; ale kari momon se kuerukko mu am guyak la betesan.
PRO 1:17 Ikiko! Inangnang bo karkiwuruk se ni nu te ilupko dagarok bitar, mu te ilup i? Mena!
PRO 1:18 Uwutatala, kari uwuta mu ikia mena; se nuna nongota nunga dagarok te soramonko wore bitawasan.
PRO 1:19 Buta se tere daong nana ko kari alo mu tere daong ko munan te kuemonko.
PRO 1:20 Ikia Sinar aiwoso; nu lage tuang suen la te se, kariimet ningi sor suen la te aiwoso;
PRO 1:21 nu diara guruga kuwim te se, bolala awura kuwim te aiso ale balso:
PRO 1:22 “Nina kariimet ikia aora biya, nina amaru ikia ngualara sowore bita talko? Ale amaru den alel bita lagasan sumu bita talko? Ale amaru ikia ningo me karo tusan mu karo tualko?
PRO 1:23 Nina aninga den sokel karogo ningarukasam mu iki karo tuman le mu, aninga ikia ningo se aninga den ningo mu ninga kausem le.
PRO 1:24 Ani agate tairalko ninga manarukasam, bare nina nibiring aisukasan ale agiring me karo tuikasan.
PRO 1:25 Nina aninga sangam den nibiring tuman, ale den sokel ago ninga manarukasam mu nede sisikaso.
PRO 1:26 Se ko moke, tom nina ikup arigal ale ngualaral sipiral, mu ani nego ko gusirekko.
PRO 1:27 Tom ikup yaman mu daula biya bo iwita ninga iluwok ale ninga sarumurok se ko memek biya ninga irok, mu ani ninga gusirekko.
PRO 1:28 “Nina saonga ko aningate airal, bare ani nigiring me iluwekko; nina ani ago ko loagaral, bare me agarkalko.
PRO 1:29 Mu awuk, nina ikia ningo me karo tuman, ale Yawe bowa ningi bagaralko me kueman.
PRO 1:30 Nina aninga sangam den nibiring tuman, ale den sokel ago ninga manarukasam mu nede sisikaso.
PRO 1:31 Buta se ninga betera kaora memek bita karo lagaman mu ko nunguning kaparuk se gi nalko.
PRO 1:32 Mu awuk, kariimet nunga ikia aora biya mu nunga ikia memek nunga moruk se kuemonko, nunga ikia kawel nunga kulok ale nunga maguwurokko.
PRO 1:33 Bare awiriya aninga den ikiok, mu nu ikup yaman bo me taukko, yawarakala bagarukko; ale nu mel bo ta me ko nguangarukko.”
PRO 2:1 Aga namar, aninga den ka kausem mu ninguru ilukuawur ale gemang motam ningi bitarko.
PRO 2:2 Ikia sinar ko den ko de gurugu se, ko ikia ningo ko ninguru iki gurugu se lagerko.
PRO 2:3 Nunguningta, ikia yumura kupu se ko nunguning ninguru ikiko nia se,
PRO 2:4 silver mel ali ningi ko loaga kam, agi manga mel kariimet kaluwu betera se ko loaga kam, loaga lagerko.
PRO 2:5 Mu asele ni Yawe ko iki ale, nu bowa ningi bagara ko munan mu ninguru ko ikiko.
PRO 2:6 Mu awuk, Yawe ikia sinar nangarso; nu kota ikia ningo se ko nunguning ko duap.
PRO 2:7 Nu ikia sinar ningo umu kariimet munan diram karosan mu nungarso; nu nunga karem baga se,
PRO 2:8 nunga bagara aolak bitarso ale nunga sangarso.
PRO 2:9 Aga namar, ni uwuta bitar mu asele ka ikia sinararuk se ikia ningo diram te la aolak ilu se lagerko.
PRO 2:10 Se ikia sinar mu gemang motam ningi kapa daigok, se ikia ningo mu kamin te yawarakala anirukko.
PRO 2:11 Sinar la bagara ko munan mu ka bituok se sinar karogo la aolak ilupko.
PRO 2:12 Ikia sinar mu ka sanguk se kariimet memek se munak diram me bala alo mu nomolak me karoko.
PRO 2:13 Nuna lage diram mu beteman ale tiromorom ningi aolak ilu se,
PRO 2:14 munan memek betemonko kua gilingisan, ale munan memek mu ko amilmilasan.
PRO 2:15 Nuna diram me aolak ilusan, ale nunga munan mu kawel karogo la.
PRO 2:16 Ikia sinar mu ka kiti gurugok se imet kari ilak diram me bagara mu ko kawel te se ko den welang te me dagulko.
PRO 2:17 Nu kulak la Kaem koma te ko kari ilak numi kuting iluwam mu mel yam ko beteram, ale ko kari beteram.
PRO 2:18 Nunguningta, imet umu ilak ko kawam te yumu namara mu, kuera mutim ningi aolak ilu nama kam.
PRO 2:19 Kari awiriya imet mu ilak yumu namasan mu, udagi bagara ningo ko lage te me pila tai gilingisan.
PRO 2:20 Buta se ni kari ningo diram alo mu nunga nomolak karo ale lage diram la mu te bagerko.
PRO 2:21 Mu awuk, kari munan ningo diram karo tusan, mu ali imi te bagamonko.
PRO 2:22 Bare kari munan memek betesan mu ningam ningi sum memek bila warsan iwitatala, Kaem nunga bila warukko.
PRO 3:1 Aga namar, ani munan den ka kausem mu pempem kamin te anirukko.
PRO 3:2 Se ni karo tui mu ni ali imi te kam maiya biya yawarakala lila karogo bagerko.
PRO 3:3 Saki alo kua nungaru se, ningo la nongorak diram la bagara ko munan mu ilukuawurko; kulolo yawara iwita degetak tugum ale gemang motam ningi bitarko.
PRO 3:4 Ni uwuta bitar mu Kaem gomang motam kisok, se ali imi te betela kariimet agotala nika kuemon se ni nip yawara toko.
PRO 3:5 Gemang motam lilim la Yawe te ira sanamirko, keta ka ikia te me ira sanamirko;
PRO 3:6 munan suen la te mu nu giruwur se nu ka lage suen la dingumurokko.
PRO 3:7 Keta nimi ikia sinar ago ma me baluko; munan memek biring tui ale Yawe kuring bowa ningi la bagerko.
PRO 3:8 Se munan umu ka kimik lilim ko ikes menawurok ale kimik sokel tuokko.
PRO 3:9 Yawe manga mel ningo ningo kisam mu te nup biya tui se, ka inang ningo sang gi ale ago tuiko.
PRO 3:10 Munan umu te ka na inang te bolala awura ko kuwim mu na inang karogo terong mauk, se ka waen mu biya tala kuring aratuk ale kaparukko.
PRO 3:11 Aga namar, Yawe ni te giris meko kiwem bo bu iwita kisok, agi den aora bo ka manuk, mu me ko gemang dagulok se biring tuiko, am iki karo tuiko,
PRO 3:12 mu awuk, Yawe ko kariimet nunga kueso mu bu nungarso, kari namar ko kua nanuguso ale nukum tagiso iwita.
PRO 3:13 Kari awiriya ikia sinar kupuso ale arigiso, ale ko nunguning ko ari ikiso, mu amilmilarukko.
PRO 3:14 Mu awuk, ikia sinar mu silver se gold kiaram, se ko manga motam mu kalel biya.
PRO 3:15 Ikia sinar mu manga diamond nunga diara koma mu am kia saparam; se anapeya mel ni ninguru ko kua lagasam mu ikia sinar mu nunga kia saparam tala.
PRO 3:16 Marak tom maiya biya bagara mu noko kuting sengam te aniso, se nup biya se mel ningo ningo ago bagara ko munan mu noko kuting ngas mu te aniso.
PRO 3:17 Ikia sinar ko munan mu am ningo la suen biya, se ko bagara aolak lila ago se yawarakala.
PRO 3:18 Ikia sinar mu tam bo marak nangarso wore turan; awiriya ilukuawuso mu marak amilmil ago la bagarukko.
PRO 3:19 Ikia sinar umu te Yawe ali imi nungam, ale ikia sinar ko nunguning mu te taiti gomang lilim beteram.
PRO 3:20 Ale noko ikia biya mu te yu ali ningi basu arataso, se yu taiti nuwi ningi mu tuwik ko kaposo.
PRO 3:21 Aga namar, ikia sinar ko munan suen la mu ninguru ilukuawur ale kamili me ta saparukko.
PRO 3:22 Munan umu ni daiga bagara ningo kisok, ale kulolo yawara bo degetak te iwita anirukko.
PRO 3:23 Se ni apalagaya namar mu ningo la lagerko;
PRO 3:24 ale ka anira kuwim te taga anir, mu mel bo ko me nguangerko, yawarakala anirko.
PRO 3:25 Ikup tairatela arataso mu ko me nguangerko, ale kariimet memek alo ikup arigisan mu ni me ko nguangerko.
PRO 3:26 Mu awuk, Yawe ni kerak pingi baga se ka bituok se me dagulko.
PRO 3:27 Awiriya mel ko tukunangaruk se ni karogo bager, mu ni nu am sangaruko.
PRO 3:28 Ni mel ago agi mu, nu manaru ale “Ukirok se asele kisekko,” ma me manaruko.
PRO 3:29 Nika singsang kerak bagasan mu ni yumura la lage memek te me nunga bitarko, mu awuk, nuna ni me ka iki paguwusan.
PRO 3:30 Kari bo am ipi den te me atumko; nu memek bo ni kimik te me beteram.
PRO 3:31 Ni kari daong alis te melmasak gisan mu arik ale nomolak umu me karoko,
PRO 3:32 mu awuk, Yawe kariimet memek nunga bagara aolak memek mu nunga biriruwuso nunguningkiri; bare nu kariimet nunga bagara aolak diram mu noko tiran yawara ko nunga beteso.
PRO 3:33 Yawe ko gomang memek mu kariimet munan memek betesan mu nunga kawam digo lilim awote kaposo; bare noko marak ningo mu kariimet munan diram betesan mu nunga kawam digo lilim ningi kaposo.
PRO 3:34 Nu suwik sapara ko den bala ko kariimet alo mu nu aguwaya nungumik te bitirukko mu nukote ikup bo iwita mena; bare kua kapara ko kariimet alo mu nu gomang nungarso ale nunga sangarso.
PRO 3:35 Awiriya ikia sinar ago mu nup biya taukko; bare nusupuling aora biya alo mu dolomonko.
PRO 4:1 Aga namarari alo, kiti guruga den ani nenenga nenet balsam imi ikial ale ko nunguning talko.
PRO 4:2 Den ani ninga manorsam mu nunguningta, se ningamili me saparukko.
PRO 4:3 Ani gotektir la aga ayam ninguru aga kuakaso; ani aga ait ayam nongorak bagakasam,
PRO 4:4 se aga ait iwita aga manarukaso: “Den ka manorsam imi gemang motam lilim ningi bitar ale ilukuawur, ale karo tui mu ni terong la bagerko.
PRO 4:5 Ikia sinar ilukuawur ale sinar la lagerko; aninga den kamili me saparuk se lage kigilik me karoko.
PRO 4:6 Ni ikia sinar me biring tuiko; kua tui se nu ka bituok ale ka sinar taukko.
PRO 4:7 Mu awuk, ikia sinar mu mel biya nunguningkiri; ka melmasak suen la ira kutuwur ale kupu ale to ale ko sinarerko.
PRO 4:8 Ikia sinar ko kuar se nup biya kisokko, to ale ilukuawur se nip ningo kisokko.
PRO 4:9 Nu mel yawara, kitigat balayam iwita, sipiling te bitirukko.”
PRO 4:10 Aga namar, aninga den iki ale karo tui ale te tom maiya biya ali imi te bagerko.
PRO 4:11 Ani ikia sinar ko munan ka kasursam, ale lage ningo te ka betesam;
PRO 4:12 se te aolak ilup mu mel bo siwik me siruwurok, se nagur mu mel bo me ka taliparukko.
PRO 4:13 Ni kiti guruga ko den imi ilukuawur ale ko sinar to, se daiga bagara ningo kisokko.
PRO 4:14 Ni kari memek nunga nomolak me karo tui, ale munan betesan mu ni me bitarko.
PRO 4:15 Ni lage umu kia kapar ale me te aolak ilupko; bita to ale lage bo kigilik te namarko.
PRO 4:16 Kari memek alo mu memek bo me betemon mu, me ta taga animon ale nonoman sapamonko; kari bo memek te betemon mu asele, taga animon ale animonko.
PRO 4:17 Nuna munan memek mu inang nokoyam nasan, ale kager daong mu yu nokoyam nasan.
PRO 4:18 Munan ningo diram kaora ko kariimet alo nunga bagara aolak mu, worem turomola basuso ale nikim kaposo, nama kowarkalal eng am nikim biyala kaposo iwitata.
PRO 4:19 Bare munan memek kaora ko kariimet alo nunga bagara aolak mu, sor tiromorom biya ningi baga kam; se mel bo nunga taliparuk mu awuk ko ari ikimonko? Mena.
PRO 4:20 Aga namar, degewa tagir ale den balsam mu ninguru ikiko.
PRO 4:21 Ale gemang motam ningi bitar ale ninguru ilukuawurko.
PRO 4:22 Mu awuk, ni umu te bagara aolak ningo arik, se nika kimik lilim ko kuera ikes mu menawurokko.
PRO 4:23 Mel gira nunguningkiri mu ni ka gemang motam ko sinar toko; mu awuk, borta nika bagara aolak suen la kiti guruguwoso.
PRO 4:24 Ni den kawel me ta baluko; ale den memek kiring te me aratukko.
PRO 4:25 Lage te namasam mu la arikuawu se ngual ngual me loagerko.
PRO 4:26 Tuang te aolak ilupko mu ko ninguru iki gurugu ale ningo mu la karo ale,
PRO 4:27 bola pala me nama tairko; kilek memek suen la biring tuiko.
PRO 5:1 Aga namar, ikia sinar ko den balsam ewere ikiko, degewa gurugu ale ko sinarerko,
PRO 5:2 mu te ni sinar ago la baga se, kiring te ikia ningo ko den pempem aratukko.
PRO 5:3 Mu awuk, lage luan imet ko munak mu yaman nuam se welang karogo,
PRO 5:4 bare noko munak karo tuata mu, nukum te mel bo kiti seselak ago nana iwita, agi batir kore wuli koma sing sang ago ka moa kam.
PRO 5:5 Munan nu karowoso mu mutim ningi kua namara ko munan.
PRO 5:6 Nu bagara aolak ningo ko ikia me taso; noko aolak daeldel mu nu kota me ko ikiso.
PRO 5:7 Aga namar, ikiko; ani den ka manorsam mu betegen ko me bitarko.
PRO 5:8 Imet uwuta ko kawam kuringi me namar, agi kumik duap te me dagiko.
PRO 5:9 Ni uwuta bitar mu ka mel ningo ningo waru saparko; ale nongomang magara ko kariimet nuguting te tom maiya biya maga kuena lagerko.
PRO 5:10 Se ka mel ningo ningo mu kariimet iwareng no maguwumonko; se ka ura kowar mu kari bo kigilik ko kawam tugumokko.
PRO 5:11 Se kuera memek ka iluwok se kimik sokelel wetang te aratuk se kuera ko tom ka irok se nia kika lagerko.
PRO 5:12 Ale keta nimi manaru ale balu, “Ani agata den ningo te ningo la bagarikko aga kasurukasan wore me karo tuem;
PRO 5:13 aga kausa se kiti guruga kari alo nuguring me karo nungarem.
PRO 5:14 Buta se aitak ani kariimet biya nomotam te dola magawasam,” meko.
PRO 5:15 Ni ka yu kuting ni keta te yu nasam uwutatala, ni ka niwus kota diram ilak bagerko.
PRO 5:16 Ka yu kuting mu anape ko gi ale karogo nama ngual ngual waru karogo gerageko?
PRO 5:17 Yu kuting mu nika, se nika diram, bo iwareng ilak me nimi tui noko.
PRO 5:18 Ni ka imet ilak kulak te la ninimi giman mu ko amilmiler, se nu neman taukko.
PRO 5:19 Nika niwus mu nika yawara, se mel balayam ningo bo iwita; nu nika kueso, se ni nu ko kuar se nu neman taukko.
PRO 5:20 Se aga namar, ni anape ko kari bo ko imet kowom karo se lagerko? Ale anape ko lage luan imet nika imet iwita ilukuawu lagerko?
PRO 5:21 Ikiko! Kari ko munan suen la mu Yawe ari saposo; ale ko namara taira suen la mu ko iki saposo.
PRO 5:22 Kari ikia memek bita lagoso, mu kota ko ikia memek mu dagarok iwita nu kutiso ale taliposo.
PRO 5:23 Kari uwuta kota ko bagara aolak me bitarso, ale ko munan umu te nguala sipa laga mutim ningi kua namoso.
PRO 6:1 Aga namar, kari bo ni ninguru me ko ikia, bare bo kote dinau beteram, se ni balem kari mu sangaru ale ko dinau koma kutuwurko balem,
PRO 6:2 mu ni keta nimi nu kuting te talipara ningi beterem.
PRO 6:3 Aga namar, ni paguwurem ale uwuta beterem agi mu, ani balsam imi karo tui ale iwita bitarko: am tairatela kari ni sangaruko balem umu kote namar ale, kua kapa se, isaru se, den ni ilak kalem mu kutuwurok ale menawurokko.
PRO 6:4 Ni anir ale ukirok se bares kote namarko me kimi bitarko, mena.
PRO 6:5 Buruk diwang dagarok gulia saposo ale naguso iwita, kote pasak ala namar ale nimi gulia toko.
PRO 6:6 Ni gagor kari, madidir kiwem betesan owore arik ale ka ikia sinar arukko!
PRO 6:7 Nuna kariimet bo guguna me nungarso,
PRO 6:8 bare nuna amaruya inang mena ko tom mu nuna ikisan, ale inang bolala awu gilingisan.
PRO 6:9 Ni tuawun kari, ni amaru te anira geraga sowore bitarko? Kua anira sowore amaru bitar ale baresko?
PRO 6:10 Ni motam kilikilok ma katir la, aking anira katir la, kiting patutumura ale nimi ira barutuwura katir la ko munan umu te,
PRO 6:11 ni kari kimik mel mena lagerko, tere kari ka melmasak gi karogo nama sapara iwita lagerko.
PRO 6:12 Kari memek mu den kawel munaka munaka geragoso.
PRO 6:13 Nu den kawel nika manaru se mu, nu ko bo motam kui te agi kuting te ira ituwokko.
PRO 6:14 Noko gomang motam ningi mu ikia memek bitirukko iki guruguwoso; nu apareyate namoso mu ikup arataso.
PRO 6:15 Buta se nu tairate ikup memek arigokko, se lage bo aking te ningo arigokko mu mena.
PRO 6:16 Munan 6 agi 7 imi se saki saki karogo, imitang Yawe me ko kueso nunguningkiri:
PRO 6:17 nanimi patawura ko munan, den kawel bala ko munan, kari mora se kuera ko munan,
PRO 6:18 ikia memek iki gurugu lagara ko munan, guyak la memek betera ko nagu namara ko munan,
PRO 6:19 den kawel te bo atumu saonga ko munan, launuria bagara suanta nunga kula se nunumi nongomang maguwura ko munan; munan imitang se saki saki karogo imitang Yawe me ko kueso nunguningkiri.
PRO 6:20 Aga namar, ni ka niet ko den ilukuawur ale niam ko kausa den agotala karo tuiko.
PRO 6:21 Nononga den umu gemang motam ningi bitar ale bala yawara iwita degetak tugum se pempem anirukko.
PRO 6:22 Nika bagara aolak te ka kiti gurugokko, ka anira te ka sinar taukko, se aniwa bares mu kerak munakarukko.
PRO 6:23 Mu awuk, nononga den mu nika galep iwita, se nunga kausa mu nikinang kisok ale ka bagara aolak te ka memek ka kausok ale ningo ko lage te ka bitirukko.
PRO 6:24 Nononga den mu ka sanguk se bo ko imet ko kawel te me dagulko, ale lage luan imet ko den welang me ikiko.
PRO 6:25 Ni noko kumik koma motam balayam mu ko me motam barasukko; ale ko motam ko me dagulko.
PRO 6:26 Mu awuk, ni lage luan imet ilak anir, mu ni ka ariga mu mel yam bo iwita; se bo ko imet ilak anira mu kua namara ko lage te ka beteso.
PRO 6:27 Ni tam giturum ko kaok kaniwara mu am yasir i? Agi ni tama kurugu kaok kaniwara mu awote aolak ilup i? Mena. Mu ni kokosa se siwik turupurok ale yoparukko.
PRO 6:29 Uwutatala, ni kari bo ko nuwus yasir, mu ni me namarko, ni kurakor kuring nagurem.
PRO 6:30 Kari bo na ko kueruk ale inang tere nauk, mu ko ikup mu katir buta nuam.
PRO 6:31 Nuna ilumon mu, nu tom 7 ko mel koma am diarukko, agi ko kawam te ko melmasak am gimonko, mu terong, mel bo mena.
PRO 6:32 Bare awiriya imet kuari ago mu ilak tere naso, mu nu kumik ikia sinar mena nunguningkiri; nu kota numi maguwuso.
PRO 6:33 Nuna moa maguwumon ale dolara tumon, se pempem dola se lagarukko.
PRO 6:34 Imet uwuta mu ko kuari mu gomang maga kaparuk se koma bitirukko mu ikia gira awom me ta taukko.
PRO 6:35 Se ikup mu ko diara manga aromemek te ta diamonko balmon, bare nu me ta taukko.
PRO 7:1 Aga namar, aninga den imi ilukuawur ale nika mel ningo bo iwita ko iki se lagerko.
PRO 7:2 Aninga munan den karo tui mu ni te terong la lagerko; nika motam mu mel aromemek se ni ninguru ko sinar tasam iwitatala, aninga den ko ninguru sinar toko.
PRO 7:3 Den mu gemang motam ningi bitar, ale kiting sengam te ilupko.
PRO 7:4 Ikia sinar se ko nunguning mu nika koras agi ka yawara bo iwita ninguru ko kuarko.
PRO 7:5 Nuna nika bitarmon se lage luan imet agi, kari bo ko imet nunga den welang te me dagulko.
PRO 7:6 Ani kawam ko kuring gotek te marir tasan mu te loagawa,
PRO 7:7 kari kulak sang nungarkem, ale nunga ningi bo borara biya, ningo memek kaura tutera mena, mu arigem.
PRO 7:8 Nu aolak iluwam ale lage tuang imet bo ko kawam duap te namara umu kaoram.
PRO 7:9 Mu bainga ningi, sor tirom batagam taiwaram se.
PRO 7:10 Se imet umu lage luan imet ko munan te numi nungam, ale den aguwaya te gomang kulukokko mu iki se kote aratam.
PRO 7:11 Imet umu numi ira mena, palalak imet, kawam te me dagi kulukuso,
PRO 7:12 aitak la tuang suen la te, aitak la diara guruga kuwim te, aitak la sor suen la te kari ko loaga gurugu geragawara.
PRO 7:13 Nu kari kulak mu iluwam yasaram ale kol misikiram, ale diram la maonam ale mam:
PRO 7:14 “Ani aitakta diram mel ningo bo te tama bita tuem, ale ko nukum giem karogo tai kawam te awurem se aniso.
PRO 7:15 Se tairem nika loaga gurugu laga asele aitak karkem!
PRO 7:16 Aninga anira kuwim mu guang bala yawara karogo, Egypt tairam, wore te muru nunguru beterem,
PRO 7:17 ale mel siring yawara yawara, myrrh, aloes, se cinnamon, mu awote warem se aniso.
PRO 7:18 Tair se namanak ale tirom awote ani se kola gusi se laganak la ukirokko.
PRO 7:19 Aninga agari kawam te me bagoso; nu awar biya nunguningkiri namaram.
PRO 7:20 Nu manga biya giam ale ago namaram, ewere te se nu tairate me tairukko, sige imi nukum te asele tairukko.”
PRO 7:21 Nu ko gomang kuluka den mu, se ko den welang yawara umu te kari gomang kuluku lage memek te beteram.
PRO 7:22 Se kari kulak mu tairatela kowom karo ilak namaram; nu bulmakau mora se kuerukko tagi ilak nama kam namaram; ale buruk dagarok ko me ikia, am ngual kasik nagu nama te sorara
PRO 7:23 se gatu te gangarukam iwita namaram; ale aking inangnang binga nama kalilok te sora kam namaram. Kari kulak imi nu kua namarukko lage te namakaso, bare nu kota me ari ko ikikaso.
PRO 7:24 Se aga namar, aninga den imi ninguru iki ale karo tuiko!
PRO 7:25 Imet uwuta mu ko kiwem me gemang tui ale karo tuiko.
PRO 7:26 Mu awuk, imet umu kari suen biya nunga maguwuram se kapa maga sapaman.
PRO 7:27 Noko kawam mu kuera mutim ko korang iwita, ningi kasu nagu nama kua namarko.
PRO 8:1 Ikialko! Ikia Sinar aiwoso; nina ninguru ko ikialko aiwoso.
PRO 8:2 Nu lage luan te, kualala ko baga se aiwoso, lage sorang numi iluwa te aiwoso,
PRO 8:3 wonong ko lage motam beta ko baga se sail karogo balso:
PRO 8:4 “O kariimet, nina suen la aninga aira nengete betesam; ali lilim la ko kariimet, ani ninga arusam.
PRO 8:5 Nina kariimet me sinarara mu sinararalko; nina kariimet ikia aora biya mu, ninga ikia sinararukko.
PRO 8:6 Ikialko, ani den ningo ninga manikko; ani den diram la balsam.
PRO 8:7 Aninga agiring te den nunguning la balsam; ani den kawel bo agiring te me arataso.
PRO 8:8 Den angamili te arataso mu am diram la, bo paguwukam mena.
PRO 8:9 Kariimet ikia sinar ago mu ko ikisan mu diram la se kumik paguwura bo mena.
PRO 8:10 Buta se aninga kiti guruga den ilukuawural ale silver nibiring tualko, ikia ningo ilukuawural ale gold nibiring tualko,
PRO 8:11 mu awuk, ikia sinar mu manga diamond nunga diara koma mu am kia saparam, se anapeya mel ni ninguru ko kuesam mu ikia sinar nunga kia saparam.
PRO 8:12 “Ani Ikia Sinar; ani tutera ningo mu ilak bagasam; ikia ningo se sinar la bagara mu aninga ningi aniso.
PRO 8:13 Kariimet Yawe bowa ningi bagasan, mu nuna ikia memek suen la mesan ale nubiring tusan; ani nusupuling lagara ko munan se nunumi patawura ko munan mu mesam; ale kilek memek betera se den kawel bala mu ani mesam tala.
PRO 8:14 Sangam den se kiti guruga ko den yawara mu aninga ningi aniso, se ikia yumura ko nunguning, se sokel agotala.
PRO 8:15 King alo se ali sor supuling alo mu ani te nunga ali terong la bitarsan, ale munan ningo diram la kalosan;
PRO 8:16 kari bibiya nunup ago mu ani te ali imi terong la bitarsan.
PRO 8:17 “Kariimet aninga kuesan, mu ani betela nunga kuesam; ale aninga kupusan, mu ani agarkasan.
PRO 8:18 Kariimet ani te mel suen biya gemasan ale nunup biya kaposo; ale ani te daiga bagara ningo diram te dagi baga lagasan.
PRO 8:19 Aninga ningo kariimet nungarsam mu gold se silver ningo kia saparam.
PRO 8:20 Ani munan ningo diram la te laga se,
PRO 8:21 kariimet aga kuesan mu mel ningo ningo nungarsam se karogo terong masan.
PRO 8:22 “Ani Yawe ko, se tom nu taiti ali mel suen la me nungurukaso la, ani noko ningi bagakasam.
PRO 8:23 Nu kumik duap se kopa mena iwitatala, ani noko ningi angimik duap se kopa mena bagerem se mel suen biya udagi aratam.
PRO 8:24 Gagi se yu me arata tom te,
PRO 8:25 duruk bibiya se motongar gotektek kuwim me ta ta la,
PRO 8:26 nu ali se tammanga mel awote mu me nungam la, ani noko ningi bagerem.
PRO 8:27 Ani bagerem se nu taiti gomang nungam, ale taiti tagi ago kapa gagi karogo numi kuting iluwam;
PRO 8:28 ale taiti nuwi taiti gomang te awuram, ale yu ali ningi nungam;
PRO 8:29 ale gagi ko tom bita bita karogo namaram ale ali me mituwurokko balam; ale ali ko nukuri awu awu karogo namaram.
PRO 8:30 Nu ani noko ikia sinar te mel suen la imi nunguruwakaso, ale pempem ago ko amilmil kelagakaso; se ani noko ningi betela amilmilakasam,
PRO 8:31 ale ali mel se kariimet suen la nunga nungam mu ko ninguru amilmilakasam.
PRO 8:32 “Se aga kuriang alo, aninga den ninguru ikialko; ani balsam turan beteral, mu amilmilaralko.
PRO 8:33 Aninga karo tua ko den ikial ale ikia sinar ago bagaralko; me nibiring tualko.
PRO 8:34 Awiriya pempem taiso aningate den ikiso ale karo tuso, mu amilmilarukko.
PRO 8:35 Mu awuk, awiriya aninga kupuso ale agarkoso, mu nu bagara ningo arigiso, ale Yawe motam te ningo la lagoso.
PRO 8:36 Bare awiriya ani ago ko doleng saposo, mu kota numi maguwuso; kariimet ani ago ko me negesan mu kua namara ko lage ko kuesan.”
PRO 9:1 Ikia Sinar ko kawam yawara kaolam, ale ngatalek 7 bala ago kisiram mu kawam koma ko bangaru ago namaram.
PRO 9:2 Nu na ningo ningo nungam, ale waen gurugu beteram, ale na inang te awura ko kuwim mu nunguru beteram.
PRO 9:3 Nu ko ura imet itiwik alo den nungaram se namaman, se nu duruk dopang te kualala sanamaram ale aiwoso:
PRO 9:4 “Nina kariimet ikia sinar ko tukunangasan mu tairalko!” Nu kariimet nunga ikia aora biya mu nunga manarso,
PRO 9:5 “Tairal ale na inang se yu waen nunguru beterem ewere nalko.
PRO 9:6 Bagara ngualara sumu beteral ale ikia ago la bagaralko, mu asele nina bagara aolak ningo arigalko,” maso.
PRO 9:7 Ikia sinar suwik sapara ko kari agi, memek betera ko kari mu ko memek mu kasuruko mu, ni ko sinar to se ko; mu awuk, nu koma ko den memek ka manukko.
PRO 9:8 Buta se ikia sinar suwik sapara ko kari, ko memek me manaruko; ni manaru mu kerak dun kopa iluwokko; bare ikia sinar ko kari, ko paguwura kasuru mu nu amilmilarukko.
PRO 9:9 Mu awuk, kari ikia sinar ago mu kiti gurugusam, mu eng am nu ningo nuam ko arataso; uwutatala, ningo diram betera ko kari mu ikia ningo kasursam, mu ni noko ikia ningo mu kunasi tusam.
PRO 9:10 Yawe ko kua bowa ningi la bagara ko munan mu ikia sinar te ta ko lage kuring; Kaem Laili mu ko ninguru iki, mu ni ikia sinar ko nunguning karogo terong meko.
PRO 9:11 Ikia sinar ilukuawur, mu ni tom maiya biya, yia suen biya ali imi te bagerko.
PRO 9:12 Ni ikia sinar karogo, mu ikia sinar mu koma ningo kisokko; bare ni ikia sinar suwik sapar, mu ni keta nimi ikup ningi betesam.
PRO 9:13 Ikia Ngualara mu imet bo numi ira mena, kuring nirung gurum; ikia ningo bo nukote me aniso.
PRO 9:14 Nu noko kawam kuring ko daigam, ale kualala biya baga se loagaram se wonong te kaparam
PRO 9:15 se kariimet lage karo nama taiwasan mu aiso ale nunga manarso:
PRO 9:16 “Nina kariimet ninga ikia me sinar aso, mu aninga kawam te tairalko.” Ale kariimet nunga ikia aora biya mu nunga manarso:
PRO 9:17 “Yu tere te gisan ale nasan mu ko na yawara nunguningkiri; inang tere te gisan ale yumura la nasan mu yaman nuam!” maso.
PRO 9:18 Noko kawam mu, te kua namara ko kawam, bare kariimet me ko ikisan; se kariimet noko kawam te giriman namaman, mu aitak kueman ale mutim ningi anisan.
PRO 10:1 Imi Solomon ko ikia sinar ko den: Kuriang ikia sinar karogo mu, nuet gomang motam amilmil tuso; bare supuling lagara ko kuriang mu, nuam gomang motam batagarso.
PRO 10:2 Munan memek te mel ningo ningo gia mu kumik ningo bo mena; bare munan ningo diram mu memek ko lage te ka bataguru taukko.
PRO 10:3 Yawe kariimet ningo diram mu nungarkiwoso se inang ko me kuesan; bare memek betera ko kariimet mu nu nongoma siruwuso se mel ko kuesan mu me gisan.
PRO 10:4 Gagor ko munan te kimik mel mena lagerko; bare ura kowar ko munan te mu mel ago lagerko.
PRO 10:5 Kari sinar mu inang gia kam te na inang gi bolala awuso; bare awiriya na inang gia kam te ani geraga lagoso mu kota numi dolara tuso.
PRO 10:6 Kariimet munan diram karo lagasan, mu marak ningo tuwik musiring kapakoyam nungumik kuali kaposo; bare kariimet memek nuguring te mu kager ko den aratu lagoso.
PRO 10:7 Kariimet ningo diram mu kuesan mu nunga munan ningo mu mel yawara bo iwita ani lagoso; bare kariimet memek alo kuesan mu nunga nunup mena namoso.
PRO 10:8 Kariimet ikia sinar ago, mu amilmil te iki karo tusan; bare awiriya munak ngualara kuring te aratu lagoso mu maga namoso.
PRO 10:9 Kari ko ikia, ko gomang motam se aolak ko sinar to lagoso, mu sokel ago la lagoso; bare awiriya ikia memek karo lagoso, mu me yumuso.
PRO 10:10 Awiriya memek ereso ale te kaluwurokko motam kui parang maso, mu ikup tagiso; bare kari mel memek wetang saposo, mu bagara ningo lila sokel tuso.
PRO 10:11 Kariimet ningo diram mu ko kuring mu tam bo marak nangarso wore turan; bare kariimet memek nuguring te mu, kager ko den aratu lagoso.
PRO 10:12 Nanimi ko me kuera ko munan mu ikup duap duap tagiso; bare nanimi ko kuera ko munan mu memek suen la ko sokel karogo kaposo.
PRO 10:13 Kariimet sinar mu nuguring te ikia sinar ko den arataso; bare awiriya sinar mena mu bu taukko.
PRO 10:14 Kari ikia sinar ago, mu ikia ningo ningo ilu biguwuso; bare awiriya sinar mena mu munak te ikup tagiso.
PRO 10:15 Kari kumik mel ago mu ko mel ningo ningo mu nu bituokko; bare kari kumik mel mena mu awuk saonga taukko?
PRO 10:16 Kari ningo diram, ko bagara aolak ningo mu ko koma, bagara ningo arigiso; bare kari memek, ko kilek memek mu ko koma, ikup memek arigiso.
PRO 10:17 Awiriya ko memek ko kausa den ningo ilukuawuso, mu bagara ningo ko lage arigiso; bare awiriya ko memek ko kausa den buring tuso, mu lage memek karoso.
PRO 10:18 Awiriya gomang ningi la bo ko me kueso bare kuring guang te den ningo ilak balso, mu kawel kari; se awiriya saki alo nubiring ko balu balu geragoso, mu nu kari borara.
PRO 10:19 Munak tawun biya bala ningi mu memek arataso; bare awiriya ko munak ko sinar taso, mu nu sinar kari.
PRO 10:20 Kari ningo diram ko munak mu silver ningo iwita; bare kari memek ko gomang motam mu ningi mel ningo bo me aniso.
PRO 10:21 Kari ningo diram ko den mu inang ningo iwita, kariimet suen biya nunga sangarso; bare kari supuling aora biya mu kumik ikia ningo bo mena se kua namoso.
PRO 10:22 Yawe ko marak mu yawarakala se mel ningo ningo nangarso; se memek bo ningi nanga maguwurokko me aniso, mena.
PRO 10:23 Kari ngualara mu memek bitirukko mu amilmil te la beteso; bare kari sinar mu ikia sinar ko munan bitirukko ninguru amilmiloso.
PRO 10:24 Kari memek mu mel memek nu me ko kueso ale nguangawoso mu tairuk maguwurokko; bare kari ningo diram mu mel ningo gomang motam te aniso mu taukko.
PRO 10:25 Tuwik lom kaparuk mu kariimet memek nunga sarumu warukko; bare kariimet ningo diram mu aora biya bagamonko.
PRO 10:26 We barare nasam se kere birigiso, se tama bur motam kaiso se motam yu kaposo iwita, kari gagor ura te bitar mu, nu uwutata gemang yaman tuokko.
PRO 10:27 Yawe kuring bowa ningi bagara ko munan te, ali imi te tom maiya biya bagasan; bare kari memek alo mu, nunga ali imi te bagara ko tom mu batagam, tukunangta.
PRO 10:28 Kariimet ningo diram mu, mel ko kimi bitawasan mu arigimon ale ago amilmilamonko; bare kariimet memek alo mu, mel ningo nuam me arigimonko, am ipi kimi bita lagamonko.
PRO 10:29 Kariimet ningo diram mu, Yawe ko munan bowa ningi baga se te ningo la lagasan; bare kariimet memek alo mu, noko munan ningo umu bowa ningi memek arigimonko.
PRO 10:30 Kariimet ningo diram mu nukuri yager ago se nunga baruka ko me terong; bare kariimet memek alo mu ali te me bagamonko.
PRO 10:31 Kari ningo diram kuring te ikia sinar ko den arataso; bare awiriya kuring ningi den memek arataso mu memek tauk ale kuring sisirokko.
PRO 10:32 Kariimet ningo diram mu anapeya balukko mu ko iki se balso; bare kariimet memek nunga den mu am kawel la se kariimet nunga maguwuso.
PRO 11:1 Kariimet skel ko nuamur sang gurugusan se mel ko ikup diram me balso, mu Yawe munan umu me ko kueso nunguningkiri; bare nu kariimet mel ko ikup ko tom diram la balsan mu nunga amilmiloso.
PRO 11:2 Nanimi patawura ko munan taiso mu, buring ko dolara taiso; bare nanimi karogo kapara ko munan mu ikia sinar nangarso.
PRO 11:3 Kawel mena diram la bagara ko munan mu, kariimet ningo nunga kiti guruguso; bare kawel munan mu, kariimet ikia suanta la me kaora mu nunga maguwuso.
PRO 11:4 Mel ningo ningo ago bagara ko munan mu, tom memek ningi me ka sangukko; bare ningo diram la bagara ko munan mu, maga namara ko lage te ka bataguru taukko.
PRO 11:5 Kariimet nungumik den mena alo mu, nunga munan ningo diram mu lage ningo nunga kasurso; bare kariimet memek mu nongota nunga memek nunga maguwuso.
PRO 11:6 Diram la bagara ko kariimet alo mu, nunga munan ningo diram mu nunga sangaru taso; bare ikia suanta la me kaora alo mu, nunga ikia memek mu nunga taliposo.
PRO 11:7 Tom kari memek bo kueso, mu mel taukko ko gomang ikia bita lagoso mu mena namoso; anapeya taukko ko sail tagi lagaram mu ta mena.
PRO 11:8 Kari ningo diram mu ikup kam ningi saonga taso; bare ikup mu geragoso kari memek mu maguwuso.
PRO 11:9 Kaem ko me kuruwa ko kari mu, ko munak memek mu te ko saki alo nunga maguwuso; bare kari ningo diram mu ikia ningo te numi bataguru taso.
PRO 11:10 Tom kariimet ningo diram mu mel betesan se ningo la arataso, mu wonong lilim la amilmilasan; se tom kariimet memek alo kua gilingisan, uwutatala kariimet aisan ale nuguting mosan.
PRO 11:11 Kariimet ningo nuam wonong bo te bagasan, mu wonong mu nup yawara taso; bare kariimet memek wonong bo te bagasan, mu nunga bala memek te wonong mu ko nup magoso.
PRO 11:12 Awiriya ko bo doleng sapara den manarso mu nu kari ngualara; bare kari ikia nunguning ago mu uwuta me bitirukko.
PRO 11:13 Munak gi ago geraga ko munan te den yumura pagorsan; bare kari gomang motam ko sinar taso, mu mel me bala ko mu me wetang te balso.
PRO 11:14 Kari supuling alo wosagam me kiti guruguwomon, mu kariimet memek tamonko; bare kari supuling wosagam ninguru kiti guruguwomon, mu kariimet yawarakala bagamonko.
PRO 11:15 Bo saonga ale ko dinau bo kote beteram umu kutuwura ko bala ni me baluko, mu awuk, ni keta nimi ikup ningi betesam; kari munan umu biriruwuso, mu nu ningo la lagoso.
PRO 11:16 Imet gomang motam ningo se welang ago, mu kariimet nup biya tusan; bare kari darangara alis munumuning te mel ningo ningo giso, mu kumik nup mena.
PRO 11:17 Kari gomang motam ningo se welang ago mu ningo la lagoso; bare ining singi alis daong ko kari mu ikup tagi kota kumik te beteso.
PRO 11:18 Kari memek mu ko ura koma mel nunguning taso i maso, bare mena, ko ura koma mu dora se kawel; bare kari munan ningo diram bita lagoso, mu ko koma mel nunguning taso.
PRO 11:19 Kari munan ningo diram ko sail tagiso, mu bagara ningo arigiso; bare kari munan memek karo tui lagoso, mu kua namara ko lage te namoso.
PRO 11:20 Kariimet ikia memek tom suen biya to lagasan, mu Yawe me nunga kueso; bare kariimet diram la lagasan, mu Yawe nunga amilmiloso.
PRO 11:21 Ninguru ikialko: memek betera ko kariimet alo mu me ipi namamonkowo, nunga memek koma tamonko; bare kariimet ningo diram mu ikup mena, ningo la namamonko.
PRO 11:22 Gold ring balayam yawara buruk kuamuru tuguma mu me terong; se imet koma motam balayam yawara, wore munan memek beteso, mu me terong tala.
PRO 11:23 Kariimet munan ningo la ko kua lagasan, mu bagara ningo arigimonko; bare kariimet kilek ikia memek ko kua lagasan, mu Yawe ko gomang magara arigimonko.
PRO 11:24 Kari amilmil te ko melmasak kariimet sang nungarso guruguso mu, me ta tukunangaso, bo bo karogo am giwoso; bare kari ko melmasak ko dogotak soroso, mu nama eng am kumik mel mena ko arataso.
PRO 11:25 Amilmil te kariimet mel nungara ko kari mu pempem mel karogo la lagarukko; awiriya kariimet sang yu te nunga sangarso, mu ko koma nu betela yu te sangarmonko.
PRO 11:26 Kari ko na inang guramoso mu, kariimet kumik ko bala memek balu gilingisan; bare kari kuting urukuso se kote na inang diasan mu, bala ningo kumik ko balsan.
PRO 11:27 Awiriya munan ningo karo tui lagoso, mu nuna koma munan ningo kote betemonko; bare awiriya munan memek bita karo lagoso, mu koma munan memek arigiso.
PRO 11:28 Awiriya ko mel ningo ningo te ira sanamoso mu dagulokko; bare kari ningo diram mu, tam gawa maramarak iwita marak bagarukko.
PRO 11:29 Kari ikup memek tagi ko imet kuriang nungumik te beteso, mu mel ningo bo me taso; ikia sinar mena alo mu, kari ikia sinar ago mu nunga dungan kari bagamonko.
PRO 11:30 Munan ningo diram ko nunguning mu tam marak nangarso wore turan; awiriya kariimet saki lage ningo te nunga awuso, mu nu ikia sinar kari.
PRO 11:31 Kariimet ningo diram alo nunga munan koma ali imi te tasan. Se awuk? Kariimet memek Kaem nubiring tusan mu nunga munan koma me tamonko e?
PRO 12:1 Awiriya due iluwa ko den ko amilmiloso, mu ikia ningo karogo gek maso; bare awiriya due iluwa ko den mu dulurso, mu nu kari ngualara.
PRO 12:2 Yawe kari ningo mu ko kueso; bare nu kawel kari mu memek te nunga beteso.
PRO 12:3 Nukuri betera ale gek am daiga bagara ko munan mu kilek memek ningi me arataso ale taiso, mena; bare kari ningo diram bitawoso mu ni me baruku sapar i.
PRO 12:4 Kiwem ningo betera ko imet mu ko kiwem mu te kuari nup yawara taso; bare imet ko kiwem memek mu ko kiwem umu kuera memek bo iwita, kuari kumik sail menawuso.
PRO 12:5 Kari ningo diram mu awiriya kote anapeya ningo bitirukko balso mu diram la beteso; bare kari memek nunga bala mu am kawel la.
PRO 12:6 Kari memek ko den mu kari te iluwa ko dagarok iwita; bare kari ningo kuring te den arataso mu kari bataguru taso.
PRO 12:7 Kariimet memek mu ikup arigisan ale maga namasan; bare kari ningo mu ko kawam digo lilim karogo sokel karogo la lagoso.
PRO 12:8 Kari ikia sinar ago mu nup biya taso; bare kari ko ikia daeldel pukakung mu mel yam ko betesan.
PRO 12:9 Munan nunguning mu iwita: kari kituwura ko baga se ke kimik ko ura bitar mu terong; bare kimik mel mena wore nimi kaluwura ale mel suen biya ago iwita baga se inang ko kua lagara mu munan kawel.
PRO 12:10 Munan diram ko kari mu ko buruk kausik mel ninguru nunga bitarso; bare kari memek mu ko buruk kausik mel ningo nungumik te beteso ma se, wore ninguru nunga bita maguwuso.
PRO 12:11 Awiriya ko ali te kuting gege naguso, mu nu na inang mel terong la kapa tuso; bare awiriya ikia kawel karo karo bola pala lagara, mu nu kumik ikia ningo mena.
PRO 12:12 Kari memek alo mu, lage memek te melmur gisan mu ninguru nongomang tusan; bare kari ningo diram mu, nunga ura kowar te mel yager beteso ale nunguning kapa nungarso.
PRO 12:13 Kari memek mu kota ko munak memek giris palagoso ale taliposo; bare kari ningo diram mu ikup memek uwuta mu kia kaposo.
PRO 12:14 Kari ko munak ningo te mel ningo ningo kumik kauso; se ura kowar bitar, mu koma yawara kapa kisokko.
PRO 12:15 Kari supuling aora biya mu anapeya beteso mu ningo la ko iwita balso; bare kari sinar mu kiti guruga den ikiokko due sapa lagoso.
PRO 12:16 Kari supuling aora biya mu pasak gomang magaruk se arikko; bare kari sinar mu bita maguwur, wore me pasak koma bitirukko.
PRO 12:17 Den nunguning bala ko kari mu biguwura motam te den nunguning la balso; bare den kawel bala ko kari mu kawel gurugokko.
PRO 12:18 Munak memek ngual kasik sapara mu batir iwita kari atumuso; bare kari sinar ko den welang mu kari gomang motam lilumuso.
PRO 12:19 Den nunguning balu mu, tom maiya biya ani lagarukko; bare den kawel balu mu, tom tukunangta baga nungamili sapa namarukko.
PRO 12:20 Kariimet memek betemonko den kalosan, mu nongomang motam kawel karogo terong mam; bare kariimet bagara lila sokel tusan mu amilmilamonko.
PRO 12:21 Kariimet ningo diram mu memek bo me nunga maguwuso; bare kariimet memek mu memek suen biya arigisan.
PRO 12:22 Yawe den kawel bala ko kariimet mu nunga biriruwuso; bare den nunguning bala ko kariimet mu nu nunga amilmiloso.
PRO 12:23 Kari sinar mu ko ikia ningo mu ninguru bitarso; bare kariimet ikia aora biya mu nunga kawel mu am ngual ngual balu sapasan.
PRO 12:24 Ura kowar betera ko kari mu kari supuling ko arataso; bare kari gagor mu diruwumon se ura dungan bitirukko.
PRO 12:25 Gemang namara taira bataga iluwa se nguangara mu kimik sokel karogo kaparukko; bare sangam den ningo mu gemang motam sokel tuokko.
PRO 12:26 Kari ningo diram mu ninguru ari ikiso ale asele bo ilak numi giso; bare kari memek nunga munan mu lage memek te nongorak namoso.
PRO 12:27 Kari gagor mu bulamurok bare mel bo me ta morukko; bare ura kowar betera ko kari mu mel ningo ningo giso.
PRO 12:28 Ningo diram la bagara ko munan mu bagara ningo nangarso; se lage mu karo mu kuera mateng me arikko.
PRO 13:1 Kuriang ikia sinar ago, mu ko nuet ko kiti guruga den ilukuawuso; bare ikia sinar suwik sapara ko kuriang mu ko memek manaru, mu me ikiokko.
PRO 13:2 Kari ko munak ningo te mel ningo ningo kumik kauso; bare kawel kari memek mu, kager ko munan mu na nokoyam ko kua nanuguso.
PRO 13:3 Kari ko kuring ko sinar taso, mu ko bagara aolak ko bitua ningo beteso; bare awiriya munak ngual kasik munakoso, mu nu ikup ningi maga namoso.
PRO 13:4 Kari gagor mu melmasak suen biya ko kueso, bare bo me taso; bare ura kowar iluwa ko kari mu melmasak suen biya ago terong maso.
PRO 13:5 Kari ningo diram mu, munan kawel mu me ko kueso nunguningkiri; bare kari memek mu, munan memek dolara ago mu kumik siring kaiyam.
PRO 13:6 Ningo diram la bagara ko munan mu, kari ningo mu lage kasurso se te ningo la lagoso; bare memek betera ko kari mu kota ko memek mu saposo se daguloso.
PRO 13:7 Kariimet saki manga mel ningo ningo karogo iwita nunumi betesan, bare nunguning mu nuna nungumik mel mena. Bare saki mu nuna nungumik manga mel mena iwita nunumi betesan ale bagasan, bare nuna nunga melmasak mu suen biya.
PRO 13:8 Kari kumik manga mel suen biya ago, mu ikup kam ningi te numi bataguru taukko; bare kari kumik mel mena mu anape ko ikup uwuta mu kumik te aratukko? Mena.
PRO 13:9 Kari ko bagara ningo diram mu, galep nikim biya bo iwita; bare kari memek mu, galep iri namoso wore iwita.
PRO 13:10 Nanimi patawura ko nunguning mu nanimi karogo tagisan gurungumusan; bare awiriya ikia sinar ago mu, kiti guruga ko den ilukuawuso.
PRO 13:11 Kari lage memek te manga tagiso, mu manga mu tairate yumu namoso; bare kari ko manga taso ale katir katir bolala awuso, mu manga mu laga tuso.
PRO 13:12 Awiriya anapeya gomang te mu taukko tom maiya biya kimi bita lagoso, mu gomang motam ninguru kaposo; bare tom nu taso mu marak iru kumik te taikoyam amilmiloso.
PRO 13:13 Awiriya karo tua ko den balu maguwuso, mu koma arigokko; bare awiriya ko amilmiloso, mu koma ningo taukko.
PRO 13:14 Kari sinar ko kausa den mu bagara aolak sangarso, ale kari kua namara ko lage te mu sangaru taso.
PRO 13:15 Ikia ningo mu kari nup ningo tuso; bare kawel ko munan mu kari lage memek te beteso.
PRO 13:16 Kari ikia ningo ago mu ko munan mu ikia sinar karogo la beteso; bare kari ko ikia aora biya mu wetang te numi saposo.
PRO 13:17 Den ta ale karogo namara ale diram la me bala mu ikup tagiso; bare den karogo nama diram la bala mu marasin ningo iwita.
PRO 13:18 Awiriya due ta ko den buring tuso, mu kumik mel mena baga se dola lagarukko; bare awiriya kawus maso ale iki karo tuso, mu amilmil taso.
PRO 13:19 Mel ko gemang motam nia laga tata mu gemang motam lila arukko; bare kariimet nusupuling aora biya mu, nunga munan memek umu me bita tamonko nongomang aniso.
PRO 13:20 Awiriya ikia sinar ko kari ilak kapetoso, mu nu agotala ikia sinar kari ko arataso; bare kari, kari ngualara nongorak sorara mu ikup yaman arigiso.
PRO 13:21 Kariimet memek alo mu ikup memek nunga maguwuso; bare kariimet ningo diram alo mu mel ningo ningo karogo terong masan.
PRO 13:22 Kari ningo mu ko mel ningo ningo mu ko kuriang imas nunga awu beteso; bare kari memek ko mel ningo ningo mu geragoso ale kari ningo diram mu nongote namoso.
PRO 13:23 Giarum ningi inang kue paga mu sor magaram ale aniso, kariimet kituwura te to namonko; bare munan kawel ningi arataso se nuna me gi nasan.
PRO 13:24 Awiriya ko kuriang nukum me tagiso, mu ko kuriang ko me kueso; bare awiriya ko kuriang ko kueso mu tom memek bitawoso mu te la dingumuso.
PRO 13:25 Kariimet ningo diram mu nunga na inang terong la no gilingisan; bare kariimet memek mu karak kua se lagasan.
PRO 14:1 Imet ikia sinar ago, mu ko kuari se kuriang se ko kawam digo lilim ninguru ilukuawuso; bare imet sinar mena, mu kota ko kawam digo lilim parusuwuso se kaposo.
PRO 14:2 Kari ko bagara aolak diram mu Yawe bowa ningi la lagoso; bare kari ko aolak memek mu Yawe mel yam ko beteso.
PRO 14:3 Kari ngualara numi patawura ko munak balso, mu ko koma taukko; bare kari ikia sinar ago ko munak mu nu bitarso.
PRO 14:4 Inang bulmakau naukko mu mena mu, ni anape ko bulmakau karogo bagerko? Bare aking bulmakau mena mu, ni awuk inang sor maga kisokko?
PRO 14:5 Den nunguning bala ko kari mu biguwura motam te den bo me kaluwuso; bare den kawel bala ko kari mu kawel gurugokko.
PRO 14:6 Ikia sinar suwik sapara ko kari mu ikia sinar kupok, bare bo me arigokko; bare kariimet ikia nunguning ko ikia, mu guyak la sinarsan.
PRO 14:7 Kari ngualara ilak me kapeterko; mu awuk, ni den sinar bo kuring te me ta ikiko.
PRO 14:8 Kari sinar mu, ikia sinar lage tuso; bare kari sinar mena mu, kota ko ngualara mu te numi kulurso.
PRO 14:9 Nusupuling aora biya alo mu, memek mu mel gotek ko balsan; bare nanimi nangamang tui se bagara suanta ko munan mu, kariimet diram alo mu nunga ningi aniso.
PRO 14:10 Kariimet suan suan kota ko gomang motam yaman ikup mu ninguru ko ikiso; uwutatala, noko amilmil ko sokel mu ko iki saparko me terong.
PRO 14:11 Kari diram ko kawam mu am sanamiwurukko; bare kari memek ko kawam mu dagulok ale parasarukko.
PRO 14:12 Kariimet sang ikisan nuna munan lage karo tusan mu diram la ma balsan. Bare mena. Nuna karosan nama eng memek arigisan ale kua namasan.
PRO 14:13 Gusira amilmil ko munan am betenakko, bare naneman bataga ko munan mu tom sang am aniso; se amilmil gusira niara mu menaruk, bare mu nangamang bataga mu aking am nangate anirukko.
PRO 14:14 Kariimet memek mu nunga betera kaora memek mu ko nunguning la tamonko; se kariimet ningo mu betelatala, nunga betera kaora ningo mu la ko nunguning tamonko.
PRO 14:15 Kariimet nunga ikia ninguru me sinarara alo mu, anapeya balu mu am iki karo tumonko; bare kariimet ikia ago, mu nuna nunga bagara aolak ko ninguru sinar tasan.
PRO 14:16 Kariimet ikia sinar ago, mu nuna munan memek ko ninguru nguangasan ale nubiring tusan; bare kariimet ikia sinar mena, mu nuna anapeya betemonko mu ninguru me ko ikia tasan, mu am tairatela betesan.
PRO 14:17 Kariimet nunga nongomang magara tairate, mu ngualara ko kilek memek tairatela betesan; se aking kariimet saki nunga kawel mu yumura te la, bare kariimet nunga iki gilingisan mu me nunga kua gilingisan.
PRO 14:18 Kariimet nunga ikia tukunangta, mu nunga kilek ngualara mu ko koma diram tasan; bare kariimet ikia ningo nuam ago, mu ko koma nuna ikia ningo nuam biya tala tasan.
PRO 14:19 Kariimet kilek memek bita lagasan mu maingte kariimet munan diram betesan mu nunga nobowa ningi karangamon taimon ale nubugura kulukurmonko.
PRO 14:20 Kariimet nunup mena, nungumik mel mena, mu kariimet sang nungarkasan mu me nunga ikia iwita nungarki patesan; nunga singsang nunguning tala wore am uwutata nungumik te betesan. Bare kariimet nunup ago, nungumik mel suen biya ago, mu kariimet suen la nunga sikisaki ko iwita nunga balsan ale nunga kuesan!
PRO 14:21 Awiriya ko bo mel yam ko beteso, mu nu memek beteso; bare awiriya kariimet ikup ago mu nunga sangarso, mu amilmilarukko.
PRO 14:22 Ni kilek memek bitarko ikia to lager, mu ni lage ningo supurem ale lage memek karosam; bare ni pempem kilek ningo bitarko ikia to lager, mu kariimet nongomang kisimon ale tom suen biya te kerak bagamonko.
PRO 14:23 Ni ura kowar ilup, mu ni ko koma yawara toko; bare ni yam dagi munaka lager, mu ni kimik mel mena bagerko.
PRO 14:24 Kariimet ikia nunguning nongote ago, mu koma mel yawara yawara gisan; bare kariimet ikia nunguning nongote mena, mu nunga ngualara kilek mu eng am butata aniso.
PRO 14:25 Kari den ariga te den nunguning la balso, mu kari sangarso; bare kari den kawel balso mu saki alo memek te nunga beteso.
PRO 14:26 Awiriya Yawe bowa ningi bagoso mu terong la lagoso; se mu noko kuriang nunga yumura kuwim tala.
PRO 14:27 Yawe bowa ningi bagara mu kari ko bagara aolak sangarso, ale kari kua namara ko lage te mu sangaru taso.
PRO 14:28 King ko kariimet biya te nup biya taso; bare kariimet mena, mu king nup mena tala.
PRO 14:29 Awiriya ikia ningo karogo mu numi ira ko kari; bare kari gomang motam tama ko kaniwara mu ngualara munan beteso.
PRO 14:30 Nangamang motam lila te bagara mu nangimik lilim sokel tuso; bare nangamang magara mu nangimik lilim maguwuso.
PRO 14:31 Awiriya kituwura alo nunga bita maguwuso mu Awiriya nunga nungam mu mel yam ko beteso; bare awiriya kariimet mel mena mu nunga sangarso, mu nu Kaem nup biya tuso.
PRO 14:32 Tom ikup memek arataso, mu memek betera ko kariimet umu maga namasan; bare kariimet ningo diram mu kuemon agi ta wore, nunga kuwim yumura karogo.
PRO 14:33 Ikia sinar ko kari mu gomang motam ningi Ikia Sinar ago; se Ikia Sinar mu kariimet ngualara nunga ningi munakawoso tala.
PRO 14:34 Munan ningo diram mu sor sokel se nup biya tuso; bare munan memek mu sor lilim ko kariimet nup memek nungarso.
PRO 14:35 Ura kari ikia sinar ago mu king amilmil tuso; bare ura kari ngualara mu dolara king tuso se gomang magara mu kumik te beteso.
PRO 15:1 Bo gomang memek te munakawara se lila welang te koma balu tua mu, noko tama iruwuso; bare alis ago den koma balu tua umu, tama bo karogo kasi gomang motam ningi bita kam.
PRO 15:2 Ikia sinar kari munakoso, mu ikia ningo ningo kuring te arataso; bare supuling lagara ko kari munakoso, mu bala memek duap duap kuring te arataso.
PRO 15:3 Yawe sor suen la ari kutuwuwoso, kariimet memek se kariimet ningo aguwaya betesan mu am ari sapawoso.
PRO 15:4 Den welang lila ago mu kariimet ninguru nunga sangarso; bare kari kuamili kuring den memek ago, mu kariimet nongomang motam parusuwuso.
PRO 15:5 Kuriang supuling aora biya mu, nuet due iluwa ko den manarso mu tuer pateso ale buring tuso; bare kuriang iki karo tuso, mu nu kuriang sinar.
PRO 15:6 Kariimet ningo diram nunga kawam te, mu mel yawara yawara suen biya aniso; bare kariimet munan kawel te meltutuk gisan, mu meltutuk mu ikup ningi nunga awurokko.
PRO 15:7 Kariimet ikia sinar ago mu, ikia ningo ningo kariimet saki nunga kasursan; bare nusupuling lagara alo mu uwuta me betesan.
PRO 15:8 Yawe kariimet memek nunga tama betera mu biriruwuso; bare nu kariimet ningo nunga guranek mu ko amilmiloso.
PRO 15:9 Yawe kariimet memek mu nunga bagara aolak biriruwuso; bare nu kariimet munan ningo diram karo tui lagasan mu nunga kueso.
PRO 15:10 Awiriya lage ningo buring tuso, mu ikup yaman arigiso; awiriya ko memek kasursan mu ko gomang ikuwoso, mu kuerukko.
PRO 15:11 Kariimet kuera nunga nuguwim mu wetang te Yawe koma te aniso; ewere te se, kari gomang motam mu, awuk Yawe motam te yumurokko?
PRO 15:12 Ikia sinar doleng sapara ko kari mu ko memek kasuru, mu gomang magarukko; nu kariimet sinar mu nunga dulokko.
PRO 15:13 Kari gomang ningi amilmil ago, mu ko koma motam amilmil ago; bare kari gomang motam ikup yaman ago, mu kumik sokel kapa saposo.
PRO 15:14 Kari sinar mu ikia ningo ko ninguru kua lagoso; bare supuling lagara ko kari mu munan memek mu na ko kuakoyam ko kua lagoso.
PRO 15:15 Awiriya ikup yaman memek ningi lagoso, mu ikup biya se maga kuena lagoso; bare awiriya gomang motam amilmil karogo, mu amilmil te no nungia se lagoso.
PRO 15:16 Mel katirta ago baga se Yawe bowa ningi la baga lagara ko munan mu, kari kumik mel suen biya karogo se gomang motam daung daung lagara ko munan kiaram.
PRO 15:17 Na inang mamis memek nimi tui no se nimi ko kua se lagara mu, munan yawara nunguning; bare bulmakau gotek moa kaiya ale inang yawara karogo no se, nimi kore bataguru se nimi ko me kuera mu, munan memek nunguningkiri.
PRO 15:18 Kari ko gomang motam magara tairate, mu ining singi tagi kariimet ningi beteso; bare kari gomang motam lila ago, mu daiga bagara nungurso burangoso.
PRO 15:19 Kari gagor ko lage mu mayang singir ereso; bare kari ningo ko lage mu wetang biya.
PRO 15:20 Kuriang ikia sinar ago mu, nuet gomang motam amilmil tuso; bare kuriang ikia aora biya, mu ko nuam mel yam ko beteso.
PRO 15:21 Kari ikia ningo mena, mu munan memek ko amilmiloso; bare kari ikia sinar ago, mu diram la aolak iluso.
PRO 15:22 Saki alo nunga den sinar yawara biring tua, mu ka ura bitar mu nama dagulokko; bare nunga den sinar te sanamir, mu ka ura nunguning kaparukko.
PRO 15:23 Den ninguru ko iki gurugu laga koma bala, mu amilmil kisokko; ale tom te bala ko mu te iki guruguwa te diram bala, mu ningo nunguningkiri!
PRO 15:24 Kari ikia sinar ago mu, bagara aolak diram ko lage karoso ale ningo nuam ningi nama tarigiso, ale mutim ningi dagulu namara ko lage memek mu kia kaposo.
PRO 15:25 Yawe kari numi patawura ago mu, ko kawam digo mu parusuwu warso; bare nu imet gerewa ko por, mu sokel tuso.
PRO 15:26 Yawe kariimet memek alo nunga ikia memek biriruwuso nunguningkiri; bare munak welang lila ago mu nu ko amilmiloso.
PRO 15:27 Kari guing talal mu nuwus kuriang ikup ningi nunga beteso; bare kari memek bitirukko dia gilingisan bare biriruwuso, mu ningo la bagarukko.
PRO 15:28 Kariimet ningo diram mu, den koma aguwaya balmonko mu, ninguru ko iki gurugu se balsan; bare kariimet memek mu, den memek se bala memek nuguring te aratu lagoso.
PRO 15:29 Yawe kariimet memek alo mu nunga nuguring me ta ikiso; bare nu kariimet ningo diram alo nunga guranek ikiso ale nuguring iluso.
PRO 15:30 Den gilalong gia ko kari koma motam gusira amilmil ago kete tairuk, mu gemang motam amilmil tuokko; ale den ningo mu degewa kaura mu, kimik sokel ko ikes menawu kam.
PRO 15:31 Ni kari saki ka bagara aolak ningo la te pempem lagerko de ilumon se ko amilmiler, mu ni kari ikia sinar bo ko iwita lagerko.
PRO 15:32 Awiriya dogowa ta ko den buring tuso, mu kota numi mel yam ko beteso; bare awiriya iki karo tuso, mu ikia nunguning taso.
PRO 15:33 Ikia sinar ko den mu Yawe bowa ningi la bagara ko munan nanga kasurso; ale nanimi karogo kapara ko munan giriso, asele nanga tagi patawu kualala nanga betera ko munan mu kowom karoso.
PRO 16:1 Ana anapeya betenakko nanga ikia kalonak, bare Yawe aing au mauk mu asele uwutata aratukko.
PRO 16:2 Kari ko munan suen la beteso mu nu ningo la iwita ikiso; bare Yawe munan umu ko ikia yumura mu am iki saposo.
PRO 16:3 Ni anapeya bitarko mu, Yawe kuting te la awu sapar se nu ka sanguk se yawarakala aratukko.
PRO 16:4 Yawe ikia mel suen la ariwoso se nama nukum te arataso; kariimet memek alo nunga tom nukum te memek tamonko mu agotala ariwoso.
PRO 16:5 Yawe nunumi patawura ko kariimet alo mu nunga biriruwuso nunguningkiri. Ninguru ikialko: nuna nunga memek koma tamonko.
PRO 16:6 Ana Yawe ko ninguru kua se pempem den diram la karo tui se laganak, mu nanga memek siwu nangarukko; ana Yawe bowa ningi baganak, mu ana munan memek mu kia kapanakko.
PRO 16:7 Yawe nika bagara aolak ko amilmilaruk, mu awiriya ni kerak dun kopa iluwasan mu karogo la kerak lila te bagamonko.
PRO 16:8 Manga mel suen biya ago baga se, kiwem memek betera mu me terong; bare manga mel katirta karogo baga se, munan ningo diram la karo tua umutang mel biya.
PRO 16:9 Kari ko bagara aolak te anapeya bitirukko agi aguwaya bitirukko, ale amaruya bitirukko mu ko ikia nungurso, bare Yawe aing au mauk mu asele uwutata aratukko.
PRO 16:10 King den balso mu sokel ago se aora biya; owore te se nu sinar la se diram la kariimet nunga bituokko.
PRO 16:11 Mel ko ikup guyak se ko maiya tukunang am diram la tata ko munan mu Yawe ko munan; nu munan diram la beteso.
PRO 16:12 King alo munan memek mu am me ko kuesan nunguningkiri, mu awuk, king ko ura mu munan ningo diram te sokel ago la aniso.
PRO 16:13 King alo kariimet den diram se den nunguning la balsan mu nunga amilmilasan.
PRO 16:14 King gomang magaruk mu, kuera mateng am aratukko tala; buta se ikia sinar kari mu tairate king gomang motam lila tuokko karogo kaerukko.
PRO 16:15 Tom king ko koma motam gusira amilmil ago arik, mu bagara ningo ko tom iwita ikiko; noko gomang amilmil mu worem aora biya ningi yu bugulik ka kautokoyam.
PRO 16:16 Ni ikia sinar toko mu yawarakala, mu gold kiaram; uwutatala, ni ikia ningo tuterko mu yawarakala, mu silver kiaram!
PRO 16:17 Kariimet diram nunga lage biya mu munan memek me te aniso; awiriya ko munan ko sinar taso, mu yawarakala bagarukko.
PRO 16:18 Nanimi patawura ko munan buring ko mu, magara kuenera ko munan taiso; kualala namara ko munan buring ko mu, dagulu parasa namara ko munan taiso.
PRO 16:19 Kua kapara ale kariimet kituwura nongorak bagara ko munan mu, munan yawara; bare nunumi patawura alo nunga sail te kariimet saki nunga melmasak gia mu nongorak nimi tui nana ko munan mu memek.
PRO 16:20 Awiriya kiti guruga ko den iki karo tuso, mu daiga bagara yawara arigiso; uwutatala, awiriya Yawe te ira sanami lagoso, mu amilmilarukko.
PRO 16:21 Kari ikia sinar ago, mu balsan sinar kari masan; se den welang ningo mu kausa ningo sokel tuso, se kariimet karo tusan.
PRO 16:22 Awiriya ikia sinar ago, mu ko ikia sinar mu marak ningo ko yu iwita nu sangaru lagoso; bare nusupuling lagara alo mu nunga munan memek mu te, memek tagi nongota nungumik te betesan.
PRO 16:23 Kari ikia sinar ago mu, kuring te ikia sinar ko den arataso; se kariimet ko den ikimon ale karo tumonko kuesan.
PRO 16:24 Den welang ningo mu honey iwita, kamili te yaman nuam, se kimik lilim sokel tuokko.
PRO 16:25 Kari bo ikiso lage nu karowoso mu diram iwita ikiso; bare karo nama nukum te mu, kuera mateng arigiso.
PRO 16:26 Inang ko kuera ko munan mu kari ura te diruwuso; noko na ko kuera eng am bo karogo ura te diruwuso.
PRO 16:27 Kari memek mu munan memek bitirukko ikia nungurso burangoso; noko munak mu tama kuamili buluwuluk makam.
PRO 16:28 Kari memek kawel kuruwim mu ikup duap duap tagiso; bo buring ko bala mu, tiran ningo nunga parusuwuso.
PRO 16:29 Daong kager ko kari mu ko bo gomang kulukurso ale ilak kager daong memek ko lage te namoso.
PRO 16:30 Kari bo sumulak dun pateso ale motam daleloso, mu ikia memek karogo.
PRO 16:31 Ningo diram la laga nomone yak maso, mu mel yawara bo balayam nusupuling tugu kam.
PRO 16:32 Kager kari tamatama mu ko sokel mu te wonong bo am moa mituwurokko; bare numi ira ko kari mu ko bagara ko sinar taso, mu nu kager kari mu kiaram.
PRO 16:33 Ana anapeya duap duap betenakko ikia am kalonakko, bare Yawe anapeya aratukko agi mena mu nu balso se arataso.
PRO 17:1 Inang gotek bo nirung mena, lila te to nana, mu yawarakala; bare inang ningo kawam digo karogo terong ma se no nguala se, nanimi ining singi tua mu awuk nanga sangukko?
PRO 17:2 Kari bo ko namar dolara munan nuet kote bita lagoso, mu nuet baluk se ura kari yam bo, ikia sinar ago, mu noko kuwim am taukko tala; ale ko namar bo iwita mel kasik biya karogo terong la bagarukko.
PRO 17:3 Gold se silver nunguning agi buawen mu ko ikia ko mu, tama kowar biya wore ningi kaisan ale asele ko ikisan; bare kari ko gomang motam mu Yawe kota gurugu patawu ko ikiso.
PRO 17:4 Kari memek mu ikia memek ikiokko ninguru due tagiso; uwutatala, kawel kari mu den kawel ikiokko ninguru kueso.
PRO 17:5 Awiriya kariimet kituwura nunga doleng saposo, mu nu Awiriya nunga nungam mu agotala ko doleng saposo; uwutatala, awiriya kariimet sang ikup arigisan se nu ko amilmiloso, mu nu me yumu namarukko.
PRO 17:6 Kariimet garuk mu nunga nunumasari te nunup biya kaposo; iwitatala, kuriang alo mu nunam nonet mu nunup biya nungarsan.
PRO 17:7 Ikia sinar ko den mu numi patawura ko kari kuring te me arataso, mena; bare tom bo te aratuk agi mu, ni ninguru ko sinar toko! Uwutatala, kari supuling kuring te den kawel mu me arataso, mena; bare tom bo te aratuk agi mu, ni ninguru ko sinar toko!
PRO 17:8 Manga mel kari tua ale diruwura se mel ningo tere gi karogo tai kisa ko munan mu, kari sika nunga mel ningo, te to no laga gilingisan.
PRO 17:9 Awiriya bo ko memek siwu saposo, mu nu nanimi ko kuera ko munan sokel tuso; bare awiriya bo ko memek umu balu balu geragoso, mu nu tiran ningo nunga parusuwuso.
PRO 17:10 Kari ikia ningo ago mu ko memek tom suanta ko manaru, mu nu pasak ala ari ko ikiokko; bare kari supuling lagara karogo mu tom 100 iwita moa maguwur, bare am me ta ikiokko!
PRO 17:11 Kari memek mu supuling lagara se dun kopa iluwa ko kiwem mu ko kua lagoso; bare kari bo wuli karogo mu betemon se namaruk ale ikup yaman tuokko.
PRO 17:12 Bear nuam ko gotek tere namon se gomang magawuruk mu koma te aratuko mu, sinar toko; bare kari ko ikia munan memek nunguningkiri mu memek bitawuruk se koma te aratuko mu, eng am ninguru ko sinar toko! Umu asele memek ko memek arikko!
PRO 17:13 Awiriya munan ningo mu ko koma munan memek bitiruk, mu memek mu ko kawam digo lilim me ta bita taukko.
PRO 17:14 Kari bo ilak tagira gurungumura ko munan me duap bitarko: duap betera mu kausik daong ko mayang kutuwu kam; se ka gemang memek mu am ira se kaparuk se memek biya bo me aratukko.
PRO 17:15 Kari kumik den mena, yam ipi ikup te betera ko munan, se kari ikup karogo, bare am betera se amilmil te namara ko munan, mu ilagala la Yawe am biriruwuso nunguningkiri.
PRO 17:16 Anape ko kari supulingkiri mena mu ikia ningo te diarukko manga kuting te bitarko? Mu me terong, mu awuk, nu ikia sinar taukko gomang me aniso.
PRO 17:17 Tiran yawara mu pempem ka kua lagarukko; se ka launuria mu ka ikup dun sika giokko bagoso.
PRO 17:18 Ni ikia sinar mena wore asele, kari bo, bo kote dinau bitiruk mu ni sangaru ale kutuwurko baluko.
PRO 17:19 Awiriya ining singi tagira gurungumura bitirukko kua lagoso, koma suanta nu memek tagi kumik te bitirukko kua lagoso; supuling lagara se nimi patawura ko munan mu, memek tagirok se tairuk ka maguwurokko.
PRO 17:20 Kari gomang motam daeldel pukakung mu, munan mu te molak me maiso; awiriya kuamili kawel munan karogo mu ikup ningi daguloso.
PRO 17:21 Kuriang supulingkiri aora biya mu nuet gomang motam batagarso, se amilmil bo kote mena se gomang ikup biya.
PRO 17:22 Nangamang motam amilmil ago bagara mu marasin ningo iwita; bare nangamang ikup ago bagara mu nangimik sokel karogo kaposo.
PRO 17:23 Manga yumura la kariimet kuting te tata ko munan te, mel bo diram la me arataso.
PRO 17:24 Kari sinar mu ikia sinar moke sengem ko beteso; bare kari ikia mena, mu ngual kasik beteso.
PRO 17:25 Kuriang bo ikia memek karo tui lagoso, mu noko nuamnuet nongomang ikup biya lagasan.
PRO 17:26 Kari kumik den mena mu, memek yam ipi kumik te betera mu memek; se kari ningo bo, ko munan ningo ko yam ipi memek te betera mu me terong tala.
PRO 17:27 Kari ikia ningo ago, mu munak ko iki iki munakoso; se kari sinar nunguningkiri mu gomang magara me ikiso.
PRO 17:28 Kari ikia mena mu tom saki kuring kalok ale baga lagaruk, se ni iki mu ikia sinar ko kari bo bagoso i meko!
PRO 18:1 Kari bo kota ko bagara te baga se saki alo arungu me ilu biguwuso, mu nu kota ko ningo mu mel biya ko beteso, ale nu ikia ningo suen la mu mel yam ko beteso.
PRO 18:2 Kari ngualara mu mel ko duap ikiokko me kueso, mena; nu kota ko ikia la balukko kueso.
PRO 18:3 Memek betera ko kari mu bala memek ko lage kuring kagarso; dolara ko munan mu dolara kisokko.
PRO 18:4 Ikia sinar ko den kari kuring te arataso mu gagi du biya wore turan, ale aking yu bulowolok ma ale palenga kapawara wore toroman.
PRO 18:5 Kilek memek bitawara ko kari nunga atumu saonga, ale kari kumik den mena mu ipi den te betera se ikup memek ipi ta, mu kilek memek nunguningkiri.
PRO 18:6 Kari sinar mena mu kota ko munak ngualara munakoso umu ikup yaman tagi kumik te beteso.
PRO 18:7 Kari ngualara mu kota ko munak te numi maguwuso; se ko den mu dagarok iwita taliposo.
PRO 18:8 Kari buring ko bala ko den mu inang yaman yaman iwita; se kariimet amilmil te nasan se nutagu ningi kaposo.
PRO 18:9 Kari kua ani ani lagara mu melmasak maguwura ko kari iwitatala.
PRO 18:10 Yawe mu kawam aora bo kalel biya sanamiwoso wore toroman; se kariimet ningo diram mu te nagu nama yumusan.
PRO 18:11 Kariimet nungumik manga mel suen biya ago mu, nunga melmasak umu kar aora bo nunga lautam nongorak bagoso iwita ikisan.
PRO 18:12 Kari bo me dagula la, mu nu numi patawura ko kari; bare nanimi karogo kapara ko munan mu te nup ningo tasan.
PRO 18:13 Den ninguru me ikia ale tairate koma bala mu memek se dolara karogo.
PRO 18:14 Kuera ikes memek ningi baga se wore ka gemang motam sokel karogo la bager, mu am baga lagerko; bare gemang motam sokel menaruk, mu tom maiya biya me bagerko.
PRO 18:15 Ikia sinar kari mu guyak la ikia ningo taso, ale bo karogo ikiokko due gurugu lagoso.
PRO 18:16 Kariimet mel tua ko mel mu, nika lage kuring am kaguk se kari nup biya ta wore am kote nama aratuko.
PRO 18:17 Den ariga tom te, kari giriso munakoso mu ni ko den ko gemang ningi am nunguning arukko tala; bare aking kari bo tala aratuk ale isaru gurungumurok, mu te ni kamin biya gotek yenerukko.
PRO 18:18 Tom kari ilagala munak te nunumi ilumon nama gek mamon, mu munan sang te awiriya nunguning se awiriya kawel mu te ikiko mu bitar ale Yawe kuting te bitarko.
PRO 18:19 Tiran yawara bo bita maguwura ale aking gomang ta ko karogo kaera mu mel ikup; mu songkuring ain te nunga, agi por aora bo ninga kusumuri anira iwita.
PRO 18:20 Munak aguwaya kiring te arataso mu ko koma uwutatala peleruk se no ale tagu lagarukko; se ka kiring ko koma mu eng am diram la toko.
PRO 18:21 Marak bagara ko den se kuera ko den mu nangamili kopa te aniso; se ni aguwaya mu ko kuar ale balu mu ko koma uwutata toko.
PRO 18:22 Kari imet bo, ko nuwus ko taso, mu mel yawara bo arigam, se Yawe ko amilmiloso.
PRO 18:23 Kari kituwura mu numi karogo kapa se saonga ko wosenga kira lagarukko; bare kari kumik mel suen biya ago mu den koma sail ago am balukko.
PRO 18:24 Kari bo kari duap duap nongorak numi giso, mu memek ningi am dagulokko; bare noko ilup se isirek mu noko launuria nunga kiaram ale am noko yawara nunguningkiri.
PRO 19:1 Kari kimik mel mena ko baga se kimik te den mena bager mu yawarakala; bare kimik mel suen biya ago baga se kawela lager mu memek.
PRO 19:2 Nimi ira mena, gemang gemang ura ni me ninguru ko ikia mu kau tata, ale ko nunguning ura umu maguwura, mu me terong.
PRO 19:3 Kari kota ko munan memek te ko bagara aolak ikup tuso, ale ipi ko Yawe ko gomang magoso.
PRO 19:4 Mel ningo ningo karogo bager, mu daup ka tugumokko; bare kari kituwura mu ari mia gilingisan.
PRO 19:5 Den kawel te bo atumu saonga mu ko memek toko; den kawel kiring te arata mu betela ko ikup arikko.
PRO 19:6 Kariimet suen biya mu, kariimet bibiya nungumik mel karogo se nunga mel ningo saki, saki alo nungarsan owore, nongorak tiran betemonko kua gilingisan.
PRO 19:7 Kari kituwura mu kota ko kotamari ari mia gilingisan; se ko tiran alo eng am kumik duap te mena, awar biya bagasan. Nu nuna sangarmonko nogowom karoso bare nuna nu me sangorsan.
PRO 19:8 Awiriya ikia sinar taso, mu kota ko daiga bagara sangarso; ale awiriya ikia nunguning ilukuawuso mu te yawarakala lagoso.
PRO 19:9 Den kawel te bo atumu saonga mu ko memek toko; den kawel kiring te arata mu betela ko ikup arikko.
PRO 19:10 Kari ngualara bo kawam digo melmasak manga bibiya awote dagiwuruk mu ko ariga terong e? Agi ura kari dungan bo, ko dom biya mu bowa tugumok ale ko melmasak suen la bitaruwuruk mu ko ariga diram e?
PRO 19:11 Kari ikia sinar ago mu tairatela me gomang magoso; nu ko nup yawara mu ilukuawuso ale saki alo bita maguwusan mu mel yam iwita arigiso.
PRO 19:12 King ko gomang magara mu lion nia kam; bare ko amilmil mu baras nuwi kusat sirsir yu tui kam.
PRO 19:13 Supuling lagara ko kuriang mu nuet ko daiga bagara maguwuso; se kari bo ko nuwus iningara munakara ko imet, mu buwung tam irikoyam bita lagoso.
PRO 19:14 Kawam digo se melmasak suen la nanga nainet nainam nangaru gilingisan; bare imet sinar ningo mu Yawe nangarso.
PRO 19:15 Ani geraga lagara mu gagor ko munan; kari nukum nuam te dagi lagara mu na ko kuerukko.
PRO 19:16 Awiriya kiti guruga den karo tuso mu ko daiga bagara ko sinar taso; bare awiriya ko munan ko me sinar taso mu kuerukko.
PRO 19:17 Awiriya kariimet kituwura nunga saonga beteso, mu munan mu Yawe kote bita kam, se Yawe munan nu beteram mu koma tuokko.
PRO 19:18 Ka namar gotektir bagoso la, dingumur se ko tom maiya taiwoso mu ningi ningo la bagarukko; ni uwuta me bitar mu ni karogotala nu kua namarukko lage te betesam.
PRO 19:19 Gomang magara ko kari memek, mu koma memek am arigokko. Ni nu me ta sangaruko; ni sangaru mu ni uwutata sangaru se lagerko.
PRO 19:20 Munan den kisimon mu iki ale kiti guruga ko den mu ilukuawur, mu udagi te ikia sinar kari bagerko.
PRO 19:21 Kari gomang motam ningi mu aguwaya bitirukko mu ko ikia duap duap aniso tala; bare anapeya Yawe ko gomang motam te aniso mu giriso arataso.
PRO 19:22 Saki alo kua nungara ko munan mu mel gira nunguningkiri. Kimik mel mena kituwura bagara mu mel bo mena; bare kawel munan te lagara mu memek biya nunguningkiri.
PRO 19:23 Kua Yawe bowa ningi bagara mu bagara aolak ningo nangarso; ale munan umu te ana nangamang kua kaposo se terong la baga se memek me nanga maguwuso.
PRO 19:24 Kari gagor mu tawir ningi inang taukko kuting garukuso; bare inang patawuruk kuring te bitirukko mu ninguru gagorso!
PRO 19:25 Ikia sinar suwik sapara ko kari moar se ninguru me sinarara alo mu sinarmonko; ikia ningo ko kari bo due to, mu nu ikia ningo nunguningkiri karogo terong maukko.
PRO 19:26 Awiriya nuet moso maguwuso, ale nuam kawam te karo pituwuso, mu kuriang mu nguangara dolara memek tagi wonong tuagu ningi beteso.
PRO 19:27 Aga namar, kiti guruga ko den ko de bagur mu ikia ningo ko lage paguwurko.
PRO 19:28 Kawel den te kari atumu saonga ko kari memek mu, munan diram doleng saposo; se kari memek mu munan memek na ningo no kam naso.
PRO 19:29 Ikia sinar doleng sapara ko kari alo nunga memek tamonko mu nunguru beteman se aniso; uwutatala nusupuling lagara alo nunga bu memek mu nunguru beteman se aniso.
PRO 20:1 Yu aora no ngualer, mu kari ngualara iwita aratu ale den ngual ngual te kager duap bitarko; ni kari ikia sinar mena, mu uwutata bitarko.
PRO 20:2 King ko gomang magara mu lion nia kam; awiriya nu gomang motam maguwuso mu numi pani te beteso.
PRO 20:3 Awiriya ining singi kager ko munan ko me kueso ale biriruwuso, mu nup ningo taso; bare kari ngualara mu tairate ining singi kager duap beteso.
PRO 20:4 Inang aguwa kam te gagora laga inang bo me asuru, mu inang gia kam te anape ko namar ale inang ko loaga se lagerko?
PRO 20:5 Kari ko ikia yumura sang mu gagi du biya iwita, bare kari sinar mu asele karogo kaeyawa ko ikiokko.
PRO 20:6 Kariimet suen biya balsan, “Ikup arigal mu aningate tairalko. Ani ninga saonga ikisam,” masan; bare kariimet nunguningta ka sangarmonko mu suen mena.
PRO 20:7 Kari ningo diram la, mu ko bagara aolak ningo diram la; noko kuriang gue mu yawarakala la bagamonko.
PRO 20:8 Tom king ko daiga kuwim te ikup guyak tuterukko dagiso, mu nu memek mu pasak ko motam sinarso.
PRO 20:9 Awiri baluk, “Aninga angamang motam ko ninguru sinar taem, ale ningo la, memek bo me beterem,” maukko?
PRO 20:10 Skel te ikup guyak diram la me tata, agi mel ko maiya tukunang diram la me ilu ariga ko munan, mu Yawe biriruwuso nunguningkiri.
PRO 20:11 Kuriang ko gomang motam ningi ningo se diram la agi mu ko ikiko mu, ko munan te arikko.
PRO 20:12 Nadogowa te den ikinakko, se namotam te sor ariginakko, Yawe ilagala la bita nangaram.
PRO 20:13 Ni anira ko kua lager, mu ni kari kituwura ko aratuko; loaga se ura iluwer, mu ni inang suen biya karogo bagerko.
PRO 20:14 “Diara tom sumu kalel biya!” ma lagaram, se mel kotam diara tom kutuwuram se kaparam, se diara kari mu koma aliti te diaram, ale namaram munan mu ko numi patawukaso.
PRO 20:15 Gold mu gold, se diamond mel mu diamond mel; bare kari kuring ningi ikia ningo ko den arataso mu, ali imi ko mel ningo nunguningkiri mu kiaram.
PRO 20:16 Kari bo ni ninguru me ko ikia agi mu, nika manga mel agi mu yam ngual me tuiko; ni gir ale noko guang ningo bo to ilup asele mel ko balso mu tuiko; se nu ko guang mu ko negeruk ale pasak tairuk ko ikup kutuwurokko.
PRO 20:17 Kawel kilek te inang gia mu yaman nuam, bare ninguru iki, mu ni saun sakar kiring tuguman se nowasam iwita.
PRO 20:18 Ikia sangam awote ikia kaloko; kiti guruga den to ale asele kager ko namarko.
PRO 20:19 Munak gi ago geraga ko munan te den yumura pagorsan; buta se munak ko kari ilak me sorerko.
PRO 20:20 Awiriya nuamnuet kua namamonko nunga manuk, mu nu galep bo sor tiromorom biya kaniwa iri palagoso iwita.
PRO 20:21 Lage guyak te mel ko tom aitak bare sail te gia, mu kerak tom maiya biya me anirukko.
PRO 20:22 Bo ko memek koma bitarko me baluko; Yawe te ira sanami sager se nu ka sangukko.
PRO 20:23 Mel ko ikup guyak diram la me tata ko munan mu Yawe biriruwuso; ale skel karogo kaera birikara ko munan mu me ko amilmiloso.
PRO 20:24 Yawe kari ko aolak kiti guruguwoso; se ko aolak ko ninguru iki saparukko mu me terong.
PRO 20:25 Ikia ninguru me ta ale, tairate mel balu Yawe tua ale aking udagi ikia ka moa lagara, mu me terong.
PRO 20:26 King ikia sinar ago mu kariimet memek mu nunga tuteso ale memek ninguru nungarso.
PRO 20:27 Yawe kari ko marak mu galep bo iwita tuam, se te anapeya ko gomang motam ningi aniso mu te ari guruguso.
PRO 20:28 King ko kariimet nunga kua nungara se diram la nunga bitua ko munan mu nu sangarso, se tom maiya biya nunga king ko bagarukko.
PRO 20:29 Kari kulak nunga nokokosa barim am biya mu te nunup kaposo; se kariimet garuk mu nokokone te kariimet nunga kua kapa gilingisan.
PRO 20:30 Kari memek bita lagara mu, tom bo iluwa ale moa maguwu gue tua mu am sangukko tala, ale mu te gomang motam gurugok ale munan ningo karoko.
PRO 21:1 King ko ikia se ko gomang motam mu Yawe kuting te aniso; kari ali kauso ale yu lage tuso se te nagu namoso iwita, Yawe king aguwaya bitirukko ikiwoso mu nu uwutata beteso.
PRO 21:2 Kari ko munan suen la beteso mu nu ningo la iwita ikiso; bare Yawe munan umu ko ikia yumura mu am iki saposo.
PRO 21:3 Tama bita Yawe tua mu ningo; bare munan ningo diram la betera mu Yawe ninguru ko kueso.
PRO 21:4 Kari memek mu numi patawu se supuling laga lagoso, ale kiwem memek ago terong mam.
PRO 21:5 Kari ninguru iki guruguso asele ura beteso, mu noko ura yawarakala arataso ale nunguning karogo; bare lage guyak se tukunang te mel tata ko nunguning mu, kimik mel mena, kituwura lagerko.
PRO 21:6 Kawel ko munan te mel suen biya gia mu tama bur iwita pasak mena namarukko, ale dagarok iwita ka taliparukko.
PRO 21:7 Kari memek nunga kager daong ko munan mu nunga sarumu warukko, mu awuk, nuna munan ningo diram betemonko me kuesan.
PRO 21:8 Kari ikup ago mu ko bagara aolak mu daeldel pukakung; bare awiriya ko bagara aolak ko sinar taso mu munan ningo diram la beteso.
PRO 21:9 Nika imet ining singi bitiruk mu ilak kawam ningi bager i? Mena. Aratu ale matangi siwik motam atumu bager mu terong.
PRO 21:10 Kari memek mu inang ko kuakoyam memek bitirukko kua lagoso; ale nu bo gomang tua me ikiso.
PRO 21:11 Ikia sinar suwik sapara ko kari moar se ninguru me sinarara alo mu sinarmonko; ikia ningo ko kari bo due to, mu nu ikia ningo nunguningkiri karogo terong maukko.
PRO 21:12 Yawe mu ningo se diram nunguningkiri; se nu kariimet memek nunga bagara aolak mu ari iki saposo, ale memek te nunga bitirukko.
PRO 21:13 Awiriya kariimet kituwura nunga niara ko dogowa baguso, mu nu tom bo uwutatala niaruk bare kuring me ilumonko.
PRO 21:14 Kari bo ni ko ko gomang magawuruk mu kariimet saki me karkamon la, munan ningo bo tui ale gomang te kulukuru se gomang kua kaparukko.
PRO 21:15 Tom munan ningo mu sor ereso, mu kariimet ningo diram mu amilmilasan; bare memek betera ko kariimet alo mu nguangasan.
PRO 21:16 Awiriya ikia ningo ko lage karowa bita taso, mu nu nama kua namoso.
PRO 21:17 Awiriya na ningo se waen ningo no se, oil kumik palunguru se bagara amilmil mu ko kua lagoso, mu ko manga mel menaruk se nu kari kituwura ko bagarukko.
PRO 21:18 Kariimet ningo diram mu ningo la namamon, bare kariimet diram la me bagara mu nunga memek koma tamonko.
PRO 21:19 Kutek am sor garagarayam memek te keta bagara lagara mu terong nuam; bare gomang magara se ining singi ko imet mu ilak bagara mu mel ikup.
PRO 21:20 Kari ikia sinar ago mu inang ningo ningo ko kawam digo tuguso; bare kari sinar mena mu ko mel ningo am no maguwu lagoso.
PRO 21:21 Awiriya munan ningo diram se bo kua tua ko munan mu ko kua lagoso, mu daiga bagara ningo arigiso ale nup ningo karogo lagoso.
PRO 21:22 Ikia sinar kari mu wonong aora bo nongorak kageraruk ale nunga sokel te ira sanamiwasan mu parusuwurok menawurokko terong mam.
PRO 21:23 Awiriya kuring kuamili ko sinar taso mu ikup bo me arigiso.
PRO 21:24 Numi patawura ale supuling lagara ko kari mu numi patawura ko munan me bita arigiso; noko nup mu “Patawura”.
PRO 21:25 Kari gagor gurum, kuting kua anira, mu kota ko daiga bagara maguwuso.
PRO 21:26 Nu pempem la melmasak bo karogo gemarukko gomang soraga lagoso; bare kariimet ningo diram mu gomang sorara iluwa bo mena kariimet saki mel nungaru lagoso.
PRO 21:27 Kari memek tama beteso, mu Yawe biriruwuso nunguningkiri; mu awuk, nu ikia ningo bo te munan mu me beteso.
PRO 21:28 Den kawel te bo atumu saonga mu mena namarukko; bare den nunguning la bala mu pempem ani lagarukko.
PRO 21:29 Kari memek mu nu numi terong iwita ikiso ale ko memek mu am bita lagoso, bare kari diram mu anapeya bitirukko mu ko iki iki beteso.
PRO 21:30 Ali imi ko ikia biya, ko ikia nunguning, se ko kiti guruga mu ningo agila wore, Yawe me karo tua mu me ta ka sangukko.
PRO 21:31 Kager ko horse se kager ko melmasak mu am nunguru burangi saparko, bare ni kager moa mituwur agi kager ka moa mituwurokko mu Yawe kuting te aniso.
PRO 22:1 Kariimet nomotam te nip ningo ago bagara mu, mel ningo ningo suen la se manga mel ko sokel kia saparam.
PRO 22:2 Kari bo kumik mel suen biya ago agi, se kari bo mu kumik mel mena, kituwura agi, bare mel biya nunguning mu Yawe nuna wete nunga nungam.
PRO 22:3 Kari sinar mu ikup ari se mu, numi tagi batagarso ale kia kaposo; bare kari sinar mena mu ngual kasik geraga nama ningi kaposo ale memek arigiso.
PRO 22:4 Nanimi karogo kapara ko munan se, Yawe bowa ningi bagara ko munan mu mel ningo ningo, bagara aolak ningo, se nup biya nangarso.
PRO 22:5 Kari memek ko tuang te mu mutim ilu beteman ale dagarok kira beteman se aniso; bare kari ko aolak ko sinar taso mu memek mu duap te me namoso.
PRO 22:6 Kuriang gotek bo munan ningo nu te pempem lagarukko mu gotek la kasuru mu, tom nu garukaruk mu nu pempem la karo tui se lagarukko.
PRO 22:7 Kari kumik mel mena, kituwura mu, kari kumik mel ago mu bowa ningi dungan bagoso; se kari bo, bo isarso se mel tuso mu, kari mel tuso umu bowa ningi dungan bagoso.
PRO 22:8 Awiriya kiwem memek mu tam bo iwita aguso, mu ko nunguning mu memek tagi kumik te beteso; ale ko bu, kariimet saki te nunga bita maguwu lagaram, mu kilikilik maukko.
PRO 22:9 Kari ko munan yawara mu, nup ningo se marak ningo kumik ko kaparukko, mu awuk, nu ko mel suen la mu kituwura alo nongorak numi tui no lagoso.
PRO 22:10 Ikia ningo suwik sapara ko kari mu karo sapara mu te, ining singi se tagira gurungumura ko kiwem memek mu menarukko.
PRO 22:11 Awiriya munan diram la ko kueso ale ko munak mu welang yawara la, mu king ko tiran yawara ko bagarukko.
PRO 22:12 Ikia ningo mu Yawe ko motam se ko bitua bowa ningi aniso; bare nu diram la me kaora ko den mu sokel menawuso.
PRO 22:13 Gagor kari nu kawam ningi baga se, “Lion bo watingi bagoso,” maso. “Ani aratik bare aga nauk bore ko!” maso.
PRO 22:14 Imet ko kuari ilak diram bagara mena mu ko den welang mu, mutim bo du biya wore iwita, se kari Yawe ko gomang magara bowa ningi bagoso, mu mutim umu ningi daguloso.
PRO 22:15 Ikia ngualara mu kuriang gomang motam ningi aniso; bare bu te nukum tagira mu ikia mu karo saposo.
PRO 22:16 Awiriya kituwura alo nunga melmasak giso ale noko melmasak mu karogo laguwuso, se awiriya kari melmasak suen biya ago wore gomang te kulukokko mel ningo ningo tuso, mu wete nunga melmasak mu mena namaruk se kari kituwura ko bagamonko.
PRO 22:17 Degewa gurugu ale ikia sinar ko kari kuring te den aratuwoso wore iki ale, anapeya ka kasursam imi gemang motam ningi ilukuawurko,
PRO 22:18 ale gemang motam te se kiring te mel yawara iwita amilmil te balu se lagerko.
PRO 22:19 Mu awuk, ani ni Yawe te la ira sanami se lagerko owore te se, ani aitak ka kasursam.
PRO 22:20 Arikko! Ani nika bala ningo ningo 30 batagem, mu kiti guruga ko den se ikia ningo ko den.
PRO 22:21 Se den nunguning ni te sanamirko mu ilukuawu se, awiriya nika isuok mu ko den koma ningo la balu tuiko.
PRO 22:22 Kariimet kituwura alo mu kituwura se ni me nunga bita maguwur ale nunga melmasak giko; ale biguwura motam te me nunga bitarko,
PRO 22:23 mu awuk, mu Yawe nunga ikup mu te nunga sanguk ale awiriya nunga bita maguwuso mu nu nunga bita maguwurokko.
PRO 22:24 Kari gomang motam tama ko kaniwara mu ilak me tiran bitar, ale kari gomang pasak ala magawara mu ilak me nimi giko.
PRO 22:25 Ni uwuta bitar ale noko kiwem memek mu arik ale keta nimi talipara ningi bitar bore ko.
PRO 22:26 Kari saki kari bo, bo kote dinau beteram umu sangarmon ale ko dinau kutuwumonko balmon, ale nunumi nuguting ilumon, mu ni nunga ningi me bagerko;
PRO 22:27 mu awuk, ni uwuta balu ale aking ikup bo arik ale dinau mu me dier mu, taimon ka melmasak suen la gimon ale ka anira kuwim ago gimon ago namamon bore ko.
PRO 22:28 Girakala taleng girigir alo ali ko tom beteman umu ni me baruku ale karogo kasu namar agi karogo utu tairko.
PRO 22:29 Kari ko ura ningo se guyak la beteso mu king ko ura kari ko aratukko; bare kari bo nup mena mu ko ura kari ko me aratukko.
PRO 23:1 Tom ni kari nup biya bo ilak na noko dagi mu, ka na nana ko munan ko ninguru sinar toko.
PRO 23:2 Ni na tawun biya nana ko kari agi mu, nimi ko sinar to ale na ko iki se noko.
PRO 23:3 Ni noko inang yawara se yaman nuam mu ko me dera bingokko, mu awuk, inang mu bowa ningi kawel munan aguwaya aniso agi mu ni me ko ikisam.
PRO 23:4 Mel ago bagerko neger ale ura te nimi me maguwurko; ikia sinar ago baga se munan mu me bitarko.
PRO 23:5 Mu awuk, tom bo loager mu melmasak mu me arikko; mu luman gemaram ale taraga iwita binga namaram.
PRO 23:6 Kari kaluwu nana mu ko inang yawara yaman nuam mu ko dera bingok se ilak dagi ale me noko;
PRO 23:7 mu awuk, nu “Na yu aniso, am noko,” ma se wore, ko manga na yu ko saparam mu ko dogotak sora se kuring guang la ka kuluruwoso.
PRO 23:8 Se udagi ko ari iki, mu ni inang gotek naem mu awuk kapi waru, ale ka munak ningo ilak munaka lagerem mu awuk ko baluko? Mena.
PRO 23:9 Kari ngualara mu ka den ningo me manaruko, mu awuk, nu nika ikia sinar yawara ko den mu tauk ale den kolara te bitirukko.
PRO 23:10 Girakala girigir alo ali ko tom beteman umu me baruku ale sarumur, agi kuriang nungumik bitua mena mu nunga ali me iramuruko,
PRO 23:11 mu awuk, nunga Bitua Kari bo bagoso tala, mu sokel aora biya; se nunga atumu sanguk ale tawun biya kerak baluko.
PRO 23:12 Kiti guruga ko den gemang tui ale ikia sinar ko den ko degewa gurugu se lagerko.
PRO 23:13 Bu te kuriang nukum tagira ko munan mu me to ilupko; memek bitiruk se nukum tagir mu me kuerukko pa!
PRO 23:14 Bu te nukum tagir mu ni kuera mateng ko lage te bataguru toko.
PRO 23:15 Aga namar, ni ikia sinar ago lager, mu ani ni ko ko angamang amilmil ago lagarikko;
PRO 23:16 tom den ningo se diram mu kiring te aratuk mu, ani angamang motam lilim la te amilmilarikko.
PRO 23:17 Ni memek betera alo nunga kiwem memek umu arik ale ko motam welang me tairukko; ni pempem la Yawe bowa ningi la bagerko.
PRO 23:18 Nunguningta, ni uwuta bita lager mu ni tom pempem daiga bagara ningo mu arik ale ningo la lagerko.
PRO 23:19 Aga namar, degewa gurugu ale ikia sinar ago la baga se, munan lage diram mu la karo tui se lagerko.
PRO 23:20 Yu aora tawun biya nana ko kari alo, se mel ko nunguning nana ko nodogotak ko talalam, mu nongorak me kapeterko,
PRO 23:21 mu awuk, nuna anira geraga te nama kituwura amon, ale nungumik mel mena ko baga se guang karur ago se batuwutukam mu nagumonko.
PRO 23:22 Ni ka niet, ka bulamaram, mu ko kuring iki ale ka niam garukaruk ta wore me mel yam ko bitarko.
PRO 23:23 Den nunguning mu mel yawara, se ninguru sail tagi laga to ale ilukuawurko; uwutatala ikia sinar, kiti guruga ningo, se ikia ningo mu koma suanta tala.
PRO 23:24 Kari ningo diram mu ko nuet mu amilmil te lagoso.
PRO 23:25 Buta se ni ka niamniet nongomang amilmil nungaruko; ka niam mu amilmil biya tuiko.
PRO 23:26 Aga namar, aga den ninguru iki ale amolak la karoko,
PRO 23:27 mu awuk, lage luan imet mu mutim bo du biya wore toroman, se imet ko kari ilak diram me bagara mu yu ko mutim bo kirikirik se du biya wore iwita.
PRO 23:28 Nuna tere kari lage luan te yumuram baga se, imet ilak me diram bagara ko munan te kari suen biya nunga maguwuwoso se kapawasan.
PRO 23:29 Awiri ikup ago? Awiri noman bataga ago? Awiri den tagi gurungumu lagoso? Awiri ininga munaka lagoso? Awiri lot gawir ago lagoso? Awiri motam kuagi guar kiriyam lagoso?
PRO 23:30 Mu awiriya mena, kari yu aora tawun biya nasan ale yu aora duap duap no ari ari geragasan, kari ari borta.
PRO 23:31 Yu waen ko diriyam mu agi, bagun ningi musuk pagoso mu se, degetak luan ningi palenga kaposo mu arik ale me motam barasukko!
PRO 23:32 Mu awuk, nukum te mu yu mu mot memek kuating memek karogo wore iwita daongaso.
PRO 23:33 Se motam bingok ale taratarong kelaguk se dora duap duap arik, ale ka ikia ngualaruk se ikia kawel kamin te tairukko.
PRO 23:34 Agi ni nimi ko iki mu ni gagi tuagu biya te dal biya bo ko gul te taga anirem ale aniwasam iwita ikiko.
PRO 23:35 Ale iwita baluko, “Nuna aninga usagaman bare ani me memek taem! Nuna aninga moman bare ani yaman me ikiem! Se ani amaru te barasik ale yu bo karogo arigek ale naikko ya!” meko.
PRO 24:1 Kari memek nunga kiwem memek mu ko me gemang barasuk se nongorak nimi giko negerko;
PRO 24:2 mu awuk, nononga nongomang mu kager ko la aniso; se nuguring mu ikup ko munak karogo terong mam.
PRO 24:3 Ikia sinar te kawam bo kalo ale ko ngatalek aora bibiya mu ikia nunguning te bangaru bangaru karogo namarko;
PRO 24:4 ale ikia ningo te meltutuk balayam yawara yawara mu ko galung tugu tugu karogo namarko.
PRO 24:5 Ikia sinar ko kari mu ko sokel aora biya, se kari ikia ningo ago mu sokel iru iru giso.
PRO 24:6 Buta se kager ko namar ale marirerko mu, ni kiti guruga ko den se den sangam kari sinar nongote gi ale asele kager ko namarko.
PRO 24:7 Kari ngualara mu ikia sinar taukko ikup biya; buta se kariimet biguwura biya ningi den bo ta me balukko.
PRO 24:8 Ikia memek balu nunga ko kari mu nup betemon ikup memek ko kari supuling mamonko.
PRO 24:9 Ikia memek kari supuling aora biya mu balu nungurso mu memek; se kariimet mu awiriya ikia sinar ko den ko doleng saposo mu ninguru biriruwusan.
PRO 24:10 Ni ikup kam ningi durdur lager, mu ni kituwura se sokel mena!
PRO 24:11 Kariimet nungumik den mena nunga momon se kuemonko nongorak namawomon mu, nunga bataguru to ale nunga ilup se me nunga momon se kuemonko.
PRO 24:12 Bare ni balu, “Arikko, ana mel umu me ko ikiman,” ma balu, bare Kaem kariimet gomang motam tuati ikiwara mu ka kawel mu me ikiok i? Nu nika bitaruwara mu am kuluru i? Se nu kariimet suen la nunga munan betesan mu koma diram la me nungaruk i?
PRO 24:13 Aga namar, ni honey sang noko; mu mel ningo, ni kamili te kau to mu yaman nuam ko ikiko.
PRO 24:14 Uwutatala, ikia sinar mu gemang motam ningi bitar mu yaman nuam; ni to ale ilup mu, maingte ko ningo ari se lager se uwutata ka sangaru se lagarukko.
PRO 24:15 Kari memek bo kari ningo diram bo memek tuokko, ko kawam duap te yumuwoso uwuta me bitar, ale ko kawam digo lilim me maguwurko.
PRO 24:16 Mu awuk, kari ningo diram mu tom 7 ko ta dagulok bare am barasuwurukko, bare kari memek ikup te daguloso mu dagula biya daguloso.
PRO 24:17 Kari ni kerak bitawara mu dagulok mu ni me gusir agi, suwik motam atumok ale taguruk mu ni me amilmilerko.
PRO 24:18 Ni uwuta bitar mu Yawe ni kerak me amilmilaruk, ale noko gomang memek kari mu kumik te mu kutuwu saparukko.
PRO 24:19 Ni kariimet memek mu ningo la bagasan mu ko me gemang dagulokko, ale nunga mel ningo ningo karogo bagasan mu ko me ikia ka morukko,
PRO 24:20 mu awuk, kari memek mu nunga bagara aolak bo maiya biya mena, se nunga galep mu tairate la iri palagukko.
PRO 24:21 Aga namar, Yawe se king nobowa ningi bagerko, ale awiriya nongorak barimawoso mu nongorak me kapeterko.
PRO 24:22 Mu awuk, Yawe se king ilak memek biya bo nungumik te betemonko, se ikup nuna tamonko mu ko memek aguwaya mu awiri ko ikiokko?
PRO 24:23 Bala imi betela ikia sinar ko bala saki: Den ariga kam te nimi kema ko me nguangerko, diram la baluko.
PRO 24:24 Awiriya kari bo memek beteram ta wore manarso, “Ni kari ningo diram,” maso, mu kariimet kumik ko bala memek balmon, se sor suen biya mu nubiring tumonko.
PRO 24:25 Bare awiriya kari memek beteso mu diram la ko memek koma ikup tuso, mu nup ningo se den ningo kumik ko kaparukko.
PRO 24:26 Tiran yawara ilu yasara ale gemang kua kapara iwita, den koma nunguning la se diram la balu kisa mu ni gemang kua kaparukko.
PRO 24:27 Matangi ko ura gek am tala nunguru sapar, ningam asuru asele, kawam kaloko.
PRO 24:28 Kawel ko munan te ka bo den te ipi me bitar, agi kiring te den kawel bo me ta aratukko.
PRO 24:29 Ni balu ale “Kari umu munan agate beteram uwutatala kote bitirikko,” ma me baluko.
PRO 24:30 Ani kari gagor mu ko ningam duap karem ale arigem, ale ko waen ningam mu karogo arigem, kari mu kumik ikia bo ningo mena.
PRO 24:31 Mayang kore ago mu se sum barasam sor ira saparam; se ko ningam ko kar mu parasaram ale kaparam aniram se arigem.
PRO 24:32 Ani anapeya arigem mu ko iki gurugem ale mel arigem mu munan bo aga kausam:
PRO 24:33 Mu iwita, katir la anira ko munan, namotam kilikilok ma ko munan, se nagiting patutumu saen ko betera ko munan mu te,
PRO 24:34 kimik mel mena, kituwura bagara ko munan mu tere kari iwita tairuk ka maguwurokko.
PRO 25:1 Imi Solomon ko ikia sinar ko den saki, Judah ko king Hezekiah ko kari den imi ilu biguwuman ale batagorman.
PRO 25:2 Kaem kota ko ikia te ko mel yumura mu bo to iluso ale bo wetang saposo mu ko nup biya taso; bare king alo mu mel yumura umu kupusan ale duap ikisan mu ko nup biya tasan.
PRO 25:3 Taiti kalel biya se gagi naung du biya iwita, king alo nunga ikia ni me iki saparko.
PRO 25:4 Silver ko manga kai mu asele, silver kota nama kererpuruk, asele ura mel ningo ningo te bitarko;
PRO 25:5 uwutatala, king ko kari dom memek alo umu nunga gi waru se asele, king ko ura mu nama kererpuruk se munan ningo diram te karukko.
PRO 25:6 King koma te keta nimi nip me patawur ale ka sail te noko kari bibiya nunga kulupik ningi kuwim bo toko me karogo kaerko.
PRO 25:7 Nu kota nika manuk, “Iwita tai basuko mauk mu asele ko; bare ni noko dom bibiya nongoma te nu aliti biya ka bitiruk mu dolara ago. Anapeya motam te arigem mu kawel agi wore ko,
PRO 25:8 gemang gemang pasak ala biguwura te me bitarko, mu awuk, den kotam umu den te ka kiaruk ale dolara kisok, mu ni awuk bitarko?
PRO 25:9 Iki paguwura kari bo kote betera mu, kote namar ale wete yumura la balu aruruwuralko; ni noko dugu duap kariimet ningi me balu pagaruko.
PRO 25:10 Kariimet ka bo wetang saperem mu ko dolara kisimon se ka nip mu magara biya magarukko.
PRO 25:11 Kari munak iki kuawuwa ko tom te diram bala mu, kariimet sangam yawara se lila yawara nungarso.
PRO 25:12 Ikia sinar kari awiriya due iluso se nu iki karo tuso, mu kulolo yawara bo gold te nungurman wore dogotak tugumam iwita.
PRO 25:13 Worem biya ningi inang gi laga, degetak garagara ma se yu ipi nana ale gemang kua kapara iwita, dom kari biya mu ko taling kari kumik gagor mena, diram la bita saposo, mu ko gomang motam kua kaposo.
PRO 25:14 Awiriya ko mel ningo ningo ko numi patawuso, ale ko mel sang saki alo nungaruk maso bare me nungarso, mu nu taiti nuwi marir karogo taiso bare tuwik me kaposo wore toroman.
PRO 25:15 Gemang kua kapa se welang karogo munakara ko munan te mu, kari supuling gomang gurugokko me terong ta wore, gomang motam am gurugokko.
PRO 25:16 Honey arik agi mu, ko iki se noko; tawun biya no mu kapirko.
PRO 25:17 Uwutatala, tom sapa sapa ka bo ko kawam te namar mu terong; bare am taira tairate nama taiwer mu ko ko gagorarukko.
PRO 25:18 Bo ko kumik ko den kawel bala ko munan mu, kager ko saenang agi baenat agi gatu kore buguyam te daongasan owore toroman.
PRO 25:19 Kari kore yaman ago na no turutuwu lagoso, agi kari suwik lot ago se sanamara aolak ko me terong, uwutatala, diram la me betera ko kari mu ikup kam ningi te ira sanamir, bare ka sangaru turutuwurokko.
PRO 25:20 Bo gomang ikup karogo bagara se koma te amilmil wur iluwa mu me terong; mu ko ikia, kari bo marir birigira ningi iluwa ale ko kumik guang kutuwu sapara agi, gagi iluwa ale yu welang ningi waru kam, yaman tuso.
PRO 25:21 Kari kerak memek ta wore na ko kueruk mu inang tui se naukko, ale yu ko kueruk mu yu tui se naukko.
PRO 25:22 Uwuta mu, ni tama kaok kaniwara mu nu supuling te awukam yaman tauk ale munan ni kimik te beteram mu ko dolorukko; se Yawe ko koma ningo mu kisokko.
PRO 25:23 Saki alo nubiring ko balu balu geraga ko munan mu kariimet nongomang motam maguwuso se nongoma motam yar daula samamer tuwik karogo tai kam karkamonko.
PRO 25:24 Nika imet ining singi bitiruk mu ilak kawam ningi bager i? Mena. Aratu ale matangi siwik motam atumu bager mu terong!
PRO 25:25 Yu ko degetak garagara maso se yu nasam ale amilmilasam uwutatala, mel bo ko loaga ikia bita lagasam se ko den ningo tai laga tai arataso se ikisam, mu ni amilmilasam.
PRO 25:26 Kari ningo diram mu munan ningo bita taso ale kari memek karo tuso mu ko ariga, yu yawara wore lom gege tuguma wore iwita.
PRO 25:27 Honey ko dera binga se tawun biya nana mu kapi lagerko; uwutatala, nip biya ta ko dera binga se karogo kaeya lagara mu dagulu paraserko.
PRO 25:28 Awiriya kota ko kiwem ninguru me bitarso, mu nu ningam bo inang ago lilim aniram se ko kar parasaram kaparam iwita bagoso.
PRO 26:1 Kari ngualara mu anapeya awuk mam bare ko nup biya taukko? Nup biya tua mu ais muguri worem biya ningi dagulu kam, agi worem tom te tuwik ngual kasik kapara iwita, se munan mu diram mena.
PRO 26:2 Kari bo memek bo me betera bare am ipi magara namarukko bala memek bala, mu am balu te kolerko; inangnang daiga kuwim mena se binga lagoso iwita, bala mu binga lagarukko.
PRO 26:3 Horse mu wip te moar se lage taukko; se donkey mu mayang sumulak te mu tagir se aolak taukko; bare kari ngualara mu tam te susuru bataguru asele ko ikia sinar taukko.
PRO 26:4 Kari ngualara ko munak ngualara mu te ilak me garerko. Sinar toko! Ni nu iwitatala aratu bore ko!
PRO 26:5 Kari ngualara ko bala ngualara mu, koma diram la balu pagaruko; mena, mu nu numi ikiok nu kari sinar bo iwita ikiok ale kota numi kulok bore ko.
PRO 26:6 Kari ngualara den tua se karogo nama saki alo nungara, mu ni kete nimi memek te betera iwita; se ko ikia mu ni keta siwik bataguru saperem, agi mel bo no kuera wore naem iwita.
PRO 26:7 Kari ikia mena mu proverb ko den balso, bare awuk ningi saonga taukko? Mu nu kari bo suwik tilital se gurati gurungumu lagoso iwita.
PRO 26:8 Kari ngualara nup biya tua mu ko ariga daga wol pisi tagi laga bita ta, bare daga gotek me aratu namoso wore iwita.
PRO 26:9 Kari ngualara kuring te proverb arataso mu kumik ningo bo mena; nu ko ariga kari yu naso ngualoso ale tam kore ago wore iluso se kuting atumuso iwita.
PRO 26:10 Kari dom biya mu kari ngualara agi, kari murum kuwim karogo geragawara, mu nunga gi ura te nunga awuso, mu ko ariga, kari daga gotek ngual ngual tagiso ale kariimet te ngual ngual nunga moso wore toroman.
PRO 26:11 Kausik bo kapso ale aking ko kapara naso iwita, kari ngualara mu ko kiwem memek mu gira awom la beteso.
PRO 26:12 Ikia mena ko kari bo kota numi balam nu ikia sinar ago mam se arigem e? Ikiko! Kari ngualara mu saonga taukko lage katir karogo; bare kari ikia mena mu saonga taukko lage bo mena.
PRO 26:13 Kari gagor mu balso, “Lion bo lage te bagoso, lion mu lage karowoso!” maso, ale ura mena kawam ningi la baga lagoso.
PRO 26:14 Songkuring sapasan se namoso taiso iwita, nu ko anira kuwim te titimam baga se, beta sang guruga katir la, aking sang guruga katir la ma se aniwoso.
PRO 26:15 Kari gagor mu tawir ningi inang taukko kuting garukuso; bare inang patawuruk kuring te bitirukko mu ninguru gagorso!
PRO 26:16 Kari 7 mu ikia sinar ago isa koma ningo la baluwasan mu, kari gagor mu kota numi ko balso, noko ikia mu nononga mu kiaram ale kalel biya aniso maso.
PRO 26:17 Kari saki den te nunumi iluwasan se kari bo am ngual kasik ningi numi beteso, mu ko ariga, kari bo kausik taiwoso se dogowa te iluso ale memek taso wore iwita, nu memek taukko.
PRO 26:18 Kari ngualara ko munan ngualara mu, kari bo gatu kore daong karogo kariimet ningi ngual ngual tagiso wore iwita.
PRO 26:19 Uwutatala, noko munan bo mu, kari bo mel bo nunguning mena wore ko tiran bo kulurso se ko gomang ningi nunguning aso, se udagi aking balso, “Ah, ani den kolara balem pa!” maso.
PRO 26:20 Tama kower mena mu tama iriso; uwutatala, kari buring ko bala ko munan mu mena, mu alis ining ko sokel kua kaposo.
PRO 26:21 Tam kaok mu kowar biya, se tama kower iluso ale kaniso; uwutatala, ining munak ko kariimet nungumik te, kager mu tama barasukam barasoso.
PRO 26:22 Kari buring ko bala ko den mu inang yaman yaman iwita; se kariimet amilmil te nasan se nutagu ningi kaposo.
PRO 26:23 Munak welang yawara te bo ko gemang memek mu kaluwura mu ko ariga, kani bo ali te nungurman ale mel bo silver iwita, bare silver nunguning mena, wore te palunguru beteman iwita.
PRO 26:24 Kari memek mu ko munak welang welang te ko ikia yumura memek gomang motam ningi kaluwuso.
PRO 26:25 Buta se kari ni kerak memek mu yawara karogo munakaruk, bare me ko gemang ningi nunguning arukko, mu awuk, nu ikia memek duap duap karogo bagoso.
PRO 26:26 Nu ko munak kawel mu te ko gomang memek mu am kaluwurokko, bare noko munan memek mu wetangaruk se kariimet ko ikimonko.
PRO 26:27 Kari bo kari te iluwokko mutim iso, mu kota ningi dagulokko; kari bo manga aromemek diruwuso se duruk luan karoso kariimet nunga morukko kaposo, mu manga bo nu irok se kuerukko.
PRO 26:28 Kari den nunguning me balso mu kariimet nu me nunga kueso, ale ko munak te nunga maguwuso; Sinar toko! Kari den welang te kaweloso bare ko den mu ikup memek tagirokko.
PRO 27:1 Ni anapeya ukurukse bitarko mu ko me gemang soraguk se kiring kaparukko, mu awuk, ni anapeya aitakta ni kema ko aratukko mu ni me ko ikisam.
PRO 27:2 Ni keta nimi me patawurko; kariimet saki nip patawumonko.
PRO 27:3 Manga se saun mu mel ikup ikup; bare kari ngualara mu gelegele kisa se gemang magara ko ikup mu, manga se saun ko ikup kiaram.
PRO 27:4 Nangamang magara ko kilek mu kariimet saki nongomang maguwuso ale ikup nungarso; bare kari bo terong se ni mena nimi ikia, ale ko gemang magara, mu ko sokel mu kalel biya nunguningkiri.
PRO 27:5 Bo ko memek wetang te la kua tui se maona mu kiwem ningo; bare kua tui se ko memek kaluwu lagara mu me sangukko.
PRO 27:6 Ka tiran yawara mu ka memek wetang te la ka manuk se lot kisu kam ko yaman ikiko, bare mu ka sangukko; bare kari ni kerak memek mu den amilmil kisok ale gira awom ka yasi lagarukko, bare mu ko sinar toko!
PRO 27:7 Kari na ko me kueso mu, na ningo ta wore am merukko; bare kari na ko kueso mu, na aguwaya ta wore am naukko.
PRO 27:8 Ni ka wonong betesam ale awar lagasam, mu nika ariga inangnang bo ko singir beteram ale lagoso iwita.
PRO 27:9 Mel siring yawara yawara mu gemang motam amilmil tuso; uwutatala, ka tiran yawara gomang motam lilim te den sangam kisiso mu gemang motam patawuso.
PRO 27:10 Ni ka tiran yawara, se ka niet ko tiran yawara, mu me nunga bitarko; tom ikup arik ale ka launuria awar bagamon mu ka tiran pingi bagoso mu am ka sangukko.
PRO 27:11 Aga kuriang, ikia sinar karogo lager se ani angamang motam amilmil te lagarikko; se awiriya aninga balu maguwurok, bare ani amilmil te la koma balikko.
PRO 27:12 Kari sinar mu ikup ari se mu, numi tagi batagarso ale kia kaposo; bare kari sinar mena mu ngual kasik geraga nama ningi kaposo ale memek arigiso.
PRO 27:13 Kari bo ni ninguru me ko ikia agi mu, nika manga mel agi mu yam ngual me tuiko; ni gir ale noko guang ningo bo to ilup asele mel ko balso mu tuiko; se nu ko guang mu ko negeruk ale pasak tairuk ko ikup kutuwurokko.
PRO 27:14 Tumong biyala kari sail ago turomola yawara tua, mu nu iki paguwurok ale ni gemang maga se manem i maukko.
PRO 27:15 Kari bo ko nuwus kore korang ining singi ago mu, tuwik tom te bom gogong te tuwik pok pok ma laga kam.
PRO 27:16 Kuring kaloko maona mu, marir kiting te iluwa ko karogo kaeya laga kam, agi oil kiting tuagu ningi iluwa ko karogo kaera iwita.
PRO 27:17 Ain te ain palungursan; uwutatala, kari nunumi kasursan.
PRO 27:18 Awiriya tam fig ko sinar taso, mu ko nunguning sang gi naukko; uwutatala, awiriya ko kari dom ko sinar taso, mu koma nup ningo taukko.
PRO 27:19 Yu ningi tatagasam ale yu ningi kema motam arigisam uwutatala, kari ko munan mu ko gomang motam wetang saposo.
PRO 27:20 Magara kuenera se kuera mateng kariimet kuesan mu nunga lakuso, bare bo karogo ko yam aiwoso; koma suanta tala, kariimet nanga namotam mel suen la ari saposo bare tom bo te me kuring arataso.
PRO 27:21 Gold se silver nunguning agi buawen mu ko ikia ko mu, tama kowar biya wore ningi kaisan ale asele ko ikisan; bare kari bo bala ningo kumik ko balu ale mel tui, se nu aguwaya koma ko bitiruk, umutang te ni kari umu kari aguwaya mu ko kiwem ikiko.
PRO 27:22 Ni supuling lagara ko kari mu kanga ko manga te ita parusuwur, agi tapiok iwita irir, bare ko ngualara mu me ta kutuwu saparko.
PRO 27:23 Ni ka sipsip se ka goat aguwaya bagasan mu ninguru nunga iki ale ninguru nunga bitaruko;
PRO 27:24 mu awuk, mel ningo ningo ilu biguwurem mu ura tui se iru me gi, mu nama menarukko; se ka nip ningo mu am menarukko tala.
PRO 27:25 Ka sipsip goat nunga na ko, sirsir bataguru bolala awur se iru aragukko.
PRO 27:26 Se sipsip mone batutumur gi ale ka guang te nunguruko; ale ka goat sang dier ale manga to ale aking ali iru te dierko.
PRO 27:27 Se ka goat sang mu nunga amin itup, ale ni ka imet kuriang ago no se, sang ka ura imet alo nungaru gurugu se namonko.
PRO 28:1 Kari memek mu kari bo nu me karoso bare am kota nguangoso nagu lagoso; bare kariimet ningo diram mu lion iwita sokel ago bagasan.
PRO 28:2 Ali sor bo ko kariimet nunga supuling nongorak tagi gurungumusan ale nunumi pagorsan mu te supuling iru iru aratasan; bare ikia nunguning se ikia ningo ko kari mu kariimet munan te la nunga bitarso se ningo la bagasan.
PRO 28:3 Kari supuling bo kariimet kituwura nunga bita maguwuso mu, tuwik ikup biya sokel karogo kaposo ale inang sarumu warso wore iwita.
PRO 28:4 Kariimet munan den nubiring tusan, mu nuna kari memek nungumik ko bala ningo balsan; bare awiriya munan den karo tusan, mu nuna kariimet memek nunga memek ko sokel karogo kapasan.
PRO 28:5 Kariimet memek bitawara mu nuna munan diram la betera ko nunguning me ikisan; bare kariimet Yawe karo tui lagasan mu ninguru ko ikisan.
PRO 28:6 Kituwura baga se kimik den mena mu yawarakala; mel suen biya ago baga se diram la me karo tua mu memek.
PRO 28:7 Kuriang munan den karo tuso, mu kuriang ikia sinar ago; bare kuriang kariimet ngual kasik lagasan mu nongorak numi giso, mu nu nuet gomang motam ikup tuso.
PRO 28:8 Awiriya manga biya te taukko ko marir manga kalel biya beteso ale taso, bare ko memek mu koma, ko manga mu geragoso ale kari bo munan ningo karogo mu kote namoso, se nu kariimet kituwura te nunga sangarso.
PRO 28:9 Awiriya munan den me karo tuso, mu Yawe noko guranek mu biriruwuso.
PRO 28:10 Awiriya kari te iluwokko mutim i beteso ale kari diram umu kulurso te ilak namoso, mu kota ningi daguloso; bare awiriya kumik den mena mu koma yawara taukko.
PRO 28:11 Kari kumik mel suen biya karogo mu kota numi ikiso mu nu ikia biya karogo iwita ikiso; bare kari kituwura ikia sinar ago mu kari mu ninguru ari kutuwuso.
PRO 28:12 Tom kari ningo diram mu nama sanamasan, mu amilmil biya kaposo; bare tom kari memek alo nama sanamasan mu kariimet nama yumu gilingisan.
PRO 28:13 Awiriya ko memek duap saguwuso, mu molak me maiso; bare awiriya ko memek duap balso ale giris palagoso, mu ko memek mu mena namoso se ningo la lagoso.
PRO 28:14 Awiriya Yawe bowa ningi baga lagoso, mu amilmilarukko; bare awiriya gomang motam aora biya mu ikup arigokko.
PRO 28:15 Kari supuling ko kiwem memek, mu ko kariimet nunga bita maguwuso se nungumik saonga mena; mu ko ariga lion memek niawoso agi bear daong ko geragawoso mu iwita.
PRO 28:16 Kari supuling kawel munan te se ko sokel te kariimet nongote melmasak giso mu nu kumik ikia ningo bo mena; bare kari supuling lage memek te mel gia mu ko me kueso mu tom maiya biya ningo la bagarukko.
PRO 28:17 Awiriya bo moram se kueram mu butata ikia moa lagaruk se yumu geraga laga kua namarukko; kariimet bo nu me ta sangukko.
PRO 28:18 Awiriya ko bagara aolak diram la mu ningo la lagoso; bare awiriya ko munan daeldel mu tairate maga namarukko.
PRO 28:19 Awiriya ko ali te kuting gege naguso, mu nu na inang mel terong la kapa tuso; bare awiriya ikia kawel karo karo bola pala lagara, mu nu kumik mel mena, kituwura lagarukko.
PRO 28:20 Kari awiriya munan diram karo tuso, mu marak ningo suen la karogo terong bagarukko; bare awiriya mel suen biya gemarukko gomang ani lagoso, mu memek taukko.
PRO 28:21 Ikup guyak ariga kam te, nanimi nangama ko nguangara ale kawel te nanimi saonga mu kiwem memek; bare kariimet sang bread biling te tamonko kiwem umu bita gilingisan.
PRO 28:22 Kari ko mel suen la ko igek se mel suen biya gemarukko gomang ani lagoso, mu kumik mel mena kituwura bagarukko tom kulukumu iram mu me ari ikiso.
PRO 28:23 Awiriya bo ko memek kasurso, mu maingte amilmil biya taukko; bare awiriya den kawel te kari gomang naso, mu maingte nup memek taukko.
PRO 28:24 Awiriya nuamnuet nunga kulurso ale nongote melmasak giso, ale numi por kaloso ale balso, “Munan mu ningi memek bo mena,” maso, mu nu memek ko memek aromemek beteso.
PRO 28:25 Kari mel suen biya ko igek, mu ko munan mu te ining singi kager tagi kariimet ningi beteso; bare awiriya Yawe te la ira sanami lagoso mu ningo la baga lagarukko.
PRO 28:26 Kari kota ko ikia te la ira sanami lagoso, mu kari ngualara; bare awiriya ikia sinar ko munan te lagoso mu memek bo me arigiso.
PRO 28:27 Kari kariimet kituwura mel nungaru lagoso, mu mel bo ko me tukunangarukko; bare awiriya nungarki daleluwu lagoso, mu bala memek kumik ko balmonko.
PRO 28:28 Kari memek mu kari supuling ko aratasan, mu kariimet nama yumu gilingisan; bare tom kua gilingisan, mu kariimet ningo diram mu sor ira gilingisan.
PRO 29:1 Kari ko memek kasuru lagasan bare am dogowa sisi lagoso mu, kam me maiyuk se memek kumik nungera mena mu arigokko.
PRO 29:2 Tom kariimet ningo diram kuwim gi gi namasan, mu amilmil biya kaposo; bare tom kari memek alo nama sanamasan, mu niara kikira biya sor ereso.
PRO 29:3 Kari ikia sinar ko kua lagoso mu nuet amilmil tuso; bare awiriya lage luan imet nongorak nagu aratu lagoso, mu ko manga mel suen biya waru saposo.
PRO 29:4 King diram la betera ko munan te sor bitarso se gek am aora la aniso; bare king kariimet nongote manga gira agowom la gi lagoso, mu sor parusuwuso maguwuso.
PRO 29:5 Munan memek betera ko kari gomang kuluka ko den mu, dagarok memek kira bita kam.
PRO 29:6 Memek betera ko kari mu ko memek umu dagarok iwita taliposo; bare kari ningo diram wur iluwok ale amilmilarukko.
PRO 29:7 Kari ningo diram mu, diram ningo la kariimet kituwura nungumik te betera mu ko sail tagi lagoso; bare kari memek mu uwuta me beteso.
PRO 29:8 Ikia sinar suwik sapara ko kari alo mu kariimet ngual nungarsan se wonong tuagu ningi kager pagoso; bare kari sinar alo mu nongomang memek ko munan biriruwu gilingisan.
PRO 29:9 Kari sinar bo munak te kari ngualara mu ilak aratukko, bare kari ngualara mu gomang magaruk se sail sail te baluk ale bala umu te ningo bo me aratukko.
PRO 29:10 Kari nuguting gue ago mu, kari munan diram la bita lagoso mu me ta ko kuesan ale nunga momon se kuemonko lage kupusan.
PRO 29:11 Kari ngualara mu ko gomang magara mu tama iwita pagoso; bare kari ikia sinar ago mu ko gomang magara mu ninguru kiti guruguso.
PRO 29:12 Kari dom biya pempem la den kawel ko dogowa gurugu lagoso, mu ko supuling alo nu bowa ningi mu kari memek ko aratu sapamonko.
PRO 29:13 Kari kituwura ta se kari nu bita maguwuso mu ta, nuna wete mu Yawe nomotam nungaram ale marak nungaram.
PRO 29:14 King bo kariimet suen la ningo la nunga beteso uwutatala kariimet kituwura nunga beteso, mu nu kam maiya biya king ko lagarukko.
PRO 29:15 Kuriang ko memek te kausa ko bu mu ikia sinar kuriang tuso; bare kuriang katir me due iluwa mu nuam gomang ikup tuso.
PRO 29:16 Tom kari memek kuwim gi gi namasan, mu kiwem memek karogo la sokel taso; bare tairate kariimet ningo diram mu nomotam te dagulu namamonko.
PRO 29:17 Ka namar kiti gurugu se noko kiwem mu gemang lila kisokko; nu gemang motam amilmil tuokko.
PRO 29:18 Tom prophet alo nunga nuguring te ko den bo me arataso, mu kariimet am ngual kasik namasan; bare awiriya Yawe ko den karo tuso mu amilmilarukko.
PRO 29:19 Ni ka ura kari due toko kiring te la me manaruko; nu nika den ikiok, bare me karo tuokko; bu tua mu nu sangukko.
PRO 29:20 Kari ngualara ma balsan mu saonga taukko lage katir karogo. Bare ikiko! Ngual kasik munakara ko kari munakoso mu saonga taukko lage bo mena.
PRO 29:21 Kari dom bo ko ura kari gotektir la mel kasik biya te kuring la karo tui lagoso, mu munan umu te maguwuram se maingte gomang bataga tuokko.
PRO 29:22 Kari ko gomang motam magara tairate mu, memek suen biya beteso, ale ining singi tagi kariimet ningi beteso.
PRO 29:23 Nanimi patawura ko munan te nup memek tasan; bare nanimi karogo kapara ko munan te nup ningo tasan.
PRO 29:24 Tere kari ilak nimi gi se atumu sangaru, mu ni keta nimi maguwusam; mu awuk, den te ka betemon bare ni ninguru duap saguwurko.
PRO 29:25 Ali imi ko kari ko nguangara mu dagarok iwita ka taliposo; bare awiriya Yawe te la ira sanami lagoso, mu terong la lagoso.
PRO 29:26 Kariimet suen biya mu nunga supuling nongomang motam tamonko karogo kaeya lagasan; bare ninguru ikinakko, Yawe kota suanta kote diram la tutera ko munan taiso.
PRO 29:27 Ningo diram la betera ko kariimet mu memek betera ko kariimet mu ninguru nunga biriruwusan; uwutatala, memek betera ko kariimet mu ningo diram la betera ko kariimet mu ninguru nunga biriruwusan tala.
PRO 30:1 Imi kari Agur, Jakeh ko namar, ko bala sang. Nu den imi Ithiel se Ucal iwita nunga maonam:
PRO 30:2 “Ani am kari ngualara bo nunguningkiri, ani kari ko iwita ikia me taem.
PRO 30:3 Ani ikia sinar ko den ko katir me sinarerem, ale Doleng Suan mu ko ikia ningo bo aningate mena.
PRO 30:4 Kariimet i bo duruk uningi nama tarigiram ale aking tai kaparam? Kariimet i bo marir kuting tuagu ningi iluwokko terong? Kariimet i bo gagi lilim la guang bo te ilu kalokko terong? Kariimet i bo ali imi lilim la ko duap ago nungam se aniso? Nina ko nup ikisan agi mu aga maonalko, ale ko namar ko nup ago aga maonalko!
PRO 30:5 “Kaem ko den suen la mu arigiman am nunguning se diram la; awiriya nu kote nagu namasan, mu nu nunga karem se nunga kaluwuso.
PRO 30:6 Noko den bo me ta ka ikia te kunasirko; mu awuk, nu ining kisok ale ka kawel mu wetang saparukko.
PRO 30:7 “O Yawe, ani me kua namasam la, ni mel ilagala ani aisuko ka isarsam:
PRO 30:8 Aga sangaru se den nunguning la balik ale kawel munan mu abiring tuekko; ani aga sangaru se angimik mel ago bagarikko me balsam, agi aga sangaru se angimik mel mena bagarikko me balsam tala, bare aga sangaru se ningo la baga se lagarikko.
PRO 30:9 Ani mel suen biya ago baga se mu, ni Yawe abiring kisek ale mel yam ko ka balik bore ko; agi angimik mel mena baga se tere naik ale ni aga Kaem nip maguwurik bore ko.
PRO 30:10 “Ura kari bo ko dom koma te me balu maguwurko, mu awuk, ura kari mu bala ikup kimik ko baluk se ni mel umu nunguruko.
PRO 30:11 “Kuriang saki nunga nonet bala ikup nunga manorsan, ale nunam alo den amilmil me nunga manorsan.
PRO 30:12 Kariimet saki nuna nunumi arigisan mu nuna nungumik ikup mena ma balsan, bare nuna memek biya ago bagasan.
PRO 30:13 Kariimet saki nuna nunumi patawusan ale nomotam kualala kualala la loagasan.
PRO 30:14 Aking kariimet saki mu kausik diwang nogore daong karogo memek iwita, kariimet kituwura nungumik saonga mena mu nunga moa batutumu namonko iwita geragasan.
PRO 30:15 “Mel suen biya ni la bowa tuguma ko munan mu nanawusari ilagala: bo ko nup mu Aisuko, se bo mu ko nup Aisuko tala. Uwutatala, mel 3 agi 4 imi terong mam ma bala me ikisan, bo ago ko bala mu la ikisan:
PRO 30:16 Bo mu kuera mutim, bo mu imet kuin sisira se kuriang ko nia lagoso, bo mu ali garagarayam yu ko nia lagoso, se bo mu tama gigip kumik ira mena. Mel 4 imitang mu terong mam bala me ikisan.
PRO 30:17 “Awiriya nuet ari daleluwuso, agi nuam ngata tuso, mu kari uwuta mu ilak nama sapara se taraga sengkasik mel taimon ale motam kuagi atumu namon ale kumik guang batutumu namonko.
PRO 30:18 “Mel 3 agi 4 imi mu am mel duap bo nunguningkiri, se ani ko iki saparikko me terong:
PRO 30:19 taraga ko munan taiti gomang te mu, mot ko munan manga awote mu, dal gagi biya awote ko munan mu, se kari imet ilak anira ko munan.
PRO 30:20 “Imet kari ilak diram bagara mena ko munan mu, kari kigilik ilak tere naso ale numi nungurso ale balso, ‘Mel bo ningi memek mena,’ iwita balso.
PRO 30:21 “Munan 3 agi 4 imi arataso mu memek biya se ali wanara ko kaposo:
PRO 30:22 Ura kari yam king kuwim taso, kari ngualara wore kumik ko na inang suen biya,
PRO 30:23 ari mera imet bo laga, mena ningi kari taso, se ura imet ko dom imet kuwim taso ale ko dom kari mu ilak naso giso.
PRO 30:24 “Ali imi te mel gotektek ilagala ilagala imi anisan, nuna gotektek nunguningkiri, bare ikia sinar ago:
PRO 30:25 Madidir mu nosokel gotektir, bare nuna tom udagi inang mena mu ko iki kam inang gi bolala awu gilingisan.
PRO 30:26 Se madar mu betela nosokel gotektir, bare nunga singir mu yumura te nunguningkiri te kalo gilingisan.
PRO 30:27 Se locust mu nungumik king mena, bare nunga paoga paoga te nunumi nogowom kaora la binga gilingisan.
PRO 30:28 Se makina gotektek mu kiting te am ilupko terong, bare nuna king ko kawam ningi agotala baga gilingisan.
PRO 30:29 “Mel 3 agi 4 imi yawarakala se sokel ago aolak ilusan:
PRO 30:30 Lion mu mel aora bo tala, mel bo noko aolak me siruwuso;
PRO 30:31 se tarak anumang se goat anumang mu nusupuling patawusan ale aolak ilusan; se king mu wuli karogo ko kager kari nongorak namoso.
PRO 30:32 “Ni ngualara kilek beterem ale keta nimi patawurem, agi memek bitarko ikia nungem mu, kiting karogo tarigi usir ale ikia toko!
PRO 30:33 Mu awuk, ni bulmakau ko amin kiri guruguwer, mu pakongaruk ale butter ko geragukko; ale kuamuru ita, mu gue kaparukko; uwutatala, ni kari saki nongomang maguwur, mu kager barasukko.”
PRO 31:1 Imi King Lemuel ko bala saki ko nuam kausam:
PRO 31:2 “Ikiko, aga namar! Ni ani atagu ningi bilangerem; ni aninga guranek ko nunguning. Ni ninguru ikiko!
PRO 31:3 Ni imet nungumik te nimi me saparko, imet uwuta mu king suen biya nunga maguwuman.
PRO 31:4 “O Lemuel, ikiko! Yu aora nana mu king alo nunga munan mena; yu aora nana ko kaera mu supuling alo nunga munan mena.
PRO 31:5 Mu awuk, nuna yu aora namon ale munan kaloman wore nungamili saparuk se kariimet kituwura alo nunga bita maguwumon bore ko.
PRO 31:6 Yu aora mu, kariimet kuemonko negawasan agi, kariimet ikup bibiya nunga iramuram se anisan wore nunga mel.
PRO 31:7 Namon ale nunga yaman se nunga ikup ko nungamili saparukko.
PRO 31:8 “Arikaya kituwura se nongota nunumi sangarmonko me terong mu nunga sangaruko.
PRO 31:9 Kituwura alo nunga bitua ko munan diram la ko, sokel karogo balu ale nunga sangaruko.”
PRO 31:10 Imet ningo nunguningkiri ninguru ariga ale ta mu mel yawara nunguningkiri; imet uwuta mu diamond kiaram.
PRO 31:11 Se ko kuari ningo diram la ko iki lagoso, ale mel ningo bo ko me tukunangaso.
PRO 31:12 Nu pempem kuari kote ningo la bita lagoso, ale memek bo kumik te me beteso.
PRO 31:13 Nu kuting kiwol nuam, se sipsip mone se mel saki karogo giso ale guang mel se siru samer duap duap nungurso.
PRO 31:14 Nu dal biya awar inang gi laga karogo taiso, iwita beteso.
PRO 31:15 Nu tumong biyala barasoso ale ko kari, ko kuriang, se ko ura imet lilim nunga inang nungurso.
PRO 31:16 Nu ali bilik ko iki guruguwa dia taso, ale ko manga nukum mu te waen ningam aguso.
PRO 31:17 Nu imet sokel ago, se ko ura suen la sokel ago bita lagoso.
PRO 31:18 Noko diara guruga ninguru ko sinar taso ale manga terong taso; ale tirom karogo la ura iluso.
PRO 31:19 Noko kuting mayang te irukokko mu guyak.
PRO 31:20 Nu kariimet kituwura se mel ko tukunangawara mu nunga sangaru saposo.
PRO 31:21 Marir birigira ko kam ningi mu nu me ikia moso, mu awuk, noko kawam digo ko kariimet guang nungumik te eremonko mu terong la.
PRO 31:22 Nu guang anira kuwim te irokko mu biriso; ale ko guang nagurokko mu yawarakala nunguningkiri.
PRO 31:23 Se ko kuari mu kariimet ko amilmilasan se nu wonong ko supuling bo bagoso.
PRO 31:24 Noko imet mu guang yamel se mayang nunulan te kaola ko mu nungurso ale diara kariimet nongorak diaso.
PRO 31:25 Noko bagara aolak mu ningo diram se sokel ago; ale tom taiwoso mu ko anapeya mu ko me ikia moso.
PRO 31:26 Nu ikia sinar ago munakoso, ale noko kuring te mu diram la kiti guruga ko den arataso.
PRO 31:27 Nu ko kawam digo lilim la ninguru bitarso, ale gagor munan me ikiso.
PRO 31:28 Se ko kuriang den ningo ningo kumik ko balsan; kuari betela beteso ale amilmil tuso.
PRO 31:29 Ale manarso, “Imet suen biya kiwem ningo ningo betesan, bare ni am nunga kia saperem.”
PRO 31:30 Imet ko munak welang welang mu kawel te am ka saparukko; se aking koma motam kumik ko bala mu tom maiya biya me aniso; bare imet Yawe bowa ningi lagoso mu nup biya taukko.
PRO 31:31 Buta se ko munan ningo suen la mu ko amilmil biya tualko; se biguwura motam te ko kiwem ningo mu ko karogo la nup ningo taukko.
ISA 1:1 Kausa yumura imi Judah se Jerusalem alo nunga baluwoso, Judah nunga king Uzziah, Jotham, Ahaz se Hezekiah alo king ko bagakasan nunga tom te, Amoz ko namar Isaiah arigam.
ISA 1:2 O taiti kualala lilim la ikiko, se O ali lilim la ikiko! Mu awuk, Yawe iwita balam: “Ani kuriang nunga naunem ale nunga laguwurem, bare nuna ani agiring kulukurman.
ISA 1:3 Bulmakau mu ko kotam ko ikiso, se donkey mu ko na nana kuwim ko ikiso, bare Israel ani me aga ikiso, aninga kariimet nunga ikia me sinarso.”
ISA 1:4 O boteko, nina memek betera ko kariimet, nina ikup memek numi awote ninga ira ko kariimet. Nina me ari ikia ko kuriang alo nunguningkiri pa, am memek betera ko ninga gurugu laga ninga beteram! Nina Yawe am ngual kasik ko beteman; nina Israel ko Kakirip Laili mu am mel yam ko beteman, ale nususuru gurugu tuman.
ISA 1:5 Nina awuk se nisipiling lagara munan sowore katir me bita to arigisan? Nina nanamara arigisan sowore ko yaman me ikisan, bare am nisipiling diruwu lagasan e? Nisipiling lot gema saparam, nengemang motam yaman ira saparam ale sokel mena saparam.
ISA 1:6 Nisiwik kore te, se tarigi nisipiling mone te, mu yam yukuwa sora saparam, lot gawir se lot gue tiwinan ago maga saparam, gue tiwinan anuwa nunga ale kaola nunga mu mena.
ISA 1:7 Nenenga sor mu lilim la magaram kueneram, ninga wonong suen la mu tama no saparam; nina loagawasan se nemotam te sor bo ko kariimet ninga melmasak gi karogo namasan, sor iwareng ko kariimet taiman ale ninga sor ali ninguru maguwuman silataman.
ISA 1:8 Zion ko Nanawus mu waen ningam ko sasal iwita, milen ningam ko sasalang iwita, kager kari memek wonong ira baguman karogo bagasan iwita beteman se bagoso.
ISA 1:9 Nunguningta, Yawe Sokel Garagar anananga kariimet sang me nunga saongam se bagasan le mu, ana Sodom agi Gomorrah wonong mena a namaman iwita le.
ISA 1:10 Nina kari supuling alo, Yawe ko den ewere ikialko, nina kariimet alo, anananga Kaem ko kiti guruga den ewere ikialko: nina ninga munan Sodom Gomorrah ko kariimet nunga munan iwita!
ISA 1:11 Yawe maso, “Agi ani pa nenenga tama gira agowom bita aisa mu ko munan ko kua lagasam e? Ani sipsip anumang se mel saki welang ago te tama betera mu ago terong maem; ani bull, se sipsip, se goat mel nunga gue ko me amilmilasam.
ISA 1:12 Awiri nenenga kagin munan ko baluwoso wore gisan ale karogo ani angama te taisan? Nina aninga kawam laili ngual kasik ko betesan!
ISA 1:13 Udagi ofa kumik ningo bo mena me ago tairalko! Ninga tama bur siring ani ikiekko me kuesam! Nina memek ago, se ani ninga sige iru ko kagin, se ninga Sabbath tom se biguwura duap duap am me ko kuesam nunguningkiri.
ISA 1:14 Ani nenenga sige iru ko kagin ta, se tom bibiya ko biguwura am ta dulursam nunguningkiri.
ISA 1:15 Ale kam nina guranek beteralko nigiting kanuwal, mu ani angama motam kaluwurekko. Guranek ta bita lagaralko, bare ani me ta ikiekko: nenenga nigiting mu memek gue ago.
ISA 1:16 Ninimi anu kam ninimi nungal burangaral ale ninga kiwem memek nibiring tualko! Munan memek memek ani angama te me beteralko!
ISA 1:17 Kasa ningo ningo wore la beteralko! Munan ningo diram mu la ninga ningi anirukko mu ko sail tagi se lagaralko: awiriya kituwura guat mu nuguting duap ningi nunga iluwalko; kuriang nuam nuet mena mu nunga saongalko; imet kuari kuera mu buring ko sanamaralko.”
ISA 1:18 Yawe iwita balso, “Tairal se ninga munan memek umu balu nungurnakko,” maso. “Nunguningta, nenenga memek mu guarkiriyam, bare mu aking taiti nuwi iwita sirarma kaparukko; ale gueyam, bare mu wool iwita sirarma saparukko.
ISA 1:19 Nina nengemang nengemang den iki karo tuiwaral mu, ninga ali imi ko inang welang ningo mu nalko.
ISA 1:20 Bare uwuta ko me ikial, ale am nisipiling lagawuruk mu, asele baenat kore te memek talko.” Imi Yawe ko kuring.
ISA 1:21 Arigalko, diram la baga se iki karo tua ko wonong yawara mu aitak lage luan imet iwita aratam! Ekela uleng ko mu, nu munan ningo diram se, diram la karo tua ko munan noko ningi anikaso, bare aitak mu kariimet mora se kuera ko wonong ko aratam!
ISA 1:22 O Jerusalem, nika silver yawara mu aitak kapa darong batuwutuk am wore iwita, se nika waen yawara mu yu ago guruguman se magaram iwita.
ISA 1:23 Nika kari supuling alo mu den kuluka ko kari alo; nuna tere kari nongorak nunumi gia ko kari alo. Nuna nunga munan memek ko koma to nana ko kari alo la, se munan memek koma mel ningo gimonko nodogotak taung taung geragasan. Nuna kuriang nungumik nunam nonet mena mu nunga ikup ningi me nunga sangorsan; nuna imet gerewa nunga ikup ikimonko node bagusan.
ISA 1:24 Bore te se, Kari Biya, Yawe Sokel Garagar, Israel ko Kakirip Sokel Garagar, iwita balso: “Ah ... me namamonkowo! Aga kariimet agarak dun kopa ilu lagaman mu memek koma nungarik se, udagi memek bo agate me betemonko.
ISA 1:25 Ikialko. Ani nanamara ningarik ale yugur gawa te biliken kaetam iri kam ninga irirek se, karur memek ningimik te mu kapa saparukko.
ISA 1:26 Ani nika den tuetera kari alo iru nunga ilu nungek se, girakala ko mu bagaman iwita bagamonko; ka kiti guruga kari alo mu iru tala nunga atumukirek se motam motam la ko bagaman mu iwita bagamonko. Asesele ninga balmon Munan Ningo Diram Karo Tua ko Wonong, se Diram la Karo Tua ko Wonong mamonko.”
ISA 1:27 Zion mu munan diram ko munan te gopa palagukko, se ko kariimet nongomang motam guruguman mu munan ningo diram mu te bagara ningo arigimonko.
ISA 1:28 Bare den kuluka ale memek betera ko kariimet alo mu memek biya tamonko, Yawe kuring mel yam ko betera alo mu maga namamonko.
ISA 1:29 Nunguningta, nina ninguru dola maguwuralkowo, mu awuk, nina tam bibiya perr nungaru se amilmil te tam nung tuagu mu kagin kuwim laili ko bita lagaman.
ISA 1:30 Ikialko. Nina mu tam biya bo, marakam ale gawa kapa saparam wore iwita bagasan, agi ningam yu bugulik me kau tam se maraka garagaramam iwita bagasan.
ISA 1:31 Se ninga kari supuling bibiya mu tam maraka kam marakamonko, ale nunga munan memek memek umu ago biguwura la, tama buluk palagoso ale tairate mel kai saposo iwita, nunga kai maliluwurokko; awiriya bo ta tama umu iruwurokko me terong kowo.
ISA 2:1 Imi mu Judah se Jerusalem nunga anapeya kausa Amoz namar Isaiah arigam wore.
ISA 2:2 Tom bo tai lagoso mu kaparuk se, Yawe ko temple ko duruk mu, duruk saki nunga ningi duruk gira iwita nama sanamarukko; nu duruk saki nunga kiaruk ale kalel biya sanamaruk, se sor suen la tai kote ilu biguwumonko.
ISA 2:3 Kariimet suen biya taimon ale balmon, “Tairal se ana Yawe ko duruk te nama tariginakko, Jacob ko Kaem ko kawam te namanakko. Se nu ko munan nanga kausok, se ana noko munan karo tunakko.” Yawe ko kausa munan mu Zion aratuk ale namaruk, se noko den mu Jerusalem aratuk ale namarukko.
ISA 2:4 Nu sor suen la nunga tueteruk, ale kariimet suen la ikup ago mu nunga ikup balu nungokko. Ale baluk se nunga baenat kore batagarmon ale guruguwomon se inum ko aratu muruwurok, se nunga gatu mu dun patungurmon se mel te batoga ko yaku ko aratu muruwurokko. Se nuna sor saki nongorak kager ko baenat me ilumon, agi udagi kager bo ko me nunumi nungurmon burangamonko.
ISA 2:5 Tairalko, O nina Jacob ko kariimet, nina tairal se ana Yawe ko nikim te baganakko!
ISA 2:6 O Yawe, ni Jacob ko kawam digo, nika kariimet, mu lilim la biring gurugu nungarem. Mu awuk, nuna sor koma worem bausa te mu se, koma worem kapara te Philistia arika nunga mang sima ko munan ago terong maman; ale sor iwareng ko kariimet nongorak nunumi nuguting iluman.
ISA 2:7 Nika kariimet nunga ali sor mu silver se gold ago terong mam; nunga mel ningo ningo mu ninguru duruk tarigiram aniso. Nunga ali sor mu horse ago lilim aram; se nunga karis mel mu ningi awote.
ISA 2:8 Se nunga ali sor mu kaem kawel ago terong mam; kaem kawel alo mu nuguting te kiwola gilingisan ale nunup perr tusan.
ISA 2:9 Bore te se, memek tamonko! Ni nunga ita kututuwu nongorak kapar, ale nosokel menawurko. O Yawe, ni nunga memek me siwu nungaruko!
ISA 2:10 Nina Yawe ko bu memek nguangara ago mu ko naguralko! Manga gogong du biya mu ningi namaralko, mutim ningi ninimi kaluwuralko, ale noko nikim sokel biya mu ko yumuralko!
ISA 2:11 Kualala kasik namawara alo mu, nu nongorak kaparukko, awiriya nunumi patawuwasan mu mel yam ko nunga bitirukko. Ale tom umu te Yawe kota nup biya kuali biya bagarukko.
ISA 2:12 Mu awuk, Yawe Sokel Garagar mu nunumi patawura nusupuling lagara alo mu se, kualala kasik namara alo, mu nongorak kapa aliti nunga bitirukko, ko tom bo balu beteram se aniso:
ISA 2:13 nuna Lebanon ko tam sida kalel bibiya se Bashan ko tam oak bibiya iwita, bare kapa sapamonko.
ISA 2:14 Se duruk kalel bibiya suen la se, motongar kuting kalel kalel mu suen la,
ISA 2:15 se wonong nunga lauta kar kalel bibiya se, pitang kari nunga pitang kawam kalel bibiya, mu ko tom balu beteram mu te nunga parusuwurok se kapa sapamonko.
ISA 2:16 Nu dal bibiya ningo ningo, te kualala kasik namawasan mu, am menawu saparukko.
ISA 2:17 Se kariimet nunga kalel biya tarigira ko munan mu ita kututuwu saparukko, nunga nunumi patawura ko munan mu kapa saparukko. Se tom umu te, Yawe kota nup biya kuali biya bagarukko,
ISA 2:18 se kaem kawel alo mu mena a yumu namamonko.
ISA 2:19 Ikialko, kam Yawe nikim sokel garagar mu ali lilim sisiwurokko barasu sanamaruk mu, noko bu memek nguangara ago mu ko, kariimet manga gogong du biya ningi nagu namamon ale mutim ningi nunumi kaluwumonko.
ISA 2:20 Day tom umu kaparuk se kariimet nunga kaem kawel silver se gold te nungurman ale perr nungaruwasan umu, dagor se borowore latut mel nongoma te warmon,
ISA 2:21 ale nagu nama manga gogong ningi agi duruk kulupik ningi yumumonko, mu awuk, Yawe barasu sanamaruk ale ko nikim sokel garagar nguangara ago mu te ali lilim sisiwurokko.
ISA 2:22 Bore te se, nina ali kariimet bo te me ira sanami se lagaralko, mu awuk, nuna ali kariimet, ana iwita tala. Se awuk ta ninga sangarmonko?
ISA 3:1 Arigalko, Yawe Sokel Garagar, nu Kari Biya, nu Jerusalem se Judah alo sangam saonga suen la te towasan mu batutumu saparukko: na inang se yu ko lage suen la,
ISA 3:2 kari nuar se kager kari bibiya, se ikup guyak dingumura nunga ko kari se prophet alo, se sinar kari se kari supuling alo;
ISA 3:3 se kager kari nunga supuling bibiya se dom kari alo, se kiwol kari kiwol ago gek am, se dawur sima kari alo agotala.
ISA 3:4 Nu kuriang kulak iru mu kari supuling ko nunga awu se, kuriang mimili mu sor bitarmonko nunga atumukirokko.
ISA 3:5 Se ko nunguning mu kariimet nongota nongota nunumi bita maguwumonko. Kari bo, bo ilak numi baluk, nam giam suan bo, bo ilak numi balukko. Se kulak arika mu garuk mu nongorak barimamonko, se kariimet yam mu kariimet nunup ago mu nongorak dun kopa ilumonko.
ISA 3:6 Se tom umu te mu, kari bo ko laun uria bo iluwok ale manuk, “Kari, ni anananga ningi ni kari terong bo, guang yawara ago! Bore te se magara kuenera biya ewere ningi ni anananga kari supuling ko bagerko!” maukko.
ISA 3:7 Bare ko launuria umu sokel ago baluk, “Mena! Mu suwuta mena. Ani aga kawam te angimik na inang se guang ningo bo me aniso. Bore te se kariimet nunga kari supuling ko me aga baongalko.”
ISA 3:8 Bo te ko, Jerusalem kurakor kuring nagusowo, se Judah mu dagulam bo! Ko duap mu, nuna nunga munak te se nunga munan te, Yawe, nikim ningo ko duap, mu mel yam ko beteman.
ISA 3:9 Nunga ariga te la, nunga memek mu ari ko ikiko. Sodom wonong ko memek duap duap wetang la bitakaso iwita, nuna nunga memek mu me kaluwusan. Me ta namamonko! Nongota nunga memek koma tagi nungumik te betesan.
ISA 3:10 Kariimet ningo diram mu nunga maonalko mu nuna ningo la baga se, amilmil te nunga munan ningo umu ko ningo nuam arigimonko.
ISA 3:11 Bare memek bitawara alo mu, me namamonko! Memek biya nunga iramurokko! Mu awuk, munan memek aguwaya bita lagaman mu ko koma memek tamonko.
ISA 3:12 O aga kariimet alo, ninga gira kari alo mu kuriang barare ninga bitaru kam ninga ira nengerak kapasan; ale imet sor wonong lilim gi turutuwu kam ninga bitaruwasan. Ninga kari supuling alo mu am kari ngualara la, lage memek te nengerak namawasan.
ISA 3:13 Yawe ko tuetera kuwim umu ningi barasu sanamaram, nu kariimet nunga tueterukko.
ISA 3:14 Nu ko kariimet nunga kari supuling se kari gira alo den te nunga bita se iwita balso: “Aninga kariimet mu aninga waen ningam iwita, bare nina nunga maguwuman! Nina nungumik mel mena alo mu nunga melmasak tere gi ninga kawam tuguman.
ISA 3:15 Nenenga anape ko aninga kariimet kupkup ningi nusupuling ereman, se nungumik mel mena alo mu kupkup nogore nuguring magawoso?” Yawe Sokel Garagar, nu Kari Biya, mu uwuta baluwoso.
ISA 3:16 Yawe iwita balso, “Zion ko imet alo nunumi patawura nuam! Nuna titikiriyam aolak ilusan, ale te nungarkamonko kulolo nusuwik durum te mu sisuwusan se nirung kaposo; nuna nusuwik kore te aolak ilusan, ale nomotam due te loagasan.
ISA 3:17 Bore te se, Kari Biya baluk se Zion imet alo umu nusupuling papak kilikilik mauk ale lotarukko; se Yawe baluk se nungumik te melmasak kapa saparuk se nunguning la bagamonko.”
ISA 3:18 Tom umu te mu, Kari Biya bala mel duap duap, te nunumi bala tuiwasan, mu kututuwu waru saparukko. Nusupuling nokokosa ko bala duap duap,
ISA 3:19 nodogawa nuguting kopa ko murong, se nusupuling nongoma motam te ira kaola ko guang.
ISA 3:20 Nusupuling nuguting kopa ko bala, nululan te kaola ko mayang ningo, se uss uss paka pakang ko yu gureng siring ago.
ISA 3:21 Nuguting peperek ko ring, se nungamuru ko ring.
ISA 3:22 Se guang ningo ningo, se guang awote ko nagura, se guang biya lilim la nunumi te ira kaluwu sapara, se manga ko kunup mel.
ISA 3:23 Se guang welak, se guang mel, ko manga motam kalel bibiya, se nusupuling ko bala sar mel, se guang bilik nubiwinang te sapasan se kapa nusuwik kopa te kekeso. Bala mel duap duap imi suen la Yawe gi waru saparukko.
ISA 3:24 Yu gureng siring ningo ikimonko i mamonko, bare mu mena, siring memek mu la sor taukkowo; nululan te kaola ko mayang ningo mu mena ko, bare mayang yam kasik mu la kowo; nomone pituwura nunga mu mena ko, bare nusupuling turuwura sokelel la kowo; guang yamel ningo mu mena ko, bare karur ago batuwutuk am mu la kowo; se loagara balayam ningo mu mena ko, bare kawilis memek ago la kowo.
ISA 3:25 O Jerusalem, nika kari sokel ago alo mu baenat kore te kuemonkowo, se ka kager kari tamatama alo mu kager ningi paranga sapamonkowo.
ISA 3:26 Nika wonong ko kar kuring mu suen la ma niara nirung ago terong ma saparukkowo; se ni imet bo ari pateman se maga kuena ali awote nukum nuam te dagiwa kam bagerkowo.
ISA 4:1 Se tom umu kaparuk se imet 7 pela kari bo suanta ilu tagimon ale balmon, “Ana na inang te mu nangata nanimi bitarnakko; ale guang yamel mu nangata nanga sokel te ariginakko; bare mel suanta nangamang te mu, ni ana nika niwusari ko nanga ma balu se anananga dolara mu menarukko.”
ISA 4:2 Tom bo taiwoso mu te, Yawe inang mel ali umu te ausam umu, barasa duap bo ago barasuk ale Israel kariimet motam bagasan umu nikim nup biya nungarukko.
ISA 4:3 Awiriya nunup giam se me maga namamonko Zion bagasan umutang nunga balmon kariimet laili mamonko.
ISA 4:4 Kari Biya, itiwik Zion ko munan, ko iwiwara siring memek iwita, se kariimet mora ko gue kapa lagaram mu ko karur, mu ko tuetera munan tama kani ko yam mu te kai nungokko.
ISA 4:5 Ale Kari Biya Duruk Zion awote ko kariimet biguwu bagasan umu lilim ago, kowarkalal mu taiti nuwi te, se tirom mu tama bur nikim te nunga ira kaluwurokko. Ale nu kota ko kumik nikim mu sel te mel irakoyam mel suen la iramuru saparukko.
ISA 4:6 Noko nikim umu worem kowar siruwurok, ale tuwik yar daula samamer ningi mu nunga ira kaluwurokko.
ISA 5:1 Ani Kakirip kua tusam umu ko waen ningam ko wur bo iluwekko. Aninga Yawara umu ko waen ningam bo karogo, ningam mu duruk beta ko ali welang ningo wore te aniso.
ISA 5:2 Nu ali umu moram nungam, ale manga tam gi waram, ale waen bisek ningo ningo wore aguwam. Nu ningam te sinar ta ko, kawam kalel biya bo ningi kaolam, ale waen nunguning ko yu kiri te taukko, manga gogong bo karogo nunguru beteram. Ale waen ko nunguning ningo kapa tuokko loaga kimi bita lagaram, bare waen umu nunguning memek seselak wore la kapa tuam.
ISA 5:3 Aninga Yawara iwita balso, “Nina Jerusalem bagasan umu se Judah ko kariimet, aninga waen nunguning magaram umu ko duap kupalko! Aninga memek agi, waen ningam ko ikup agi mu nina la balalko.
ISA 5:4 Ani ningam ko bitua ningo ko munan mu suen la bita saperem. Anape mel ani me beterem? Waen umu nunguning ningo kapa aisuokko angamang ikia bita lagerem, bare awuk se nunguning memek seselak ago mu kapa aisam?
ISA 5:5 Ario, ani aitak aga waen ningam umu aguwaya bitirikko mu ninga manikko: ani ko lauta mu gi warik, se anapeya mel kasu nagumon ale maguwumonko; ani ko por parusuwu warik, se giarum ko mel kasu nagumon ale no maguwumonko.
ISA 5:6 Ani bita taik se tam bisek se sum ira maguwurok, se duap me ta bataguru nungek, ale kower me ta bataguru nungekko; se tam bisek kore ago mu barasuk ale ira kaluwurok, se balik se tuwik me ta tagaruk ale yu tuokko.”
ISA 5:7 Nunguningta, Yawe Sokel Garagar mu ko waen ningam mu, digo Israel lilim la, se ningam noko gomang motam te aniso mu, Judah kariimet lilim la. Nu nunga ningi kiwem ningo diram arigokko i mam, bare mena, kari mora se gue kapara ko kiwem wore la arigam; ale munan ningo diram mu arigokko i mam, mu mena tala, nunumi bita maguwura ko niara nirung mu la ikiam.
ISA 5:8 Nina awiriya am nengeta la nengeta la kawam digo dia gi se, am nengeta la ali bilik bo bo ago dia gi se, nengeta la sor ira sapaman ale kariimet sang kuring me nungarsan, mu sinar talko!
ISA 5:9 Yawe Sokel Garagar mu iwita baluwaram se ikiem: “Nunguningta, kawam bibiya ningo ningo mu kariimet ningi mena, mu ipa palagamonkowo.
ISA 5:10 Nunga waen ningam bibiya ta, wore waen nunguning ko yu katirta te tamonko. Se nunga ningam bibiya inang muguri karogo terong la agumon, bare inang gotek kawel ta tamonko.”
ISA 5:11 Sinar talko! Nina awiriya tiromola la barasasan ale yu aora kupu no nguala lagasan la mung lukan aso: mu koma talko!
ISA 5:12 Nina ninga inang tom bibiya ningi gita, bawe, galawalang se birak duap te nirung bita se waen nasan, bare nina Yawe ko ningo nuam umu me ko ari ikisan, ale munan bitawoso mu me ko sinarsan.
ISA 5:13 Duap bore te se, nina noko kariimet mu sor saki ninga ilu talipi nengerak namamonko, mu awuk, nina ningimik ikia ningo bo mena; se kariimet ta se nunga kari nuar bibiya ta mu na yu inang kuwim ko kuemonko.
ISA 5:14 Lasek am mena! Ali kuring paga wosela kaparam ale kariimet ta se kari nuar ta se no ngualara alo mu suen la nunga lakumokko ngang ma kaparam ale bagoso.
ISA 5:15 Sapara mena! Mu kariimet ta se awiriya suen la mu am kapa sapamon, se nunumi patawura ko munan mu mena namarukko.
ISA 5:16 Bare Yawe Sokel Garagar ko tuetera munan te nup biya bagarukko; Kaem Laili mu ko munan ningo diram mu te laili bagarukko.
ISA 5:17 Se sipsip mel mu nongota nunga por ningi sirsir ningo no kam, sor magaram kueneram mu ningi sirsir barasam mu namonko.
ISA 5:18 Talkowo! Nina awiriya munan memek se kawel munan mu koma arigalko. Ninga memek mu mayang ninga talipikoyam ninga taliparam.
ISA 5:19 Nina balsan, “Kaem pa ko ikia balam mu pasak bitiruk se ariginakko,” masan. “Israel ko Kakirip Laili mu ko gomang motam bitiruk ale wetang awurok se ari ko ikinakko,” masan.
ISA 5:20 Me ta namaral i! Nina awiriya munan memek mu munan ningo masan, ale munan ningo mu munan memek masan; ale tiromorom ko munan mu nikim ko munan ma balsan, ale nikim ko munan mu tiromorom ko munan ma balsan; ale mel seselak memek mu yaman nuam masan, ale mel yaman nuam mu seselak masan; mu koma arigalkowo!
ISA 5:21 Nina kawel motam! Nina ninimi balsan nina ikia sinar ago masan, ale ikia ningo ago masan, mu memek biya arigalko.
ISA 5:22 Sapara mena! Nina waen nana ko kari tamatama ko ninimi balsan, ale waen guruga ko kari gira sokel ago ko ninimi balsan,
ISA 5:23 ale memek betera ko kariimet nuguting te manga gisan ale kawel munan te kariimet ningo diram ko nunga balsan, ale kariimet nungumik te ikup mena mu nunga munak diram la me ari ikisan, mena. Nina am memek to saparalko!
ISA 5:24 Nina sua gawa marakaso se ko wakala mu marir itugu warso iwita, tama ninga no saparukko. Mu awuk, nina Yawe Sokel Garagar mu ko law nibiring tuman, nina Israel ko Kakirip Laili mu ko den mel yam ko beteman.
ISA 5:25 Bore te se, Yawe ko kariimet nunga gomang motam tama iwita barasam; nu nunga maguwurokko kuting patawuram, se duruk urirkiman, se kariimet kueman ale anapeya mel iwita, wonong tuagu te ngual ngual kapaman bagasan. Nu uwuta beteram ta wore gomang me ta kua kaposo, mena, kuting daong ko am kualala aniso.
ISA 5:26 Nu sor awar awar mu taimonko kausa bo beteso, sor nukum te bibiya mu nongote kiwemaso. Sinar talko, nuna me kam la tai tai aratamonko!
ISA 5:27 Nononga ningi bo me sokel menaso se daguloso; nuna anira bagara me ikisan; kager ko let nululan te mu bo me kutukutuk maso, ale nusuwik gomang ko mayang mu bo me ta batuwutuk maso tala.
ISA 5:28 Nunga daga gotektek mu nunga nogere bugu yam, se nunga daga nuam mu tagi muruwuman; nunga horse nunga nusuwik gomang mu manga iwita aora bibiya, se nunga karis nunga nagura mu daga gotek aratu kam.
ISA 5:29 Nunga kager ko nirung mu lion nia kam nguangara ago; nuna lion motam bo nunga inang mosan ale niara nirung waru se gi ago namasan, se awiriya bo nongote taukko me terong iwita niasan.
ISA 5:30 Ale tom umu te mu, nunga inang guramamon ale gagi nirung kelaga kam ai niamonko. Se awiriya sor umu arigok mu, ko ariga tiromorom se magara kuenera ago iwita arigokko; worem motam ta kaniwuruk bare mu taiti nuwi ira kaluwu saparukko.
ISA 6:1 Yia tom King Uzziah te kueram mu te mu, ani Kari Biya, ko king ko daiga kuwim, kalel biya se kuali biya mu te daigam bagaram se arigem. Se guang kumik te tugumam mu ko kopa ulal biya se temple ago lilimaram.
ISA 6:2 Se engel seraphim alo laturu guruguman, nuna suan suan mu nunga nuluman nongoma nongoma mu 6 pela, 6 pela. Se nuna suan suan nunga nuluman 6 pela mu ningi, ilagala mu te nongoma motam ira kaluwuman, ale ilagala tala mu te nusuwik ira kaluwuman, ale ilagala tala mu te mu, te bingakasan.
ISA 6:3 Ale nunumi nongote ai niakasan ale balukasan: “Laili, laili, laili, Yawe Sokel Garagar; ali lilim la noko nikim ago terong ma saparam.”
ISA 6:4 Ale nunga aira niara mu te temple ko duap nukuri ali ningi mu urirkikaso, ale temple mu tama bur ago lilimaram.
ISA 6:5 Se ani niarem ale maem, “Boteko! ani ikup arigem! Mu awuk, ani agiring te bala memek arataso, se kariimet nuguring uwuta tala wore nunga ningi ani bagasam, bare ani Yawe, nu King Sokel Garagar, wore amotam te arigem.”
ISA 6:6 Se engel umu bo altar te tama kaok kaniwaram mu, tam mel te kuti iluwam, ale ago bingam aningate tairam.
ISA 6:7 Ale tama kaok kaniwaram mu te ani asumulak kau to se, mam, “Arikko, tama kaok kaniwara mu nika sumulak kau tam mu, nika ikup kututuwu waram ale nika memek siwu saparam.”
ISA 6:8 Asele ani Kari Biya ko kuring dogotak ikiem; nu isam, “Ani awiri bitirik se kariimet umu ningi namarukko? Awiri nunguningkiri bitirik se nangama tauk ale namarukko?” Se ani maem, “Ani iweya. Aninga bitar se namarikko!”
ISA 6:9 Se nu mam, “Namarko. Namar ale kariimet umu iwita nunga manaruko: 'Nedegawa te den ikia, mu iki lagaralkowo, bare me ta ko sinararalkowo; nemotam te mu, ari ko ikialkowo, bare ninga kitigot me ta tuang palagukkowo.'
ISA 6:10 Namar baluwer ta wore, nongomang motam kalomon, node bagumon, ale nomotam kalomon se sisirokko. Nomotam ulalaruk anirok se te loagamon, se node te den ikimon, ale nongomang motam ukirok se iki batagamon ale ningo nuam tamon bore ko, uwutata betemonko.”
ISA 6:11 Se ani maem, “O Kari Biya, tom awila nunguningkiri munan umu ningi bagamonko?” maem. Se nu mam: “Mu uwutata baga wonong bibiya mu parasa kapamon se kariimet bo ta te me bagamonko; kawam digo suen la mu ipa sapamonko. Ningam mel mu am baga maga kuena sapamonko.
ISA 6:12 Yam uwutata nama Yawe kariimet suen la awar bibiya nunga bitiruk se nunga sor wonong umu nubiring tui namamonko.
ISA 6:13 Ale kariimet motam 10 pela mu ko motam suan mu nunumi ira tamon ale ali umu te bagamon ta wore, ali umu akingtala maga kuena namarukko. Bare tam aora bo kau sapasan se tukunang bangawa miri warso ale aragoso iwita, kariimet laili iru tam mu miri iwita barasamonkowo.”
ISA 7:1 Kam Ahaz, Jotham namar se Uzziah numas, mu Judah sor ko king ko bagaram tom mu te, Aram ko King Rezin se Israel ko king Pekah, Remaliah ko namar, mu nunumi nuguting iluman ale kager giman ago Jerusalem ilak kageramonko namaman, bare kager te nu kiamonko me terong maman.
ISA 7:2 Aram se Ephraim ilak nunumi nuguting iluman mu ko den nama David ko gue te tai kaparam ko kawam digo lilim ikiman. King Ahaz se ko Judah kariimet lilim ago den umu iki bita ko mu, nongomang motam giarum ko tam marir nunga ituguso se namasan taisan iwita nama taikaso.
ISA 7:3 Bare Yawe Isaiah maonam, “Ni ka namar Shear-Jashub ilak namaral ale Ahaz arigalko. Nina nama koropong pagorman se yu supuling te naguso mu ko nukum lete, lage melmasak te anuwa ko kuwim mu te ilak biguwuralko.
ISA 7:4 Ale iwita maonalko, 'Ni Aram ko king Rezin se Remaliah namar king Pekah ilak nika maguwumonko balsan mu ko sinar la bagerko. Ni aguwaya mu ninguru ko iki gurugu, gemang motam kua kaparuk se me ta nguangerko. Nuna nunga ariga mu tam giturum irira gurum wore iwita.
ISA 7:5 Nuna ilagala nunga kariimet ago nunumi nuguting iluman ale nika bita maguwumonko iwita balsan,
ISA 7:6 “Ana Judah ningi kasu nagunak, parusuwunak maguwunak ale pagaru nanimi tunak, ale Tabeel ko namar mu king ko bangaru betenakko,” masan.
ISA 7:7 Bare Yawe, Sokel Garagar, iwita balso: “'Mel bo uwutata me ta aratukkowo, kiwem bo uwuta me aratukko.
ISA 7:8 Mu awuk, Aram ko kari gira Rezin ko sokel mu, ko wonong tuagu Damascus te la bituokko terong, bare bitaru turutuwuwoso; se Ephraim ko kari gira Remaliah namar ko sokel mu, ko wonong tuagu Samaria te la bituokko terong, bare mu betela, bitaru turutuwuwoso. Se yia 65 pela nangama ko taiwoso mu buring ko mu Ephraim sor umu sirsir ira saparukko. Bare ikiko, ni gemang ningi nunguning ko munan te me sanami se lager, mu ni ka anapeya ago lilim la sokel mena lagerko.'”
ISA 7:10 Aking tala Yawe Ahaz ko den iwita balam:
ISA 7:11 “Te ninguru ikiko agi mu, Yawe nika Kaem mu kausa bo bitirukko am isaruko, taiti kuali biya mu ningi agi mu am ko isaruko,” mam.
ISA 7:12 Bare Ahaz mam, “Ani kausa bo ko me ta isiek, agi Yawe ira ariga te me ta bitirikko.”
ISA 7:13 Se Isaiah mam, “David ko gue te ko kawam digo lilim, ikiko! Kariimet nika te la loaga laga mel ningo bo me arigiman, uwuta tala ni aninga Kaem kumik te bitarko e?
ISA 7:14 Bore te se, Kari Biya kota ko gomang te kausa bo ninga kausokko! Arigalko, itiwik bo tuagu ago se kuriang kari iluwokko tom pingiaram. Ale nup bitiruk Immanuel, maukko.
ISA 7:15 Nu yawarakala lagaruk tarigi kari aruk, ale ko ikia sinararuk, se munan memek mu buring tuiwa se ningo mu to iluwok, umu buring ko mu, ikup ningi inang nunguning mena, mel bo amin kiri te nungursan mu se honey diwang ago inang ko gi naukko.
ISA 7:16 Kam nu munan memek buring tui se munan ningo mu to iluwokko ikia sinar kote me taira la mu, ni king ilagala nunga nguangawasam umu, nunga ali sor kariimet ago lilim maga yumu namamon se sor ipirokko.
ISA 7:17 Bare sinar toko. Kam Ephraim numi bataguru tam ale ni Judah ka beteram, mu ni se ka kariimet se ka niet nengetak ko digo lilim ago memek ninguru arigiman. Bare tom Yawe Assyria ko king gi gurugok se ka bita maguwurok, mu nina memek ko memek nunguningkiri wore arigalko!”
ISA 7:18 Tom umu kaparuk mu, Yawe, Egypt ko kager kari alo nunga aru tagirok se, kuwuling birira biya yu supuling ko baga tai kam taimonko, se Assyria ko kager kari alo nunga aru tagirok se beras tai kam taimonko.
ISA 7:19 Nuna taimon ale Judah sor ago lilimamonko: duruk duap ningi ko mutim koropong memek suen la se, duruk duap ningi ko manga gogong suen la ningi sor to sapamonko; ale sor wolong ko mayang kore ago suen la ningi se, ali welang ningo mu am ira kaluwu sapamonko.
ISA 7:20 Ale day tom umu te mu, Kari Biya razor bo, yu Euphrates koma sang ko, Assyria ko king kuting te bitiruk se, ninga nisipiling mone se, ninga kuwim yumura ko mone, se nesomone karogola tirituwu waru saparukko.
ISA 7:21 Ale day tom umu te mu, cow se sipsip suen la mu menawu sapamon, se kari suan suan mu cow kulak suanta se sipsip ilagala diram ago bagamonko.
ISA 7:22 Ale nuna nunga amin kiri mu ninguru nongote gimon, ale mel amin kiri te nungursan mu ninguru namonko. Se nunguningta, kariimet nuamur gotek ali umu te am bagasan umu, suen la mel umu se honey diwang na ko namonko.
ISA 7:23 Mu awuk, tom umu te, kuwim suen la 1000 tam waen yawara ago, te silver manga 1000 te to nowara mu, miri kower se mayang memek barasuk ira kaluwu maguwurokko.
ISA 7:24 Se awiriya umu te namarukko mu ko daga wol ago gi ago ningi namaruk ale, mayang kore ago barasam sor ira saparam mu ningi bulamu kau naukko.
ISA 7:25 Se motongar kuting ningo ningo, kariimet te ali kau, inang sapa no lagaman mu, aitak mayang kore ago mu sor ira saparam se dulurmonko. Se cow, sipsip se goat mel alo la te nama tai, no gi geragamonko.
ISA 8:1 Asele Yawe iwita aga maonam, “Mel bo ulal biya mu to ale garek imi awote bataguruko,” mam: “Maher-Shalal-Hash-Baz bataguruko.
ISA 8:2 Se ani Jeberekiah namar Zechariah se priest Uriah mu nunga aurik se taimon ale agotala ari ko ikimonko.”
ISA 8:3 Se mu iwita, ani prophet imet ilak anirem, se nu tuagu aratam se kuriang kari iluwam. Se Yawe iwita aga maonam, “Nup bitar Maher-Shalal-Hash-Baz meko,” mam.
ISA 8:4 “Mu awuk, kuriang umu kota kuring te 'aga ba' agi 'aga nang' me bala ikiok la, Damascus ko melmasak ningo ningo se Samaria ko mu, Assyria ko king kager te gi ago namarukko.”
ISA 8:5 Yawe akingtala iwita aga maonam:
ISA 8:6 “Aninga kua nungara ko munan, kariimet umu nongote, mu yu Siloam palanga nagu kam; bare kariimet nubiring tuman, ale King Rezin se King Pekah, Remaliah namar, mu te nunga ira sanamaman.
ISA 8:7 Bore te se, ani Kari Biya balik se Assyria ko king, ko kager kari aora aora mu arungak, Euphrates ko yu lom sokel ago mu iwita nunga maguwurokko. Yu lom umu lagaruk tarigiruk ale yu luan kower suen la irokko.
ISA 8:8 Ale palenguk Judah ningi kasu nagurok ale lagaruk tarigi dogotak taukko. Inangnang luman ulaluwu kam, yu umu ulalaruk ale ka ali lilim ira kaluwurokko.” Bare Kaem nangarak bagoso!
ISA 8:9 Nina sor wonong wonong, kager beteralko yam nia maguwuralko pa, bare parasa naguralkowo! Nina sor awar awar mu ikialko, kager ko yam pim pim malko pa, bare mu am maga kuena saparalkowo!
ISA 8:10 Kager ko ikia am burangaralko, bare mu me ura taukko; ikia duap duap am balal nungalko, bare me nama sanamarukko; mu awuk, ikialko, anananga Kaem nangarak bagoso!
ISA 8:11 Yawe kuting sokel ago mu angimik te beteram, ale iwita aga maonam: “Kariimet umu nunga kiwem mu, ni se ka kariimet motam gotek ago me karo nungaralko,” mam.
ISA 8:12 “Nononga tinga barowara mara ale nunumi saonga ko munak mu ningi me bagaralko; anapeya mel nuna ko nguangawasan mu nina me ko nguangaralko ale soror malko.
ISA 8:13 Bare ani Yawe Sokel Garagar agata suanta ago ko laili kauralko; ani agata ago ko nguangaralko, ani agata suanta ago ko soror malko;
ISA 8:14 ani agata suanta nenenga yumura kuwim laili bagarikko. Bare ilagala, Israel se Judah, mu ani manga bo nusuwik te atumumon ale dagulamonko iwita bagasam; se Jerusalem ko kariimet mu ani dagarok se bawang nunga kutirokko owore iwita bagasam.
ISA 8:15 Nuna suen biya mu nusuwik atumumon ale dagulu magamonko; se suen biya tala dagarok nunga kutirok se nunga ilumonko.”
ISA 8:16 Kaem ko kiti guruga den ani agiring te aratuwaram se batagorman imi mu kalo kutiral se ningo la aninga olekem alo nunga ningi anirukko.
ISA 8:17 Bare ani mu Yawe kote la loaga se lagarikko. Nunguningta, nu Jacob ko kawam digo lilim la buring tuam, bare ani mu nu te la sanami se lagarikko.
ISA 8:18 Ani iweya, Yawe kuriang nunga aisam mu nongorak iweya. Yawe Sokel Garagar, Duruk Zion te bagoso, wore ana Israel ningi kausa iwita baganakko nanga beteram.
ISA 8:19 Se tom awiriya bo, kariimet wit mairap se kariimet dora nongorak kasikasi te munakawara mu nongorak munakaralko baluk, mu kuring me ikialko. Mu awuk, kariimet Kaem ikia nungarukko me isarmonko e? Kariimet kuera mu kariimet marak bagasan mu awuk nunga betemonko wore ko nunga isaru se lagaralko e?
ISA 8:20 Kaem ko kiti guruga den ningi pempem loaga se lagaralko! Bare awiriya kiti guruga den baluwoso mu uwuta me munakawoso, mu tiromorom ningi maga namarukko.
ISA 8:21 Kariimet uwuta mu nongomang maga, na ko kua se, wonong karo gurungumu se lagamonko. Ale karak ninguru nunga bilok mu, nongomang magaruk se nunga king se nunga kaem nongote kualala loaga se nunga balu maguwumonko.
ISA 8:22 Ale tom nomotam aliti loagamon bare mu, ikup memek la, se tiromorom nguangara karogo mu la sor ira saparuk se arigimonko. Ale tiromorom yanana kiriyam mu ningi kapamonko.
ISA 9:1 Bare aninga kariimet awiriya ikup umu ningi maga kuena lagaman mu nususuru dirmaukko. Tom bo te mu Zebulun se Naphtali ko kariimet mu dolara memek ningi lagaman. Bare maingte mu nunga ali Galilee lilim la, gagi norogen kaora se yu Jordan koma sang ko, kariimet iwareng te bagasan, mu nup biya tuokko.
ISA 9:2 Kariimet tiromorom ningi lagaman mu nikim biya bo arigiman; awiriya maga namara ko tiromorom ningi bagaman mu nikim biya nongote kaparam.
ISA 9:3 Ni nunga sor umu ulaluwurem ale amilmil biya nungarem; se nuna ni kema te, inang bolala awura ko amilmil bita kam amilmilasan, agi kager kari kager ningi melmasak ningo ningo gia ale pagaru nunumi tua ko amilmil bita kam amilmilasan.
ISA 9:4 Mu awuk, ni ka kariimet alo mel ikup ngasaru ago nubiwinang nodogotak te aniram mu kututuwu warem, ale bu te nunga moa maguwukasan mu bu mu kulukumu warem se gopa palagaman, ni girakala Midian nuguting te nunga girigir alo nunga sangaru taem iwitatala nunga beterem.
ISA 9:5 Kager kari suen la nunga nusuwik gomang, te kager memek ningi ali ira lagaman mu ta se, nunga guang mel gue ago lilimaram mu, tama ningi kani malila namarukko.
ISA 9:6 Mu awuk, ana nago ko kuriang bo bilangaram, anananga ningo ko, kuriang kari bo nangaram; gira kari supuling ko ura biya mu nu biwinang te la anirokko. Se nup iwita iwita mu te arumonko: Kiti guruga Yawara ko Kotam, mamonko; Kaem Sokel Garagar, mamonko; Tom pempem baga lagara ko Nuet, mamonko; Maro Lila ko Namar Kotam, mamonko.
ISA 9:7 Noko gira kari supuling ko nup biya mu se ko maro lila mu kumik menara mena. Nu David ko daiga kuwim te daigok, ale tom umu te se engam pempem la mu, nu munan ningo diram mu te la noko kingdom lilim te bitaru se lagarukko. Yawe, Sokel Garagar, mu ko gomang motam biya uwutata aniso, se mu uwutata aratukko.
ISA 9:8 Kari Biya den bo aora Jacob ko balam, den umu ko nunguning mu Jacob ko digo Israel kumik kuali kaparukko.
ISA 9:9 Se kariimet suen la ko ikiman; Ephraim ko wonong biya Samaria ko kariimet agotala ko ikia la. Kariimet borta nongomang motam aora biya se nunumi patawu se balsan,
ISA 9:10 “Nunguningta, nanga kawam digo brick mel se tam fig te kaloman mu nuna pakakumu kulukumuman se kapa saparam, bare mu mel gotek, ana kawam digo iru, manga aora aora batutumuman se tam sida mu te gek am kalonakko,” masan.
ISA 9:11 Bare mena. Yawe kager kari memek nunga gi gurugam se taiman nunga maguwuman.
ISA 9:12 Koma worem bausa mu te Aram kager tairam, se koma worem kapara mu te mu Philistia kager tairam, ale na ko kuakoyam Israel lakumam. Memek uwuta mu nungumik te aratam ta wore, noko gomang motam me ta kua kaposo, kuting daong ko am kualala aniso.
ISA 9:13 Mu awuk, kariimet memek umu arigiman ta wore, bo ta giris palagam ale Yawe Sokel Garagar mu me kua bowa naguram.
ISA 9:14 Bore te se, day suanta ningi, Yawe kariimet umu nunga supuling alo mel bo supuling iwita batagukko; ale nunga prophet kawel alo mu mel umu ko mom iwita batagukko. Day suanta nung te la Yawe Israel mu daro laun misinang nunga batutumu kam nunga batutumu warukko.
ISA 9:15 Dom bibiya se nunup bibiya alo mu mel supuling iwita, se prophet alo den kawel nunga kasuruwasan mu mel mom iwita.
ISA 9:16 Kariimet umu nunga supuling alo umu, kariimet biya nunga gi paguwuman, se nuna ngualaman sipiman.
ISA 9:17 Bore te se, Kari Biya nunga kari kulak nunga me amilmilaso, ale uwuta tala, nu nunga imet gerewa se nunga kuriang alo nunam nonet mena mu gomang me nungarso, mu awuk, nuna suen la Kaem kagin me ikisan, nuna memek betera ko kariimet se nuguring den memek karogo. Duap owore te, noko gomang motam me ta kua kaposo, kuting daong ko am kualala aniso.
ISA 9:18 Nunguningta, nunga munan memek umu tama iwita barasoso, ale tam bisek iru kaniso nama giarum biya karogo la kani malilawoso, ale ko bur patatangoso tarigiso wore iwita.
ISA 9:19 Yawe Sokel Garagar ko gomang memek te ali kaniruk se kariimet mu tama kower iwita kanimonko. Kariimet nongota nunumi ko me ikimonko:
ISA 9:20 awiriya koma sengam ko mu te mel moa nauk, wore yam karak kuawurukko, awiriya koma ngas ko mu te mu betela moa nauk, wore am na ko kuawurukko. Ale nongota nongota nunga kuriang moa namonko:
ISA 9:21 Manasseh ko kariimet mu Ephraim ko kariimet nunga moa namonko, se Ephraim ko mu Manasseh ko mu nunga moa namonko; ale bolala la aking Judah ilak barimamonko. Uwutata aratuk ta wore, noko gomang motam me ta kua kaposo, kuting daong ko am kualala aniso.
ISA 10:1 Nina law kaola ko kari alo, me ta namaralkowo! Mu awuk, nina law memek, kariimet te nunga maguwura ko, mu kalo nungursan,
ISA 10:2 ale ninga law memek umu te aninga kariimet nungumik mel mena alo mu nunga bita maguwusan; ale nunga ikup diram la me ari nungursan; ale imet gerewa se kuriang nungumik nunam nonet mena mu, ninga kawel te nunga melmasak nongote gisan.
ISA 10:3 Ninga munan memek sumu ko koma sor awar te tairuk, mu nina awuk beteralko? Nina awiri kote saonga ko nagu namaralko? Ale kawel te mel ningo gi lagaman sumu aparete awuralko?
ISA 10:4 Mena! Lage bo mena. Mu talipara ningi namaral, agi ninga momon se kueralkowo. Munan uwuta aratuk ta wore, noko gomang motam me ta kua kaposo, kuting daong ko am kualala aniso.
ISA 10:5 “Ani Yawe iwita balsam, aninga angamang memek ko bu mu Assyria kuting te beterem, se kuting te aniso.
ISA 10:6 Se ani bitirik se sor ani me aga ikia iwita bitawoso se ani ko angamang ninguru magawoso, mu kote namaruk ale moruk ale moa lom gege ningi saparuk, ale suwik te irawa se ko melmasak ningo ningo gi karogo nama saparukko.
ISA 10:7 Bare munan Assyria bitawoso imi, nu kota ko ikia te me bitawoso. Noko ikia biya mu, sor suen biya nunga moa mituwurok ale menawurokko wore te sanamoso.
ISA 10:8 Bore te se numi patawuso ale balso, 'Aninga kager kari supuling alo mu yam gek am, king alo iwitatala pa!' maso.
ISA 10:9 Ale balso, 'Agi ani wonong wonong imi, Kalno, Karkemis, Hamat, Arpat, Samaria se Damascus mu, kager te suen la me nunga gi abowa tugumem e?' maso.
ISA 10:10 Ale maso, 'Ani agiting garukem ale kingdom sang, nunga kuar dora yawara yawara, Jerusalem se Samaria nunga kiaram, wore nunga ilu abowa tugumem.
ISA 10:11 Se ani Samaria ko kuar dora ago lilim ilu abowa tugumem uwuta, Jerusalem ko kuar dora ago uwuta me bitirikko e?'”
ISA 10:12 Bare tom Kari Biya ko tuetera dun, duruk Zion se Jerusalem ningi bitawoso mu bita saparuk mu, nu baluk, “Ani Assyria gomang motam nunguning te numi patawu se kuring kapa lagaram mu, koma memek tuekkowo,” maukko.
ISA 10:13 “Mu awuk, nu kuring kapa se balukaso: “'Ani am sinar kari, se aga ikia sinar mu te, se aga sokel te, sor sor nunga morem parusuwurem; ale nunga ali giem, ale nunga mel ningo ningo mu nongote gi saperem; ale kari nuar kaya biya ko sanamerem ale nunga king bibiya, nunga daiga kuwim ago, nunga parusuwu warem.
ISA 10:14 Kakirip inangnang singir, kuting ningi garuku kam, ani sor sor nunga mel ningo ningo ko agiting garukukasam; ale inangnang ko singir ningo ago waru sapara ale nagura se kakirip gi kam, ani sor sor nunga gi bolala la abowa ningi nunga awurem; bo ta inangnang iwita bingok nagurokko me terong, agi bo ta kuring paguk ale niaruk kikirukko me terong tala.'”
ISA 10:15 Awuk? Burir mu yam giris palaguk ale noko sokel mu, kari sapawoso mu ko sokel kiaram iwita ma baluk i? Agi mel tam isiso umu numi patawu se kari sapawoso mu mel yam ko am bitiruk i? Mena. Uwutatala kager ko tam mu, kager ko kari nu iluwoso umu me guruguso patawuso, agi kager ko tam umu kager kari umu kualala patawurukko me terong tala!
ISA 10:16 Bore te se, Kari Biya, Yawe Sokel Garagar mu, kuera ikes memek te Assyria ko kager kari alo, welang minan bibiya, mu nunga maguwurok se merang kituwura amonko. Ale ko mel ningo ningo, te numi patawuwoso, mu tama kuamili biya ningi menawurokko.
ISA 10:17 Nu kota mu Israel ko Nikim, se nu tama iwita bagarukko; nu kota nunga Kakirip Laili, se nu tama kuamili iwita kani se, day tom suanta wore ningi la, Assyria tam se mayang singir kore ago mu iwita kai maliluwurokko.
ISA 10:18 Kariimet bo kuera ikes ago maga kuena namoso iwita, ko giarum yawara yawara, se ko ali welang welang, mu ko ali lilim la ago maguwu saparukko.
ISA 10:19 Ale ko giarum tama kani maliluwuram mu ningi, tam gotek awilaya sanamiwasan mu suen mena se, kuriang gotek bo yam kau tutia saparukko terong.
ISA 10:20 Tom umu te mu, Israel kariimet motam gotek, se Jacob ko gue te me maga namaman bagasan mu, awiriya nunga bita maguwu lagaman mu nongote me loaga se lagamonko, bare nongomang motam lilim la, Yawe, Israel ko Kakirip Laili, mu te la ira sanami se lagamonko.
ISA 10:21 Kariimet motam gotek bo pelemonko, nuna Jacob ko gue te ko kariimet motam gotek mu, Kaem Sokel Garagar mu kote pelemon taimonko.
ISA 10:22 O Israel, nunguningta, nika kariimet mu langi saun iwita, kaura koma mena, bare ninga pelera taira mu, kariimet motam gotek awilaya pelemon taimonko. Noko tuetera ningo diram ko munan te nika magara kuenera mu maingkala balu beteram, se lom iwita tairuk ka tagirokko.
ISA 10:23 Nunguningta, aninga Kari Biya, Yawe Sokel Garagar, mu magara kuenera maingkala balu beteram se aniso mu, nika sor ali lilim awote bitiruk se kaparukkowo.
ISA 10:24 Bore te se, aninga Kari Biya, Yawe Sokel Garagar, iwita balso: “O aninga kariimet Zion bagasan mu, nina Assyria alo nunga me nguangaralko; nuna Egypt alo kiwem memek bitakasan iwita, bu ningarmon agi manga tam ningarmon, mu ko me nguangaralko.
ISA 10:25 Mu awuk, kam me maiyuk se aninga angamang magara nenenga ko mu menaruk, ale geraguk nuna nunga maguwurok silatarukkowo.”
ISA 10:26 Yawe Sokel Garagar, sor manga Oreb te masan mu te Midian arika nunga maguwuram iwita, wip te nunga batutumurokko; ale gagi gomang te sikir patawuram se ikup munan Egypt nungumik te aratam mu iwita, Assyria ikup memek tuokko.
ISA 10:27 Tom umu kaparuk se ikup nina nibiwinang te mu kututuwu waruk, ale ngasaru nedegetak te mu wirok kaparukkowo, mu awuk, nina noko ningo nuam ningi welang minan gemaral ale gopa palagalko.
ISA 10:28 Assyria kager giram Aiath iluwam; asele Migron wonong tuagu ningi aratam; kapa Mikmas wonong te ko melmasak awuram.
ISA 10:29 Lage koma duruk kulupik ningi mu kaoram nama duruk kia kaparam, ale mam, “Tirom imi mu ani Geba anirekko,” mam. Ramah wonong den tam ale uririkiram; se Saul ko wonong Gibeah mu nagu parasa saparam.
ISA 10:30 O Galim ko kariimet, saonga ko niaral airalko! O Laisa ko kariimet, sinar la bagaralko! O Anatot ko kariimet, Galim kuring ikialko!
ISA 10:31 Madmena ko kariimet nagu parasaman; se Gebim ko kariimet mu noge nungumik ko nagu nama yumuman.
ISA 10:32 Bare day umu te la mu, Nob wonong te kager sanamaruk ale duruk Zion ningi Jerusalem kuting patunguru tuokko.
ISA 10:33 Bare arigalko, Kari Biya, Yawe Sokel Garagar, ko sokel biya mu te tam kower iwita nunga kulukumurokko! Tam kalel bibiya mu nunga kaurok se kapa sapamonko, kalel ta wore nongorak kapa aliti nunga awurokko.
ISA 10:34 Nu giarum siriri biya wore mu burir te nunga kau warukko; nunga kari aora aora sokel ago mu, Lebanon ko tam aora aora kaura se kapa kam, nunga kaurok se kapa sapamonko.
ISA 11:1 Bare Jesse ko gue tutugur tam Miri bo supurok, ale tarigiruk, kower bitiruk ale nunguning kaparukko.
ISA 11:2 Se Yawe ko Bur nu kumik ago lilimaruk ale ikia sinar se kitigot ningo tuokko; ale kiti guruga ningo se sokel lilim mu tuokko; ale ikia ningo se kua Yawe bowa ningi la bagara ko munan ago tuokko.
ISA 11:3 Bore te se, nu kua Yawe bowa ningi bagara ko munan mu ko kua tui se lagarukko. Noko tuetera kam te mel bo guang ko, motam te arigiso agi due te, mu te me ira sanamaruk ale noko tuetera bitirukko.
ISA 11:4 Nu kariimet kituwura guat ali imi te bagasan mu noko munan ningo diram te nunga nungok burangarukko. Nu kuring te ali imi lilim memek arigokko; se kariimet memek alo mu nu balso uwutata memek tamonko.
ISA 11:5 Noko ningo diram ko munan mu guang iwita laulan te kaola la anirukko, ale ko den diram la karo tua ko munan umu guang te kaola ko mayang iwita te tagi kaola la gek kam anirukko.
ISA 11:6 Kausik diwang memek mu, sipsip ilak nunumi me gisan, bare kam mu te mu bagara suanta bagamonko; se leopard mu goat gotek ilak nunumi me gisan tala, bare kam mu te mu arerem la taga animonko; se koma suanta tala bulmakau gotek se lion ko gotek mu wete la no nungia se kuriang gotektek nongorak nunumi gimonko.
ISA 11:7 Bulmakau mu bear nongorak ningo la namon gimon, se nunga gotek alo mu yawarakala la nunumi ago taga animonko; se lion mu bulmakau sirsir naso iwitatala sirsir naukko.
ISA 11:8 Kuriang gotek mu, ararti memek ko mutim duap te kola gusi se, mutim ningi ko kuting am garukokko, bare memek bo me arigokko.
ISA 11:9 Mu awuk, yu gagi sor tam iwita, Yawe ko ikia ningo mu ali lilim ningi kariimet ago terong ma sapamonko; bore te se noko duruk laili awote mu yaman ikup bo me ta anirukko.
ISA 11:10 Tom umu te mu Jesse ko gue tutugur te tam bo dal ko gurek iwita tarigi sanamaruk, se sor saki arigimon, ale ninguru ari ko ikimonko tai bolala awumon se ko bagara kuwim mu nup biya nikim ago anirukko.
ISA 11:11 Ale aking tala, tom umu te Kari Biya ko kariimet motam gotek saki tala Assyria bagasan, se saki Egypt, se saki Pathros, se saki Cush, se saki Elam, se saki Shinar, se saki Hamath bagasan umu, se saki tual gotektek lang kaora koma worem kapara te bagasan umu nunga giokko.
ISA 11:12 Nu sor saki te ari ikimonko dal gurek umu patawu banguk, ale Israel ko kariimet sor umu koma koma nobowa naguman bagasan umu nunga gi ilu biguwurokko; ale Judah ko kariimet parasaman ale ali lilim namaman bagasan umu agotala nunga bolala awurokko.
ISA 11:13 Ephraim ko singi sange Judah kote mu menaruk, se Judah ko iki paguwura Ephraim kote mu bataga namamonko. Se udagi Ephraim Judah ilak uwuta nunumi me betemonko.
ISA 11:14 Nuna wete kager ko nunumi nuguting ilumon ale koma worem kapara te Philistia sor mu yam moa silati tamon; ale arerem la koma worem bausa te kariimet umu nunga melmasak gi sapamonko, nuna Edom se Moab se Amon ko kariimet nunga gi nobowa ningi nunga awumonko.
ISA 11:15 Se Yawe baluk se Egypt ko gagi kower ninim mu marakukko; ale yu Euphrates awote kuting sisupurok se marir kowar bo aora biya tairukko, se nu yu biya gurugok se kower gotektek 7 pela ko aratamon ale maraka namamonko; se kariimet nusuwik te sor marakam umu kiamon ale taimonko.
ISA 11:16 Nu uwutata ko kariimet motam gotek Assyria bagasan umu nunga lage biya bo, girakala bo paogam se Egypt beteman ale te taiman uwuta tala, paguk nungok se te pelemon Israel taimonko.
ISA 12:1 Ale tom bo taiwoso umu te, ni wur ilup ale balu: “O Yawe, ani nika nip patawusam! Nunguningta, ni ani ago ko gemang magaram, bare aitak mu mena; nika gemang magara kua kaparam se ni ani amilmil aisem.
ISA 12:2 Arigalko, Kaem mu aninga Sangaru ta Kari! Ani nu te la ira sanamasam ale me nguangasam.”
ISA 12:3 Tom umu kaparuk se, nina amilmil biya ningi Yawe ninga sangaru tam ko munan umu, yu laiwa kam laiwoso umu utu nalko.
ISA 12:4 Ale tom umu te, nina wur te iluwal, ale mal: “Yawe amilmil tualko, nup biya patawuralko! Se sor saki ko kariimet nu munan ana nago ko beteram mu ari ko ikimonko! Ale wetang te balal, bo bo nu iwita mena, nu kota suanta!
ISA 12:5 Yawe ko wur iluwalko, mu awuk, nu kiwem ningo duap duap beteram, se kiwem umu ko balal se ali lilim la ikiokko.
ISA 12:6 O Zion ko kariimet, amilmil te, sail te airal niaralko, mu awuk, Israel ko Kakirip Laili mu sokel duap duap te nenenga ningi kiwemaso!”
ISA 13:1 Imi ikup Babylon arigokko wore ko den, Amoz namar Isaiah kote tairam se ari ikiam.
ISA 13:2 “Duruk motongar kuting kalel biya wetang aniso umu te, dal gurek bo baongal, ale nunga aural tagiral se taimon, ale wonong kuring bibiya umu ningi utu utu nagumonko.
ISA 13:3 Ani Yawe aga kakirip nunga atumukirem, nuna aninga kager kari nanasin alo, ani maingkala nunga kiti gurugem se aninga angamang memek wetang sapamonko bagasan.”
ISA 13:4 Kutek mal ale kariimet motam biya bo ko nirung iwita duruk te wore, ikialko! Sor sor kager ko tai numi kuting iluwa ko niara aira iwita, owore ikialko! Yawe Sokel Garagar mu kager ko noko kager kari nunga ilu biguwuwoso.
ISA 13:5 Nuna ali sor awar bibiya se nuwi sang ko wore tai gilingiman, Yawe melmasak singir biya te maguwurokko ko gomang magara imi ago utu naguram.
ISA 13:6 Nguangara ago niaral airalko, mu awuk, magara kuenera ko tom, Yawe Sokel Garagar mu ko balam, mu tai pingiaram.
ISA 13:7 Bore te se, kariimet suen la nungumik sokel menaruk ale nongomang motam parasarukko.
ISA 13:8 Nguangara ko yaman mu imet kuriang iluwokko yaman ira kam nunga iramurokko; nongoma motam geraga saparuk se nungumik mone barasukko.
ISA 13:9 Sinar talko, Yawe ko day tom taiwoso, te ali sor gomang gurugok ale memek bitawara alo te nunga menawurokko. Tom umu tom bo guyak mena, noko gomang memek ago lilim taiwoso.
ISA 13:10 Nunguningkiri, baras se mel duap duap taiti gomang te, mu me nikim kapamonkowo; worem mu motam tirom iluwok se sige mu nikim me kaparukkowo.
ISA 13:11 “Ani Yawe, ani ali sor nunga kasa memek, se nunga bita paguwura, koma memek nungarikko. Ani nunumi patawura alo se kariimet nunumi nokokosa mosan ale saki alo mel yam ko nunga betesan mu nunga menawurikko.
ISA 13:12 Ani kariimet uwuta nunga bitirik se, gold yawara nunguning kupu laga suanta ilagala diram ari kam, suanta ilagala arigimonko.
ISA 13:13 Bore te se, ani Yawe Sokel Garagar, aga angamang magara memek tom umu te tama ko kaparukko mu, taiti gomang lilim sisiwurek, se ali mu wanara ko kaparuk ale duap barakukko.
ISA 13:14 Ale giarum ko diya nguangara ago, agi sipsip kotam mena iwita, nagu parasa nunga kariimet ningi, se nunga ali te pila pila namamonko.
ISA 13:15 Awiriya nunga ilumon, mu gatu te nunga atumu kuawumon se kuemonko; awiriya nunga ilu talipasan, mu batir te nunga momon se kuemonko.
ISA 13:16 Nunga kuriang mimili alo mu, nungarkiwomon se munan memek biya wore te nunga betemon se kuemonko; nunga kawam ningi melmasak mu gi sapamon ale nunga imet alo mu, munan memek nungumik te betemonko.
ISA 13:17 “Arigalko! ani Medes alo nongomang patawurik se Babylon alo nunga maguwumonko, Medes alo mu, silver ko nongomang me barasoso, se nomotam gold te me aniso.
ISA 13:18 Nunga daga wol te kari kulak nunga menawumonko; nuna kuriang mimili bo ta nomotam la me nungarkamonko, agi kuriang garuk bo me ta betemon se namarukko, mena.”
ISA 13:19 Babylon wonong bala yam ningo, Chaldea kariimet nunga nikim nunup biya te kapawara ko wonong, bare Kaem Sodom se Gomorrah wonong nunga maliluwuram iwita, nunga menawurokko.
ISA 13:20 Kariimet bo sor umu te bagarukko me terong, gue luan udagi bo me ta te bagamonko terong tala; Arab arika nunga sel umu te tagi bagamonko me terong tala, sipsip bitua kari umu te nunga sipsip inang nungarmonko me terong tala.
ISA 13:21 Bare sor garagarayam ko mel duap duap memek umu la kuwim tamon, ale kawam digo tugu muruwumonko; tirom ko inangnang mel se mel diwang mu la binga nagu nama taiwomonko.
ISA 13:22 Hyena se jackal diwang mu kawam bibiya papak mam kaparam umu ningi se, duap karo gurungumu nguruk nguruk geragamonko. Babylon ko tom umu pingiaram, ko day tom te memek arigokko mu kumikaram.
ISA 14:1 Bare Yawe Jacob gomang motam tuokko; ale ko kariimet Israel akingtala nunga atumukirok, ale nunga gi nunga ali te nunga awurokko. Se kariimet iwareng mu tai nongorak soramon, ale nongorak biguwu bagamonko.
ISA 14:2 Se sor saki ko kariimet alo Israel kariimet nunga gi nobowa ningi nunga ura kariimet ko nunga beteman mu, aking nunga gi, nongorak pila tai, nunga wonong nuam Yawe nungaram umu te nunga awumon, asele aking Israel alo mu sor saki ko kariimet umu nunga gi, nobowa ningi nunga ura kariimet ko nunga awumonko.
ISA 14:3 Se day tom Yawe, nina ikup yaman memek ningi bagaman mu ninga sangaru giok se nesusuru dirmauk,
ISA 14:4 mu nina Babylon ko king nisiwik sapa tual, ale iwita balalko: “Arigalko! Kakirip tamatama daongawaram mu aitak mena! Arigalko! Nago ko memek bitawaram mu tai sanamaram!
ISA 14:5 Yawe kari bibiya nunup ago memek mu, nunga nosokel menawuram, ale nunup bibiya mu kututuwu waram.
ISA 14:6 Nuna nunup bibiya mu te sanamikasan ale nongomang memek te kariimet nunga maguwura mu, nonoman sapara mena, nuna nongomang memek te sor saki nunga gi nobowa nunga tugukasan, ale ninguru nunga maguwu silatikasan.
ISA 14:7 Bare aitak mu, ali lilim la gomang kua kaparam ale malin kauram; aira wur ngata nirung barasukko tom.
ISA 14:8 O Babylon, nika dagula sumu, kariimet la me ko amilmilasan, bare Lebanon ko tam aora aora mu karogola amilmilasan, ale balsan: 'Aitak ni dagulu parasarem, mu tam kaura kari bo taimon ale ana me nanga kaumonkowo!'
ISA 14:9 “Kariimet kuera nunga nuguwim umu, nika taira mu ko loaga se bala nirung biya bitawoso; nu ali sor ko kari bibiya se king alo kua namaman umu nunga nodora umu nunga kiti guruguso, se sinar la nika taira umu ko nomotam bitawasan.
ISA 14:10 Nuna suen la nuguring bolala ka manarmon, 'Ni betela, ana nasokel menaram iwita tala, ni sokel menaram se ana iwita tala aratem.
ISA 14:11 Babylon, nika kalel biya tarigira mu suen la, kuera mateng sor imi te tai kapa saparam, ka guitar se kulele nirung yawara mu ago tala. Ka anira kuwim mu yes kakang ago terong mam, se yes kakang memek mu yamel te ka ira kam, kimik ago terong mam.'
ISA 14:12 “O tiromola ukira duap ko baras nikim garagar, ni sor saki nunga menawuwara ko kakirip, ni taiti kuali wore aguwaya ka bataguru sapaman se tai dagulem wore arik ale ko ikiko!
ISA 14:13 Ni keta nimi manarukasam, ale makasam, 'Ani taiti gomang te kalel biya tarigirik, ale Kaem ko baras nunga kia saparikko. Ale duruk kalel biya koma north, kaem arika te ilu biguwusan, mu te aga daiga kuwim bitirikko,' makasam.
ISA 14:14 'Ani taiti nuwi suen la nunga kia saparik ale kualala biya, nongorak aimi bitirik ale Kaem Kalel Tawun mu iwita bagarikko,' makasam.
ISA 14:15 Bare mena, Yawe ni kerak kapa kariimet kuera nunga nuguwim ningi ka beteram, yam mutim umu nukum te biya ka beteram.
ISA 14:16 “Se awiriya karkasan mu karki kuawu se esemon: 'Agi kakirip ewerta ali lilim sisiwukaso se kingdom saki urirkikasan, mu mena agila?
ISA 14:17 Ale ali sor maguwu silati gomang gurugu sor yam ko bitakaso, ale wonong wonong parusuwu silati nunga talipikaso, mu mena agila? Ale me ta nunga bita tokaso se nunga wonong wonong te me pilakasan. Agi imi kakirip bo kilitik agila?'
ISA 14:18 Sor saki ko king suen la kueman mu, nunga ali motam nongoma nongoma te, munan te nunup ago nunga mutim tuguman.
ISA 14:19 Bare ni mu, munan te mutim me ka tuguman, mena, yam ngual kasik sor yam te, kager kari batir te kua iwiwasan mu nongorak, manga gogong du biya mu ningi ka sapaman se, nunga kulupik ningi aniwasam; se kariimet namasan taisan mu, ni mel bo yam iwita ka ira kalakumu nama taisan.
ISA 14:20 Ni mu, king saki iwita me ka mutim tugumonko, mu awuk, ni ka ali sor maguwurem, ale ka kariimet nunga morem se kueman. Kakirip uwuta ko kuriang gue mu, nunup engam menara biya menarukko.
ISA 14:21 Nunga nonet nonongotak nunga memek koma, nunga kuriang imas te nunga mora se kuera ko kuwim bo nunguru beteralko! Nungarkiwaral se me ta barasu sanamamon ale ali tamon, ale ali lilim te wonong kalo kalo sor me eremonko!”
ISA 14:22 “Mu ani memek nungarikkowo!” Yawe Sokel Garagar mu uwuta balso. “Ani Babylon ko kariimet gue suen la, se ko anapeya mel suen la, se ko nup engam menawura biya menawu saparikko.
ISA 14:23 “Ani nunga sor wonong umu gurugek se yu lom ko sor aruk, se yu lom ko inangnang kuwim umu tamonko. Ale magara kuenera memek ko munan mu, suing iwita te nu sarumu saparikko.” Yawe Sokel Garagar mu uwuta balso.
ISA 14:24 Yawe Sokel Garagar mu ko den aora biya kaolam, ale mam: “Den ani balem imi mu, uwutata aratukko; ikia ani kalem imi mu, uwutata sanamaram.
ISA 14:25 Ani Assyria sor ko kager kari aga ali ira muruman mu, nunga ita parusuwurek, ale aga duruk awote bagasan mu, nunga gi warik ale asiwik te nunga irekko. Noko ngasaru memek aninga kariimet nodogotak te mu kututuwu warik, ale ikup nubiwinang te mu gi warikko.”
ISA 14:26 Yawe munan imi ali lilim la ko nunguru beteram; noko kuting, sor suen la te nanamara nungarukko mu, yam guyak la aniso.
ISA 14:27 Nunguningta, Yawe Sokel Garagar mu ko ikia uwuta kaolam mu, awiri noko ikia umu gurugokko terong? Noko kuting uwuta, sinar la aniso mu, awiri kuting siruwurokko terong?
ISA 14:28 Yia tom king Ahaz te kueram umu te, den aora bo iwita wetangaram:
ISA 14:29 Philistia, ni kager ko tam, te ka moman se tam umu kelagam umu ko, me ta amilmilerko! Mu awuk, tam umu mu mot kueram iwita, bare ko kuwim te mu, mot bo memek nunguningkiri mu bilangarukko; noko arata mu inangnang belelagam sasa ningi baga aratu kam aratukko.
ISA 14:30 Se kituwura guat, nungumik mel mena alo mu, ani nunga sinar taik se no nungia se ningo la, nongomang lila te bagamon, bare karak biya te, ka kariimet nuamur bagasan mu nunga menawurek se bo ta marak me bagarukko.”
ISA 14:31 O Philistia kariimet, ni awiriya wonong korang ko murum kuwim te bagasam agi, ni awiriya wonong tuagu ningi bagasam mu, mo nierko. Nina suen la nguanga barowara malko, mu awuk, koma north umu te, kager memek bo tama bur iwita barasam ale gek am la arerem la taiwoso.
ISA 14:32 Se taling kari taimon esemon, mu den koma awuk nunga maonal i? Mu iwita nunga maonalko: “Yawe kota Zion nungam burangaram se gek mam, se ko kariimet maga kuena lagaman mu, ningi ningo la bitua aora te bagamonko.”
ISA 15:1 Moab sor ko den tairam. Moab ko wonong ilagala, Ar se Kir, mu tirom suanta wore te la memek taman!
ISA 15:2 Se Moab lilim se ko wonong biya Dibon ko kariimet, nunga temple se kagin kuwim mu te nama tarigi tarigi mo nia se, munan wonong Nebo se Medeba nungumik te aratam mu agotala ko mo niakasan. Nuna suen la mo nia se, nusupuling nomone se nosomone turutuwu warukasan.
ISA 15:3 Ale melmasak batuwutukam mu nagukasan, ale kawam gul te, wonong kower lage se biguwura kuwim te mu, am niara ma la sor tam.
ISA 15:4 Wonong Hesbon se Eleale nunga niara ma ko nirung mu namakaso se Jahaz kariimet ikikasan; ale bore te se, Moab ko kager kari aora aora mu, nia urirkikasan ale nungumik gawa kapa saparam.
ISA 15:5 Ani Moab ko angamang motam ninguru batagoso; mu awuk, ko kariimet wonong beteman ale naguman Zoar se Eklat-Selisia namaman. Nuna Luhit tarigi se agi, Horonaim ko lage karo se agi, wore am mo nia se la namakasan.
ISA 15:6 Nimrim ko yu mu maraka sapaman, se sirsir bo marak me aniso; tam, sirsir, mayang mel bo ta marak me aniso, mena biya.
ISA 15:7 Bore te se, nunga na inang mel mel gi tuguman ale, sor Wadi tam ago masan mu kia kia namakasan.
ISA 15:8 Nunga niara ma mu, sor Moab ago lilimaram; nunga ma niara ko nirung mu namawaram Eglaim se Beer Elim tam se iki sapaman.
ISA 15:9 Dibon ko yu suen la mu gue ago terong maman; bare Yawe balso, “Dibon yam bo karogo la ikup tuiwirikkowo. Moab kariimet naguman mu ta se kariimet nuamur gotek am nunga ali te bagaman mu, lion kore te memek to sapamonkowo.”
ISA 16:1 Bore te se, sipsip anumang suguri te mu gial ale, Sela beteral nama sor garagarayam mu kiaral, ale ali kotam, Jerusalem, ko duruk Zion te bagoso, umu tualko.
ISA 16:2 Se kariari namaman mu, iwita Judah nunga manarukasan: “Moab alo mu, inangnang nunga singir parusuwusan se nagu binga namasan iwita, yu Arnon bataguru koma sang ko kapawasan.
ISA 16:3 Nengemang nangaral ale anananga saongalko, nengemang motam nangaral ale kager memek ningi nanga bataguru talko. Ana wonong kawam digo beteman ale naguwasan mu, nanga kaluwural, ale me wetang nanga saparalko.
ISA 16:4 Moab kariimet yumu geragawasan owore nunga gi bowa nunga tugumko; memek nunga maguwuwoso wore ko nunga kaluwurko.” Moab, ikiko! Ikup yaman giwerem mu aitak menarukkowo! Awiriya nika maguwu silatiwaram mu nika ali awote me bagarukkowo!
ISA 16:5 Ale tom umu te, David ko gue te, maro lila ko king bo aratuk ale, maro lila ko daiga kuwim mu te daigokko; nu diram la, munan ningo diram ko munan te, kariimet nunga bituokko.
ISA 16:6 Ana Moab ko numi kokosa mora ko munan, se supuling lagara numi patawura, mu ana ko ikiman; bare noko numi patawura munan mu, kumik nunguning bo mena.
ISA 16:7 Bore te se, Moab se ko kariimet awiriya, suen la Moab ko yam niamon mamonko; nunga tam waen muguri merang, Kir Heres wonong te dia gi no lagaman mu ko nungamin tairuk se, yam niamonko.
ISA 16:8 Hesbon se Sibma ko waen ningam mu, yam maraka sapaman; sor saki ko kari supuling alo waen ningam umu, batutumu ira kalakumu maguwu sapaman; girakala waen ningam umu, nama Jazer tam, ale parasaram nama sor garagarayam mu tam, ale eng nama Dead Sea atumukiram, bare aitak mena.
ISA 16:9 Bore te se, ani Jazer nia mowoso uwuta tala, Sibma ko waen ningam ko, masam niasam. O Hesbon, O Eleale, aninga amononge yu nenenga ko ninguru laiso, mu awuk, nenenga waen ningam yopara ko amilmil mu mena saparam.
ISA 16:10 Amilmil ngata nirung yawara mu, aitak ninga ningam ali bita saparam; ninga waen ningam ningi amilmil wur mu, bataga namaram. Kariimet bo waen muguri ira parusuwuso ale ko yu me gi langiwoso, mena, ko amilmil aira nirung mu menaram ale sor kutek ma saparam.
ISA 16:11 Bore te se, aninga angamang motam ningi mu, Moab ko niara ma biya nunguningkiri, ale Kir Heres ko, aga naur kituwura, batir gotek batoga tam.
ISA 16:12 Se Moab sangam taukko i maso, ale ko kagin kuwim biya mu te namoso, bare mena, sokel engam mena saposo; nu ko temple ningi guranek ko namoso, bare nunguning bo ta me arigiso, mena.
ISA 16:13 Munan imi ko den mu, Yawe giram ale Moab ko maingkala balu beteram.
ISA 16:14 Bare aitak mu, Yawe Moab ko iwita balso: “Ura kari bo, ura tom tusan se tom ari ari ura to lagoso iwitatala, tom aitakta imi nama yia 3 mu buring ko mu, Moab ko nup biya, ko kariimet mugum ago biya, te numi patawu lagoso, mu paranga namamonko. Se awilaya gotek diram bagamonko, bare nungumik nosokel mena lagamonko.”
ISA 17:1 Imi Damascus ko den tairam. “Ikialko, Aram ko wonong biya Damascus mu, uragi wonong iwita me anirokkowo, kilikilik papak mauk ale marok iwita anirokko.
ISA 17:2 Aram, Aroer ko wonong gotektek umu, kariimet bita sapamon se, bo ta me te bagarukkowo. Sipsip mel kuwim umu tamon ale te ningo la kutek ma bagamonko.”
ISA 17:3 Yawe Sokel Garagar mu iwita balso: “Ephraim ko wonong gotektek, nunga kar gek am ago, parasa kapa sapamonko; se Damascus ko sokel biya mu menarukko; se Aram ko kariimet mu bune gotek baga se, Israel ko kariimet nunup mena bagasan iwita bagamonko.
ISA 17:4 “Tom umu kaparuk mu, Jacob ko nup biya nikim ago mu, motam kueruk kaparukkowo; kumik minan ago biya mu, menaruk nama bilik gotek arukkowo.
ISA 17:5 Nu ningam bo, kotam ningi na inang gi saposo se buruwuraso iwita, bagarukkowo. Agi Rephaim ko sor wolong te, inang muguri gia kari, inang muguri bataguru gi saposo se, aking kari bo tala molak te arataso, ale nuamur kaposo aniso mu yam gi kutuwuso, se ningam ipi biya aniso iwita, bagarukkowo.
ISA 17:6 Bare inang muguri sang mu yam anirokkowo, olive tam muguri iruwusan se kaposo, bare muguri ilagala agi ilagala suan, kower kualala bibiya mu te yam anisan, iwitatala, agi kower muguri suen biya ago mu iruwu sapasan se muguri 4 agi 5 iwita yam kekawasan, iwita kowo.” Yawe, Israel ko Kaem mu, uwuta balso.
ISA 17:7 Tom umu te mu, kariimet giris palagamon ale, Israel ko Kakirip Laili, nunga nungam mu, ari ko ikimonko.
ISA 17:8 Nunga altar nuguting te nungurman mu te me ira sanamamon agi, nunga kaem kawel imet Asherah kote me loagamon agi, ko altar kaloman mu te, mel siring yawara mu te, me tama bita tumonko.
ISA 17:9 Tom umu kaparuk mu, Israel ko wonong bibiya kar aora aora ago mu, nu kota nung, girakala Hivi kariimet se Amor kariimet nunga moram parusuwuram se nunga sor ipiram ale magaram kueneram, iwitatala noko wonong bibiya mu animonkowo.
ISA 17:10 Mu awuk, ni nika Sangaru Ta ko Kaem, mu ko kamili saparam; nu nika Manga Gek am, se nika kar aora mu, ni ko kamin me ares mam. Bore te se, ni ta tam ningo ningo agup agi, sor saki nunga tam kower batutumur ale nunga kaem kawel alo nunup sapara agup,
ISA 17:11 se day suanta nung te la bitarsam se aragoso agi, day suanta te agusam mu te la miri beteso aragoso ale tamaso, ale wakala warso, bare ko nunguning bo ta me arikkowo, mu awuk, ni keta mu kuera ikes yaman memek ko tom ningi bagerkowo.
ISA 17:12 Sor saki saki nunga nirung ikialko, nunga nirung mu gagi kelaga kam! Nunga kariimet nunga nirung ngata ikialko, nunga nirung mu, yu soraga ale nirung kapa kam!
ISA 17:13 Sor singir biya nunga nirung mu, yu lom bibiya sokel ago soraga kam, bare tom Yawe alis nungarso, mu nuna awar biya nagu nama gilingisan, motongar kuting awote, daula marok kulikuling se kupkup itugu waru kam, nu nunga itugu warso.
ISA 17:14 Bainga tirom mu, nuna nguangara nangarsan, bare ukiso tiromola mu, mena namasan. Munan uwuta mu kakirip awiriya taisan ale nanga maguwusan, ale nanga melmasak gi ago namasan, owore nungumik te arataso.
ISA 18:1 O ali sor, dal bibiya te nirung kapa kapa, Cush ko yu luan kia nama taiwara ko sor wonong,
ISA 18:2 taling kari nunga betesam, se mel papyrus masan, ko ariga yu ko yem kuting iwita, mu sikipi laga, dal ulal biya bo iwita, awote araga dagisan ale yu awote namasan. Namaralko, nina taling kari alo; namaral ale kariimet maiya maiya, nungumik palepalengam, sor suen biya nunga nguangawara, sokel ago kager te giriwara, nunga sor wonong yu luan suen biya ago, node iluwalko.
ISA 18:3 Nina sor suen la ali imi lilim te bagasan, tom kausa bo dal gurek iwita duruk te bangarmon mu, nina arigalko! Ale biugel niaruk se ikial mu, nina te sinararalko!
ISA 18:4 Ikialko, Yawe iwita aga maonam: “Kakirip bo inang garukaso taiso se kutek maso ale ari se, worem ko sokel kaposo mu ko iki gurugu se, tuwik ilu biguwuso mu ari lagoso iwitata, ani aga bagara kuwim te kutek maem ale mel ninguru ari gurugu lagasam.” Nu uwutata aga maonam.
ISA 18:5 Se iwita ikialko, waen nunguning muguri garukaso nama yopaso uwuta tala, kager memek mu tai pingiaram. Se tom umutang te diram, kower maiyam namaram umu, noko batir te nunguning karogo batutumurok se kaparukko.
ISA 18:6 Uwuta nunga waru awurok, se duruk kulupik ko inangnang, mel iwiwara nowara mu, se giarum ko mel diwang taimon ale nunga namonko; worem kam te inangnang mel mu, borta nunga inang ko no se lagamonko, se tuwik marir kam ningi mu, giarum ko mel diwang mu, borta tala nunga inang ko no se lagamonkowo.
ISA 18:7 Ale tom umu te mu, kariimet maiya maiya, nungumik palepalengam, sor suen biya nunga nguangawara, sor sokel ago kager te giriwara, nunga sor wonong yu luan suen biya ago umu, nuguting munan mu Yawe Sokel Garagar kote ago taimonkowo. Duruk Zion, wonong Yawe Sokel Garagar ko Nup biya ago umu, kua bowa nagura ko nuguting munan umu kote ago taimonkowo.
ISA 19:1 Imi Egypt ko den tairam. Arigalko! Yawe taiti nuwi awote daigam ale koma Egypt tuam ale taiwoso. Egypt ko kaem kawel nunga kuar suen la arigiman ale wanara ko kapasan, se Egypt ko kariimet arigiman ale nongomang motam ninguru dung dung maso.
ISA 19:2 Kari Biya, nu Yawe Sokel Garagar, nu iwita balam: “Ani balik se Egypt kota kota numi ago daong kager bitirukko: ko launuria gue suan nunumi momonkowo, ko tiran yawara bo barasuk, ko bo ilak numi kore batagukkowo, ko wonong tuagu bo barasuk, ko wonong tuagu bo ilak barimarukkowo, ko kingdom bo barasuk, ko kingdom bo ilak kager bitirukkowo.
ISA 19:3 Se Egypt kariimet alo nongomang motam sokel mena saparukko. Ani nunga ikia ngualawu saparik se anapeya betemonko ikia kaloman mu me ta betemonko. Bore te se, nuna saonga ko, nunga kaem kawel nunga isarmon agi, wit mairap nongorak munakawara alo mu nongote saonga ko namamon agi, kariimet kuera nunga karirigum nongorak munakawara alo mu, nongote namamon agi, marir kari alo sangam ko nunga isarmonkowo, bare mel bo ningo me arigimonkowo.
ISA 19:4 Ani Egypt ko kariimet mu, king bo memek biya alis kemerereng se daong memek ago, mu bowa ningi nunga awurek se nu nunga bituokkowo.” Yawe uwuta balam.
ISA 19:5 Yu biya mu maraka saparuk se gamung biya mu sokelel la anirokkowo.
ISA 19:6 Sirsir se ereke mel yu duap te mu, iwimon marakamon ale, yu ko kower namara taira mu, siring kapamonkowo.
ISA 19:7 Yu Nile kuring ko se, yu luan kaora, yem melmasak mu karogotala ko. Ningam mel yu Nile duap te asurman mu, maraka sapamon se, daula itugu waruk se mena namamonko.
ISA 19:8 Se wal tata kari alo, se aul sapara kari alo, se pote sapara kari alo mu, nongomang motam bataguk se niamon mamonko.
ISA 19:9 Se guang yamel nunga ko ura kariimet suen la nongomang motam mu ninguru batagukko; yamel guang te nunga ko tam nulis ngaura ko ura kariimet mu ta se, tam nulis umu yamel guang ko birira nunga ko ura kariimet, mu koma suanta, mu awuk, guang yamel te nunga ko mel mu maraka saparam.
ISA 19:10 Nuna ta se ura manga tata ko kariimet suen la mu dagulu parasamonko.
ISA 19:11 Zoan ko kari dom alo mu yam kari ngualara la; Pharaoh ko kari sinar alo mu kiti guruga ngualara sipira mu betesan. Ikialko. Nina awuk ta ikisan ale Pharaoh manorsan, ale masan, “Ani mu sinar kari alo nunga bo, se ani girakala ko king alo nunga gue te tairem,” ma balsan?
ISA 19:12 Pharaoh, ikiko, aitak nika kari sinar alo nung, apalak bagasan? Nunga manaru se, nuna terong agi mu, Yawe Sokel Garagar, ko ikia Egypt te maguwurokko kaolam owore, nika kasurmon se ari ikiko.
ISA 19:13 Zoan ko dom kari alo mu ngualara sipira, se Memfis ko kari supuling alo mu dalela muruwuman; Egypt ko kari nukuri nunguningkiri, kariimet lilim nunga giwara mu, Egypt lilim sapaman se dagulam.
ISA 19:14 Yawe nu ngualara sipira ko marak memek mu nungumik te beteram; nuna uwuta beteman se Egypt ko ura mel suen la yam maga saparam, ale yu aora nana ngualara kari bo, kota ko kapara ningi dagulu barasu kam, bagoso.
ISA 19:15 Awiriya bo Egypt ningi, nup ago ta, nup mena ta, biya agi gotek ta, bare mel bo ta bitirukko yam me terong nunguningkiri.
ISA 19:16 Tom umu te mu, Egypt alo mu imet kuriang nosokel mena iwita bagamonko. Nuna Yawe Sokel Garagar ko kuting daong ko patawuram umu, arigimon ale nguanga barowara mamonko.
ISA 19:17 Yawe aguwaya nungumik te bitirukko mu maingkala balam se ikiman, bore te se Egypt mu Judah ko ninguru nguangarukko. Ale nup la iki se mu, ninguru barowara maukko.
ISA 19:18 Ale tom umu te mu, Egypt ko wonong 5 pela mu, Yawe Sokel Garagar bowa ningi bagamonko den kalomon, ale Canaan den te Yawe ko kagin munan nungamili nuguring te anirukko. Wonong umu nunga bo mu, balmon Worem ko Wonong mamonko.
ISA 19:19 Ale tom umu te mu, Yawe ko altar bo Egypt sor lilim ningi kalomon, ale manga biya bo, Yawe ko nup te, Egypt lilim ko sor ali te nama menaram umu te, bangaru betemon se anirukko.
ISA 19:20 Se mel ilagala umu, te kariimet nungamin ares maukko, Yawe Sokel Garagar umu ko kausa iwita Egypt sor te anirukko. Se tom awiriya bo, kariimet umu nunga maguwurok mu, nuna Yawe kote aimon se nu nunga saonga bo bitiruk se tairuk nunga bataguru giokko.
ISA 19:21 Ale tom umutang te, Yawe kota numi wetang saparuk se, Egypt kariimet ari ko ikimon ale, nup patawu se tama bita tui se nuguting munan tumonko. Nuna munan sang Yawe ilak balu arurumon ale karo tumonko.
ISA 19:22 Yawe ikup yaman Egypt nungarukko; ikup nungaruk ale aking nunga sangaru giokko. Nuna ari ikimon ale Yawe kote niamon se, nu nunga niara umu ikiok, ale nunga sangaru giokko.
ISA 19:23 Ale tom umu te mu, lage biya bo Egypt nama Assyria aratukko. Se Egypt alo nama Assyria aratamon se, Assyria alo tai Egypt aratamonko. Ale Egypt alo se, Assyria alo nunumi nuguting iluwa la Yawe kagin tumonko.
ISA 19:24 Ale tom umu te mu, Israel mu Egypt se Assyria nunga atumukira sanamaruk se, nuna marak ningo tagi ali imi lilim awote betemonko.
ISA 19:25 Mu awuk, Yawe Sokel Garagar mu marak nungaru se baluk, “Egypt, aninga kariimet, ani marak kisisam; Assyria, aninga agiting kiwol, betela marak kisisam; se Israel, aninga angama pasarang, ni betela ani marak kisisam.”
JOE 1:1 Imi Yawe ko den Pethuel ko kuriang Joel tuam se Joel balam.
JOE 1:2 Den ewere ikialko! Nina kari supuling alo, se nina suen la ali sor imi te bagasan mu ikialko! Kiwem i bo iwita nenenga tom te agi ninga nenet nenengetak nunga tom te aratam e?
JOE 1:3 Nina ninga kuriang alo nunga maonal, se nuna betela nunga kuriang alo nunga manarmon, se nuna betela nunga kuriang gue luan udagi mu iwita nunga manarmonko:
JOE 1:4 Locust numi birira la bengeman tai sor taman, ale motam giram mu tam gawa gurek se sirsir mel nowa bitawakaso mu, aking motam kowom kaora mu aking no karogo nama bitawakaso mu, aking motam bo nukum kitira taira mu eng am menawu saparam.
JOE 1:5 Barasalko! Nina yu naman ale nguala sipawasan mu se waen nana ko kari, ningimik ko niaralko! Mu awuk, waen iru nunga ko lage kuring aitak sisiram, se udagi waen bo iru me nalko.
JOE 1:6 Wonong bo lilim ko kariimet iwita aninga sor imi ira baguman, nuna sokel ago, se nunga kaura ko me terong; nogore nuguring mu lion kore kuring wuli karogo wore iwita.
JOE 1:7 Se aga tam waen maguwuman silataman, ale aga tam fig mu guang wasi ago namaman se luan kower sirarmam ale aniso.
JOE 1:8 Ninimi karur tugumal ale imet kulak luan ilu beteman se ko kari kulak la kueso se niaso maso iwita, mal niaralko.
JOE 1:9 Inang mu se yu waen karogo tai Yawe ko temple ningi munan tuiwara mu aitak me karogo tai tusan; se priest alo Yawe ko temple ningi ura towara mu nia mo se anisan.
JOE 1:10 Ningam ko ali maga saparam, se ali marakam. Se inang muguri maga saparam, se tam waen karogo la maraka saparam, se olive oil iru nunga ko mu ikup biya.
JOE 1:11 Nina ningam betera ko kari alo, ninga ningam mel ko nengemang batagukko! Se nina waen aguwa ale bitua nunga ko kari alo, nina betela nengemang bataguk se mal niaralko, mu awuk, wheat se barley se na inang mel suen la maga saparam.
JOE 1:12 Tam waen se tam fig maraka sapaman; se tam pomegranate, tam date se tam apple, se tam suen la inang ko nasan, mu am maraka sapaman. Se amilmil suen la kapa saparam.
JOE 1:13 Priest alo, nina ningimik karur tugumal ale mal niaralko; nina noko altar ko ura betera ko kari, nengemang ninguru batagukko. Nina aninga Kaem ko ura kari, guang karur ago nagural ale tairal nebugura kulukal ale tirom kowarkalal wosenga se lagaralko, mu awuk, inang muguri se yu waen mel Yawe te munan tua ko mu mena tala.
JOE 1:14 Kari supuling se kariimet suen la ali imi te bagasan mu nunga aural se Yawe nenenga Kaem ko temple laili ningi tai sapamon se kariimet lilim ago inang kaolal ale Yawe kote nia wosengalko.
JOE 1:15 Yawe ko tom balam mu tai pingi aram! Sinar talko! Tom mu ikup ko tom, magara kuenera biya Sokel Garagar mu kuting te ariginakko.
JOE 1:16 Na inang ko lage bataga saparam ewere me arigisan e? Amilmil yawara anananga Kaem ko temple ningi mu mena namaram mu me arigisan e?
JOE 1:17 Inang muguri mu ali ningi maraka namaman; se inang awuk wore nunguning kaparuk se gi inang kawam tugunakko? Mena se, inang ko kawam mu nabiring tuman.
JOE 1:18 Bulmakau sirsir ito namonko wore mena se, nia maguwu gilingisan ale nama bola tai pala masan, wore ikialko! Se sipsip agotala maga kuena gilingisan.
JOE 1:19 O Yawe, ani aira nikate betesam, mu awuk, sirsir mel se tam mel suen la mu tama kani saparam.
JOE 1:20 Uwutatala, anapeya mel aolak ilu nama taiwasan, biya ta, gotek ta, mu nikate nia gilingisan, mu awuk, yu mel nuna nowara mu maraka sapaman.
JOE 2:1 Duruk Zion awote trumpet itugumalko; aninga duruk laili mu awote nirung mu te kariimet sinar nungaralko. Yawe ko tom balman mu aitak tai pingi aram se nina suen la ali imi te bagasan mu ko sinar talko!
JOE 2:2 Tom mu tairuk mu taiti nuwi kaetam ko tiromorom duruk ira saparuk ale sor taukko; Kaem ko gomang magara ko kager, kariimet bo girakala se udagi me arigokko, mu tairuk ale sor ninguru ira saparukko.
JOE 2:3 Kager mu me taira la, mu sor ko ariga ningam Eden iwita arikko; bare kam kager mu aolak iluso mu, tama iwita mel kasik biya koma te aniso mu kai saposo; se kager mu aolak ilu namoso se buring ko mu, sor kani malilaram iwita arikko; mel bo ta am ari betemonko mu mena.
JOE 2:4 Nunga ariga mu horse iwita, se kager ningi kager ko namasan mu horse iwita tengesan.
JOE 2:5 Ale nungumik nirung mu karis ko nirung iwita, se duruk bibiya ta wore am kuali kapasan; se tam tareng kaniso ale pirikpirak maso iwita, tam gawa gurek am no sapasan; ale kager motam biya kager ko namakoyam namasan.
JOE 2:6 Se kariimet nungarkasan ale nodora namoso se nguanga gilingisan.
JOE 2:7 Nuna kager kari aora aora iwita, kar kalel biya ta wore am kuali kapasan; nuna kager nongoma tusan ale arerem la namasan, ale nunumi nomoke ko me kapasan.
JOE 2:8 Nuna nunumi te sorara gurungumura mena, am diram la namasan, se mel bo nongoma me siruwukoyam am dirkiriyam namasan.
JOE 2:9 Nuna wuli ago wonong se ko kar mu am ira namasan, ale kawam aragasan ale tere kari iwita ko kuring gotektek mu ningi kasu nagusan.
JOE 2:10 Tom nuna taisan mu ali wanara ko kapa kam taisan; se taiti gomang mu uririkiso; se worem sige nomotam tirom iluso, se baras me nikim kapasan tala.
JOE 2:11 Yawe pure pagakoyam ko kager kari nongoma ko giriso; noko kager kari mu kaura moke mena, ale sokel karogo la nu kuring karo tusan. Yawe ko tom mu duap bo, se nguangara karogo. Awiri sokel ago sanamarukko terong? Mena.
JOE 2:12 Bare Yawe iwita balso: “Aitakta ewerta nengemang motam lilim ago peleral agate tairalko; inang kaolal ale nia mo se tairalko,” maso.
JOE 2:13 Ninimi karur tuguma ko munan te me ira sanamaralko, bare nengemang motam bataga mu nu tualko. Yawe nenenga Kaem kote peleral tairalko, mu awuk, nu gomang lila se gomang bataga ko Kaem; nu gomang tairate me magoso, se ninguru nanga kua lagoso; nu nanga memek koma nanga maguwura mu me ko kua lagoso.
JOE 2:14 Uwuta betenak mu asele nu ko ikia gurugok ale gomang nangaruk ale nanga sangukko agila? Se nanga inang muguri se nanga waen mel akingtala kapa nangarukko, se sang gi karogo nama Yawe nanga Kaem mu munan tunakko.
JOE 2:15 Duruk Zion awote trumpet itugumalko; kariimet nunga ilu biguwural se laili kaumon ale inang kalomonko.
JOE 2:16 Kariimet suen la nunga bolala awuralko; kari supuling ta, kuriang gotektek ta, se kuriang mimili mu karogo tala, se imet kari iru nunumi gimonko negawara mu nongorak tai Yawe koma te la bolala awu saparalko.
JOE 2:17 Se priest alo, Yawe ko ura betesan, mu temple kuring se tama betera kuwim temple kuring ko aniso mu kusumuri mu te, nongomang bataga se wosenga kira se balmon, “O Yawe, ka kariimet nunga gemang batagukko! Sor saki nungarki sager se dolara den nangaru se balmon, ‘Nenenga Kaem apoko ya?’ ma me balmonko.
JOE 2:18 Asele Yawe ko ali se ko kariimet magaman kueneman mu nunga gomang batagam se gomang nungaram.
JOE 2:19 Nu nuguring iluwam ale balam: “Ani inang muguri iru se waen ningo ningo se olive oil terong ma la ningaru saparikko; ale udagi sor saki ko kariimet nongoma te me dolara ningarikko.
JOE 2:20 “Ani kager motam biya koma north mu te taiman mu nunga sarumu warik se ali maraka biya mu te namamonko; saki koma worem bausa te mu Gagi Dead Sea ningi nunga warik se sarenga namamonko; se saki worem kapara te mu, Gagi Mediterranean ningi sarenga namamonko. Ale iwi namamon ale siring kapamonko.” Nunguningta, Yawe mel ningo ningo suen biya beteram!
JOE 2:21 O Judah, ni me nguangerko; gemang nungeruk se amilmilerko. Nunguningta, Yawe mel ningo ningo suen biya beteram!
JOE 2:22 O anapeya mel, nina me nguangaralko! Giarum se sirsir mel gawa gurek iru mu barasuwoso. Tam duap duap se tam fig se tam waen mu sisik iru warsan.
JOE 2:23 O Zion ko kariimet, nina nengemang nungeruk se Yawe nenenga Kaem mu ko ninguru amilmilaralko! Mu awuk, nu ningo diram se ulengkala bitakaso iwita, tuwik ko tom tom te diram ningarso.
JOE 2:24 Barley se wheat te nunga burangara ko kuwim mu inang karogo duruk tarigirukko; se yu waen se olive oil te nunga ko kuwim mu waen se oil karogo lilim arukko.
JOE 2:25 “Anigita kager bitakasam se locust nunumi nogowom kaora la taikasan ale ninga maguwukasan; ani aninga kager kari sokel ago iwita nunga bitakasam se taikasan. Bare yia awilaya ninga na inang magaram mu aking kuwim kuwim te nungek se aratukko.
JOE 2:26 Se ninga na inang suen kelaguk se udagi me ko kueralko; nina ani Yawe, nenenga Kaem, aip patawu se lagaralko; ani agata mel bibiya nego ko beterem. Se udagi nina aninga kariimet me magi kutuwa se dola lagaralko.
JOE 2:27 Se Israel, mu te nina ikial, ani nina nengerak bagasam. Ani Yawe, nenenga Kaem, kaem bo bo mena. Se udagi nina aninga kariimet me magi kutuwa se dola lagaralko.
JOE 2:28 “Se maingte ani aga Bur bitirik se kariimet suen la nunga ningi kaparukko. Se ninga namarari se ninga nanawusari mu agiring tamon ale agiring diram la balu pagarmonko, se ninga kari garuk mu ipingira arigimonko; se ninga kari kulak mu kausa yumura sang arigimonko.
JOE 2:29 Se aga ura kari ta se aga ura imet ta nunga ningi karogo la bitirik se kaparukko.
JOE 2:30 Tom mu te taiti gomang te se ali te kausa duap duap, gue, se tama, se tama bur biya iwita bitirik se aratukko.
JOE 2:31 Worem motam tiromorom paguk, sige motam gue iwita guar mauk, asele Yawe ko tom biya, nguangara ago, umutang aratukko.
JOE 2:32 Se awiriya Yawe nup te airuk mu saonga taukko; mu awuk, Yawe balam butata, Duruk Zion te se Jerusalem ningi mu kariimet ikup memek kia kapaman ale bagasan mu nunga ningi, noko ma nunga balam mu nunga giokko.”
JOE 3:1 “Ikialko! Tom mu kaparuk se ani Judah se Jerusalem ningi mel suen biya nungek burangarikko.
JOE 3:2 Tom mu te ani sor suen la nunga bolala awurek ale arungak Jehoshaphat ko sor gomeng mu te arungu kaparikko. Aninga kariimet Israel mu aninga angamang motam, bare nungumik te kilek memek bita lagaman umu ko, ani kuwim mu te den te nunga bitirikko, mu awuk, nuna aninga kariimet nunga parusuwuman se sor sor namaman bagakasan, ale nuna aninga ali pakaku nunumi tui gurugu ago namaman.
JOE 3:3 Ale nuna aninga kariimet ura dungan ko nunga gimonko kolara kolaman ale nunga parusuwu nunumi tuman. Aking nuna aninga kari kulak se imet itiwik mu mel yam ko nunga bitakasan, ale arungu nama kari saki arungu diakasan, ale koma manga tokasan mu te lage luan imet te nunga dia se, waen te agotala dia nokasan.
JOE 3:4 “Tyre, Sidon se Philistia sor lilim la, ikialko! Ani memek awuk wore beterem se nina butata aningate betesan a? Ani mel i nengete bita maguwurem se koma ko suwuta betesan e? Buta agi mu, sinar talko! Ani tairik ale kiwem nina beteman mu ko koma ninga maguwurikko.
JOE 3:5 Mu awuk, nina aninga silver se gold se aga mel yawara yawara giman ale ago nama ninga temple ningi awuman.
JOE 3:6 Ale nina aninga kariimet Judah se Jerusalem mu nunga giman ale Greek alo arungu nunga diaman, se nunga sor beteman awar biya namaman.
JOE 3:7 “Bare iwita ikialko. Aitak mu ani kuwim nina te nunga beteman se namaman umu te nunga giek se pelemon ale taimonko. Ani nina kilek aguwaya nuna nungumik te beteman turantala nina ningimik te bitirikko.
JOE 3:8 Ale ninga nanamarari se ninga nanawusari mu nunga giek ale Judah alo nuguting te nunga awurek, se aking nuna nunga gimon ale Sabean alo nongorak diamon se nuna nunga sor awar biya nunguningkiri mu te nongorak namamonko.” Imi Yawe ko kuring se uwutata aratukko.
JOE 3:9 Den imi balal se sor sor namarukko: Kager ko ninimi nungalko! Kager kari nongomang patawural se suen la tai bolala awumon ale sanami muruwumonko.
JOE 3:10 Ninga ali te kaura ko mel mel ital se nama kager ko batir ko aratamon, se tam kower te tagi karogo kapara ko yaku mu moa dingumu ago namaral se gatu ko aratamonko. Se kituwura alo ta wore nokokosa momon ale balmon, “Ani asokel ago!” mamonko.
JOE 3:11 Nina sor suen la ninga koma koma te pasak tai umu te ilu biguwuralko. O Yawe, ni ka kager kari arungu tai kaparko!
JOE 3:12 Yawe balso, “Sor suen la barasamon ale Jehoshaphat ko sor gomeng mu te taimonko; mu awuk, ani umu te daigek ale sor suen la nunga tuterikko.
JOE 3:13 Arigalko. Nononga kilek memek mu yopa saparam. Inang muguri mu garukaram, se batir sisuwuralko! Waen ko nunguning yoparam se bolala awuman mu kuring aratam, se tairal ira parusuwural se kani waen yu karogo mu kuring aratu saparukko!”
JOE 3:14 Kariimet ninguru ta, se kaura koma mena, mu tai kuwim gomeng, den te tutera ko, mu te biguwuman. Mu awuk, Yawe ko tutera tom sor gomeng mu te mu tai pingi aram.
JOE 3:15 Worem se sige mu tiromorom kelagamonko, se baras nikim me kapamonko tala.
JOE 3:16 Yawe Zion baga se lion iwita niaruk, ale Jerusalem baga se pure iwita paguk se ali se taiti mu uririkimonko. Bare Yawe mu ko kariimet Israel nunga yumura kuwim gek am bagarukko.
JOE 3:17 “Se munan umu te nina ko ikialko, ani Yawe, nenenga Kaem, ani aga duruk laili Zion bagasam. Jerusalem mu akingtala laili anirukko; se udagi kariimet iwareng taimon ale me ta eremonko ale kau tamonko.
JOE 3:18 “Tom mu te duruk luan mu tam waen ago terong maukko; se duruk dopang mu bulmakau amin welang ago mu ago terong maukko; se Judah sor suen la yu ago la terong ma saparukko. Yu ningo bo Yawe ko temple ningi palenguk aratuk ale sor gomeng maraka mu yu tui saparukko.
JOE 3:19 Bare Egypt mu sor garagarayam memek ko aratukko, se Edom sor mu betela maraka garagara maukko, mu awuk, nuna Judah kariimet arungu kagerman, ale kariimet nungumik den mena wore nunga moman se kueman.
JOE 3:20 Se Judah sor mu kariimet ago terong ma saparukko; se Jerusalem mu kariimet karogo pempem butata anirukko.
JOE 3:21 Ani kariimet nungumik den mena, nunga moman se kueman se ani koma me kutuwurem, mu koma kutuwurekko.” Yawe Zion pempem bagoso!
OBA 1:1 Yawe kausa yumura imi Obadiah tuam. “Ani Yawe, ani agata suanta Kaem, ani Edom ko den iwita balsam: Aninga den gilalong kari beterem se sor sor den imi karogo geragam, ‘Barasalko! Ana namanak ale Edom arungu kagernakko!’
OBA 1:2 “Edom, ni ikiko. Ani ka ilu parusuwurik se sor saki nunga ningi kituwura gotek bagerko; se mel yam ko karkamonko.
OBA 1:3 Ni nimi patawura ko munan te nimi kulem, ale ni balsam ni garap gogong ningi bagasam, ale ka wonong mu duruk bibiya kulupik ningi aniso masam, ale masam, ‘Awiri kari nuar se ani agarak kapa aliti aga bitirukko ya?’ masam.
OBA 1:4 Ni taraga iwita kalel biya tarigir ale baras kulupik ningi ka singir kalo ta wore ikiko, ani ka menawurik kerak kapa aliti ka bitirikkowo!” Yawe buta balam.
OBA 1:5 “Tere kari tirom taimon ka melmasak tere gimon, bare sang am anirukko; agi waen muguri gia ko kari taimon gimon, bare sang am anirukko tala. Bare ikiko! Nika memek taiwoso mu memek ko memek wore tairukko!
OBA 1:6 Esau, ni ka kariimet ago ninga mel ningo ningo mu kupumon karomon ale bo me ta bagarukko, gi sapamonko!
OBA 1:7 Ni sor saki nongorak nimi gemang suanta bagerem mu, ka kiti tumon kerak nama due ko ka betemonko; ninga tiran ningo mu, ninga kulurmon ale nuna kasu sanamamonko; ninga nam giam suan nengerak no giwara mu, nina me ikial se nogo ko mel memek bo betemonko.”
OBA 1:8 Yawe iwita balso, “Tom umu te mu, ani Edom sor ko kari sinar se nunga ikia bibiya te nunumi patawusan mu me nunga maguwurikko e? Mena. Mu ani nunga menawu saparikko!
OBA 1:9 Ni Teman wonong, ka kari sokel ago mu biririkamon ale nguangamonko, se kariimet Esau ko sor duruk ningi anisan mu kager te kua sapamonko.
OBA 1:10 Esau, ni ka uria Jacob ko kariimet arungu bita karo lagakasam, buta se ni dolara aromemek ka iramurok se ni eng ka menawurokko.
OBA 1:11 Mu awuk, tom kager iwareng mu kager te nunga wonong ningi kasu naguman ale nunga mel ningo ningo gi parusuwu karogo namaman, mu ni nononga bo iwita nimi beterem ale Jacob me sangem.
OBA 1:12 “Esau, ni awuk se ikup tom mu ningi ka uria buta ari maguwurem? Ale Judah kariimet memek biya taman mu ko amilmilakasam? Ale siwik kopa bang bang bagakasam?
OBA 1:13 Ni awuk se aninga kariimet sor saki nuguting te memek ningi bagaman se ni wonong tuagu ningi kasu nagurem ale ikup mu ningi nungarki daleluwu se, ni ago la nuguting kunaserem ale aninga kariimet nunga melmasak ningo ningo gi ago namerem?
OBA 1:14 Ni lage suring ago sanamerem ale aninga kariimet nagu namakasan mu nunga ilu kager kari nuguting te nunga awukasam, mu ni munan memek nunguning beterem.
OBA 1:15 “Yawe ko tom sor sor umu te nunga maguwurokko mu tai pingi aram. Edom, ikiko! Ni munan beterem mu uwutatala ni kimik te aratukko.
OBA 1:16 Ni ninguru ikiko! Ni aninga duruk laili mu te aninga kariimet yu ko nunga utu naem uwutatala, ni sor sor suen la mu arungu aninga angamang magara mu yu ko kuakoyam no laga, eng am karogo maga namaralko.
OBA 1:17 “Bare aninga kariimet nuamur bagasan mu tai duruk Zion te saonga tamonko, se aninga duruk laili mu pempem laili anirukko; se Jacob ko kariimet gue mu ali ani nungarem se kariimet saki nuguting te taman mu akingtala kotam awumon ale butata te bagamonko.
OBA 1:18 Jacob ko kariimet gue mu lilim la tama iwita kaniwomon, se nunga ningi Joseph ko gue mu tama kuamili iwita barasuwurukko. Bare Esau ko kariimet gue mu sua marakam merang iwita se tama betemon se kani malilamonko. Se kariimet gue mu bo ta me marak bagarukko.” Imi Yawe ko kuring se uwutata aratukko.
OBA 1:19 Se Negev kariimet mu Esau ko sor duruk umu tamon, se aninga kariimet saki duruk duap ningi bagasan mu Philistia alo nunga ali sor mu tamonko, ale Ephraim se Samaria nunga sor welang mu agotala tamonko. Se Benjamin ko kariimet gue mu Gilead sor nobowa tugumonko.
OBA 1:20 Se Israel alo nunga karoman se awar namaman ale aking taiman Canaan bagasan mu ali umu namaram nama Zarephath tam mu kotam awumonko. Se aga kariimet saki tala, Jerusalem beteman ale nagu namaman Sepharad bagasan mu, pelemon ale Negev sor ko wonong suen la mu gi gi namamonko.
OBA 1:21 Se Yawe ko kariimet alo nunga bataguru tata alo mu Duruk Zion te nama tarigimon ale baga se Esau ko sor duruk mu lilim la bitarmonko. Se Yawe kingdom mu lilim la ko kotam.
JON 1:1 Yawe ko den iwita Amittai namar Jonah kote tairam:
JON 1:2 “Ni bares ale wonong biya Nineveh wore te namar ale den aora biya nunga manaruko. Mu awuk, nononga memek am biyala barasam tarigiram se ani arigem.”
JON 1:3 Bare Jonah nu Yawe kuring meram ale nagurok Tarshish namarukko ikia beteram. Nu Joppa sor te nama kaparam ale dal bo Tarshish namarukko negawaram mu arigam. Ale dal diaram ale aragam ale Yawe ko naguram ale Tarshish namakaso.
JON 1:4 Bare Yawe daula aromemek beteram se tuwik samamer ago tairam ale gagi luan te dal am paogayam bitakaso.
JON 1:5 Se dal ko kari alo mu ninguru nguangakasan, ale kari koma koma nunga kaem alo nongote nia ai gilingikasan, ale dal te guyakarukko barasaman dal ningi melmasak mu gi gagi ningi warukasan. Bare Jonah mu dal nukum te kaparam ale aniram kueram.
JON 1:6 Se dal diruwura ko kari kote tairam ale maonam, “Ni anape ko ani lagasam a?” mam. “Bares ale ka kaem kote ai ngatangerko! Mu nu ana nagiring ikiok ale nanga sanguk se me maga namanakko agila pa!”
JON 1:7 Asele dal ko ura kari alo nunumi manorman, “Tairal se ana kolara bo kolanak ale awiriya ikup memek ewere ko kotam wore ko ikinakko,” maman. Ale kolara mu kolaman se nama Jonah kumik te soraram.
JON 1:8 Se nuna isarman, “Awiri ikup ewere ko kotam, ale nika ura anape? Se ni sor koma awuk wore ko kari? Ka sor nup anape? Se ni kariimet awuk wore nunga bo?” maman.
JON 1:9 Se Jonah nunga maonam, “Ani Hebrew kari, se ani Yawe nup biya tua ko kari. Nu duruk wonong ko Kaem, se ali se gagi imi nu nungam,” mam.
JON 1:10 Se nuna den umu ikiman ale ninguru nguangakasan, ale Jonah isarman, “Ni anape munan ewere beterem a?” maman. Nu Yawe kuring kulukam ale naguwakaso mu nu nunga maonam se maingkala ko ikiman.
JON 1:11 Yar daula samamer mu te duap beteram bore te magaram kueneram ale namawakaso. Se aking isarman, “Ana awuk nika betenak se tom memek nunguning ewere nago ko kua kaparukko?” maman.
JON 1:12 Se nu mam, “Aga patawural ale gagi ningi aga saparalko, asele gagi malin kaurokko,” mam. “Ani ko ikiem imi aninga memek koma yar daula samamer imi nenenga maguwurokko taiso,” mam.
JON 1:13 Bare mena. Kari ari mu sail te dal gurugumon ale wos ilumon ale ago langi aratamonko ago kaeyakasan. Bare am me terong nunguningkiri, mu awuk, gagi mung ko mu terong nuam, bare aitak mu am maga saparam.
JON 1:14 Se nuna Yawe kote aiman ale balman, “O Yawe, Jonah ko Kaem,” maman, “ana kari imi uwuta betenak se kueruk mu ni me nanga moar se kuenakko. Ana kari imi am ipi betenak se kueruk mu ni ana kari memek alo iwita me nanga ikiko. O Yawe, ni Jonah ko Kaem, ni keta ka ikia karo tuem se ikup imi aratam,” maman.
JON 1:15 Asele Jonah patawuman ale gagi ningi sapaman, se gagi kueram nama malinaram.
JON 1:16 Mel imi aratam se kariari mu Yawe ko ninguru tala nguangaman, ale Yawe tama bita tumon ale nongomang motam tumonko mu ko ikia Yawe koma te kaloman.
JON 1:17 Bare Yawe nu wal aromemek bo beteram se tairam, ale Jonah lakumam, se Jonah wal umu tuagu ningi woremkalal ilagala suan se tirom ilagala suan ko bagaram.
JON 2:1 Jonah wal tuagu ningi baga se, Yawe, noko Kaem, mu kote guranek beteram,
JON 2:2 ale mam: “Ani ikup memek ningi baga se Yawe nika aurem, se ni ani agiring iluwem. Ani kuera mutim ningi baga se saonga ko niarem, se ni aninga niara ikiem.
JON 2:3 Ni ani gagi du biya wore ningi aga saperem se nama dagulem, ale du biya kaperem se gagi ko lalol ninguru aga lautam; ka tamun bibiya kelagakasan ale angimik ko namakasan.
JON 2:4 Ani ikiem mu ani ta ni kema te mena namerem, ale udagi nika temple laili mu me arigekko iwita ikiem.
JON 2:5 Ani gagi aga ira kaluwuram se naung du biya mu ningi bagakasam, se gagi ko sirsir mel asupuling amone isi gurugam.
JON 2:6 Ani sarengem ale kaperem nama laga gagi ko duruk duap ningi aratem, ale kua iwi namarikko lage te namerem. Bare ni Yawe aninga Kaem, ani mutim du biya wore ningi aga patawu taem.
JON 2:7 “Tom ani angimik lilim ago maga nama se mu, ani Yawe ni ko ko angamin ares mam, se aninga guranek mu nika temple laili mu te nama tarigiram.
JON 2:8 “Arikaya kaem kawel alo mu nunga ilukuawusan mu nika gemang lila bowa ningi me bagasan.
JON 2:9 Bare ani mu, wur amilmil ilu se anapeya tama mel tama bita kisekko balem umu bita kisekko. Ale balik, ‘Sangaru tata ko munan mu Yawe kote taiso!’ maikko.”
JON 2:10 Se Yawe wal aromemek mu kiti gurugam se Jonah ilak nama kapa saun te kapi beteram.
JON 3:1 Yawe ko den akingtala iwita Jonah kote tairam:
JON 3:2 “Ni bares ale wonong biya Nineveh wore ningi namar ale den ani ka manorsam imitang nunga manaruko.”
JON 3:3 Se Jonah Yawe ko kuring kaoram ale barasam Nineveh namaram. Wonong umu ulal biya nunguningkiri, se ni ningi aolak ilup mu, woremkalal ilagala suan bare asele nama koma sang te aratuko.
JON 3:4 Jonah day 1 te bala umu duap beteram mu te balukaso, “Day tom 40 taiwoso mu buring ko sor Nineveh maga saparukkowo!” makaso.
JON 3:5 Se kariimet den umu ikiman ale Kaem ko nongomang ningi nunguning aram. Se suen la, gotek te nama garuk te, nup ago ta nup mena ta, inang yu kaloman ale guang memek mu tuguman.
JON 3:6 Tom den imi nama Nineveh ko king dogowa naguram, mu nu agotala ko daiga kuwim beteram, ale king ko guang naguram ago bagaram mu kututuwuram, ale guang memek mu tugumam ale kapa kurugu ningi daigam.
JON 3:7 Ale nu den aora imi balam se Nineveh sor lilim la ningi geraga saparam: “King nup biya se ko kari supuling ago den imi balman, mu ikial ale karo tualko: Nina kariimet ta, se bulmakau sipsip mel suen la, mel bo nigiring me ta kau taukko. Inang yu bo me ta nalko, mena.
JON 3:8 Kariimet ta, se bulmakau mel ta, mu guang memek mu ninimi te iralko. Ale nina suen la Kaem kote airal niaralko. Nina ninga bagara aolak memek se daong kager ngual ngual betera mu nibiring tualko.
JON 3:9 Ana me ikisan, munan umu te asele Kaem ko ikia gurugok, ale gomang magara bita tauk, ale gomang nangaruk se ana me maga namanakko agila.”
JON 3:10 Se tom Kaem kilek suen la nuna beteman mu arigam, mu nu ko ikia gurugam ale ikup memek nungarukko balam mu me nungaram.
JON 4:1 Bare Jonah munan mu ko gomang motam dagulam se gomang magakaso.
JON 4:2 Se nu Yawe manarukaso, “O Yawe, aninga sor te baga se nika munan ewerta ko ani merem. Ani borta ko pasak ala nagurek ale Tarshish namarikko negawerem. Ani ikiem mu ni gemang lila se gemang bataga ko Kaem. Ni gemang pasak ala me magoso, se gemang kariimet kua nungara mu aromemek nunguningkiri. Bore te se, ikup memek nungarukko mu balu ta, wore aking am to ilupko tala.
JON 4:3 O Yawe, buta se am aga moar se kuerikko. Ani marak bagarikko mesam, ani kuerik mu asele terong.”
JON 4:4 Bare Yawe ko den koma iwita maonam, “Nika anape ko gemang maga lagoso?”
JON 4:5 Se Jonah wonong beteram aratam ale namaram koma worem bausa mu te daigam ale bagakaso. Nu sasal gotek bo umu te kaolam ale bowa ningi baga se, anapeya wonong biya owore ningi aratuk bore ko kimi bitawakaso.
JON 4:6 Se Yawe balam se mayang bo aragam ale ko gawa tamarum Jonah tuok se ko ikia katir kua kaparukko. Se Jonah mayang mu ko ninguru amilmilakaso.
JON 4:7 Bare aniram ukiram se tirom biya la, Kaem aking yes gotek bo beteram se tairam ale mayang mu no batutumuram se marakam.
JON 4:8 Se tom worem basu tarigiram mu, Kaem balam se worem bausa te, marir kowar bo worem kore ago tairam ale Jonah kumik ninguru kaikaso, se nu supuling am ngualarukko iwita ikikaso. Nu kuerukko gomang se balam, “Ani marak bagarikko me kuesam. Ani kuerik mu asele terong ko,” mam.
JON 4:9 Bare Kaem Jonah maonam, “Ni mayang umu ko gemang magarukko mel bo mena.” Se Jonah mam, “Mena. Ani am ko angamang magarukko. Ani angamang ninguru magoso, se am kua namarikko,” mam.
JON 4:10 Se Yawe balam, “Ni mayang gotek kituwura wore ko ninguru gemang ikuwoso, umu mel bo ni ko ura kowar bo me beterem se aragam, mena. Mayang umu tirom suanta ningi aragam gawa beteram, ale aking tirom suanta ningi tala maraka namaram.
JON 4:11 Bare ni iwita ikiko. Nineveh ko kariimet ko tom mu, 120,000 iwita, mu nuguting sengam agi ngas mu ko ikimonko me terong. Se nunga bulmakau mel mu suen biya tala. Se awuk? Ani wonong biya mu mel yam ko am bitirikko e?”
NAH 1:1 Den imi ningi Kaem Nineveh nunga den balam. Kausa yumura imi Nahum kote tairam. Nahum mu Elkosh ko kari bo.
NAH 1:2 Yawe mu munan memek mu ko gomang magara ale koma betera ko Kaem; nu kariimet nu la bowa ningi me baga se nu la karo tusan mu ko gomang magara diram la nungarso. Nu ko kager kari memek motam la me nungarkoso, mena, noko gomang magara nunga maguwurokko mu butata pempem ani lagoso.
NAH 1:3 Yawe mu gomang motam pasak ala me magoso, bare nu mu sokel garagar nunguningkiri. Yawe kariimet memek mu motam la me nungarkoso, mena, mu koma memek nungarso. Yar daula samamer mu noko sokel wetang te beteso; se tom nu aolak iluso, mu taiti nuwi mu noko doleng bowa ningi kupkup iwita barasoso.
NAH 1:4 Nu gagi manarso se maraka saposo; nu balso se yu bibiya maraka gilingisan. Duruk Bashan se Carmel ko sirsir luan te mu maraka namasan; se Lebanon ko diri sisik yawara yawara mu kutukutuk ma kapa gilingisan.
NAH 1:5 Duruk nu arigisan ale wanara ko kapasan, se motongar kuting gotektek mu parasa namasan. Ali lilim la ko melmasak suen la karogo nu arigiso ale uririkiso.
NAH 1:6 Tom nu gomang magoso mu, awiri nu koma te bagarukko terong? Mena. Noko gomang magara mu tama kuamili iwita kaposo ale manga kai pakakumu saposo.
NAH 1:7 Yawe mu ningo; nu ikup ningi mu ko kariimet nunga yumura kuwim bagoso. Nu arikaya nu te ira sanamoso mu sangarso.
NAH 1:8 Bare yu lom biya te Nineveh menawurok, ale ko kariimet nunga karo kuera mateng ko tiromorom ningi nunga warukko.
NAH 1:9 Nuna memek aguwaya Yawe kote betemonko ikia kaloman mu nu menawurokko. Ale tom suanta ko menawuso mu ta menawuso.
NAH 1:10 Nuna kariimet yu no nguala kam ngualamon sipimon, ale mayang kore ago mu te sora kam soramon, se tama betera se kani sapa kam kani sapamonko.
NAH 1:11 Nineveh, nika ningi kari memek bo aratam ale Yawe ilak barimarukko ikia tuati guruguwoso, ale nu saki alo nu sangarmonko nongorak munakawoso.
NAH 1:12 Bare Yawe iwita balso: “Nineveh alo sor saki ko kager kari nongorak nunumi nuguting iluman ale nuna suen biya nunguningkiri, bare ani nunga menawurik se menamonko. O Judah, nunguningta ani memek ningi ka beterem, bare udagi uwuta me ka bitirikko.
NAH 1:13 Aitak mu ani nononga sokel ninga iramuram mu menawu saparikko, ale nunga mayang aora te ninga talipaman mu batutumu warikko.”
NAH 1:14 Yawe den aora biya balu ni Nineveh kisam mu iwita: “Ni mu aitak kimik kuriang gue bo nika nip giokko mu mena. Ani ni melmasak dora, tam te kisi awurem se ka kaem kawel alo nunga kuar nika temple ningi anisan sumu, nunga kulukumu biagi maguwu saparikko. Ale nika nip te ka kuera mutim ilu bitirikko, mu awuk, ni memek nunguningkiri!”
NAH 1:15 O Judah, duruk luan awote loagerko, kari bo den gilalong ningo giam ale ago taiwoso, nu marolila se bagara welang ko den bala ko kari! Nika kagin ko biguwura tom bibiya mu te mu amilmilerko! Ale anapeya mel Kaem tuiko ilak den kalem mu tuiko! Memek bo udagi me utu nagurok ale ka maguwurokko, mena; mu nuna mena sapaman.
NAH 2:1 Nineveh, nika kager memek mungkala utu naguram. Nika kager kari ka wonong ko por ko sinar tamon, ale ka lage bitarmon, ale kager ko sokel ago la sanami muruwumon ale loaga sagamonko!
NAH 2:2 Yawe Jacob se Israel mu tam waen ningo iwita, bare kager memek maguwu silati warman, wore aitak aking gi kuwim kuwim te nungok burangarukko tom.
NAH 2:3 Nineveh, kager ni kerak kagerarukko taiso mu nunga kager ko karem mu diriyam, nunga kager ko guang mu diriyam tala. Se nunga karis ain te nunga mu, nikim tama iwita biliwilik bagoso, se nunga gatu tam aora te kisiman mu gurugusan patawusan.
NAH 2:4 Nunga karis mu daula tai kam lage karosan ale wuli karogo namasan taisan. Nunga ariga mu galep nikim buluk buluk maso iwita, agi pure nikim bilik maso namoso taiso iwita.
NAH 2:5 Se Nineveh ko kager supuling ko kari tamatama mu nunga aruso se namasan, bare nagu nama se mu, mel i nusuwik talipi kam dagulu barasu barasu namasan. Se nunga kager kari memek umu karem bowa ningi nagu nama wonong ko por duap ningi tam luan songkuring te batagarmonko mu karogo gek masan.
NAH 2:6 Nineveh ko yu ko songkuring aora aora mu batuwutuk mam ale ulalaram, se king ko kawam mu parasaram kaparam.
NAH 2:7 Se ko kariimet mu nunga gi talipi sor bo te arungu namamonko masan. Se ko ura dungan imet mu inangnang biton iwita niasan kikisan, ale nongomang bataga te nokokosa mosan.
NAH 2:8 Nineveh mu yu motam biya bo iwita, bare barewareng mam ale ko yu mu nagu namoso wore iwita; se ko kari supuling alo aisan ale balsan, “Nomoke iluwal se sanamamonko!” masan, bare bo ta me giris palagoso ale peleso, mena.
NAH 2:9 Nunga silver gi saparalko! Nunga gold agotala gi saparalko! Wonong imi mel ningo ningo ago terong mam! Mel bo ko tukunang mena.
NAH 2:10 Nineveh marok kulikuling iwita aniso! Am memek ko memek arigam! Se ko kariimet nongomang motam se nusuwik bugura barowara kurukuru baga se nungumik uririki sipiso, ale nongoma motam garusara biya.
NAH 2:11 Nineveh mu lion ko wonong iwita bagakaso. Bare aitak lion anumang se pagar bibiya bagaman mu apalak namaman? Nu lion gotektek nunga nanuruwukaso se nguangara mena geragawaman mu aitak apalak nama sapaman?
NAH 2:12 Se lion mu aratukaso ale mel saki ninguru nunga moakaso, ale gi ago tai ko kuriang se lion pagar mu terong la namonko bita nungarukaso.
NAH 2:13 Bare Yawe Sokel Garagar mu iwita balso, “Ni arigem, ani aitak ni kerak kager biya bitirikko. Ani nika karis suen la kai maliluwu saparikko; se aga baenat te nika kager kari kulak, lion iwita, mu nunga menawu saparikko; se aratamon ale saki alo me nunga bita maguwumonko. Nika den gia ko kari bo ta me bagoso, se udagi den bo gimon ale me karogo nama balmonko.”
NAH 3:1 O Nineveh, ikup ko ikup arikkowo! Ni kariimet gue ko wonong, kawel munan ago terong maem, kager munan te mel gia mu ago terong maem, kariimet saki nunga bita maguwura mu nika mel ningo nunguning iwita!
NAH 3:2 Karis ko girigirik nirung kaposo se horse ko wip niaso owore ikiko! Horse ko suwik se karis numi koma ko kaposo ko nirung owore me ikisam e?
NAH 3:3 Kager kari wuli karogo horse darangara nungarsan, nunga baenat mu kore biliwilik bagoso, se nunga gatu mu kore nikim kapawoso. Kariimet suen biya kueman, ale nunumi awote duruk tarigiman, se nunga kaura ko koma mena se kariimet nunga ira kalakumu nama taisan.
NAH 3:4 Duap mu, Nineveh, ni lage luan imet biya bo iwita baga se saman katagot ko mang sima te sor saki nunga tagi bowa tugukasam.
NAH 3:5 Yawe Sokel Garagar mu iwita balso, “Ikiko. Aitak ani kerak kager biya bitirikko. Ani ka guang kopa patatuwurik ale sipiling te irekko. Se nunguning la bager se sor suen la se kingdom bibiya ka kimik ari kutuwumonko.
NAH 3:6 Ani inang yu iwiwara kalakalok gi kimik kuali warik ale abiring gurugu kisek, ale kariimet nomotam te den dolara kisekko.
NAH 3:7 Se kariimet suen la ni karkamon mu nagumon ale balmon, ‘Nineveh, ni am maga saperem, se awiri nika mauk niarukko? Mena!’ ma balmonko. Se awiriya gemang motam sangam tuokko mu mena tala.”
NAH 3:8 Nineveh, agi ni pa wonong Thebes iwita yu Nile luan te daigem ale bagasam e? Se yu ka bataguru tam ale ka lautam kerak bagoso e?
NAH 3:9 Nu mu sor Cush se Egypt mu noko saonga aora pempem la bagakasan; se sor Put se Libya mu agotala nu nongorak numi kuting iluwam.
NAH 3:10 Bare ikiko! Nu me terong. Kager ningi ilu talipaman ale gi ilak namaman, se ko kuriang mimili mu nunga giman ale lage gotektek suen la te manga te nunga usagukasan se kuakasan. Se nunga kari dom bibiya mu manga kolara kolakasan ale koma koma ura dungan kari ko nunga gikasan, ale sen te nunga kalokasan.
NAH 3:11 Nineveh, ni betela nguanger ale ngualer siperko; kager ka maguwurokko taiso mu ko nguanger ale nagu nama yumurko.
NAH 3:12 Nika kager ko bitua kuwim aora aora mu tam fig muguri yopara karogo iwita, se tom kager taiso sisiwuso se nunguning yopara mu kutukutuk maso kaposo uwutatala, nika bitua kuwim mu parasa kaposo.
NAH 3:13 Ka kager kari alo mu nungarkiko, nuna imet iwita nosokel mena! Nika songkuring suen la ko tam aora mu tama kani saparam, se am nganga woselawasan, se kager kari te utu nagumonko mu am guyak.
NAH 3:14 Kager taiso mu ko, yu noko mu utu nunguru bitar, ale ka por aking kuli nunguruko! Ali gege aora mu gi ale por te kulirko brick moar se kaparukko, se gi ale ka por te kuli kuli ago namarko.
NAH 3:15 Ikia duap duap bitar ta wore, tama am ka lakumokko; baenat kore mu am ka batutumu saparukko, ale locust tam gawa batutumu sapa kam ka batutumurokko. Locust gue pagasan iwita, gue pagerko!
NAH 3:16 Ni ka manga kari bibiya mu suen biya aman ale baras taiti gomang te mu nunga kiaman ta, bare locust tam gawa gurek no sapasan ale binga namasan iwita, ka mel ningo ningo gi ago namamonko.
NAH 3:17 Nika sor bitua ko kari alo se ka kari bibiya mu locust talip ago iwita, sor me karso mu nuna por awote dagiwa worem basuso mu nuna binga namasan se kariimet bo nuna aguwaya namaman mu me ko ikisan.
NAH 3:18 O Assyria ko king, ka sipsip bitua kari animan, ka kari dom bibiya mu nungamuru nirung kapawoso; se ka kariimet mu parasaman ale duruk ira sapaman, se bo nunga bolala awurokko mu mena.
NAH 3:19 Mel bo nika lot sumu nungok se aurokko mu mena; nika lot sumu menara ko lot iwita mena, karogo kuarko. Se sor suen biya nika dagula ko nirung sumu ikisan ale nuguting moa gilingisan, mu awuk, ni ninguru ta nunga bita maguwu lagerem.
HAG 1:1 King Darius ko yia ilagala king ko bagaram tom te, sige tom 6 mu ko day 1 mu te, Yawe ko den imi ko prophet Haggai kote tairam. Den imi Shealtiel namar Zerubbabel ko den tairam, tom nu Judah ko kari dom bagaram. Den koma suanta imi betela Jehozadak namar Joshua, nu priest supuling wore nunga tairam.
HAG 1:2 Yawe Sokel Garagar mu iwita balam: “Kariimet iwita balsan, Yawe ko temple mu te akingtala kaola nunga ko tom mu me tai arataso, masan.”
HAG 1:3 Bare aking Yawe ko prophet Haggai kuring te iwita balam:
HAG 1:4 “Agi tom imi nenenga tom ningo te ninga kawam ningo ningo te yawarakala bagaral se temple imi memek batuwutuk kilikikam anirukko e?”
HAG 1:5 Ikialko! Yawe Sokel Garagar mu iwita balso: “Nina ninga munan suen la ko ninguru sinararalko.
HAG 1:6 Nina inang mel suen biya agusan, bare ilagala ta gisan. Nina inang nasan, bare am inang ko kua lagasan. Nina yu mel nasan, bare me nengerak terong maso tala. Nina guang mel nagusan, bare ningimik am birigiwoso. Nina ura ko koma manga tasan, bare pulut nukum gogong ago wore ningi tugukoyam tugusan.
HAG 1:7 “Nina ninga bagara aolak ninguru tuteralko.
HAG 1:8 Nina duruk duap ningi tarigiral, ale tam aora mu kaural, ale gial ago tai aninga temple te kaolalko. Se ani ko amilmilarik ale te aip biya kaparukko.
HAG 1:9 Ikialko. Nina mel kasik biya gemaralko nengemang aniso, bare arigalko, nina am katirta gisan. Nina anapeya gi ago wonong te taisan, mu ani am itugu waru sapasam. Mu awuk se? Ko duap mu iwita: aninga temple am magaram kueneram ale aniso, bare nina ari se nengeta ninga kawam ko ura la iluwasan.
HAG 1:10 Buta se taiti nuwi tuwik to iluwam, se ali te inang mel agusan mu nunguning me kaposo.
HAG 1:11 Ani worem biya kaparuk ale sor duruk se sor wolong kai saparukko balem. Se inang muguri se mayang waen se tam olive se mel suen biya ali awote nunguning betesan mu maga kuenemonko. Se kariimet se bulmakau mel nigiting te nunga nunugusan mu agotala ikup ari sapamonko.”
HAG 1:12 Asele Shealtiel namar Zerubbabel, se Jehozadak namar Joshua, priest supuling umu, se kariimet nuamur bagara mu ta se taira mu ta, Yawe nunga Kaem ko den ko prophet Haggai kuring te mu ikiman ale karo tuman, mu awuk, nuna ikiman mu Yawe, nononga Kaem, wore ko den balam. Se kariimet suen la peleman Yawe bowa nagu sapaman.
HAG 1:13 Asele Haggai, Yawe ko kuring kunasara ko kari, mu Yawe ko den imi ko kariimet nunga maonam: “Ani nengerak bagasam,” mam.
HAG 1:14 Ale sangam sokel Shealtiel namar Zerubbabel, Judah nunga kari dom mu, se Jehozadak namar Joshua priest supuling mu, se kariimet nuamur mu suen la nungaram. Se tai biguwuman ale Yawe Sokel Garagar, nononga Kaem, mu ko temple ko ura duap beteman.
HAG 1:15 Mu ko tom mu yia ilagala King Darius king ko bagakaso mu ko sige tom 6, se day tom 24 mu te, Judah alo temple ko ura duap beteman ale ilukasan.
HAG 2:1 Tom me maiyam se sige 7 mu ko day tom 21 mu te, Yawe ko den akingtala ko prophet Haggai tuam:
HAG 2:2 “Aninga den imi kari dom Zerubbabel, priest supuling Joshua, se aga kariimet nuamur umu nungaru se nunga isaruko:
HAG 2:3 ‘Nenenga ningi awiri aitak bagoso mu temple imi ko ningo ko kam te aniram mu arigam? Ale aitak ko ariga mu awuk arigisan? QQQ Nenenga nemetam te am me terong ewere nina awuk ikisan?
HAG 2:4 Bare aitak mu, Zerubbabel, ni gek am sanamirko!’ Yawe buta balso. ‘O Joshua, ni priest supuling, ni sokel ago bagerko. Se nina sor imi ko kariimet, sokel agotala baga se ura beteralko, mu awuk, ani nengerak bagasam.’ Yawe Sokel Garagar mu uwuta balso ale maso:
HAG 2:5 ‘Nina Egypt beteman ale arataman se ninga manem uwutatala aitak ninga manorsam, aninga Bur nengerak bagoso se me nguangaralko.’
HAG 2:6 “Yawe Sokel Garagar aking iwita balso: ‘Tom me maiyuk se ani taiti se ali lilim yukuekko, se gagi se ali mu agotala yukuokko.
HAG 2:7 Se sor lilim la nunga sisuwurek, ale nunga mel ningo ningo nunga gi temple imi nikim yawara tuekko.’ Yawe uwuta balso.
HAG 2:8 ‘Silver mu aninga, se gold mu aninga tala,’ maso.
HAG 2:9 ‘Temple aitak imi ko nikim mu giriwuk la mu ko nikim kiarukko. Se ani ningi baga se angamang lila ningarikko.’ Yawe Sokel Garagar mu uwutata balso.”
HAG 2:10 Yia koma suanta nung te, bare sige tom 9 mu ko day 24, Darius am king ko bagakaso mu te, Yawe Sokel Garagar mu ko den akingtala ko prophet Haggai tuam.
HAG 2:11 Yawe iwita balam: “Priest alo iwita nunga isaruko: Yawe tama bita tua ko laili kaura ko munan mu awuk baluwoso?
HAG 2:12 Kariimet bo sipsip mel ko nunguning laili kauman mu ko guang dun te kalo giok, ale karogo namawuruk se ko guang umu ko kopa bread agi, na welang agi, yu waen agi, olive oil agi, am ta inang i bo kumik kau tauk, mu awuk? Inang mel mu agotala laili kauso agi?” Se priest alo, “Mena,” maman.
HAG 2:13 Se aking Haggai mam, “Ana ikisan, kariimet kuera mu ko kumik guang kau tata agi iluwa mu Kaem motam te karur munan masan. Se kari uwuta bitiruk ale aking na inang mel bo kau tauk, mu inang mel umu agotala karur naguso agi awuk?” Se priest alo koma balman, “Awo, inang mel mu agotala karur naguso,” maman.
HAG 2:14 Se Haggai Yawe kuring balam ale mam, “Yawe suwutatala baluwoso. Sor imi ko kariimet ani amotam te mu am suwutata betesan maso. Nunga tama bita aisa ko munan, se anapeya mel te tama betemonko, mu am karur ago la maso.”
HAG 2:15 “Aria, aitakta se namaram mu ninguru ko ikikuawuralko. Aitak aninga temple ko ura duap beteman imi te, se ekela ulengko melmasak suen la aguwaya aniram mu ninguru ko ikialko.
HAG 2:16 Nina inang bolala awura mu suen biya arikasan ale kitak 20 tugumalko iwita ikikasan, bare mena, kitak 10 diram tugukasan se inang menakaso. Se bo waen kuring arata biya arikaso ale yu kuting 50 iwita utuokko i makaso, bare mena, mu yu kuting 20 diram utukaso se waen yu menakaso.
HAG 2:17 Ani ninga ura kowar suen la maguwurikko yar leleng se ais muguri mel bitakasam se ninga ningam sor maguwukaso. Bare nina nengemang motam me ta gurugukasan.
HAG 2:18 Aitakta day imi, se sige tom 9 ko day 24 imi te mu, tom aninga temple te kaola duap beteman imi ko ninguru ikia talko. Am ninguru sinararalko.
HAG 2:19 Na inang muguri te awura ko kuwim umu inang muguri i aniso e? Mena. Se mayang waen, tam fig, se tam pomegranate mu, se tam olive mu aitak nunguning me kapasan. Mena. Bare tom day namoso imi ningi, ani marak ningo ningarikko maingkala duap beterem mu ko, am nemetam la sor ari gurugu se bagaralko.”
HAG 2:20 Woremkalal suanta, day tom 24 mu te la, Yawe ko den bo tala Haggai tuam:
HAG 2:21 “Aninga den imi Zerubbabel, Judah ko kari dom, mu manaruko: ani taiti se ali imi lilim la yukuekko.
HAG 2:22 Ani ali sor nunga king alo mu nunga nunup bibiya se kingdom mu suen la nunga parusuwu maguwu saparikko. Ani nunga kager ko karis se ko diruwura kari ago mu nunga warik se kapa sapamonko. Se nunga horse ko kari mu baenat te nongota nunumi batutumumon ale kuemonko.
HAG 2:23 “Bare tom mu te mu ani Yawe Sokel Garagar iwita balsam: ani mu ni aninga ura kari Zerubbabel, Shealtiel namar, ka atumukirem, mu aninga kari supuling biya, se sokel ago ko aking ka betesam, ale akingtala ring kiting peperek tugumekko. Ani Yawe Sokel Garagar, ani butata balsam.”
MAL 1:1 Yawe Israel nunga den imi Malachi tuam.
MAL 1:2 Yawe mam, “Aninga kua ningara ko munan mu nina ninguru ari iki lagasan,” mam. “Bare nina aking aga isarsan, 'Ni munan awuk wore te ana kua nangaru lagasam a?' masan.” Yawe mam, “Iwita ikialko. Esau mu Jacob ko kari laun. Bare ani Jacob kua tuem,
MAL 1:3 ale Esau mu ani abiring tuem. Ale ko duruk luan mu gurugem se geragam sor merang ko aratam, se ko sor ali umu, kausik diwang nunga wonong ko aratam.
MAL 1:4 Se Edom ta baluk, 'Nunguningta, anananga wonong mu magaram kueneram, bare ana akingtala kalonakko,' maukko. Bare ani Yawe Sokel Garagar mu iwita balsam, Ikialko, nuna yam kalomonko, bare ani parusuwurikko. Nunga ali sor umu kariimet saki ko balmon Memek betera ko Sor, Yawe ko gomang magara bowa ningi bagara ko kariimet, mamonko.
MAL 1:5 Se Israel, ni keta motam te arik ale baluko, 'Nunguningta, Yawe mu Nup Biya, ana Israel nanga ningi se sor saki te koma suanta!' malko.
MAL 1:6 “Kuriang kari mu pempem la nuet nup biya tuso, se ura kari mu pempem la ko dom kari nup biya tuso. Se ani mu nenenga Nenet, bare nina nup biya bo uwuta ani me aisuwasan. Se ani mu nenenga Dom Kari tala, bare ani ko ningo nuam nenenga te me towasam.” Yawe Sokel Garagar mu uwuta balso. “Mu awiriya mena, ninanta priest alo, ani aip mel yam ko bitawasan. Bare nina aking aga isarsan, 'Ana awuk ta nika nip mel yam ko betesan a?' masan.
MAL 1:7 “Bare iwita ikialko. Nina inang mel ani amotam te karur ago mu ani Yawe aga altar laili mu awote awu se aking iwita esesan, 'Ana awuk ta nika nip karur tugusan?' masan. Mu nina munan oworta te, aninga altar mu, mel yam ko betesan.
MAL 1:8 Tom nina sipsip mel nomotam sisira mu te tama beteralko ago taisan mu, agi mu nina munan diram betesan e? Agi nina sipsip mel nusuwik nuguting pakel agi, kuera ikes ago mu te tama betesan mu, agi mu nina munan ningo betesan e? Ario, nina mel bo uwuta ago nama ninga kari supuling munan iwita tual agi mu, nu am motam la ningarkiwuruk i? Agi nu ko amilmilaruk ale nigiting munan uwuta tauk i? Mena!
MAL 1:9 Bare nina nigiting munan uwuta mu Kaem tuiwa se gomang motam ningarukko balsan mu, nu munan umu ko amilmilaruk i? Mena.” Yawe Sokel Garagar mu uwuta balso.
MAL 1:10 “Awuk maik se nenenga ningi bo aninga temple kuring bagurok, se nenenga tama betera ko munan kumik nunguning mena mu, aninga altar te me beteralko! Ani me ta ko nengerak amilmilasam!” Yawe Sokel Garagar mu uwuta balso. “Ani mel bo nigiting te me ta taikko!
MAL 1:11 Mu awuk, sor suen biya te mu aninga aip biya anirukko. Koma worem bausa te se koma worem kapara te, sor wonong suen biya ningi mu aninga aip te tama bur siring yawara se nuguting munan ningo bita se ani aip biya aisimonko.” Yawe Sokel Garagar mu uwuta balso.
MAL 1:12 “Bare nina nigiting munan karur ago mu karogo tai aninga altar laili mu te awusan, mu nenenga paguwura umu te aninga aip laili mu mel yam ko betesan.
MAL 1:13 Ale nina uwuta bita se mu aking balsan, 'Tama bita tua ko munan mu, kalakamara biya bo!' masan, ale ari daleluwusan. Nina sipsip mel lot gawir ago, agi nusuwik nuguting pakel se kuera ikes ago mu te tama bita aisu se nina ikisan mu ani ninga nigiting munan uwuta mu iluwekko i masan, bare mu mena!” Yawe Sokel Garagar mu uwuta balso.
MAL 1:14 “Sinar talko. Awiriya kari kawel, nu ko sipsip anumang yawara ago se te Kaem tama bita tuokko maso, bare udagi aking ko ikia guruguso ale bo kumik memek nuam mu te tama bita tuso, mu ikup memek arigokko! Mu awuk, ani mu King Biya, se sor suen la mu aninga aip ko nubugura kulukurmonko.” Yawe Sokel Garagar mu uwuta balso.
MAL 2:1 “Sinar den imi mu, nina priest alo ninga.
MAL 2:2 Nina den ikial ale ani aip biya aisalko nengemang motam me beteral mu, ani ningo nuam bo ningimik te me bitirikko wore ikup memek te ninga bitirikko. Sapara mena, ani maingkala ikup ningi ninga beterem, mu awuk, nina ani aip biya aisalko nengemang motam me beteman.” Yawe Sokel Garagar mu uwuta balso.
MAL 2:3 “Nenenga munan memek sowore te se, ani ninga kuriang gue alo mu, den ikup ago balu nungarikko. Ale ninga tom biya kam te, sipsip te tama betesan mu nunga nunuwi mel nengema motam te parusuwurik se ago gi nengerak nama ninga warmonko.
MAL 2:4 Se sinar den ani ningarem imi mu, nina te sinararal ale te, aninga ikia den nenengetak Levi ilak kalem mu, ningo la anirukko.” Yawe Sokel Garagar mu uwuta balso.
MAL 2:5 “Bagara lila yawara ko ikia den umu, ani nu ilak kalo nungem ale tuem. Ikia den umu ningi mu, ani nup biya aisalko den aniso, se nu karo tuam ale aninga aip biya bowa ningi baga se, ko sanami lagakaso.
MAL 2:6 Kiti guruga ko den nunguning mu noko kuamili kopa te anikaso, se noko kuring ningi kawel bo me aratukaso se ikikasan. Nu diram la se laili ago ani abowa ningi bagakaso, ale munan umu te memek betera alo suen biya giris palagakasan.
MAL 2:7 Iwita iki se lagaralko: Priest alo nuguring te mu ikia ningo ko den aratu se lagarukko, se kariimet nukote kiti guruga ko den to se lagamonko. Mu awuk, nuna mu, Yawe Sokel Garagar wore ko kuring koma tata ko kari alo.
MAL 2:8 “Bare mena, nina lage nunguning umu kiaman, ale nina nengeta ninga kausa den te kariimet ngual nungarman. Ale munan umu te nina ani Levi ilak den kalem umu kulukurman.” Yawe Sokel Garagar mu uwuta balso.
MAL 2:9 “Nina aninga law ko munan me karo tuman, mena. Nina kariimet sang nunga atumu sangaru se sang nunga bita maguwusan. Duap owore te se, ani balik se kariimet ningarki maguwumon se dolara gialko.”
MAL 2:10 Awuk, ana suen la Nainet duap suanta mena e? Agi awuk, ana Kaem bo suanta me nanga kiwolaram e? Se awuk se ana nanga garuk alo girakala Yawe ilak ikia kaloman umu nabiring tusan ale nangata nanimi ago diram me bagasan?
MAL 2:11 Judah alo Yawe ilak diram bagara ko munan kiaman ale Israel se Jerusalem ningi kiwem memek nunguningkiri ewere bitakasan: Nuna sor iwareng ko kariimet kaem kawel karo nungaruwara wore nunga nanawusari nunga imet ko nunga gikasan, ale munan umu te Yawe ko munan mel laili mu karur tui maguwuman.
MAL 2:12 Aninga angamang mu awiriya munan umu beteram mu, Yawe Sokel Garagar mu Jacob ko kariimet lilim nunga ningi nu kuting kutuwu saparukko. Nu ta ko kuting munan Yawe kote ago tairuk ta wore mu mena tala kowo.
MAL 2:13 Nina mel bo tala betesan mu iwita: nenenga nemononge mu, Yawe ko altar te yu laikoyam laiwoso. Nina niara ma nirung te la lagasan, mu awuk, nu buring gurugu ningaram, ewerte se ninga nigiting munan tusan mu, amilmil te iluwokko me kueso.
MAL 2:14 Se nina esesan, “Awuk se?” masan. Ko duap mu, nina suwan suwan ninga kulak te imet nunga giman ale nongorak pempem la suanta bagaralko ikia kaloman, bare aitak mena. Munan umu suen la Yawe ari kutuwuwoso.
MAL 2:15 Agi, ningimik guang te, daula ningi, se ikia te Yawe nina me ninga suan awuram agila? Noko gomang mu, nina noko baga se ninga kuriang gue mu nu la bowa ningi bagomonko. Bore te se, nengemang motam ko sinar to se ninga imet kulak la nunga giman mu me ta nunga beteralko.
MAL 2:16 Yawe nu Israel ko Kaem mu maso, “Ani nuwus kuari nunumi betera ko munan mu me ko kuesam, ale nunumi daong kager tuata ko munan mu me ko kuesam tala.” Yawe Sokel Garagar mu uwuta balso. Bore te se, ninga ikia se ninga nengemang motam ko sinar tal ale ninimi me beteralko.
MAL 2:17 Kariimet, ikialko! Nenenga munak memek sowore te Yawe gomang motam ikup ninguru tusan. Bare gomang ikup tui se aking esesan, “Ana awuk ta Yawe gomang ikup tusan a?” masan. Se nina munak iwita mu me balsan e? “Yawe mu awiriya motam te memek beteso bare nu am iki karo tuso,” masan. Bala umu balu se, aking bala imi karogo la balsan, “Kaem awuk mu tuetera ningo diram ko Kaem a?” masan. Nungamin yenera ko munak oworta Yawe gomang ikup tuso.
MAL 3:1 “Ikialko. Ani aga taling kari bo bitirik se girok tairuk ale aninga lage nungokkowo. Asele mekam la Kari Biya, nina nunguningta ko nengemang motam bita se loagawasan agi mu, noko temple ningi tairukkowo. Nu ikia kaloman umu ko koma tata kari, mu tairukkowo.” Yawe Sokel Garagar mu uwuta balso.
MAL 3:2 Bare noko day tom te tairukko mu te mu, awiri sokel ago se gek am bagarukko terong? Nu gold se silver te kaiya ko tama, kowar tamatama, iwita agi, melmasak te anuwa ko tam kiri aora iwita bagarukko.
MAL 3:3 Nu silver kaiya ale silver palunga nunga burangara ko kari iwita baga se, Levi ko digo lilim gold se silver iwita nunga palungok nungok burangarukko. Asele nuna nuguting munan mu munan laili te karogo tai Yawe tumonko.
MAL 3:4 Se Yawe Judah se Jerusalem nunga nuguting munan girakala ko amilmila lagakaso mu iwita tala ko amilmilarukko.
MAL 3:5 “Ani ningimik duap te tairik ale tuetera ura bitirikko. Ani dawur kari alo nunga wetang saparik, imetkari tere daong nowasan umu, se den nunguning ira kaluwu se kawelawara alo umu, se ura supuling alo kawel munan te ura kari nunga manga giwara umu, se awiriya imet gerewa se kuriang nonet mena mu mel yam ko nunga bitawara umu, se awiriya taira kariimet alo nunga bita maguwuwara umu, se kariimet uwuta ani ago ko nguangara mena, munan uwuta uwuta bitawara, mu suen la wetang te nunga bitirikko.” Yawe Sokel Garagar mu uwuta balso.
MAL 3:6 “Ani Yawe, angimik aga ikia se munan guruga patawura mu mena. Bore te se, nina Jacob ko kuriang gue me maga namaman.
MAL 3:7 Nina girakala la, ninga girigir alo nunga tom te la, nibiring gurugu aisiman, ale aninga munan den me karo tusan. Agate peleral tairal, se ani angamang ningarikko.” Yawe Sokel Garagar mu uwuta balso. “Bare nina aking aninga isarsan, 'Ana awuk ta kete pelenakko?' masan.
MAL 3:8 “Ikialko. Agi kari bo ko kaem kote tere nana ikiso e? Mena. Bare nina mu ani ninga Kaem agate anapeya mel am tere nasan. Ale agate tere no se, bare aking iwita aga isarsan, 'Ana awuk ta nika te tere nasan a?' masan. “Nenenga tere munan mu iwita: Anapeya mel motam 10 ko bolala awusan, ale ko motam suan mu aninga ma balsan, ale anapeya nigiting munan ani aisalko balsan, oworta ningi tere munan arataso.
MAL 3:9 Nina kariimet ta se ninga ali sor lilim la mu memek talko lage te bagasan, mu awuk, nina aninga melmasak tere nowasan.
MAL 3:10 Bare iwita beteralko: Melmasak motam 10 ko motam suanta umu lilim la ago aninga temple ningi karogo tairal se, aninga temple mu inang ago anirokko.” Yawe Sokel Garagar mu uwuta balso. “Ira ariga te aga beteral, ale asele aguwaya kiwemarik mu nengeta ari ko ikialko. Ani aga duruk wonong kuring kagik ale mel ningo ningo tuwik kapakoyam ningimik kuali warik se kaparuk ale ninga kawam digo sisi saparukko.
MAL 3:11 Ani yes se kutuwurek mel nunga menawurik se, ninga inang mel se mayang se tam muguri mu terong la nunguning kaparuk se gi nalkowo.” Yawe Sokel Garagar mu uwuta balso.
MAL 3:12 “Se sor saki ko kariimet Kaem bagara amilimil se ali welang ningo ningaram sumu aringimon ale ko balu se lagamonko.” Yawe Sokel Garagar mu uwuta balam.
MAL 3:13 Yawe iwita balso, “Nina den ikup ago te aga balu maguwu se, bare aking aga isarsan, 'Ana awuk nika balu maguwusan a?' ma balsan.
MAL 3:14 “Bare ikialko. Nina bala bo iwita nigiring te me arataso e? 'Kaem nup biya tua ko munan imi, kalakamara bo,' ma me balsan e? Ale 'Yawe ko munan karo tui se nanga memek ko nu ilak magi kutekute ma lagara mu awuk nanga sangukko ya?' ma me balsan e?
MAL 3:15 Ale aking balsan, 'Nusupuling lagara ko kariimet alo se memek betera ko kariimet alo se Kaem ilak dun kopa iluwa ko kariimet alo mu memek bo me arigisan, am ningo se terong la bagasan.' Nina bala uwuta uwuta mu nigiring te me aratoso e?”
MAL 3:16 Se udagi kariimet Yawe kua tuiwara mu nongota nunumi ago munakawaman se Yawe ikiam. Ale balam se duruk wonong te scroll bo nu koma te awote garekaman, garek umu awiriya nu kua tui se nu nup biya tuiwara umu nunga nunup se nunga dugu duap ago awote garekaman.
MAL 3:17 Se Yawe Sokel Garagar mu mam, “Kariimet umu am aninga angama pasarang nunguningkiri,” mam. “Se day tom, te aninga melmasak ningo ningo gi nungekko mu te mu, ani kari bo, ko namar nu kua tui lagoso se gomang motam tuso iwita, ani aga kariimet umu angamang nungarik ale nunga giekko.
MAL 3:18 Asele nina kariimet ningo diram la Kaem bowa ningi bagara umu se kariimet memek nu bowa ningi me bagara alo mu, wetang te nungarki nunga ikialko.”
MAL 4:1 “Nunguning ta, day tom bo taiwoso. Day tom umu tama bo kowar tamatama iwita kanirukko. Se nusupuling lagara alo se memek betera alo mu sua batutumu wara se yager butuk la anikam, tama umu nunga kai saparuk se yager butuk bo ta me bangawurukkowo.” Yawe Sokel Garagar mu uwuta balso.
MAL 4:2 “Bare nina awiriya ani aip biya patawu lagaman mu, munan ningo diram mu worem basukam bausok ale sangam ningaru se mel kasik la nungok burangurukko; se bulmakau gotekgotek por betera ale arata gopa palaga iwita, nina aratal ale tinga kola se amilmilaralko.
MAL 4:3 Ale kam ani munan umu bitirikko tom mu te mu, kariimet memek bita lagaman mu, tama nuwi iwita kapamon se nina nisiwik gomang te nunga ira kalakamaralko.” Yawe Sokel Garagar mu uwuta balso.
MAL 4:4 “Nina aninga ura kari Moses ko law mu, ko ningamili me saparukko. Ani kiti guruga den se law umu nina Israel alo suen la ninga, duruk Horeb te Moses tuem.
MAL 4:5 “Ikialko. Ani Yawe aga day tom nguangara ago mu me taiso la mu, ani prophet Elijah bitirik se girok tairukko.
MAL 4:6 Nu ba alo nongomang motam gurugok se nunga kuriang alo kua nungarmonko; se kuriang alo nongomang motam gurugok se nunga nonet alo kua nungarmonko. Se kam ani tairek mu, nunga ali sor me maguwurekko.”
MAT 1:1 Imi Jesus Kristus ko taleng usir nononga nunup. Jesus mu David ko gue te tairam, se David mu Abraham ko gue te tairam.
MAT 1:2 Abraham ko namar mu Isaac. Se Isaac ko namar mu Jacob. Se Jacob ko namar mu Judah, se ko kuriang saki ago.
MAT 1:3 Se Judah ko namar ilagala mu Perez se Zerah. Nunga nunam mu Tamar. Se Perez ko namar mu Hezron. Se Hezron ko namar mu Ram.
MAT 1:4 Se Ram ko namar mu Amminadab. Se Amminadab ko namar mu Nahshon. Se Nahshon ko namar mu Salmon.
MAT 1:5 Se Salmon ko namar mu Boaz. Boaz ko nuam mu Rahab. Se Boaz ko namar mu Obed. Obed ko nuam mu Ruth. Se Obed ko namar mu Jesse.
MAT 1:6 Se Jesse ko namar mu King David. Se David ko namar mu Solomon. Solomon ko nuam mu Bathsheba. Nu Uriah ko nuwus bagaram bare aking David nu tam.
MAT 1:7 Se Solomon ko namar mu Rehoboam. Se Rehoboam ko namar mu Abijah. Se Abijah ko namar mu Asa.
MAT 1:8 Se Asa ko namar mu Jehoshaphat. Se Jehoshaphat ko namar mu Jehoram. Se Jehoram ko namar mu Uzziah.
MAT 1:9 Se Uzziah ko namar mu Jotham. Se Jotham ko namar mu Ahaz. Se Ahaz ko namar mu Hezekiah.
MAT 1:10 Se Hezekiah ko namar mu Manasseh. Se Manasseh ko namar mu Amon. Se Amon ko namar mu Josiah.
MAT 1:11 Se Josiah ko namar mu Jeconiah, se ko kuriang saki ago. Se tom mu te Assyria alo taiman Israel alo nunga talipaman arungak Babylon namaman.
MAT 1:12 Se tom nuna talipara ningi Babylon bagaman ko tom mu te, tai Jesus te bilangaram, mu nunga nunup mu iwita: Se Jeconiah ko namar mu Shealtiel. Se Shealtiel ko namar mu Zerubbabel.
MAT 1:13 Se Zerubbabel ko namar mu Abiud. Se Abiud ko namar mu Eliakim. Se Eliakim ko namar mu Azor.
MAT 1:14 Se Azor ko namar mu Zadok. Se Zadok ko namar mu Akim. Se Akim ko namar mu Eliud.
MAT 1:15 Se Eliud ko namar mu Eleazar. Se Eleazar ko namar mu Matthan. Se Matthan ko namar mu Jacob.
MAT 1:16 Se Jacob ko namar mu Joseph. Se Joseph mu Maria ko kuari. Se Maria tuagu te Jesus bilangaram. Se ana arusan Kristus masan.
MAT 1:17 Se Abraham ko tom te, tai David ko tom te, mu ko kari gue mu 14. Se David ko tom te, tai tom Israel alo nunga ilu talipi Babylon nongorak namaman, mu ko kari gue mu 14 tala. Se Israel alo Babylon talipara ningi bagaman tom te, tai Kristus te bilangaram, mu ko kari gue mu 14 tala.
MAT 1:18 Jesus Kristus bilangaram ko duap mu iwita. Noko nuam Maria Joseph ilak naukko luan ilu beteman. Bare nuna ilagala nunumi me giman la, Maria numi ko ikiam nu Bur Laili ko sokel te nu kumik ago.
MAT 1:19 Noko kuari Joseph mu kari ningo diram, se nu Maria dolara tuokko me ko kueram. Buta se nu tetela la Maria bitirukko ikiam.
MAT 1:20 Nu uwutata ikiwakaso, bare Kaem ko engel bo ipingira te tairam ale maonam, “Joseph, David ko namar, ni Maria ka imet ko toko me nguangerko. Mu awuk, nu Bur Laili ko sokel te kumik ago bagoso.
MAT 1:21 Nu kuriang kari iluwok se ni nup bitar Jesus meko, mu awuk, nu ko kariimet nunga memek siwurok ale nunga sangaru taukko.
MAT 1:22 Mel suen biya imi maingkala Kari Biya ko prophet kuring te balam wore ko nunguning aratam. Nu iwita balam:
MAT 1:23 “Imet itiwik bo lilim biya, mu tuagu aratuk se kuriang kari iluwokko. Se nuna nup betemon ‘Immanuel’ mamonko.” Nup mu ko nunguning mu “Kaem ana nangarak bagoso”.
MAT 1:24 Se Joseph barasam ale Kaem ko engel nu maonam butata beteram ale Maria ko imet ko tam.
MAT 1:25 Bare Maria kuriang mena la, Joseph nu ilak katir me taga aniram, mena. Se Maria kuriang kari iluwam, se Joseph nup beteram Jesus i mam.
MAT 2:1 Jesus Bethlehem wonong te Judea sor ningi bilangaram, Herod king ko bagakaso ko kam te. Se baras tutera kari alo worem bausa wore Jerusalem taiman,
MAT 2:2 ale eseman, “Juda nunga king bilangaram mu apalak bagoso ya?” maman. “Ana ko baras bausam se arigiman ale ko nup patawunakko taiman.”
MAT 2:3 Se tom Herod den mu ikiam mu nu ninguru ikia moakaso, se Jerusalem kariimet agotala nungamin yenakaso tala.
MAT 2:4 Se Herod priest bibiya se law ko kausa kari bibiya mu nunga bolala awuram ale Kristus koma aguwaya mu te bilangarukko mu ko nunga isuam.
MAT 2:5 Se nuna balman, “Bethlehem wonong ningi Judea sor te. Prophet ko batoga te iwita aniso:
MAT 2:6 ‘Bare ni Bethlehem, Judah sor te, ni wonong yam bo mena; nika ningi kari supuling biya bo aratuk ale aninga kariimet Israel nunga bitua kari bagarukko.’ ”
MAT 2:7 Se Herod den umu ikiam ale tetela la baras kaura kari alo mu nunga auram se taiman, se tom amaruya te baras bausam mu ko nunga isuam ale ikiam.
MAT 2:8 Asele nunga beteram se Bethlehem namamonko se nunga maonam, “Nina namaral kuriang umu ko ninguru loagaral ale arigal, mu asele tairal ani aga maonal se ani betela namarik ale nup patawurikko,” mam.
MAT 2:9 Se nuna king ko den mu ikiman ale namakasan. Se baras nuna arigiman umu giri giri namakaso se nuna kowom karoman namakasan. Se baras nama kuriang te bagaram mu te sanamaram.
MAT 2:10 Se nuna baras uwuta nama sanamaram se arigiman mu nuna ninguru amilmilakasan.
MAT 2:11 Ale kawam kuriang ningi bagaram mu ningi kasu naguman, ale kuriang nuam Maria ilak bagaram mu nungarkaman, ale nubugura kulukurman ale nup patawuman. Asele nunga pulut kuring apu apu ago namaman ale munan mel gold te nunga, se nangimik te sapara ko mel siring yawara, frankincense se myrrh, mu gi kuriang awu tuman.
MAT 2:12 Ale asele ipingira te den taman iwitata, peleman mu Herod kote me namaman, bare lage bo kigilik te nunga sor te namaman.
MAT 2:13 Baras kaura kari alo mu namaman, asele Kari Biya ko engel bo ipingira te Joseph kote aratam ale maonam, “Ni bares ale kuriang ko nuam ilak nunga gi ale yumura la arungak Egypt namarko. Ale umu te bager se ani tala aguwaya mu aking balik se ikiko. Herod kuriang moruk se kuerukko kupuwoso,” mam.
MAT 2:14 Se Joseph barasam kuriang ko nuam ilak nunga giam, ale tirom yumura la nongorak Egypt namaram.
MAT 2:15 Nu nongorak umu te bagaram la Herod kueram. Munan umu uwuta aratam mu, Kaem ko den prophet kuring te balam, “Aninga kuriang Egypt bagaram se aurem se tairam.”
MAT 2:16 Se tom Herod ikiam baras kaura kari alo nu kula iwita beteman, mu nu ninguru gomang magaram. Se baras kaura kari alo baras te bausam ko tom manorman mu ko iki se, balam se Bethlehem, se sor Bethlehem duap te, mu ko kuriang kari nunga yia tom 2 se bowa ningi mu suen la nunga moman se kua sapaman.
MAT 2:17 Munan umu te Kaem ko den prophet Jeremiah kuring te balam mu ko nunguning kaparam:
MAT 2:18 “Niara ma nirung bo Ramah wonong te ikiman, mu Rachel ko kuriang nunga nia mowoso, se bo noko gomang motam taukko mu me terong, mu awuk, noko kuriang mu me marak bagasan.”
MAT 2:19 Herod kua namaram, asele Biya ko engel ipingira te Joseph kote Egypt aratam,
MAT 2:20 ale maonam, “Bares ale kuriang ko nuam ilak nunga gi ale aking Israel peleral ale namaralko. Kari kuriang momon se kuerukko mu kua sapaman,” mam.
MAT 2:21 Se Joseph barasam, kuriang ko nuam ilak nunga giam ale nongorak Israel peleram namaram.
MAT 2:22 Bare tom Joseph king Archelaus nuet Herod kuwim te Judea sor bitaruwaram mu ikiam, mu umu te namarukko nguangakaso. Ale ipingira te den tam iwita dalelaram ale nongorak Galilee namaram.
MAT 2:23 Nu nongorak namaram ale Nazareth wonong te bagakaso. Se prophet alo girakala mel umu ko balman uwutata aratam: “Nuna noko balmon Nazareth kari mamonko.”
MAT 3:1 Yia sang namaram asele Anuwa marak kari John barasam ale Judea ko sor garagarayam mu te den balukaso,
MAT 3:2 ale makaso, “Giris palagalko! Kaem ko kingdom tai pingi aram.”
MAT 3:3 Prophet Isaiah girakala Anuwa marak kari John ko den iwita balu beteram: “Kari bo sor garagarayam mu te ai baluwoso, ‘Kari Biya ko lage te tairukko mu nungal burangaral ale lage tuang dingumuralko,’ ma baluwoso.”
MAT 3:4 John ko guang tugukaso mu camel ko mone te nungurman, se let ko luan te kalokaso. Se ko inang mu locust se honey nokaso.
MAT 3:5 Se kariimet Jerusalem ko, se Judea sor ko, se koma Jordan lilim ko kariimet mu nukote namakasan.
MAT 3:6 Ale nunga memek wetang te balu sapakasan se nu yu Jordan ningi anuwa marak nungarukaso.
MAT 3:7 Bare nu Pharisee se Sadducee suen biya nukote anuwa marak kuwim te taikasan se nungarkam, ale nunga maonam, “Nina mot memek ko gue! Awiri nina Kaem ko gomang magara taiwoso mu ko naguralko ninga maonam?
MAT 3:8 Nina nunguningta nengemang motam guruguman agi mu, ko nunguning wetang awuralko.
MAT 3:9 Nina ninimi kulal ale balal, ‘Ana Abraham ko gue te ko kariimet, se Kaem ko gomang magara mu me ariginakko,’ ma balal bore ko. Ani ninga manorsam, Kaem manga imi giok ale Abraham ko kariimet gue ko nunga gurugok se aratamonko mu am terong la.
MAT 3:10 Palangis maingkala tam duap ningi aniso. Se tam aguwaya mu ko nunguning memek kaposo, mu kaurok ale tama ningi saparukko.
MAT 3:11 “Ani yu te nengemang motam guruga ko anuwa marak ningarsam. Bare kari ani agowom kaoram taiwoso mu nu nup biya se sokel garagar, aninga kiaram. Ani ko suwik tuagu kutuwu giekko me terong, mu awuk, ani nu koma te ningo nuam mena. Nu Bur Laili sokel tama karogo umu te baptais ningarukko.
MAT 3:12 Nu inang muguri te guruga patawura ko tam mu kuting te aniso. Ale nu te inang nunguning se ko bune tutuk kaposo mu suen la tuteruk, ale ko nunguning mu gi ko kawam tugumok, ale ko bune tutuk mu tama pempem la kaniwoso mu ningi waruk se kani sapamonko.”
MAT 3:13 Se Jesus Galilee sor beteram ale John kuting te anuwa marak taukko yu Jordan te tairam.
MAT 3:14 Bare John koma siruwukaso ale makaso, “Ni ani anuwa marak aisu mu asele diram, bare ni awuk se aningate tairem?”
MAT 3:15 Bare Jesus iwita maonam, “Ani balsam uwutata bitarko. Ana uwuta betenak mu ana diram la karo tunakko,” mam. Se John nu balam butata beteram.
MAT 3:16 Jesus yu ningi anuwa marak te namaram, ale yu beteram aratuwaram mu te duruk wonong kaigam se nu Kaem ko Bur Laili inangnang biton iwita nukote tai kaparam se arigam.
MAT 3:17 Se kuring bo duruk wonong te airam ale mam, “Imi aninga Namar, ani ninguru ko kuesam, ale ko ninguru amilmilasam.”
MAT 4:1 Asele Bur Laili Jesus ilak sor garagarayam mu te namaram, mu awuk, sor mu te Satan Jesus ira ariga te bitirukko.
MAT 4:2 Se Jesus day tom 40 na bo me nam ale na ko ninguru kueram.
MAT 4:3 Se Satan kote tairam ale iwita maonam, “Ni Kaem ko Namar agi mu, manga imi balu se bread ko geragukko,” mam.
MAT 4:4 Bare Jesus den koma iwita balam, “Kaem ko batoga te iwita aniso: ‘Kari na inang ko sokel te la me bagoso, bare den aguwaya Kaem ko kuring te arataso mu te sokel ago bagoso.’ ”
MAT 4:5 Asele Satan Jesus ilak wonong laili Jerusalem namaram, ale temple ko gul kalel biya mu te beteram ale maonam,
MAT 4:6 “Ni Kaem ko Namar agi mu, ting palageko. Mu awuk, Kaem ko batoga te iwita aniso: ‘Nu nika ko, ko engel alo nunga manuk se kiting duap ningi ka ilumon se manga te siwik motam atum mu me dagulko,’ mam.”
MAT 4:7 Bare Jesus nu maonam, “Bare Kaem ko batoga te iwita aniso tala, ‘Ni Kari Biya nika Kaem mu ira ariga te me bitarko.’ ”
MAT 4:8 Asele Satan aking Jesus ilak duruk bo kalel biya wore te nama tarigiman, ale ali ewere ko kingdom suen biya se nunga mel ningo ningo karogo kasuru saparam.
MAT 4:9 Ale maonam, “Ni bugura kulukuru ale ani aip biya perr tui, mu asele ni mel suen biya ani ka kausem mu kisekko,” mam.
MAT 4:10 Bare Jesus maonam, “Satan, tagi toko! Kaem ko batoga te iwita aniso, ‘Ni Kari Biya nika Kaem, umutang la perr tui se nup biya patawu se lagerko.’ ”
MAT 4:11 Asele Satan nu beteram. Se engel alo taiman ale karo tuman.
MAT 4:12 Jesus John talipaman mu ko den ikiam mu nu peleram Galilee namaram.
MAT 4:13 Ale Nazareth beteram ale namaram Capernaum bagakaso. Sor mu Zebulun Naphtali nunga sor, Yu Galilee duap te.
MAT 4:14 Munan imi prophet Isaiah ko den balam mu ko nunguning kaparam. Nu iwita balam:
MAT 4:15 “O Zebulun sor, se Naphtali sor, Yu Jordan ko komasang, koma gagi tua mu te, Galilee sor, kariimet Kaem ko me ikia wore te anisan:
MAT 4:16 Kariimet tiromorom ningi bagaman mu nikinang biya bo arigiman; kariimet kuakoyam tiromorom ningi bagaman mu nikim nungaram.”
MAT 4:17 Ale tom umu te Jesus eng am ko ura duap beteram ale den balukaso, “Giris palagalko! Kaem ko kingdom tai pingi aram.”
MAT 4:18 Se Jesus Yu Galilee norogen kaoram ale aolak iluwam nama Simon, ko nup bo Peter, se ko uria Andrew ilak pote sapawaman se nungarkam. Nuna ilagala wal tata kari.
MAT 4:19 Se nu nunga maonam, “Nina tairal ani agowom kaoral se ani kariimet nunga gia ko munan ninga kausekko,” mam.
MAT 4:20 Se nuna pasak ala nunga pote mel awu beteman ale kowom karoman.
MAT 4:21 Se namawa Jesus kari launuria ilagala James se John ilak, Zebedee ko kuriang, mu nungarkam. Nuna nonet Zebedee ilak dal ningi baga se nunga pote nunguru burangiwaman se nunga auram.
MAT 4:22 Se nuna den ikiman mu te pasak ala nunga nonet se dal mel ago awu beteman, ale Jesus kowom karoman.
MAT 4:23 Jesus Galilee sor ningi geraga se, synagogue koma koma ningi nunga kasurukaso, ale Kaem ko kingdom ko den yawara mu apukaso, ale kariimet kuera ikes duap duap karogo mu nunga nungurukaso.
MAT 4:24 Se noko dugu duap pagam ale Syria sor lilim ningi geragam. Se kariimet kuera ikes duap duap karogo, kuera yaman bibiya, se bur memek ago mu, se kuera pitikpitik barowara ago mu, se nusuwik nuguting tilital, mu nunga gikasan ale arungak kote taikasan, se nu suen la nunga nunguru sapakaso.
MAT 4:25 Kariimet ningo memek suen biya mu Galilee ko ta, Decapolis ko ta, Jerusalem ko, Judea ko, se sor yu Jordan komasang ko, mu ninguru taikasan ale kowom karokasan.
MAT 5:1 Se Jesus kariimet suen biya nunguningkiri nungarkam ale duruk motongar bo te tarigi daigam. Se kariimet nu kowom karoman mu la tai nu kote bolala awuman,
MAT 5:2 se nu nunga kausa duap beteram ale iwita balukaso:
MAT 5:3 “Kariimet nongomang motam ningi ikisan nuna me terong, mu amilmilamonko; Kaem ko kingdom mu nononga.
MAT 5:4 Kariimet mo niawasan mu amilmilamonko; nuna nongomang motam sokel taukko.
MAT 5:5 Kariimet nongomang motam lila biya se kutekam, mu amilmilamonko; ali lilim la mu nononga ali.
MAT 5:6 Kariimet munan ningo diram umu inang yu ko kuakoyam ko kua lagasan, mu amilmilamonko; nuna mel ko kua lagasan mu tamonko.
MAT 5:7 Kariimet kua kapa se saki alo nongomang nungarsan, mu amilmilamonko; nuna uwutatala nungumik te aratukko.
MAT 5:8 Kariimet nongomang motam dirkiriyam se suanta Kaem kote la bita lagasan, mu amilmilamonko; nuna Kaem arigimonko.
MAT 5:9 Kariimet marolila ko sokel tagi lagasan, mu amilmilamonko; nuna nunga balmon, Kaem ko kuriang alo, mamonko.
MAT 5:10 Kariimet munan diram betesan ale ko ikup gisan, mu amilmilamonko; Kaem ko kingdom mu nononga.
MAT 5:11 “Bare ikialko. Ani ago ko bala memek ningarmon, ninga bita maguwumon, agi kawel munan te den duap duap nego ko balmon, mu amilmilaralko.
MAT 5:12 Munan uwuta ningimik te aratuk, mu neneman nungeruk se amilmilaralko, mu awuk, ko koma yawara aromemek mu duruk wonong te ninip te aniso. Munan imi koma suanta tala prophet alo nungumik te beteman.
MAT 5:13 “Nina mu ali ewere ko gagi yaman. Bare gagi yaman mu ko yaman menaso, mu awuk ta mamon se aking yaman gemarukko? Ko yaman menaso mu ta mena. Am waru sapara se nasiwik te ira kalakumu namamonko.
MAT 5:14 “Nina mu ali ewere ko nikinang. Wonong bo duruk awote wetang te aniso mu kaluwura koma mena.
MAT 5:15 Uwutatala, kariimet lam kasasan mu kani bowa ningi me betesan. Nuna kualala betesan se kariimet kawam te anisan mu suen la nikim nungarso.
MAT 5:16 Se koma suanta tala, nikinang nenengate aniso mu me kaluwuralko, wetang te kariimet motam te beteral se nenenga munan ningo mu arigimon, ale nenenga Nenet duruk wonong te bagoso mu nup patawumonko.
MAT 5:17 “Nina ikial ani law se prophet alo nunga den menawurikko tairem iwita ikial bore ko. Mena. Ani menawurikko me tairem. Bare ani karo tuek, ko nunguning wetang awurek, ale ko ura bita saparikko tairem.
MAT 5:18 Ani nunguningta ninga manorsam, taiti se ali mu menaruk agi wore, den umu ko ponor gotek bo ta me yumurokko, am aniruk laga ko nunguning aratu saparukko.
MAT 5:19 Buta se awiriya karo tua ko den mu ponor gotek bo sarumu due ko beteso, ale saki alo me karo tumonko nunga manarso, mu nu duruk wonong ko kingdom ningi nup mena bagarukko. Bare awiriya den mu diram la karo tuso, ale saki alo nunga kasurso, mu nu kingdom mu ningi nup biya bagarukko.
MAT 5:20 Nina ninguru ikialko. Nina diram la me karo tual, ale Pharisee alo se law ko kausa kari alo betesan iwita beteral, mu nina kingdom ningi me kasu naguralko.
MAT 5:21 “Girakala la den balu beteman se aniso mu nina ko ikia biya: ‘Ni kari me moar se kuerukko. Awiriya kari moso se kueso mu nu den te sanamarukko.’
MAT 5:22 Bare ani ninga manorsam, awiriya bo ko gomang magoso, mu nu den te sanamarukko. Se awiriya bo den memek manarso, mu nu kari bibiya nomokete sanamarukko. Se awiriya bo manarso, ‘Ni ngualara! Kua namarko!’ mauk, mu nu tama ningi namara ko lage te numi beteso.
MAT 5:23 “Buta se ni altar duap te Kaem munan tuiko negawa, ka bo bita maguwurem se gomang ikuwawaram mu ko kamin ares mauk,
MAT 5:24 mu ni ka munan mel mu altar duap ningi awur, ale kote namar ale ilak den nunguru, asele piler tair ale ka munan Kaem tuiko.
MAT 5:25 “Aking kari bo ni den ningi ka bitirukko kerak namawuruk, mu lage luan te ta wore yam ilak den nunguruko. Mena mu, nu ni den ariga ko kari kuting te ka bitiruk, se baluk se dirdir kerak nama talipara ningi ka bitirukko.
MAT 5:26 Ani nunguningta ka manorsam, ni umu te baga laga, ka ikup suen la kututuwur nunguningkiri bore asele ni aratuko!
MAT 5:27 “Nina den imi ko ikiman tala, ‘Nika imet agi ka kari bitar ale imet agi kari bo kilitik ilak me no giko.’
MAT 5:28 Bare ani ninga manorsam, awiriya imet bo arigiso ale yumura la motam barasoso se ilak anirukko ikia taso, mu nu maingkala gomang ningi la ilak aniram.
MAT 5:29 Sinar toko! Ni ka motam sengam mu memek te ka saparuk agi mu, galuwur ale saparko. Kimik nuamur suanta maga namaruk mu terong. Bare kimik lilim la ago tama ningi ka sapara mu me terong.
MAT 5:30 Uwutatala, kiting sengam memek ningi ka saparuk agi mu, bataguru saparko. Kimik nuamur suanta maga namaruk mu terong. Bare kimik lilim la ago tama ningi ka sapara mu me terong.
MAT 5:31 “Se nina den imi karogo balman se ikiman, ‘Kari bo ko nuwus karuk, mu nu imet umu kaoram ko tam gawa bataguk ale tuokko.’
MAT 5:32 Bare ani ninga manorsam, kari bo nuwus am diram la ilak bagaram, bare duap bo mena, am imet umu kaoram, mu kari mu memek beteram. Bare nu nuwus mu memek te tala beteram. Se kari i bo imet mu tauk, mu nuna wete memek beteman.
MAT 5:33 “Se den bo tala girakala balu beteman mu iwita: ‘Ni anapeya ko Biya ilak den kalem, mu diram la bita sapar ale me kulukuruko.’
MAT 5:34 Bare ani ninga manorsam, nina anapeya ko den kaolal agi mu, mel bo nup balu se me kaolalko. Duruk wonong mu nup balu se den me kaolalko; mu Kaem ko daiga kuwim.
MAT 5:35 Agi ali imi nup balu se den me kaolalko; mu noko suwik te awura kuwim. Agi Jerusalem nup balu se den me kaolalko; mu King Biya ko wonong.
MAT 5:36 Se aking nengeta ninimi balu se den me kaolalko; mu awuk, nina ninga nemene gawa bo tal ale gurugal se kaetam agi siraram ko aratukko mu me terong.
MAT 5:37 Buta se nina aing malko agi mu, eng am ‘Aing’ malko, mena ko agi mu, eng am ‘Mena’ malko. Den saki saki karogo balsan umutang mu kari memek Satan kote taiso.
MAT 5:38 “Nina den imi balman se ikiman, ‘Awiriya bo motam galuwurok, mu nuna koma ko nu motam galuwumonko. Se awiriya bo kore kulukok, mu nuna koma ko nu kore kulukurmonko.’
MAT 5:39 Bare ani ninga manorsam, kari bo ka bita maguwurok, mu koma ko ni nu me bita maguwurko. Kari bo kol kuting kulukok, mu komasang gurugu se agotala kulukokko.
MAT 5:40 Se kari bo ikup te ka bitiruk ale ko diara ka guang taukko baluk, mu yam tui, ale ka guang ningo bo karogo am tuiko.
MAT 5:41 Se kari bo ko melmasak gi ale ilak kilometre suanta namarko ka diruwurok, mu ni kilometre bo agotala ko ilak namarko.
MAT 5:42 Se kari bo mel bo ko tukunangaruk ale ka isuok, mu amilmil te am tuiko. Se kari bo ka mel bo tauk ale aking maingte kisokko baluk, mu ni me guramurko, am tuiko.
MAT 5:43 “Den imi betela balman se aniso, ‘Nina kariimet ninga kuesan mu kua nungaralko, bare awiriya nengerak ningo mena mu me kua nungaralko.’
MAT 5:44 Bare ani ninga manorsam, kariimet nengerak ningo mena mu am kua nungaralko; ale kariimet ninga bita maguwusan mu nunga guranek beteralko.
MAT 5:45 Mu asele nina ninga Nenet duruk wonong te bagoso mu ko kuriang bagaralko. Nu kari ningo ta, memek ta worem suanta wore nungarso, ale tuwik suanta tala wore nungarso.
MAT 5:46 Bare nina kariimet ninga kuesan mu la kua nungarsan, mu nina anape ningo ningi tasan? Mena. Takis tata kari uwutata bitawasan!
MAT 5:47 Ale nina ninga sikisaki alo la amilmil den nungarsan, mu kariimet bala ningo awuk nego ko balmonko? Mena. Kaem ko me ikia alo munan soworta bitawasan.
MAT 5:48 Buta se, ninga Nenet duruk uningi bagoso mu ningo se yawara nunguningkiri, buta se nina ningo se yawarakala la beteralko.
MAT 6:1 “Nina munan imi ko ninguru sinar talko! Nenenga munan yawara yawara kariimet nomotam te beteral se arigimon ale ninga balmonko iki se me beteralko. Nina uwuta beteral mu, Nenet duruk wonong te bagoso mu ko koma yawara bo me ningarukko.
MAT 6:2 “Bore te se, tom ni kariimet bo sangaru ale mel tui, mu kawel kari ko kiwem me basuko. Nuna trumpet nirung te kariimet nunga aru tagi synagogue ningi agi lage te nunga biguwusan, se loagawasan se nomotam te, te nup biya tamonko, nuguting munan betesan. Ani nunguningta balsam, nuna koma ningo mu ta taman.
MAT 6:3 Bare ni kariimet bo sangaru ale mel tuiko, mu yumura la bitarko, se ka kiting ngas mu anapeya nika kiting sengam mu beteso mu me ari ikiokko. Se nika Niet, ni munan suen la yumura la betesam se ariwoso, mu koma yawara kisokko.
MAT 6:5 “Ale nina guranek beteralko mu kawel kari alo betesan iwita me beteralko. Nuna pempem synagogue ningi agi, lage biya ko sosang te sanamamon ale sail te guranek betemon se kariimet te nungarkamonko kuesan. Ani nunguningta balsam, nuna koma ningo mu ta taman.
MAT 6:6 Bare tom ni ngatangerko, mu ni kawam ningi kasu nagur ale songkuring bagur ale asele, ka Niet Kaem, ni koma me arigisam, mu aru ngatangaruko. Se ka Niet, ni munan suen la yumura la betesam se nu ariwoso, mu koma yawara kisokko.
MAT 6:7 Se tom ni ngatangerko mu, bala maiya bibiya me balu se lagerko. Kariimet Kaem ko me ikia wore uwutata bitawasan. Nononga ikia mu, den gira udagi la balu lagara umu te asele nuguring ikimonko, iwita ikisan.
MAT 6:8 Bare nuna betesan iwita me beteralko. Mu awuk, nina ninga Nenet mu me arusan la, nu anapeya ko balalko mu nu giriso ko ikiso.
MAT 6:9 “Se nina guranek beteralko mu iwita ko iki se beteralko: “Anananga Ba, ni duruk wonong te bagasam, nika nip laili anirukko.
MAT 6:10 Nika kingdom am tairukko, ali imi te mel aratukko ka gemang aniso, mu am butata aratukko, duruk wonong te arataso iwitatala.
MAT 6:11 Anananga na inang kam imi ko mu nangaruko.
MAT 6:12 Anananga memek siwu nangaruko, ana saki alo nunga memek siwu nungarman uwutatala.
MAT 6:13 Motam la nangarkiwer se ira ariga ningi me dagulanakko; memek suen la ningi nanga bataguru toko.
MAT 6:14 “Ikialko. Nina kariimet saki memek nengete betemon se nunga memek siwu nungaral, mu ninga Nenet duruk wonong te mu ninga memek agotala siwu ningarukko.
MAT 6:15 Bare nina kariimet saki nunga memek me siwu nungaral, mu nenenga Nenet ninga memek me siwu ningarukko tala.
MAT 6:16 “Ale tom guranek te inang kaolal, mu nina kawel kari alo betesan iwita nengema motam me garusarukko. Nuna inang kalosan ale munan uwuta betesan mu nunumi wetang te betemon se kariimet te nunga balmonko betesan. Ani nunguningta balsam, nuna koma ningo mu ta taman.
MAT 6:17 Bare tom ni na ko kiring kalo, mu ni kema motam anup, ale mone pituwur,
MAT 6:18 se saki alo ni na ko kiring kalem mu me ko ikimonko. Bare nika Niet, ni koma me arigisam, mu nu kota la ko ikiokko. Nu munan suen la ni yumura la betesam mu ariwoso, ale nu koma yawara kisokko.
MAT 6:19 “Ali imi ko mel ningo ningo gemerko gemang me barasu se lagarukko. Ali imi te dagor silale batutumumon maguwumonko bagasan, se tere kari tere namonko bagasan tala.
MAT 6:20 Bare duruk wonong ko mel ningo gemang tuiko. Mu kumik magara kuenera se tere daong mena, ka mel ningo la aniruk se giko.
MAT 6:21 Mu awuk, kari ko mel ningo apareyate aniso, mu noko gomang motam umu te beteso tala.
MAT 6:22 “Namotam mu nangimik lilim ko lam. Nika motam ningo, mu nika bagara aolak mu lilim la nikim ago aniso.
MAT 6:23 Bare nika motam memek, mu nika bagara aolak mu lilim la tiromorom ningi aniso. Se ni gemang motam tiromorom ago agi mu, ni ta tiromorom memek ka iramuram!
MAT 6:24 “Kari bo, tom suanta te kari ilagala nunga ura dungan bitirukko me terong. Mu awuk, nu bo gomang tui se ko ura ninguru bitiruk, ale bo gagor karogo ko ura ninguru me bitirukko. Ni Kaem ko ura bita se aking Manga ko ura bitarko me terong.
MAT 6:25 “Buta se ani ninga manorsam, nenenga bagara aolak ningi inang yu agi, ninga ningimik lilim agi, guang yamel ningimik te iralko mu ko ikia me ninga moa se lagarukko. Anape mu mel biya? Nanga bagara aolak mu mel biya agi, inang mel biya e? Nanga nangimik mu mel biya agi, guang yamel mu mel biya e?
MAT 6:26 “Inangnang nungarkalko. Nuna na inang me asursan, ale me gi bolala awusan. Bare nenenga Nenet duruk wonong te bagoso mu na inang nungarso. Se nu inangnang ninguru nunga kueso agi, nina kariimet ninguru ninga kueso e?
MAT 6:27 Awiri nenenga ningi kuamin yenera te ko mateng tom mu hour suanta te to tuam se pila namaram? Mena.
MAT 6:28 “Se nina anape ko guang yamel tuguma ko mu ko ikia ninga moa lagoso? Nina sirsir wakala yawara wore arigalko. Nuna nunga wakala mu me birisan agi ko ura kowar me tasan, mena.
MAT 6:29 Bare ani ninga manorsam, Solomon ta ko bala mel yawara yawara tugukaso, wore noko bala umu sirsir wakala yawara mu iwita mena nunguningkiri.
MAT 6:30 Kaem sirsir wakala yawara umu aitak bagasan ale ukiso mu marakasan se tama ningi warsan wore bala nungarso. Se awuk? Nina kariimet mu guang yamel me ningarukko e? Nina awuk se nengemang ningi nunguning te me sanamasan?
MAT 6:31 “Bore te se ani iwita balsam, nina nengemang namaruk tairuk se ‘anape na nanakko’ mal, agi ‘yu awuk tanak ale nanakko’ agi, ‘guang awuk wore nagunakko’ ma me balalko.
MAT 6:32 Kariimet Kaem ko me ikia mu bala uwuta mu balu laga gilingisan. Bare nenenga Nenet duruk wonong te bagoso mu nina anapeya ko tukunangawasan mu nu ko iki saposo.
MAT 6:33 Buta se mel biya mu iwita: Ni Kaem ko kingdom se ko munan ningo diram mu mel gira nunguningkiri bitar, asele anapeya mel ni ko tukunangawasam mu karogo terong ma saparko.
MAT 6:34 Bore te se, anapeya ukurukse mu ko me ikia ka moa se lagarukko. Mu awuk, ukurukse ko ikup mu ukurukse ko. Day suan suan ko ikup koma koma karogo.
MAT 7:1 “Nina saki alo nunga bagara aolak arigal ale ko me nunga balu maguwural, mu nina uwutatala ninga betemonko.
MAT 7:2 Mu awuk, nika munan aguwaya te saki alo nunga bagara arigisam ale balsam, mu ni uwutatala ka betemonko. Ni lage kuring aguwaya te nunga betesam, mu lage koma suanta mu te nika betemonko.
MAT 7:3 “Ni awuk se ka bo ko motam te tam bune gotek mu arigisam ale ko balsam, bare nika motam te tam luan aromemek motam siruwuwoso mu me ari ikisam?
MAT 7:4 Ni awuk uwuta baga se aking ka bo manorsam, ‘Mener se tam bune gotek nika motam te wore to saparikko,’ masam?
MAT 7:5 Ni kawel kari! Mu tam luan ni motam siruwuso mu to sapar, ale asele, terong loaga se ka bo ko motam te tam bune gotek aniso mu to saparko.
MAT 7:6 “Nina mel laili yawara kausik me nungaralko. Mu nuna punga geragamon ale ninga usimon bore ko. Aking nina kulolo yawara buruk nongoma te me saparalko. Nuna nusuwik te eremon kalakamon bore ko.
MAT 7:7 “Mel ko isal, mu ningarmonko; mel kupal, mu arigalko; songkuring bong bong mal, mu songkuring kaiga ningarukko.
MAT 7:8 Mu awuk, kari awiriya mel ko iseso mu taso. Se awiriya mel kupuso mu arigiso. Se awiriya songkuring bong bong maso mu kaiga tuso.
MAT 7:9 “Awiri ko namar inang ko nu isarso se manga taso ale naukko tuso?
MAT 7:10 Agi wal ko iseso se mot taso ale tuso? Mena.
MAT 7:11 Nina ali ewere ko kariimet memek ta, bare ninga kuriang mel ningo nungara mu nina ikisan. Se awuk? Nenenga Nenet duruk wonong te bagoso mu, mel ningo awiriya ko iseso mu me tuokko e? Mu tuokko!
MAT 7:12 Ni munan ningo kariimet kete betemonko kuesam, mu ni gir nungumik te bitar se asele nikate betemonko. Munan imi Law se Prophet alo nunga den ko duap nunguningkiri.
MAT 7:13 “Tuang kuring kirikirik gotek umutang ningi nama naguralko. Mu awuk, lage kuring wosesel, se lage biya, mu maga namara ko lage, se kariimet suen biya ningi kasu nagusan.
MAT 7:14 Bare kuring kirikirik gotek, se ko tuang gotek, mu marak yawara ko sor te nama aratam, se kariimet am suan suanta lage mu ari ko iki gilingisan.
MAT 7:15 “Prophet kawel mu nunga sinar talko! Nuna sipsip guang nagusan ale nengete taisan. Bare nunga nongomang ningi mu kausik diwang memek iwita.
MAT 7:16 Bare nina nononga betera kaora mu te nunga ikialko. Tam we ko nunguning mu tam wus mu kuali arigal i? Se takal nunguning mu dikor mayang awote arigal i? Mena.
MAT 7:17 Tam ningo mu nunguning ningo kaposo. Se tam memek mu nunguning memek kaposo.
MAT 7:18 Tam ningo mu nunguning memek kaparukko me terong. Se tam memek mu nunguning ningo kaparukko me terong.
MAT 7:19 Se tam aguwaya nunguning ningo me kaposo, mu kausan batutumusan ale tama ningi warsan se kaniso.
MAT 7:20 Se prophet kawel agi mu, nunga munan te la nunga ikialko.
MAT 7:21 “Kariimet aninga arusan ‘Kari Biya, Kari Biya,’ masan, bare suen la duruk wonong ko kingdom ningi me namamonko. Bare awiriya aninga Ait duruk wonong te bagoso mu ko kuring karo tuso mu asele arigokko.
MAT 7:22 Tom kaparuk se suen biya balmon, ‘Kari Biya, Kari Biya, ana ni kiring balu pagarukasan, ale nika nip te bur memek nunga karokasan, ale kiwem duap duap sokel karogo mu bitakasan,’ ma balmonko.
MAT 7:23 Bare ani mu diram la nunga manikko, ‘Ani nina me ninga ikisam. Tagi talko! Nina memek betera ko kariimet!’ ma balikko.
MAT 7:24 “Buta se awiriya aninga den imi ikiso ale karo tuso, mu nu kari bo ikia sinar ago, ko kawam manga awote kaolam wore iwita.
MAT 7:25 Se tuwik biya kaparam ale lom lairam tarigiram, se daula biya sail karogo tairam kawam mu itugumam, bare kawam mu me parasaram dagulam. Mu awuk, kari mu ko kawam mu manga awote kaolam se aora biya.
MAT 7:26 “Bare awiriya aninga den imi ikiso ale me karo tuso, mu nu kari ngualara bo, ko kawam saun te kaolam wore iwita.
MAT 7:27 Se tuwik kaparam ale lom lairam tarigiram, se daula biya tairam kawam mu itugumam se parasaram ale dagulam.”
MAT 7:28 Se Jesus den suen la imi balu kutuwuram se kariimet motam biya noko den mu ikiman ale nungamin kiti wira saparam se amilmilakasan.
MAT 7:29 Mu awuk, nu sokel ago se duap bo te nunga kasurukaso, nononga law ko kausa kari nunga kasurukasan iwita mena.
MAT 8:1 Jesus duruk motongar te baga tai kaparam se kariimet motam biya nu kowom karokasan.
MAT 8:2 Se kari bo kumik laira posara karogo mu nu kote tairam, koma dugu te bugura kulukam ale maonam, “Kari Biya, ni ka gemang buta aniruk agi mu asele ni aninga nunguru se angimik nungerukko,” mam.
MAT 8:3 Se Jesus kuting garukam ale kari mu kumik kau tam ale balam, “Aninga angamang butata aniso. Nungerko!” mam. Se tom mu te la kari mu ko kuera laira posara mu menaram.
MAT 8:4 Se Jesus nu maonam, “Ikiko,” mam, “ni awiriya kiwem kimik te aratam imi manaru se me ikiokko. Bare dirme ale priest kote namar ale keta nimi kasuru ale Moses te balam uwutata, tama bita Kaem tui se, kariimet nika munan umu te la sinarmonko.”
MAT 8:5 Se Jesus Capernaum wonong ningi kasu naguwaram se Rome kager supuling bo kote tairam, ale nu sangukko isuam,
MAT 8:6 ale balam, “Kari Biya, aninga ura kari kuera ago kawam te aniwoso. Nu katir me pitiga arigiso, am yaman aromemek karogo bagoso,” mam.
MAT 8:7 Se Jesus nu maonam, “Ani namarik sangikko,” mam.
MAT 8:8 Bare kager kari supuling mu aking iwita balam, “Kari Biya, ani kari bo ningo se ni aninga kawam ningi tairko mena. Bare ni am den la balu se aninga ura kari nungerukko.
MAT 8:9 Aga supuling bowa ningi baga se, abowa ningi aga kager kari karogo tala. Se ani balsam, ‘Ni namar!’ masam mu nu namoso. Ale bo manorsam, ‘Ni tair!’ masam, mu agiring la karoso. Aninga ura kari ‘Ura mu bitar!’ masam, se nu beteso.”
MAT 8:10 Se Jesus noko den umu ikiam ale gomang motam pitigiram se kariimet kowom karowaman mu nunga maonam, “Ani nunguningta ninga manorsam, Israel ningi kari bo gomang motam ningi nunguning aora biya iwita me arigem.
MAT 8:11 Ani ninga manorsam, kariimet suen biya worem bausa te se worem kapara te taimon, ale inang biya duruk wonong ko kingdom ningi mu te dagi namamon ale Abraham Isaac Jacob nongorak na namonko.
MAT 8:12 Bare kingdom mu ko kariimet nunguning mu nunga gi watingi tiromorom ningi nunga warmon se nogore gigek ma se nia kika se bagamonko.”
MAT 8:13 Asele Jesus kager kari supuling umu maonam, “Buta se namarko. Ni anapeya ko gemang ningi nunguning aram se ko balem mu balem uwutata aratukko,” mam. Se tom umu te la kari mu ko ura kari nungeram.
MAT 8:14 Tom Jesus Peter ko kawam te tairam, mu Peter ko nome kuera kowar karogo aniwaram se arigam.
MAT 8:15 Ale nu noko kuting kau tam se ko kuera kowar mu menaram. Se nu barasam ale Jesus ilak sapa gurugukaso.
MAT 8:16 Se bainga ningi mu kariimet bur memek karogo mu nukote nongorak taikasan se nu den la balukaso se bur memek tagi tokasan, kuera ikes suen biya karogo nunga nungurukaso.
MAT 8:17 Munan imi te prophet Isaiah ko den balam mu nunguning kaparam: “Anananga ikup yaman se nanga kuera ikes nu kututuwu giam.”
MAT 8:18 Jesus kariimet motam biya bagaman mu nungarkam ale ko olekem nunga maonam, “Dal te aragal se ana yu komasang te kasu kapanakko,” mam.
MAT 8:19 Se law ko kausa kari bo tairam ale mam, “Kausa kari, ni apareyate namar mu ani kerak namarikko,” mam.
MAT 8:20 Se Jesus mam, “Kausik diwang mu nunga garap gogong karogo. Se inangnang mu nunga singir karogo. Bare Kari ko Namar mu kuwim bo numi te ira baratuwurokko mu mena.”
MAT 8:21 Se nu kowom karowara mu nunga ningi bo nu maonam, “Kari Biya,” mam, “ni iki terong agi mu, ani namarik aga ait ilak bagarik se kueruk se mutim tugumek, asele tairik ni kewom karikko,” mam.
MAT 8:22 Bare Jesus nu maonam, “Agowom karoko. Kariimet kuera nongota nunumi mutim tugumonko.”
MAT 8:23 Jesus dal ningi aragam se ko olekem kowom karoman.
MAT 8:24 Se namawa yar daula samamer bo urukam tairam se gagi biyala barasam ale dal mituwurokko iwita. Se Jesus mu aniwakaso.
MAT 8:25 Se ko olekem alo amumurman ale balman, “Kari Biya, nanga sangaruko! Ana sarengasan pa!” maman.
MAT 8:26 Bare nu nunga maonam, “Nengemang ningi nunguning aora mena alo, nina anape ko nguangasan?” mam. Asele nu barasam ale yar daula se gagi barasuwaram mu den sokel ago maonam se kua kaparam ale malin kauram.
MAT 8:27 Se kariari umu tengeman ale nunumi isarukasan, “Kari ewere kari duap awuk wore yar daula samamer se gagi kuring ikisan?”
MAT 8:28 Se Jesus dal te nama Gadara koma mu te, yu Galilee komasang ko aratam. Se kari ilagala bur memek karogo kari kuera nunga ali motam te baga arataman ale kote taiman. Nuna wuli tamatama daong kager ago, se kariimet nguangakasan ale lage koma mu me karokasan.
MAT 8:29 Se nuna aiman ale balman, “Kaem ko Namar, ni awuk anananga bitarko ya? Anananga tom aitak, bare ni awuk se ana yaman memek nangarukko tairem?” maman.
MAT 8:30 Se nuna te bagaman mu ko awar nuam mu buruk motam biya bo bala guruguwaman.
MAT 8:31 Se bur memek mu Jesus manorman, “Ni anananga karo mu, buruk motam biya mu ningi nanga awurko,” maman.
MAT 8:32 Se nu nunga maonam, “Tagi talko!” mam. Se nuna arataman ale nama buruk nungumik ningi kapaman, se buruk motam mu lilim la naguman nama garap te kapaman ale yu ningi kua sapaman.
MAT 8:33 Se buruk bitua kari mu naguman nama wonong te arataman, ale mel aratam mu ko dugu duap singir la balman, ale kari ilagala bur memek nungumik ningi anira mu karogotala nunga balman.
MAT 8:34 Se wonong mu ko kariimet suen la Jesus arigimonko arataman. Ale tom arigiman mu nu nononga sor koma mu bitiruk ale namarukko isaru diruwukasan.
MAT 9:1 Se Jesus aking dal te aragam ale yu luan batogam ale nama ko wonong Capernaum mu te aratam.
MAT 9:2 Se kari sang kari tilital bo pakapang te giman ilak kote taiman. Se Jesus nunga nongomang ningi nunguning arigam, ale nu kari tilital mu maonam, “Aga namar, gemang sokel ago la bagerko. Ani ka memek siwu saperem,” mam.
MAT 9:3 Mu te law ko kausa kari sang nunumi manarukasan, “Kari imi Kaem koma taso pa!” makasan.
MAT 9:4 Bare Jesus nononga ikia mu ko ikiam, ale nunga maonam, “Nina awuk se ikia memek sowore nengemang motam ningi betesan?
MAT 9:5 Bala awuk mu guyak, ‘Ani nika memek siwu saperem,’ agi, ‘Bares ale aolak ilupko,’ bala mu guyak e?
MAT 9:6 Bare ani ninga manorsam, ali imi te Kari ko Namar mu memek siwu warukko nup se sokel mu nu ago tala.” Nu uwuta balu se kari tilital mu maonam, “Bares, ka pakapang gi, ale karogo ka wonong kawam te namarko,” mam.
MAT 9:7 Se nu barasam ko wonong te namaram.
MAT 9:8 Se kariimet mel mu arigiman ale nongomang daung daung makaso se Kaem ali imi te kari bo ura se sokel umu tuso mu ko nup patawukasan.
MAT 9:9 Se Jesus sor mu beteram ale aolak iluwam namawa kari bo, ko nup Matthew, mu ko takis tata ko kuwim te dagiwaram se arigam, ale maonam, “Bares agowom karoko,” mam. Se Matthew barasam ale kowom kaoram.
MAT 9:10 Udagi Jesus Matthew ko kawam te na nowaram se takis tata kari alo, se memek betera ko kari alo, mu suen biya taiman ale nu se ko olekem alo nongorak na yu nokasan.
MAT 9:11 Se Pharisee kari sang munan mu arigiman ale ko olekem alo nunga isarman, “Nenenga kari biya nu awuk se takis tata kari se memek betera ko kari alo nongorak na yu no giwoso ya?” maman.
MAT 9:12 Se Jesus nunga den umu ikiam ale ko iwita balam, “Kariimet kuera ikes mena mu doctor kote me namasan, bare kuera ikes ago mu asele doctor kote namasan.
MAT 9:13 Buta se namaral ale den imi ko nunguning ko ikia talko: ‘Ani lila te nanimi nangamang tua ko munan ko kuesam, bare ani tama betera ko munan te tawun biya me loagasam.’ Mu awuk, ani tairem mu kariimet ningo diram mu nunga giekko me tairem, bare ani kariimet memek nunga giekko tairem,” mam.
MAT 9:14 Se John ko olekem saki Jesus kote taiman ale isarman, “Ana Pharisee alo arungak mu inang kaola ko munan mu betesan. Bare nika olekem alo mu awuk se me betesan?”
MAT 9:15 Se Jesus koma mam, “Imet kari nunumi gisan se kariimet ko amilmil ko aratasan, mu anape ko kari imet tam mu ko nongomang bataga lagarukko? Mena. Bare tom aratuk se kari imet tam mu tamon ilak namamon, asele nuna inang kalomonko.
MAT 9:16 “Kari bo ko guang gigira mu ko gogong kulirokko, mu guang bilik iru mu te me kulirokko, mu awuk, tom nu guang mu anuwok mu guang bilik iru mu kikirangaruk se guang gogong mu eng woselarukko.
MAT 9:17 Uwutatala, kari yu waen iru mu goat guang gigira mu ningi me langisan. Nuna uwuta betemon, mu tom yu waen iru mu lagaruk ale numi to tuok, mu goat guang gigira mu barakuk se waen kapa palagukko. Bare ko munan nunguning mu, yu waen iru mu goat guang iru tala mu ningi langisan, se lagaruk ale numi to tuok ta wore goat guang iru mu karo karo ulalaruk ale me barakukko.”
MAT 9:18 Jesus den mu baluwaram se kari supuling bo tairam ale koma dugu te bugura kulukam ale maonam, “Aninga nanawus aitakta diram kueram. Bare ni tair ale ka kiting kumik te bitar se maragarukko,” mam.
MAT 9:19 Se Jesus barasam ale ko olekem arungak ilak namakasan.
MAT 9:20 Se imet bo, yia 12 ningi gue sapa lagakaso, mu nu Jesus buring ko la tairam ale ko guang kinikan kau tam.
MAT 9:21 Nu kuamin ningi la balukaso, “Ani ikisam ani ko guang kopa la kau taik mu ani nungerikko pa,” mam.
MAT 9:22 Se Jesus punga geragam ale arigam ale mam, “Imet,” mam, “me nguangerko. Nika gemang ningi nunguning te ni ningo arigem,” mam. Se tom mu te la imet mu nungeram.
MAT 9:23 Asele Jesus kari supuling umu ko kawam ningi kasu naguram. Ale birak ituguma ale kuera ko yagowom guruga kari se ma niara ko kariimet nirung biya bitawaman umu nungarkam,
MAT 9:24 ale nunga maonam, “Nina tagi talko! Kuriang itiwik imi me kueram, am aniwoso,” mam. Se kariimet den mu ikiman ale ko den ko gusikasan.
MAT 9:25 Bare kam kariimet umu guguna nungarman se aratu sapaman mu nu kasu naguram ale kuriang itiwik mu kuting te iluwam, se nu barasu daigam.
MAT 9:26 Se kiwem beteram imi ko den pagam ale sor umu lilim la geraga saparam.
MAT 9:27 Jesus sor umu beteram ale aolak iluwam namawaram se kari ilagala nomotam posara mu kowom karoman ale aikasan, “David ko Namar, ana nago ko gemang batagukko!” makasan.
MAT 9:28 Se nu kawam ningi kasu naguram mu kari ilagala umu nukote taiman. Se nu nunga isuam, “Nina ilagala ikisan ani am ninga nungekko iwita ikisan e?” Se nuna balman, “Kari Biya, ana butata ikisan,” maman.
MAT 9:29 Asele nu nunga nomotam kau tam ale mam, “Mel nengemang te aniram mu butata aratukko,” mam,
MAT 9:30 se eng am nomotam pagam se sor arikasan. Se Jesus den sokel ago nunga maonam, “Munan aratam imi mu kari bo me maonalko,” mam.
MAT 9:31 Bare nuna arataman namaman ale noko dugu duap koma mu lilim la ningi balu sapaman.
MAT 9:32 Kari ilagala arataman namawaman se kari bo bur memek ago se kuring sisira mu ilak Jesus kote taiman.
MAT 9:33 Se Jesus bur memek mu kaoram se kari mu munak duap beteram munakakaso. Se kariimet kiwem mu arigiman ale biririkaman, ale balukasan, “Girakala kilek bo iwita Israel sor ningi aratam se ana me katir arigiman!” makasan.
MAT 9:34 Bare Pharisee alo balman, “Mu bur memek nunga supuling nu sail tuso se nu te bur memek nunga karoso,” makasan.
MAT 9:35 Se Jesus wonong bibiya ta, gotektek ta, ningi geraga se, synagogue ningi kariimet nunga kasuru se, ale kingdom ko den gilalong apu se kuera ikes duap duap nungurukaso se nungiakasan.
MAT 9:36 Se nu kariimet suen biya mu nungarkam ale nunga gomang batagakaso. Mu awuk, nuna sipsip nungumik bitua kari mena, yaman ikup kua bagara wore iwita nungarkikaso.
MAT 9:37 Ale ko olekem alo nunga maonam, “Na inang suen biya mu yopa muruwuram, bare ura kariimet gi bolala awumonko wore suen biya mena.
MAT 9:38 Se nina Kari Biya, inang garukara se gia ko kotam, mu isual se ura kariimet nunga bitiruk se ningam ningi kapamon ale inang garukaram ale yoparam mu gimonko.”
MAT 10:1 Jesus ko olekem 12 nunga auram se kote taiman, se sokel bur memek te nunga karomonko mu se, kuera ikes duap duap te nungurmonko mu nungaram.
MAT 10:2 Imi mu ko olekem 12 umu nunga nunup: motam motam mu Simon, nup bo Peter mu, se ko uria Andrew; se Zebedee ko namar ilagala James John ilak;
MAT 10:3 se Philip, se Bartholomew, se Thomas, se takis tata kari Matthew, se Alphaeus namar James, se Thaddaeus;
MAT 10:4 se Simon Zealot; se Judas Iscariot, olekem Jesus kager kari nuguting te beteram umutang nukum kitiram.
MAT 10:5 Jesus ko olekem 12 umu ura nungaram, se namamonko se sinar den imi nungaram, “Nina sor saki ko kariimet nunga ningi se, Samaria alo nunga wonong sor bo te me namaralko,” mam.
MAT 10:6 “Bare nina Israel kariimet sipsip iwita maga namaman owore nunga ningi namaralko.
MAT 10:7 Se nina namaral geraga se mu, den imi apuralko, ‘Duruk wonong ko kingdom tai pingi aram!’ mu ko balalko.
MAT 10:8 Ale kuera ikes ago mu nunga nunguru se, kari kuera umu nunga maraguwural, kuera nungumik laira posara ago mu nunga nungal, ale bur memek ago mu bur memek nunga kaoral se tagi tamonko. Nina ura ko sokel sangam imi ipi taman, uwutatala amilmil te ura beteral ale koma me talko.
MAT 10:9 “Aolak iluwalko mu, manga gold se silver bo nigiriwim ningi me gialko.
MAT 10:10 Agi karar se guang mel se nisiwik lakira agi, ninga sikir tam me ago gialko tala, mu awuk, kari ura taso mu ko ura koma taukko.
MAT 10:11 “Nina wonong biya agi gotek bo ningi kasu nagural mu, nina kari bo, ko munan ningo mu arigal ale ko kawam te ilak baga, namaralko asele beteralko.
MAT 10:12 Nina noko kawam ningi kasu nagural, mu giral amilmil den nungaralko.
MAT 10:13 Se kawam mu ko kariimet ninga aru tagimon, asele ninga den amilmil balman mu nongote am anirukko. Bare nengerak me amilmilamon agi mu, nenenga den amilmil mu aking talko.
MAT 10:14 Se awiriya me ninga aru tagirok, agi nina den balman mu buring tuok mu, ko kawam agi ko wonong mu bita se, nisiwik gege mu siwu se namaralko.
MAT 10:15 Ani nunguningta ninga manorsam, tom nukum te Sodom se Gomorrah ikup tamon mu buta nuam tamonko, bare wonong bo uwuta beteso mu eng am memek ko memek arigokko.
MAT 10:16 “Ikialko! Ani nina sipsip iwita ninga beterem se kausik diwang nunga ningi namasan. Bore te se, nina mot wis sinar la lagoso iwita laga se, ningo yawarakala la inangnang biton iwita lagaralko.
MAT 10:17 Ninguru sinar talko! Nuna ninga ilumon ale supuling nuguting te synagogue ningi den te ninga betemon ale ninga momonko.
MAT 10:18 Ani ago ko ninga ilumon ale king se kari supuling bibiya nomokete ninga awumon, se ani ago ko balal se sor saki ko kariimet agotala ikimonko.
MAT 10:19 Bare tom ninga ilumon mu nina den anapeya balalko agi aguwaya balalko mu ko me neneman sisirokko. Tom umu te aguwaya nina balalko mu ningamin te tai saparukko,
MAT 10:20 mu awuk, mu nina me munakawasan, mena, mu ninga Nenet Kaem ko Bur nenenga ningi munakawoso.
MAT 10:21 “Kari launuria mateng lage te nunumi betemonko. Se kuriang nuet mu namar uwutatala bitiruk, se kuriang betelatala nunga nonet nunam alo mu nongorak betemon kaumon ale mateng lage te nunga betemonko.
MAT 10:22 Se kariimet suen la mu ani ago ko memek se nina ningarki maguwumonko. Bare kari awiriya sokel ago la sanamaruk nama tom nukum te, mu daiga bagara ningo arigokko.
MAT 10:23 Se wonong bo te ninga bita maguwumon, mu nagural nama wonong bo te aratalko. Ani nunguningta ninga manorsam, nina Israel wonong suen la ningi ura me menawural la, Kari ko Namar aking tairukko.
MAT 10:24 “Ikia ta ko kari mu ko kausa kari me kiaso. Uwutatala, ura kari mu ko kari dom me kiaso. Mena.
MAT 10:25 Se ikia ta ko kari mu ko kausa kari iwita aratuk mu terong. Agi ura kari mu ko kari dom iwita aratuk mu terong tala. Bare digo ko kari gira mu Beelzebul ko ma balu maguwuman, mu nina digo mu ko kariimet mu eng am ninguru ninga bita maguwumonko!
MAT 10:26 “Bare nina me nunga nguangaralko! Anapeya mel kaluwusan mu yumura te me ani lagoso, mena, mu wetangaso.
MAT 10:27 Buta se den ani yumura la ninga manorsam, mu wetang te balalko. Se den ani nede ningi nina kasikasi te ninga manorsam, mu nina wetang te sanamaral ale balu paogalko.
MAT 10:28 Nina awiriya kari moso se kueso bare ko dora moruk se kuerukko me terong, mu ko me nguangaralko. Bare Kakirip kari kumik guang se ko dora ago lilim maguwurok ale tama ningi warukko ko sokel ago, umutang bowa ningi la bagaralko.
MAT 10:29 Ikialko. Manga gotek suanta ten toea te inangnang gotektek ilagala am diamonko. Bare ninga Nenet me ko ikiok se bo ta dagulok ale kuerukko iwita mena.
MAT 10:30 Uwutatala, nu nemene awilaya nisipiling te mu suen la kau saposo.
MAT 10:31 Buta se nina me nguangaralko. Nina mu inangnang gotektek mu iwita mena, nina nunga kiaman ale nu koma te mel biya.
MAT 10:32 “Awiriya ali kari ko me nguangoso ale ani ago ko wetang te balso, mu ani agotala aninga Ait duruk wonong te bagoso mu moke te nu aninga ma balikko.
MAT 10:33 Bare awiriya ali kari ko nguangoso ale aninga aip kaluwuso, mu ani agotala aninga Ait duruk wonong te bagoso mu moke te nu aninga ma me balikko.
MAT 10:34 “Nina bo la ikial ale ani ali ewere te kager menawurik ale marolila kariimet nungarikko tairem i mal bore ko! Mena! Ani kager menawurikko me tairem, ani baenat giem ago tairem.
MAT 10:35 Aninga taira mu ‘Kuriang kulak nuet ilak numi moruk, se kuriang itiwik nuam ilak kageraruk, se imet iton nome ilak numi kore batagukko.
MAT 10:36 Se kari kota ko kawam ningi mu ko gue suan nunguning mu nu ilak nunumi sagarmonko.’
MAT 10:37 “Awiriya ko nuam nuet mel gira ko nunga beteso, ale ani mel gotek ko aga beteso, mu nu aninga bo iwita me bagarukko. Se awiriya ko namar nanawus ninguru nunga kueso, ale ani ninguru me aga kueso, mu betela aninga bo iwita me bagarukko tala.
MAT 10:38 Se awiriya ko tam kangono me giso, ale ani agowom me karoso, mu aninga bo ko me bagarukko.
MAT 10:39 Awiriya kota ko ningo ko ikia bita lagoso, mu ko ningo bo me arigokko. Bare awiriya ani ago ko kota ko ningo buring tuso, mu bagara aolak ningo mu arigokko.
MAT 10:40 “Se awiriya nina aninga ura kari nigiring iki karo ningarso ale ninga aru taso, mu uwutatala aninga te beteso. Ale koma suanta tala Kakirip aninga beteram se tairem mu kote beteso.
MAT 10:41 Se awiriya prophet mu aninga prophet iwita iki karo tuso, mu ko koma ningo prophet towoso uwutatala taukko. Se awiriya kari ningo diram mu aninga ura kari ningo iwita iki karo tuso, mu ko koma kari ningo diram mu towoso uwutatala taukko.
MAT 10:42 Se awiriya aninga ura kari kituwura bo arigiso, ale ikiso nu aninga olekem bo se sangarso ale yu ipi ta agi mel i tuso, mu ani nunguningta ninga manorsam, nu nunguningta ko koma ningo mu taukko.”
MAT 11:1 Jesus ko olekem 12 den imi nunga manaru saparam mu nu barasam ale Galilee ningi wonong suen la te kausa ura bita se den balu balu geragakaso.
MAT 11:2 Se Anuwa marak kari John talipara kawam ningi baga se Kristus ura bitakaso mu ko den ikiam, ale ko olekem nunga maonam se Jesus kote namaman
MAT 11:3 ale iwita isarman, “Ni kari tairukko balman borta agi mena?”
MAT 11:4 Se Jesus nunga maonam, “Peleral namaral ale den nina ikiman ale kiwem nina arigiman imi John maonal se ikiokko:
MAT 11:5 Kariimet nomotam posara mu aitak loagasan, se nusuwik tilital mu aolak ilusan. Se kariimet nungumik laira posara ago mu aitak nungumik nungeram, se nodogawa sisiram mu aitak den ikisan. Se kariimet kueso mu aking barasu sanamoso, se kariimet kituwura alo mu aitak den gilalong mu ikisan. Imi suen la maonal se ikiokko.
MAT 11:6 Awiriya aninga den se munan imi ari ikiso ale gomang motam me bum bam maso, mu amilmilarukko.”
MAT 11:7 Se tom John ko olekem namawaman mu Jesus John ko dugu duap kariimet nunga manarukaso, ale balukaso, “Tom nina ali sor garagarayam mu te namakasan mu anape arigalko namakasan? Agi ara duap bo daula sisiwuwakaso wore arigalko namakasan e?
MAT 11:8 Umu mena agi mu, anape arigalko namakasan? Agi kari bo guang yawara yawara naguram ale karogo bagakaso wore arigalko namakasan e? Ikialko. Kari guang uwuta nagusan mu king nunga kawam bibiya mu ningi baga gilingisan.
MAT 11:9 Buta se nina anape mel arigalko namakasan? Agi prophet bo? Mu diram, bare prophet imi prophet duap bo.
MAT 11:10 Ani ninga manorsam, prophet imi ko, batoga te iwita balman se aniso: ‘Aninga taling kari bitirik se girok namaruk ale nika lage nungok burangarukko.’ Uwuta bataguru beteman.
MAT 11:11 Ani nunguningta ninga manorsam, imet nutagu te kuriang bilangaman mu bo kualala Anuwa marak kari John iwita mena. Bare awiriya duruk wonong ko kingdom ningi bagoso, nup mena ta agi wore, noko nup mu John ko nup biya kiaram.
MAT 11:12 Tom John ura duap beteram te se tai aitak mu, duruk wonong ko kingdom mu kager daong biriruwura ningi tairam. Se kager ko kari memek alo nunga nosokel te menawumonko ago kaeyakasan.
MAT 11:13 Mu awuk, law se prophet alo kingdom imi ko balman tai aitak John ko tom ningi kapaman.
MAT 11:14 Se nina ko amilmilasan agi mena agi wore, nu mu Elijah tairukko balman borta tairam.
MAT 11:15 Awiriya dogowa ago te den ikiso agi mu, den imi ikiokko!
MAT 11:16 “Nina aitak ko kariimet gue imi ani awuk ninga balikko? Nina kuriang gotektek iwita. Nina diara guruga kuwim te dagisan ale ninga sikisaki nunga arusan ale masan,
MAT 11:17 ‘Ana bawe moakasan, bare nina me irukasan; aking nangamang bataga ko wur ilukasan, bare nina me nia mokasan!’
MAT 11:18 Mu awuk, John tairam mu nu tom suen biya na yu ko kuring kalokaso, se arigiman ale balman, ‘Nu bur memek ago!’ makasan.
MAT 11:19 Se aking Kari ko Namar tairam mu na yu am naso mu ko aking balsan, ‘Kakirip imi inang na ko kari, se waen no ngualara ko kari, se takis tata se kari memek nunga bo,’ masan. Bare iwita ikialko. Kaem ko ura kari alo mu nu kota ko ikia sinar te ura betesan, se ura mu ko nunguning te arigal ale ko ikialko.”
MAT 11:20 Jesus wonong te miracle suen biya bitakaso bare me ko giris palagakasan mu ko ining nungaram, ale nunga maonam,
MAT 11:21 “O Chorazin se ni Bethsaida, nina ikup ninguru ninga iramurokko! Mu awuk, ani miracle sokel ago bitakasam se nina arikasan, bare nina me giris palagaman. Miracle imi sor Tyre se Sidon ningi uwutata beteman se nuna arigiman le mu, nuna maingkala guang memek nagu muruwuman ale tama nuwi nungumik te warman ale giris palagaman le.
MAT 11:22 Buta se ani ninga manorsam, tom nukum te ikup Tyre se Sidon gimonko mu buta nuam, bare ikup ninga gialko mu am ikup biya nunguningkiri kowo!
MAT 11:23 Se ni Capernaum, nika patawumon se taiti ningi tarigir ko i masam e? Mena. Nika sapamon se gagi nukum te du biya kaparkowo! Mu awuk, ani miracle sokel ago nika ningi bitakasam se ni arikasam, bare ni me giris palagem. Miracle imi Sodom ningi uwutata beteman se arigiman le mu, Sodom giris palagam ale ko wonong am aniso le.
MAT 11:24 Buta se ani ninga manorsam, tom nukum te mu ikup Sodom giokko mu buta nuam, bare ni giko mu am ikup biya nunguning gikowo!”
MAT 11:25 Ale tom mu te la Jesus ko Nuet aru maonam, ale mam, “Ani amilmil kisisam, aninga Ait, duruk wonong se ali lilim ko Kari Biya. Ani nip patawusam, mu awuk, ni kariimet ikia bibiya se ikia sinar ago masan mu nunga, mel suen la imi kaluwurem, bare ni kuriang gotektek wore nunga kausem se ikiman.
MAT 11:26 Se Ba, ni ka gemang uwutata aniram se te beterem,” mam.
MAT 11:27 Asele “Ikialko!” mam. “Aninga Ait mel suen la ani agiting te bita saparam. Awiriya bo Namar ko me ikiso, bare Nuet kota suanta ko Namar ko ikiso. Se koma suanta tala, kari bo Nuet ko me ikiso, bare ko Namar kota mu Nuet ko ikiso; se arikaya Namar kota nunga balso mu ko Nuet nunga kasurso se ko ikisan.
MAT 11:28 “Ni awiriya ikup gi lagerem ale kimik titimam mu, ani agate tair ale neman saparko.
MAT 11:29 Ani anapeya kisek se giko mu ikup mena, am guyak gotek. Mu awuk, aninga munan mu kua kapa se lila ago nunguningkiri, se ni aninga ningi neman saparko.”
MAT 12:1 Se Sabbath tom te, Jesus inang wheat ko ningam ningi lage kaoram ale namakaso. Se ko olekem alo ilak nama se, na ko kueman ale wheat ko nunguning sang giman ale nokasan.
MAT 12:2 Se Pharisee alo nungarkaman ale nu manorman, “Arikko! Nika olekem alo Sabbath tom imi ko munan kulukurman!” maman.
MAT 12:3 Se nu nunga maonam, “Nina David ko kari sang ago na ko kueman ale kilek beteman mu nina ko duap me kau ikisan e?
MAT 12:4 Nu Kaem ko kawam sel ningi kasu naguram, ale ko kari ago bread laili kau beteman se aniram mu giman ale naman. Nuna uwuta betemonko mena, mu priest la uwuta betemonko wore nuna beteman.
MAT 12:5 Se nina law me kau ikisan e? Priest alo Sabbath tom te temple ningi ura betesan mu nuna tom umu ko munan kulukursan, bare nuna nungumik den mena, mu nina ko ikisan e?
MAT 12:6 Ani ninga manorsam, awiriya temple kiaram ale kualala biya bagoso mu aitak nengerak bagoso.
MAT 12:7 Nina batoga iwita balam, ‘Ani lila te nanimi nangamang tua ko munan ko kuesam, bare ani tama betera ko munan te tawun biya me loagasam,’ nina den umu ko nunguning ninguru ko ikiman le mu, nina kari nungumik memek bo mena mu memek kari ko me nunga balman le.
MAT 12:8 Ikialko. Kari ko Namar mu Sabbath ko Kotam.”
MAT 12:9 Jesus kuwim umu beteram ale nama nunga synagogue ningi kasu naguram.
MAT 12:10 Se kari bo kuting komasang kuera gugum mu karogo ningi bagaram. Se Pharisee alo lage bo te Jesus den ningi betemonko wore ko loagakasan ale iwita isarman, “Sabbath kam ningi kari kuera ikes ago mu dingumura se dirma mu munan te terong agi awuk?” maman.
MAT 12:11 Se Jesus nunga maonam, “Se nenenga ningi bo ko sipsip bo Sabbath tom te mutim ningi dagulok, mu nina me iluwal patawural se bausok i? Mena, mu nina patawuralko.
MAT 12:12 Buta se kari saonga mu mel biya, agi sipsip saonga mu mel biya e? Owore te se, munan ningo Sabbath tom te betera mu ningo se diram.”
MAT 12:13 Asele nu kari mu maonam, “Kiting dingumurko,” mam. Se kari mu kuting dingumuram se dirmam, ale kuwim kuwim te ko kuting komasang ningo wore iwita aratam.
MAT 12:14 Bare Pharisee alo arataman namaman ale lage aguwaya te Jesus momon se kuerukko wore ko den tuatikasan.
MAT 12:15 Jesus maingkala sinararam ale sor umu beteram. Kariimet suen biya nu kowom karokasan, se nu kuera ikes ago mu suen la nunga nungurukaso se nungiakasan,
MAT 12:16 ale nunga manarukaso, “Nina aninga dugu duap saki alo me nunga maonalko,” makaso.
MAT 12:17 Nu uwuta bitakaso mu prophet Isaiah nu den balam wore ko nunguning wetang awukaso. Den mu iwita baluwoso:
MAT 12:18 “Imi mu aninga ura kari ani ko balem wore; ani ko kuesam ale ko ninguru amilmilasam. Ani aga Bur nu tuek, se nu ali lilim ko kariimet aninga munan diram mu ko den nunga manukko.
MAT 12:19 Nu den alis ago me baluk, ale kuring biyala me airukko; se ko kuring lage biya te kaparuk se me ikimonko.
MAT 12:20 Nu kasimom yerawuruk agi mu, tairuk me kuluku saparukko, ale tama katirta buluwuluk mawuruk agi mu, me iruwu saparukko; nu ura bitiruk nama munan ningo diram mu ko nunguning ali imi lilim te terong ma saparukko.
MAT 12:21 Se ali imi ko kariimet nu ko nongomang ningi nunguning aruk se nu te la ira sanami se lagamonko.”
MAT 12:22 Se nuna kari bo bur memek ago, motam kuring sisira, mu ilak Jesus kote taiman, se nungam se munaka se sor arikaso.
MAT 12:23 Se kariimet mel umu arigiman ale ninguru nongomang pitigiram, se makasan, “Kakirip ewerta David ko Namar agila pa!” makasan.
MAT 12:24 Bare Pharisee alo den umu ikiman ale balukasan, “Imi bur memek nunga supuling Beelzebul ko sokel te bur memek nunga karoso!” makasan.
MAT 12:25 Bare Jesus nunga ikia mu arigam ale iwita nunga maonam, “Kingdom suanta ningi kariimet nunumi pagorsan ale koma koma bagasan, mu kingdom mu magoso kueneso. Se wonong bo agi, kawam suanta nunumi nogore batagorsan, mu betela dagulu magoso.
MAT 12:26 Uwutatala, Satan ko bur memek nongota nunumi ago betemon ale motam bo barasuk motam bo karuk, mu noko kingdom mu sokel karogo bagaruk i? Mena.
MAT 12:27 “Se nina balsan, ani Beelzebul ko sokel te bur memek nunga karosam masan. Se nenenga kari sang mu awiri ko sokel te bur memek mu nunga karosan? Nuna nenenga den sumu kawel agi mu ninga manarmon se ikialko!
MAT 12:28 Bare ani Kaem ko Bur ko sokel te bur memek mu nunga karosam, bore te se, iwita ikialko, Kaem ko kingdom mu aitak nengete tai aratam.
MAT 12:29 “Akingtala ikialko, kari bo awuk ta kari sokel ago mu ko kawam barukuk ningi kasu nagurok ale ko melmasak giokko? Mu me terong. Mu nu girok kari sokel ago mu mayang te talipa bitiruk se bagaruk, se asele nu noko kawam ningi mel suen la giokko.
MAT 12:30 “Awiriya ani agarak koma suanta mena, mu ani agarak dun kopa iluwa ko kari. Se awiriya ani agarak kariimet me nunga ilu biguwuso, mu nu nunga parusuwuso.
MAT 12:31 Buta se ani ninga manorsam, memek suen biya, se balu maguwura ko den, mu am siwu ningarukko. Bare Kaem ko Bur balu maguwura mu nu me ta siwu ningarukko, mena.
MAT 12:32 Awiriya Kari ko Namar balu maguwurok, mu ko ikup mu nu am siwu saparukko. Bare awiriya Bur Laili mu ko ura balu maguwurok, mu kumik siwu tuata bo mena, aitak se tom udagi te koma suanta.”
MAT 12:33 Ale mam, “Tam ningo mu ko nunguning ningo kaposo. Se tam memek mu ko nunguning memek kaposo. Se tam memek agi ningo mu ko nunguning te la ari ko ikiko.
MAT 12:34 Nina mot memek ko gue! Nina kari memek alo! Se awuk ta den ningo bo balalko? Mu awuk, kari gomang tuagu ningi anapeya biyala aniso, mu kuring te arataso.
MAT 12:35 Kari ningo mu, mel ningo gomang tuagu ningi biyala aniso mu kuring te taiso arataso. Bare kari memek mu, mel memek gomang tuagu ningi biyala aniso mu kuring te taiso arataso.
MAT 12:36 Bare ani ninga manorsam, tom nukum te kariimet suen la munak memek balu lagaman mu ko nunumi duap balmonko.
MAT 12:37 Nika den balu lagerem mu te la, ni kari ningo ko ka baluk, agi kari memek ko ka balukko.”
MAT 12:38 Se tom mu te law ko kausa kari sang, se Pharisee kari sang ago Jesus manorman, “Kausa kari, ni kausa bo bitar se ana ariginakko!” maman.
MAT 12:39 Bare Jesus mam, “Nina tom imi ko kariimet memek, Kaem suanta ilak bagara mena, nina kausa bo ko esesan e? Bare kausa bo me arigalko, mena. Mu nina prophet Jonah kumik te aratam mu la arigalko.
MAT 12:40 Jonah woremkalal ilagala suan se tirom ilagala suan wal biya tuagu ningi bagaram, uwutatala Kari ko Namar mu woremkalal ilagala suan se tirom ilagala suan ali ningi bagarukko.
MAT 12:41 Tom nukum te Nineveh kariimet barasamon ale nina tom imi ko kariimet den te ninga betemonkowo! Mu awuk, nuna Jonah ko den apuram se nuna giris palagaman. Bare Kakirip Jonah kiaram ale kualala biya bagoso mu aitak tairam nengerak bagoso.
MAT 12:42 Aking tom nukum te ali sor Sheba ko queen barasuk ale den te ninga bitirukkowo! Mu awuk, nu ali dun sang awar biya, koma south mu te, wore nu Solomon ko ikia sinar arigok ikiokko tairam. Bare Kakirip Solomon kiaram ale kualala biya bagoso mu aitak tairam nengerak bagoso.
MAT 12:43 “Sinar talko. Bur memek kari bo kumik ningi baga arataso, mu nu sor garagarayam mu te namoso ale kuwim bo te noman saparukko wore ko loagoso. Bare bo me arigiso mu
MAT 12:44 balso, ‘Ani pelerik nama aga agiwim mungkala te bagerem mu te aking bagarikko,’ maso. Ale taiso ale kawam mu ipi ungi nunguru beteman se aniso se arigiso,
MAT 12:45 mu nu peleso ale bur memek 7 tala, memek nunguningkiri nu kiaman, mu nunga giso ale nongorak taiso ale kawam digo mu puenesan. Se kari mu ulengkala terong nuam bagakaso, bare aitak mu am memek nunguningkiri bagarukko. Munan uwutata tom imi ko kariimet nungumik te aratukko, mu awuk, nuna kariimet memek.”
MAT 12:46 Se tom Jesus kariimet den nungaruwaram mu ko nuam se ko uriamitak taiman, matangi sanami se ilak munakamonko bagakasan.
MAT 12:47 Se kari bo Jesus maonam, “Nika niam se ka uriamitak taiman ale matangi ni kerak munakamonko sanami se anisan,” mam.
MAT 12:48 Bare Jesus mam, “Awiri aninga ayam?” mam. “Se arika aninga uriamitak a?” mam.
MAT 12:49 Ale nu ko olekem alo nunga atumukira se mam, “Aninga ayam se aninga uriamitak alo mu eta ani agarak bagasan imitang,” mam.
MAT 12:50 “Kariimet aninga Ait duruk wonong te bagoso mu ko kuring karo tusan, umutang aninga uriamitak, se aga agorasari, se aninga ayam alo,” mam.
MAT 13:1 Se worem suanta mu te la Jesus kawam mu beteram ale nama yu Galilee norogen te daigam.
MAT 13:2 Bare kariimet suen biya nukote taiman, se nu uwuta ari bita ko mu dal bo te nama aragam ale daigam. Se kariimet yu norogen te sanami muruwuman.
MAT 13:3 Se nu den suen biya mu den pangan te nunga manarukaso, ale mam, “Ningam ura ko kari bo ko ningam te inang muguri warukko namaram.
MAT 13:4 Ale ningam ningi na muguri mu warukaso se inang muguri saki ko molak te kapaman se inangnang taiman ale no gilingiman.
MAT 13:5 Se na muguri saki mu ali karakarang te kapaman. Se ali mu memek, manga la, se tairate papak maman ale tarigiman.
MAT 13:6 Bare ko yager mu kuringita, se worem bausam ale kaiyam se marakaman.
MAT 13:7 Se na muguri sang mayang kore karogo mu ningi kapaman ale papak maman, se mayang mu tarigiman ale nunga ereman.
MAT 13:8 Bare inang muguri sang mu ali ningo te kapaman, ale aragaman ale nunguning kapaman, ale inang muguri motam motam la warman mu kiaman, ale saki 100, se saki 60, se saki 30 iwita nunguning kapaman.
MAT 13:9 Awiriya dogowa ago te den ikiso agi mu, den imi ikiokko!”
MAT 13:10 Bare ko olekem kote taiman ale isarman, “Ni awuk se den pangan te kariimet nunga manorsam?” maman.
MAT 13:11 Se nu nunga maonam, “Duruk wonong ko kingdom ko ikia yumura mu nina ningaram, bare nuna mu mena.
MAT 13:12 Awiriya ikia mu karogo mu bo bo karogo taukko, ale ikia mu karogo terong maukko. Bare awiriya ikia mu mena, mu noko ikia nuamur karogo bagoso mu mena namarukko.
MAT 13:13 Duap owore te se ani den pangan te nunga manorsam. ‘Nuna nomotam ago, bare mel bo te me arigisan; nuna ikia ikimon, bare ko nunguning ko me sinarsan.’
MAT 13:14 Se borta te prophet Isaiah ko den balam mu ko nunguning kaparam. Isaiah iwita balam, ‘Nina den ikia iki lagaral, bare ko nunguning me ikialko; nina ariga mu ari lagaral, bare mel bo me arigal ale ko sinararalko.
MAT 13:15 Mu awuk, kariimet imi nunga nongomang nutagu kaola biya; nodogawa den ikiokko mu ikup biya, ale nomotam kaloman se sisiram. Uwuta mena le mu, nuna nomotam sor arigiso, se nodogawa den ikiso, se nongomang nunga ikia sinarso, se giris palagasan se ani nunga nungursam le, bare mena.’
MAT 13:16 Bare nina mu ninga nemetam sor arigiso, se ninga nedegawa den ikiso, se nina mu ko amilmilaralko.
MAT 13:17 Ani nunguningta ninga manorsam, prophet alo, se kariimet nongomang diram mu suen biyala mel nina ariwasan ewere arigimonko nongomang biya, bare me ari gilingiman, ale den nina ikiwasan ewere ikimonko nongomang biya, bare me iki gilingiman.
MAT 13:18 “Buta se nede gurugal ale kari na muguri ko ningam te waram wore ko den pangan ko nunguning wetang te balik se ikialko.
MAT 13:19 Mu iwita: Kariimet kingdom ko den ikisan, bare ko nunguning ko me sinarsan mu, den inang muguri iwita lage te kapaman se Satan taiso ale tagi batutumu giso wore iwita.
MAT 13:20 Se awiriya na muguri ali karakarang te kapaman mu iwita mu, kari den ikiso ale amilmil te taso.
MAT 13:21 Bare nu kumik nukuri yager mena, se tom tukunangta baga, tom den umu ko kager daong ikup taiso, mu nu pasak ala den umu buring tuso.
MAT 13:22 Se awiriya den mu na muguri mayang kore karogo mu ningi kapaman mu iwita mu, kari den ikiso, bare ali ewere ko bagara ko ikia moso, ale manga taukko ko ikia kawel mu tawun biya kote taiso, se den tam mu ko nunguning ko bagara aolak ningi me kaposo.
MAT 13:23 Bare awiriya na muguri ali ningo mu te kapaman mu iwita mu, kari den ikiso ale gomang ningi beteso. Se noko bagara aolak mu te den umu ko nunguning kaposo, ale inang muguri motam motam la warman mu kiaso ale ko tom 100 agi, 60 agi, 30 ko iwita nunguning kaposo. Se den pangan umu ko nunguning mu uwutata.”
MAT 13:24 Jesus den pangan bo tala kariimet nunga maonam, mu iwita: “Duruk wonong ko kingdom mu, kari bo na muguri ningo ko ningam te waram wore iwita.
MAT 13:25 Bare tirom kariimet suen la ani sapaman mu, kari ilak bitawara mu tairam ale sum memek ko muguri mu na muguri ningo mu ningi waru waru ago namaram, ale namaram.
MAT 13:26 Se udagi te na muguri papak maman tarigiman mu sum memek mu karogotala papak maman ale tarigiman.
MAT 13:27 “Se ningam kotam ko ura kari alo kote taiman ale manorman, ‘Kari Biya,’ maman, ‘ana ko ikisan mu ni na muguri ningo wore la ka ningam ningi warem. Bare sum memek mu aparete taiman?’
MAT 13:28 “Se nu mam, ‘Mu kari ani agarak memek wore munan umu beteram,’ mam. “Se ko ura kari maman, ‘Awuk, ana namanak sum memek mu barurumu warnak e?’ maman.
MAT 13:29 “Bare nu mam, ‘Mena. Mu awuk, nina sum memek bila se na muguri ningo karogo bilal bore ko,’ mam.
MAT 13:30 ‘Buta se am awural se suen la aragamon se nunguning gia ko tom te asele tutenakko. Tom umu te ani inang nunguning bolala awura ko kari iwita nunga manikko: Nina giral sum memek mu bilal ale tama te kaiya ko sikipi bolala awural se anirukko. Bare inang nunguning mu asele gial ale aninga inang ko kawam ningi tugumalko.’ ”
MAT 13:31 Jesus den pangan bo tala nunga maonam, ale mam, “Duruk wonong ko kingdom mu kari bo tam mustard ko muguri bo tam ale ko ningam ningi aguwam wore turan.
MAT 13:32 Mustard muguri mu mel muguri suen la nunga ningi kituwura gotek nunguningkiri. Bare tom aragoso tarigiso mu ningam ko inang mel nunga kia saposo, ale tam iwita sanamoso, se inangnang binga taisan ale ko kower te singir kalosan.”
MAT 13:33 Ale aking den pangan bo tala nunga maonam, “Duruk wonong ko kingdom mu imet bo yeast tam ale plaua bag 3 karogo gurugam se plaua lagaram aromemek aram wore iwita.”
MAT 13:34 Jesus mel imi suen la den pangan te la kariimet nunga manarukaso. Nu den bo diram la wetang te me nunga manarukaso, am den pangan te la den balukaso.
MAT 13:35 Munan umu te prophet ko den balam mu ko nunguning kaparam: “Ani den pangan te munakarikko; ani ikia saki, tom ali te aratam te la yumura la aniram, mu ko balikko.”
MAT 13:36 Asele nu kariimet lilim biya nunga awu beteram ale kawam ningi kasu naguram. Se ko olekem alo kote taiman ale manorman, “Ni den pangan bo sum diwang ko balem wore ko nunguning balu se ana ikinakko,” maman.
MAT 13:37 Se nu mam, “Kari na muguri ningo waram mu Kari ko Namar.
MAT 13:38 Se ningam mu ali lilim la imitang. Se na inang ningo mu kingdom ko kariimet, se sum memek mu Satan ko kariimet memek alo.
MAT 13:39 Se kari diwang sum memek mu ko muguri waram mu Satan. Se inang gia ko tom mu tom nukum te ko baluwoso. Se inang gia ko ura kari mu engel alo.
MAT 13:40 “Ale sum memek gisan ale tama ningi warsan se kani namasan, uwutatala tom nukum te kariimet memek mu memek tamonko.
MAT 13:41 Kari ko Namar mu ko engel alo nunga awurok se namamon ale noko kingdom ningi anapeya memek tagiwoso, se kariimet memek munan kulukursan, mu suen la nunga sugu barurumumonko.
MAT 13:42 Ale tama kowar tamatama mu ningi nunga warmon se nogore maraka se nia kika se bagamonko.
MAT 13:43 Se kariimet ningo diram mu nunga Nonet ko kingdom ningi worem iwita nikinang kapa se ilak bagamonko. Awiriya dogowa ago te den ikiso agi mu, den imi ikiokko!
MAT 13:44 “Duruk wonong ko kingdom mu mel yawarakala nunguningkiri bo ali bilik bo ningi kaluwu beteman se aniram wore iwita. Se kari bo arigam ale amilmil te aking kaluwu beteram, ale namaram ko melmasak suen la dia saparam, ale ko manga tam ale ali umu dia tam.
MAT 13:45 “Se aking duruk wonong ko kingdom mu diara guruga kari bo nu kulolo yawara yawara ko loagakaso wore turan.
MAT 13:46 Se nu kulolo bo am yawarakala nunguningkiri mu arigam, ale namaram ko melmasak suen la diaram, ko manga tam, ale kulolo umu dia tam.
MAT 13:47 “Se akingtala duruk wonong ko kingdom mu wal ko pote gagi ningi sapaman ale wal duap duap te iluman wore iwita.
MAT 13:48 Se wal ningi nama suen kelagaman mu, wal tata kari pote wal ago tagiman karogo saun te arataman. Asele dagiman ale wal tutia gilingikasan. Se wal ningo mu korokem tugukasan, bare wal memek mu waru sapakasan.
MAT 13:49 Munan imi tom nukum te uwutata aratukko. Engel alo taimon ale kariimet ningo diram mu tutia awu se, memek mu nunga gimon ale
MAT 13:50 tama kowar tamatama mu ningi nunga warmon se nogore maraka se nia kika se bagamonko.”
MAT 13:51 Se Jesus ko olekem alo nunga isuam, “Nina den pangan ani balukasam ko duap suen la ikiman ale ko sinarman e?” Se nuna aing maman.
MAT 13:52 Se nu den pangan bo tala nunga maonam, “Buta se den laun ko kausa kari mu duruk wonong ko kingdom ko ninguru kiti guruguman se ko ikiam, mu nu kawam ko kotam iwita, se ko kawam ningi mel ningo ningo iru mu ta, se laun mu ta, gi karogo aratu wetang awuso.”
MAT 13:53 Se Jesus den pangan suen la imi balu kutuwuram mu sor umu beteram.
MAT 13:54 Tai ko wonong duap te aratam mu synagogue ningi kausa ura duap beteram. Se kariimet nongomang motam ninguru pitigiram se balukasan, “Kari ewere ikia sinar se sokel duap bo ewere aparete tam?” makasan.
MAT 13:55 “Bare ewere carpenter ko namar wore ye? Se ko nuam nup Maria, se ko uriamitak James, Joseph, Simon, se Judas alo wore ye?
MAT 13:56 Se ko korasari suen la ana nangarak imi te bagasan! Kari ewere aparete mel duap duap ewere giam?” makasan.
MAT 13:57 Ale ko nongomang magakaso. Bare Jesus nunga maonam, “Prophet mu nup ago, bare kota ko wonong te se ko gue suan ningi mu mel yam ko betesan!”
MAT 13:58 Se nu miracle suen biya umu te me beteram, mu awuk, nuna ko ko nongomang ningi me nunguning aram.
MAT 14:1 Ale tom mu te Herod Galilee koma umu bitaruwakaso ale nu Jesus ko den ikiam.
MAT 14:2 Nu ko ura kari iwita nunga maonam, “Imi mu Anuwa marak kari John kueram bare aking barasam agila pa! Buta se nu miracle bitirukko sokel ago se te beteso,” mam.
MAT 14:3 Herod balam uwuta, Anuwa marak kari John te moram se kueram ko dugu duap mu iwita. Tom umu te mu Herod ko uria Philip ko nuwus Herodias kumik te, Herod balam se John talipara kawam ningi beteman.
MAT 14:4 Mu awuk, John Herod iwita manarukaso, “Munan te aniso mu ni imet sumu taem mu me terong!” makaso.
MAT 14:5 Se borta ko Herod John moruk se kuerukko, bare nu Juda alo nunga nguangakaso, mu awuk, nuna John mu prophet iwita arikasan.
MAT 14:6 Se Herod ko bilangara tom ko amilmil te se, Herodias ko nanawus daup nomotam gurugukaso ale iru sisikakaso. Se Herod gomang motam ninguru amilmilaram,
MAT 14:7 se maonam, “Ani balsam mu balsam,” mam, “ni aitakta mel bo ko kuar ale balu mu ani am kisekko,” mam.
MAT 14:8 Bare nuam maonam iwita nu mam, “Anuwa marak kari John ko supuling tawir awote bitar ale karogo tai aisuko!” mam.
MAT 14:9 Se king den mu ikiam ale gomang motam kaparam. Bare nu awuk bitirukko? Nu mungkala ko bala mu balam, ale betela kariimet nunga auram se taiman mu nunga negeram, ale mam, “Mel ko balso uwutata beteralko,” mam.
MAT 14:10 Se talipara kawam ningi John ko dogotak batagorman.
MAT 14:11 Ale ko supuling tawir te giman karogo tai imet itiwik umu tuman, se nu karogo nama ko nuam tuam.
MAT 14:12 Se John ko olekem alo taiman ale ko kumik guang giman karogo nama mutim tuguman. Ale namaman Jesus manorman.
MAT 14:13 Se Jesus John kueram mu ko den ikiam, mu nu kuwim umu beteram, ale dal tam sor ipi bo kariimet mena mu te kota namaram. Bare kariimet ko ikiman, ale nusuwik te nunga wonong bita bita sor te namaram mu te nama arataman.
MAT 14:14 Se Jesus dal te nama saun te aratam mu kariimet suen biya bolala awuman bagakasan se nungarkam, ale nunga gomang batagam, se saki kuera ikes ago mu nunga nungurukaso.
MAT 14:15 Se sor baingam se ko olekem kote taiman ale maman, “Sor imi batoga te biya, se sor tirom batagoso. Se ni kariimet imi nunga manaru se wonong wonong namamon ale nongota nunga na diamonko,” maman.
MAT 14:16 Bare Jesus mam, “Nuna anape ko namamonko? Mu nina na nungaral se namonko,” mam.
MAT 14:17 Bare nuna balman, “Ana bread 5 pela se wal ilagala karogo diram bagasan,” maman.
MAT 14:18 Se nu balam, “Gial ago aningate tairalko,” mam.
MAT 14:19 Ale nu kariimet nunga maonam se dagi muruwuman. Se nu bread 5 pela se wal ilagala mu giam, ale motam taiti ningi loaga se Kaem aru maonam. Asele nu bread pakakumuram se kapaman se ko olekem alo nungaru gurugam. Se nuna giman ale kariimet nungaru gurugu karogo namaman.
MAT 14:20 Se kariimet na mu naman ale nungumik karogo terong ma saparam. Se olekem alo na nukum wogaram mu giman ale korokem 12 ningi tuguman se kuring aratu namaram.
MAT 14:21 Se kari na naman umu nunga tom 5000 iwita. Se imet kuriang mu karogotala, bare me nunga kauman.
MAT 14:22 Se kam me maiyam mu Jesus ko olekem nunga maonam se dal aragaman, nu beteman ale giriman yu komasang te namakasan. Se nu kariimet nunga maonam se nunga wonong wonong parasa namaman.
MAT 14:23 Nu kariimet nunga parusuwuram mu nu kota duruk bo te guranek bitirukko nama tarigiram. Ale kota bagaram la sor awuru iluwam,
MAT 14:24 se dal mu mungkala gagi batoga te kasu kaparam, ale marir barasam se gagi koma ko taikaso wore itam bilam ale namawakaso.
MAT 14:25 Se ukira karogo mu Jesus yu guang awote aolak iluwam ale nongote namakaso.
MAT 14:26 Se olekem alo nu yu guang awote aolak iluwam taiwakaso se arigiman ale ninguru nguangakasan, ale “Imi wit mairap bo!” makasan. Ale ninguru tala niakasan.
MAT 14:27 Bare Jesus pasak ala nunga maonam, “Nengemang kua kaparukko! Imi anigita! Me nguangaralko!” mam.
MAT 14:28 Se Peter mam, “Kari Biya, nigita agi mu, balu se ani yu awote aolak iluwek ale kete tairikko,” mam.
MAT 14:29 Se Jesus balam, “Tairko!” mam. Se Peter dal beteram ale yu guang awote aolak iluwam ale Jesus kote namakaso.
MAT 14:30 Bare nu marir daula biya mu arigam ale nguangaram, ale yu barukam ningi kapa se airam, “Kari Biya, aninga sangaruko!” mam.
MAT 14:31 Se tairatela Jesus kuting garukam ale Peter iluwam ale maonam, “Ni gemang ningi nunguning aora mena. Ni anape ko gemang nama tai lagoso ya?” mam.
MAT 14:32 Asele nuna wete dal ningi aragaman se marir daula kueram kaparam.
MAT 14:33 Se olekem dal awote bagaman mu nuna noko nup patawukasan ale balukasan, “Nunguningta! Ni Kaem ko Namar!” makasan.
MAT 14:34 Nuna komasang ko kasu kapaman ale Gennesaret sor te arataman.
MAT 14:35 Se sor mu ko kariimet mu Jesus ko ari ikiman mu nuna den beteman se sor pingi pingi mu te geraga saparam. Se kariimet nunga saki alo kuera ikes karogo mu arungak Jesus kote taikasan,
MAT 14:36 ale nu isarukasan, aing mauk se kariimet kuera ikes karogo mu noko guang norogen la kau tamonko makasan. Se suen la ko guang norogen kau tokasan mu nungiakasan.
MAT 15:1 Pharisee sang se law ko kausa kari sang Jerusalem beteman ale Jesus kote taiman ale isarman,
MAT 15:2 “Awuk se nika olekem alo anananga tiwun taleng nunga munan girakala bitakasan wore kulukursan? Nuna nuguting me anusan ale asele na nasan, mena,” maman.
MAT 15:3 Se Jesus nunga maonam, “Se nina awuk se nengeta ninga munan ko la negesan, ale Kaem ko munan den mu am kulukursan?” mam.
MAT 15:4 “Kaem iwita balam, ‘Ni ka niam niet nuguring karo tui se nobowa ningi la bagerko,’ mam, ale ‘Awiriya ko nuet nuam bita maguwura ko den balso, mu moral se kuerukko,’ mam.
MAT 15:5 Bare nina balsan: Kari bo ko nuet nuam nunga manarso, ‘Aninga saonga anapeya nina talko mu ani maingkala Kaem tuekko balem bore te se, ani me ninga sangikko,’ maso,
MAT 15:6 mu nina balsan, ‘Mu terong, ni ka niam niet uwuta nunga betesam mu terong,’ ma balsan. Ale munan umu te nina nengeta ninga munan ko negesan, ale Kaem ko den mel yam ko betesan.
MAT 15:7 Nina sumu kawel kari alo! Prophet Isaiah mu Kaem kuring tam ale diram tala ninga balukaso:
MAT 15:8 ‘Kariimet imi nuguring guang te nup biya aisisan, bare nongomang motam mu ani ago ko mena.
MAT 15:9 Nuna aninga aip patawura mu betera diwang betesan, se mu me nunga sangukko; nuna kari ko ikia se munan wore la kariimet nunga kasursan.’
MAT 15:10 Se Jesus kariimet suen la nunga auram se nukote tai biguwuman, se nunga maonam, “Den imi ikial ale ko nunguning ko ninguru sinararalko.
MAT 15:11 Mel kari kuring te no lakuso mu Kaem koma te nu me karur tuso. Bare anapeya kuring te arataso mu nu karur tuso,” mam.
MAT 15:12 Se ko olekem alo kote taiman ale manorman, “Ni den balem mu Pharisee alo ninguru nunga moram mu ni ko ikisam e?” maman.
MAT 15:13 Se nu mam, “Tam bisek aninga Ait duruk wonong te bagoso mu me aguwam, mu duap yager karogo baruku sapamonko.
MAT 15:14 Owore te se, me nunga ikia talko! Nuna nongota nomotam posara wore turan, se kari motam posara mu awuk ta bo motam sisira tala mu kiti gurugok ale lage kausokko? Mu me terong, mu nuna wete la mutim ningi dagulamonko.”
MAT 15:15 Se Peter Jesus maonam, “Den pangan balem mu ko nunguning balu se ana ikinakko,” mam.
MAT 15:16 Se Jesus mam, “Nina awuk se ninga ikia ikup biya?
MAT 15:17 Nina me ikisan e? Anapeya kari naso mu ko tuagu ningi kaposo ale iwi kusat ko namoso.
MAT 15:18 Bare anapeya kari kuring te arataso mu ko gomang motam ningi wore arataso, se mel borta kari memek ningi beteso ale karur tuso.
MAT 15:19 Mu awuk, ikia memek duap duap mu kari gomang motam ningi wore arataso: kari mora se kuera, imet kari numi ago diram bagara mena, saman katagot ko munan, tere daong munan, bala duap duap kawel bala, se sikina nunga balu maguwura ko munan.
MAT 15:20 Munan duap duap imitang kari memek te beteso se karur pagoso. Bare nagiting me anuwa ale na nana, mu kari memek te me beteso ale karur tuso, mena.”
MAT 15:21 Asele Jesus wonong umu beteram ale Tyre se Sidon sor koma namara mu te namaram.
MAT 15:22 Se Canaan imet bo sor mu te bagakaso mu kote tairam ale nia wosenga se makaso, “O Kari Biya, David ko Namar, ago ko gemang batagukko! Aninga nanawus bur memek bo kumik ningi se ko bagara memek biya bagoso.”
MAT 15:23 Bare Jesus den bo me balukaso. Se noko olekem alo kote taiman ale manaru diruwuman, “Imet ewere ai nia nia ana nagowom karo lagoso ewere karo se namarukko,” makasan.
MAT 15:24 Se Jesus mam, “Ani Israel kariimet, sipsip iwita maga yumu namaman, wore nunga diram tairem,” mam.
MAT 15:25 Se imet mu tairam ale koma te bugura kulukam, ale mam, “Kari Biya, ni aninga sangaruko!” mam.
MAT 15:26 Se Jesus balam, “Kuriang nunga na mu gia ale kausik nungara mu me terong,” mam.
MAT 15:27 Se imet mu aking balam, “Kari Biya, ni nunguningta balsam, bare kausik mu nunga nokotam nunga na bune tutuk aliti kaposo mu am no gilingisan tala,” mam.
MAT 15:28 Asele Jesus ko den koma mam, “O imet, nika gemang ningi nunguning sokel ago,” mam. “Buta se mel ni ko balem mu ko balem uwutata aratukko,” mam. Se tom umu te la imet mu ko nanawus kumik terong mam.
MAT 15:29 Jesus sor mu beteram ale yu Galilee luan kaoram ale nama duruk motongar bo te tarigi daigam.
MAT 15:30 Se kariimet suen biya kote taiman, nunga nusuwik memek, nomotam sisira, nungumik nuguting kuera, nuguring sisira, se kuera duap duap karogo mu nongorak taikasan, ale Jesus koma dugu te nunga awukasan, se nu nunga nungurukaso.
MAT 15:31 Se kariimet nuguring sisira mu munakakasan, nusuwik memek tilital mu aolak ilukasan, nomotam mena mu sor arikasan. Se kariimet mel mu arikasan ale ninguru nongomang pitigakaso. Se Israel ko Kaem nup patawukasan.
MAT 15:32 Jesus ko olekem nunga auram se kote taiman se nunga maonam, “Ani kariimet ewere nunga aeman batagoso. Nuna ani agarak worem ilagala suan bagaman ale aitak na inang ito namonko mu mena. Se aninga angamang mu nunga bitirik se ipi namawa lage luan te nomotam bingok se dagulamonko me aniso,” mam.
MAT 15:33 Se ko olekem alo maman, “Ana sor batoga te biya iwita mu te inang terong la ariginak se kariimet biya iwita mu suen la namonko?” maman.
MAT 15:34 Se Jesus nunga isuam, “Nina bread awila karogo bagasan?” mam. Se nuna balman, “Ana bread 7 pela se wal gotektek suen mena,” maman.
MAT 15:35 Se nu kariimet nunga maonam se dagiman.
MAT 15:36 Asele nu bread 7 pela wal karogo giam ale Kaem Biya amilmil tuam, ale pakokaram se kaparam, ko olekem alo nungaram, se nuna kariimet nungaru guruguman.
MAT 15:37 Se nuna suen la na naman nungumik karogo terong ma sapaman. Asele olekem alo na nukum wogaram mu bolala awuman ale korokem 7 tuguman se kuring aratu namaram.
MAT 15:38 Se kari na naman mu ko tom mu 4000, se imet kuriang mu karogo me nunga kauman.
MAT 15:39 Asele Jesus kariimet nunga maonam se pila pila namakasan, se nu dal te aragam, ale Magadan koma mu te namaram.
MAT 16:1 Pharisee se Sadducee alo Jesus ira arigimonko kote taiman ale manorman, “Ni duruk wonong ko kausa bo bitar se ana ariginakko,” maman.
MAT 16:2 Bare nu nunga maonam, “Baingoso se taiti nuwi dirimaso mu nina balsan, ‘Tuwik mena, tom ningo kowo,’ masan.
MAT 16:3 Ale aking tumong biyala nina barasasan ale taiti nuwi diriyam bare tiromorom karogo arigisan, mu nina balsan, ‘Mu tuwik marir daula karogo tairukkowo,’ ma balsan. Nina taiti gomang te aguwaya arigisan mu ko balalko mu nina ko ikisan. Bare aitak tom imi te ko kausa duap duap arataso mu ko ko duap balalko me terong.
MAT 16:4 Nina tom imi ko kariimet, nina kariimet memek, nina Kaem suanta la bowa ningi bagara me ikisan, nina miracle bo arigalko loagasan bare nina bo me ta arigalko, mena, bare prophet Jonah ko suanta mu la ko ikialko!” Jesus uwuta balu se nunga beteram ale namaram.
MAT 16:5 Nuna yu komasang ko kasu kapaman ale asele olekem alo ikiman mu nuna bread gimonko nungamili saparam.
MAT 16:6 Se Jesus nunga maonam, “Pharisee se Sadducee alo nunga yeast ko sinar talko,” mam.
MAT 16:7 Se olekem alo nongota den mu ko balu guruguman ale maman, “Ana bread me giman wore te se nu uwutata balam agila pa?” makasan.
MAT 16:8 Se nuna uwuta nunumi manaruwakasan mu Jesus maingkala ko ikiam, ale ko iwita nunga maonam, “Nenenga nengemang ningi nunguning ko sokel aliti biya, nina anape ko bread me giman mu ko den tagi gurungumu lagasan?
MAT 16:9 Nina me sinarsan e? Bread 5 pela se kari 5000 naman se na nukum wogaram se korokem 12 ningi tuguman mu ko ningamin me taiso e?
MAT 16:10 Agi bread 7 pela se kari 4000 naman se ko na nukum wogaram se korokem 7 ningi tuguman mu ko ningamin me ares maso e?
MAT 16:11 Nina awuk se ninga ikia me sinarso? Awuk, ani bread ko nengerak balem e? Ani nina Pharisee se Sadducee alo nunga yeast ko sinar talko balem!” mam.
MAT 16:12 Asele nuna nungamin ares mam se ko ikiman, mu nu yeast bread ningi mu ko sinar tamonko me balukaso, bare Pharisee se Sadducee alo nunga den ko sinar tamonko balukaso.
MAT 16:13 Se tom Jesus koma Caesarea Philippi mu te tai aratam mu nu ko olekem alo nunga isuam, “Kariimet pa Kari ko Namar mu awiri ko iwita balsan?” mam.
MAT 16:14 Se nuna balman, “Saki Anuwa marak kari John ma balsan, se saki Elijah masan, se saki Jeremiah agi prophet saki te ko iwita balsan.”
MAT 16:15 Se Jesus nunga isuam, “Bare nina nengeta mu ani awiri ko iwita aga balsan?”
MAT 16:16 Se Simon-Peter mam, “Ni mu ni Kristus, ni Kaem marak pempem bagoso wore ko Namar,” mam.
MAT 16:17 Se Jesus koma ko maonam, “Amilmil yawara kerak pempem anirukko, Simon, Jonah ko namar,” mam, “mu awuk, ali kari bo ikia imi me kisam, mena, mu aninga Ait duruk wonong te bagoso wore ikia imi kisam.
MAT 16:18 Se ani ka manorsam, ni mu Peter, manga ani te aga sios kalikko wore, se Satan ko sokel sios umu menawurokko me terong.
MAT 16:19 Ani duruk wonong ko kingdom ko key kisekko; ni anapeya ali imi te bagur, mu duruk wonong te agotala bagumonko, se ni anapeya ali imi te kagaru, mu duruk wonong te agotala kagarmonko.”
MAT 16:20 Nu uwuta balam, ale asele sokel ago ko olekem alo nunga maonam, “Nina ani Kristus mu kariimet bo me ta maonalko,” mam.
MAT 16:21 Se tom mu te mu Jesus duap beteram ale nu Jerusalem namaruk se kari supuling alo se priest bibiya se law ko kausa kari alo nuguting te ikup yaman giokko; se momon se kueruk se mutim tugumon, bare day tom 3 mu te aking barasukko mu nunga manarukaso.
MAT 16:22 Se Peter Jesus tam ilak due ko namaram ale ining tuikaso. “Kari Biya, mena! Kilek bo suwuta ni kimik te me ta aratukko!” mam.
MAT 16:23 Se Jesus punga geragam ale Peter maonam, “Satan, ni tagi to ale namarko,” mam. “Ni aninga lage siruwusam. Nika ikia balsam sumu mu Kaem ko ikia te mena, mu kari ko ikia te aninga manorsam.”
MAT 16:24 Asele Jesus ko olekem alo aking nunga maonam, “Awiriya ani agowom karukko mu nu kota numi karogo kaparuk, ale kota ko tam kangono giok ale ani agowom karukko.
MAT 16:25 Mu awuk, awiriya kota ko daiga bagara ningo ko ikia bita lagoso, mu ko ningo bo me arigok, maga namarukko. Bare awiriya ani ago ko kota ko ningo buring tuso, mu bagara aolak ningo mu arigokko.
MAT 16:26 Kari bo ali imi ko mel ningo suen biya giok, bare marak ningo ko lage me arigok, mu ko ningo apoko? Ko mel suen biya mu awuk ta nu sangukko? Mena.
MAT 16:27 Mu awuk, Kari ko Namar mu ko Nuet ko nikinang biya mu ningi ko engel alo arungu tairuk ale kariimet suan suan nunga bagara aolak te nunga tuteruk ale ko koma nungarukko.
MAT 16:28 “Se ani nunguningta ninga manorsam, saki imi te aitak sanamiwasan mu saki me kuemon bagamon se Kari ko Namar king iwita tairuk se arigimonko.”
MAT 17:1 Se tom 6 namaram mu te Jesus Peter, se John ko uria James ilak, nunga giam ale duruk bo kalel biya wore te nongota arungak nama tarigiram.
MAT 17:2 Se umu te nu nongoma te ko kumik ariga geragam, se ko koma motam worem iwita kanikaso se ko guang mel mu sirarma saparam ale nikinang kapakaso.
MAT 17:3 Se me kam la, nuna nongoma te mu Moses se Elijah ilak taiman ale Jesus ilak munakawakasan se nungarkaman.
MAT 17:4 Se Peter Jesus maonam, “Kari Biya, ana imi te yawarakala bagasan. Se ni balu mu, ani kawam sasal ilagala suan imi te kalikko, bo nika, bo Moses ko, se bo Elijah ko,” mam.
MAT 17:5 Se nu uwuta baluwaram mu taiti nuwi bo nikinang kapawara mu tairam nunga iramuram. Se taiti nuwi mu ningi kuring bo iwita balam, “Imi mu aninga Namar, ani ninguru ko kuesam, ale ko ninguru amilmilasam. Nina ko kuring ikialko!” mam.
MAT 17:6 Tom olekem alo den mu ikiman mu ninguru nguangaman, ale nongoma kaparam se ali te dagulaman.
MAT 17:7 Bare Jesus tairam nunga kau kau tam ale “Barasalko,” mam. “Nina me nguangaralko,” mam.
MAT 17:8 Se nomotam patawuman ale loagaman bare kakirip bo me arigiman, Jesus la ari gilingiman.
MAT 17:9 Se nuna duruk luan la kapa se mu Jesus nunga kiti gurugam ale mam, “Nina mel arigiman mu bo ta me maonal se ikiokko, eng am nama Kari ko Namar kuera mutim ningi barasuk mu asele nina mel arigiman mu ko balu gurugalko,” mam.
MAT 17:10 Se olekem alo nu isarman, “Awuk se law ko kausa kari alo balsan mu Elijah girok tairukko masan?”
MAT 17:11 Se Jesus nunga maonam, “Elijah nu girok tairuk mel suen biya kuwim kuwim te nungokko den mu nunguning.
MAT 17:12 Bare ani ninga manorsam, Elijah maingkala tairam, bare nuna me ari ko ikikasan, ale am ngual kasik kiwem duap duap kumik te beteman. Se munan koma suanta tala te Kari ko Namar nuguting te memek taukko.”
MAT 17:13 Asele olekem alo Jesus balukaso mu ko sinarman, mu nu Anuwa marak kari John ko balukaso maman.
MAT 17:14 Se tom nuna tai kariimet biguwura biya mu ningi kapaman mu kari bo tairam ale Jesus koma te bugura kulukam,
MAT 17:15 ale balam, “Kari Biya, ni aninga namar ko neman batagukko. Tom suen biya nu ngualoso ale ali awote daguloso ale barowara karu karu maso. Se tom saki mu tama ningi se yu ningi daguloso.
MAT 17:16 Se ani ilak nika olekem alo nongote namerem, bare nuna nungurmonko me terong.”
MAT 17:17 Se Jesus mam, “O nina tom imi ko kariimet gue, nengemang ningi nunguning mena, se nengemang aora biya! Ani tom awila nina nengerak bagerem ale tom awila nego ko sanamerem bare nina am aora biya suwuta ya? Ario, kuriang nung mu ilak aningate tairalko.”
MAT 17:18 Se ilak taiman se Jesus bur memek kumik ningi mu guguna tuam se aratam, se kuriang umu tom umu nungeram.
MAT 17:19 Se udagi, olekem alo Jesus kote taiman ale ekes te maman, “Awuk se ana bur memek owore karonakko me terong?” maman.
MAT 17:20 Se nu nunga maonam, “Mu duap nenenga nengemang ningi nunguning ko sokel mu am aliti biya. Bare ani nunguningta ninga manorsam, nenenga nengemang ningi nunguning mu tam mustard ko muguri iwita ta agi wore, nina duruk imi maonal, ‘Bares owola kasu namarko,’ mal, mu nu am namarukko. Se nina mel bo me beteralko koma iwita mena.”
MAT 17:21 
MAT 17:22 Tom nuna tai Galilee biguwuman mu nu nunga maonam, “Nuna Kari ko Namar mu memek nuguting te betemonko.
MAT 17:23 Se momon se kuerukko. Bare day 3 mu te aking marak barasukko.” Se ko olekem alo den mu ikiman ale ninguru nongomang batagakaso.
MAT 17:24 Se Jesus ko olekem alo nongorak tai Capernaum arataman mu temple ko takis tata kari Peter kote taiman ale isarman, “Nenenga kari biya temple ko takis me beteso agila?” maman.
MAT 17:25 Se Peter mam, “Se, nu beteso pa!” mam. Se tom Peter kawam ningi kasu naguram, mu kakirip giram munakaram mu Jesus. Nu mam, “Simon, ni awuk ikisam? Ali ko king alo mu nongota nunga kuriang nongote takis tasan agi, kariimet saki alo nongote takis tasan e?” mam.
MAT 17:26 Se Peter balam, “Mena. Mu kariimet saki la nongote takis tasan,” mam. Se Jesus balam, “Butata se king nunga kuriang alo takis me diasan,” mam.
MAT 17:27 “Bare ana temple takis me dianak mu nongomang ikuwurok bore ko se, ni yu ningi namar ale aul sapar ale wal girem tagirem mu, kuring pagaru, ale manga bo kuring ningi bagaruk se arik umutang to ale karogo nama nungaruko. Mu aninga takis manga se nika takis manga.”
MAT 18:1 Tom mu te olekem alo Jesus kote taiman ale isarman, “Duruk wonong ko kingdom ningi mu awiri nup biya bagoso ya?”
MAT 18:2 Se Jesus kuriang gotek bo auram se tai nongorak sanamaram,
MAT 18:3 se balam, “Ani nunguningta ninga manorsam, nina kuriang gotektek iwita ninimi me beteral, mu nina duruk wonong ko kingdom ningi me kasu naguralko.
MAT 18:4 Bore te se awiriya kota numi karogo kaposo ale kuriang gotek imi tuar numi beteso, mu nu duruk wonong ko kingdom ningi mu nup biya bagarukko.
MAT 18:5 Se awiriya aninga aip te kuriang gotek bo es imi iwita amilmil te aru taso, mu ani agotala amilmil te aga aru taso.
MAT 18:6 “Bare awiriya kuriang gotektek ani ago ko nongomang ningi nunguning mu ningi bo memek te saparuk se dagulok, mu kari umu mayang dogotak tugumon ale manga ikup biya wore ago kalomon ale gagi ningi sapamon se nukum te du biya kaparukko.
MAT 18:7 O kawel o, ali imi ko kariimet anapeya mel ninga tagirok se memek ningi kaparalko mu suen biya. Mel memek mu taimonko se taisan, bare awiriya memek mu kumik ningi arataso mu sinar taukko!
MAT 18:8 Se nika deleng agi ka kiting memek te ka bitiruk mu, bataguru saparko. Kiting suanta agi deleng suanta ago marak pempem te bagara ko wonong arik mu terong, bare siwik se kiting ilagala terong la karogo ago tama pempem la kaniwoso mu ningi ka sapamon, mu me terong nunguningkiri.
MAT 18:9 Se aking ka motam memek te ka saparuk se dagul mu, galuwu saparko. Motam suanta ago marak pempem te bagara ko wonong arik mu terong, bare motam ilagala terong la karogo tama pempem la kaniwoso mu ningi ka sapamonko, mu me terong nunguningkiri.
MAT 18:10 “Nina sinar talko! Nina kuriang gotektek imi nunga ningi bo mel yam ko iwita me nungarki pateralko. Ani ninga manorsam, nononga engel duruk wonong te mu Ait koma motam pempem la ari gilingisan.
MAT 18:11 
MAT 18:12 “Nina awuk ikisan? Kari bo ko sipsip 100 se bo aolak ilu nama yumu namaram, mu nu 99 mu duruk luan te nunga awu bitiruk ale me namaruk bo yumuram mu ko loagaruk i?
MAT 18:13 Ale arigok agi mu, ani nunguningta ninga manorsam, noko amilmil sipsip yumuram se arigam mu ko mu, sipsip 99 bagasan mu nunga mu kiaram.
MAT 18:14 Uwutatala, nenenga Nenet duruk wonong te bagoso mu ko gomang motam mu kuriang gotektek bo iwita mu me ta yumu namarukko kueso.”
MAT 18:15 “Nika launuria bo nika te memek bitiruk, mu ni kote namar ale nengeta ilagala asele ko memek kasuruko. Se nu nika den ikiok, mu nina launuria ningo ko aking bagaralko.
MAT 18:16 Bare ka den me ikiok, mu kari suanta agi ilagala iwita nunga gi arungak kote namarko, se nu den aguwaya baluk, mu nina suen la ikialko.
MAT 18:17 Bare nu nononga den mu karogo me ikiok agi mu, namaral Kaem ko kariimet biguwura motam te balal se ikimon ale ilak munakamon, se nu nunga den betelatala me ikiok, mu nina nu kari Kaem ko me ikia agi, takis tata kari iwita ko beteral ale nibiring tualko.
MAT 18:18 “Ani nunguningta ninga manorsam, nina ali imi te anapeya ko lage kalosan, mu duruk wonong te agotala kalokko. Aking nina ali imi te anapeya ko lage kuring kagorsan, mu duruk wonong te agotala kagukko.
MAT 18:19 “Se ani akingtala ninga manorsam, nina ningi ilagala agi, ali imi te mel bo ko nengemang suan awural ale ko isal, mu aninga Ait duruk wonong te bagoso mu ningarukko.
MAT 18:20 Mu awuk, ilagala agi, ilagala suan, aninga aip te bolala awusan, mu ani nunga kusumuri nongorak bagasam.”
MAT 18:21 Se Peter Jesus kote tairam ale isuam, “Kari Biya, aninga bo memek agate beteso mu ani tom awila ko memek umu siwu tuekko? Agi tom seven iwita mu terong i?”
MAT 18:22 Se Jesus nu maonam, “Ani ka manorsam, tom 7 ko mena, bare tom suen biya ni kimik te memek bitiruk agi, bare ni am pempem la ko memek siwu tui se lagerko.
MAT 18:23 “Bore te se, duruk wonong ko kingdom mu king bo ko dinau ko ura kari alo kote beteman wore ilak nungurmonko wore iwita.
MAT 18:24 Se king mu ko ura duap beteram, se ura kari bo 10 million kina nu kote dinau beteram mu ilak kote taiman.
MAT 18:25 Bare ura kari mu dinau mu kutuwurokko me terong, se king mu balam, ura kari mu ko imet kuriang ago, se ko mel tutuk lilim ago nunga diamon ale ko koma manga tamon mu te king umu ko dinau kutuwumonko mam.
MAT 18:26 “Se ura kari mu king koma dugu te bugura te dagulam ale ilak wosengam, ale mam, ‘Ni gemang aisu ale tom aisu se aninga ikup nikate aniso mu kutuwu saparikko,’ mam.
MAT 18:27 Se king ko ura kari mu gomang tuam ale ko ikup mu siwu saparam ale balam, ‘Am namarko,’ mam.
MAT 18:28 “Bare tom ura kari mu aratam mu nu ko ura suan bo nukote dinau 100 kina beteram mu arigam, ale namaram iluwam ale sisuwuram ale maonam, ‘Aninga dinau nikate aniso mu aisuko!’ mam.
MAT 18:29 “Se ko ura suan mu nu koma te bugura te dagulam ale ilak wosengam, ale mam, ‘Ni gemang aisu ale tom aisu se aninga ikup nikate aniso mu kutuwu saparikko,’ mam.
MAT 18:30 “Bare nu me ikiam, ale ko ura suan mu am talipara ningi beteram, ale umu te baga dinau mu kutuwu saparuk asele aratukko mam.
MAT 18:31 Se ura kari saki munan ura kari umu beteram mu arigiman ale nongomang ikuwaram se namaman ale king manorman.
MAT 18:32 “Se king akingtala ura kari mu auram se kote tairam se maonam, ‘Ni ura kari memek!’ mam. ‘Ni aningate wosenga lagerem se ani ka ikup menawu saperem.
MAT 18:33 Se ni awuk se ka ura suan ani angamang kisem uwuta me gemang tuem?’
MAT 18:34 Ale king gomang memek te ura kari mu talipara ningi betemon ale kumik guang yaman tumonko balam, ale umu te baga se ko dinau kutuwu saparuk asele aratukko mam.”
MAT 18:35 Jesus den pangan imi ko olekem nunga maonam, asele mam, “Aninga Ait duruk wonong te bagoso mu, nina ninga bo ko memek nengemang motam te me siwu tual mu, uwutata ninga bitirukko,” mam.
MAT 19:1 Jesus den umu balu kutuwuram mu nu Galilee beteram ale Judea sor te yu Jordan komasang mu te namaram bagakaso.
MAT 19:2 Kariimet suen biya arataman, se nu umu te kuera ikes karogo mu nunga nungurukaso.
MAT 19:3 Se Pharisee kari saki kote taiman ale ira arigimonko iwita isarman, “Anananga law te aniso mu kari bo ko nuwus karukko gomang aniso agi mu, am karuk agi awuk?”
MAT 19:4 Se nu mam, “Nina me kau tutia ikisan e? Mel kasik biya ko duap te nunguningkiri mu, mel suen biya nunga ko Kotam mu nuna ‘kari se imet nunga nungam’,
MAT 19:5 ale mam, ‘Duap bore te se, kari nuamnuet bitiruk ale imet ilak wete bagara suanta bagamonko.’
MAT 19:6 Se nuna ilagala iwita me bagamonko, mena, bare suanta bagamonko. Bore te se, anapeya Kaem karogo tai suanta awuram, mu ali kari bo me pagaru ilagala awurokko, mena,” mam.
MAT 19:7 Se nuna maman, “Bare awuk se Moses munan nangaram ale mam, kari bo ko nuwus karuk, mu nu imet umu kaoram ko tam gawa bataguk ale tuokko ale asele karukko mam?”
MAT 19:8 Se Jesus mam, “Moses uwuta balam mu ko duap mu nina nengemang motam aora biya se, bare duap te nunguningkiri mu munan bo uwuta me aniram.
MAT 19:9 Bare ani ninga manorsam, awiriya ko nuwus am diram la ilak bagaram, bare duap bo mena, am imet umu kaoram, ale imet bo iru tam, mu memek beteram.”
MAT 19:10 Se ko olekem alo manorman, “Kiwem uwuta nuwus kuari ningi aniruk agi mu, kari imet nunumi gia mu bola am anirukko,” maman.
MAT 19:11 Bare Jesus nunga maonam, “Kariimet suen la kausa den imi karo tumonko me terong, bare awiriya kausa den imi nononga mu asele tamonko.
MAT 19:12 Kari saki mimili la ikes saki te se imet gimonko me terong; se kari saki mu kari kuting te batir te namaman; se aking kari saki samalet baga se duruk wonong ko kingdom ko ura tamonko ikia betesan ale imet me gisan. Se awiriya den imi gomang tuok mu tauk ale ilukuawurukko.”
MAT 19:13 Se kariimet kuriang gotektek Jesus kuting nusupuling te bitiruk ale nongorak guranek bitirukko kote nongorak taikasan. Bare olekem alo kariimet uwuta bitakasan bore ko ining nungarukasan.
MAT 19:14 Se Jesus mam, “Nina kuriang gotektek me nunga kaoralko, am nunga awural se aningate taimonko. Mu awuk, duruk wonong ko kingdom mu kariimet kuriang gotektek iwita wore nunga,” mam.
MAT 19:15 Ale kuting patawuram nungumik te beteram ale marak nungaru se sor umu beteram ale namakaso.
MAT 19:16 Se kari bo Jesus kote tairam ale isuam, “Kausa kari,” mam, “ani kiwem ningo awuk wore bitirik mu marak yawara tom pempem aniso mu arigekko?” mam.
MAT 19:17 Se Jesus mam, “Ni awuk se kiwem ningo wore ko aninga isarsam? Kakirip suanta diram mu nu ningo. Se ni marak ningo te baga lagerko mu toko mu, munan den suen la karo tuiko,” mam.
MAT 19:18 Se kari mu mam, “Munan den awuk wore?” mam. Se Jesus nu maonam, “Ni kari bo me moar se kuerukko, saman katagot te nuwus kuari ko munan me maguwurko, me tere noko, bo kumik ko den kawel me baluko,
MAT 19:19 ale niet niam nuguring bowa ningi la bagerko, ale ni keta nimi ko kuesam iwitatala ka bo ko kua tuiko,” mam.
MAT 19:20 Se kari mu mam, “Munan sumu ani karo tui saperem. Bare ani anape mel nunguningkiri me betesam?” mam.
MAT 19:21 Se Jesus mam, “Ni diram nunguningkiri bagerko ko kuar agi mu, namar ale ka melmasak suen la dia sapar, ale ko manga to ale kariimet kituwura guat mu nungaruko. Ni uwuta bitar mu, nika mel yawara yawara duruk wonong te anirukko. Asele tair ani agowom karoko,” mam.
MAT 19:22 Se kari umu den mu ikiam ale gomang ikup biya namakaso, mu awuk, nu kari kumik manga mel suen biya karogo.
MAT 19:23 Asele Jesus ko olekem nunga maonam, “Ani nunguningta ninga manorsam, kari kumik mel suen biya ago mu nu duruk wonong ko kingdom ningi kasu nagurokko mu ikup biya nunguningkiri.
MAT 19:24 Ale akingtala ninga manorsam, camel mu nil ko gogong gotek mu ningi kasu nagurokko mu ikup biya. Bare kari kumik manga mel suen biya ago mu Kaem ko kingdom ningi kasu nagurokko mu eng am ikup biya nunguningkiri!”
MAT 19:25 Se olekem alo den mu ikiman mu ikia ninguru nunga moakaso se eseman, “Buta awiriya nunguningkiri mu daiga bagara ningo nunguningkiri mu arigokko terong?” maman.
MAT 19:26 Se Jesus nungarkam ale nunga maonam, “Ali kari mel umu bitirukko mu me terong. Bare Kaem kota mu mel suen la mu bitirukko mu am terong la.”
MAT 19:27 Se Peter nu kuring te bausam, “Ana nanga mel suen la awu beteman ale ni kewom karowasan. Se ana anape mel ningo koma ko tanakko?” mam.
MAT 19:28 Se Jesus nunga maonam, “Ani nunguningta ninga manorsam, tom mel suen biya iru aratukko tom mu te, Kari ko Namar ko daiga kuwim nikim garagar mu te daigok, se nina aninga olekem alo mu king ko daiga kuwim 12 tala mu te daigal, ale Israel kariimet motam 12 mu nunga tuteralko.
MAT 19:29 Se arikaya nunga kawam, nunga launuria, nogorasari, nunam nonet, nunga kuriang alo agi, ali mel ani ago ko nubiring tuman, mu nunga mel suen la mu gi se awote ko tom 100 ko gimon ale marak ningo tom suen anirukko mu tamonko.
MAT 19:30 Bare kariimet suen biya aitak giriman, mu nuna nukum te udagi pelemon, se kariimet suen biya nukum te udagi biya mu, taimon gira namamonko.”
MAT 20:1 Jesus akingtala den pangan bo balam ale mam, “Duruk wonong ko kingdom mu iwita: Tom bo ali ko kotam bo tumong biyala kaparam ale kari sang nunga giok se ko waen ningam ningi ura ilumonko namaram.
MAT 20:2 Nu nuna suan suan silver biling suan suan te nunga diarukko balam, ale ko waen ningam ningi nunga awuram se namaman ura tokasan.
MAT 20:3 “Se udagi, 9 o'clock te iwita, namaram ale kari sang diara guruga kuwim te am ipi bagaman se nungarkam.
MAT 20:4 Ale nunga maonam, ‘Nina karogo namaral aninga waen ningam ningi ura tal se ani koma diram te ninga diarikko,’ mam.
MAT 20:5 Se nuna ura tamonko namaman. “Se udagi 12 o'clock te namaram ale koma suanta tala beteram, aking 3 o'clock te am koma suanta tala ura kari nunga giam.
MAT 20:6 Se bainga ningi, 5 o'clock iwita, nu akingtala namaram ale kari sikina am ipi bagaman mu nungarkam. Ale nunga maonam, ‘Nina awuk se woremkalal maiya am ewere te ura mena baga lagaman a?’ mam.
MAT 20:7 “Se nuna maman, ‘Ana kari bo ura me nangarukaso se baga lagaman,’ maman. “Se nu nunga maonam, ‘Buta nina agotala namaral aninga waen ningam ningi ura talko,’ mam.
MAT 20:8 “Se sor baingam se ningam kotam ko ura bitua kari maonam, ‘Ura kari nunga aru se taimon se nunga dierko,’ mam. ‘Ura kari udagi biya taiman mu te duap bitar, ale ago nama ura kari giriman taiman mu te nungaru kutuwurko,’ mam.
MAT 20:9 “Se kari udagi biya bainga ningi 5 o'clock te ura duap beteman mu nuna giriman taiman, ale manga silver biling suan suan giman.
MAT 20:10 Se tom ura kari giriman ura duap beteman mu taiman mu, nuna ikikasan mu nuna gira ura duap betera se manga biya tamonko i maman. Bare am koma suanta nuna suen la manga biling am suan suan la giman.
MAT 20:11 Kam ura koma uwuta taman mu ningam kotam ko nging ngung kitikituk makasan.
MAT 20:12 Ale maman, ‘Ura kari bainga ningi taiman mu hour suanta diram ko ura to gilingiman, se ni manga nungarem mu ana taman iwitatala ni nungarem. Bare ana worem ningi ura aora garagar taman ale worem ninguru kaniman!’ maman.
MAT 20:13 “Bare nu nunga ningi bo iwita maonam, ‘Aga bo, ani me ka bita maguwurem. Ni manga silver biling suanta toko ani agarak gemang suanta beterem.
MAT 20:14 Buta se ka ura koma to ale namarko. Ani ura kari bainga ningi nunga giem wore ura koma suanta tala nungarikko se nungarem.
MAT 20:15 Awuk, ani aga manga aga ikia te la aguwaya bitirikko mu me bitirikko e? Agi ani kari sang angamang nungarem bare ko ni gemang magoso e?’ ”
MAT 20:16 Jesus den pangan umu balu saparam ale asele mam, “Ikial ale sinararalko! Kari nukum te mu am girokkowo, se kari gira mu am nukum te pelerukko tala, mu ko sinar talko!” mam.
MAT 20:17 Se Jesus Jerusalem nama tarigiwa se ko olekem 12 mu nongorak due ko namaram ale iwita nunga maonam,
MAT 20:18 “Ikialko, ana Jerusalem nama tariginak se Kari ko Namar priest bibiya se law ko kausa kari bibiya nuguting te betemonko. Se nuna ‘Am kuerukko,’ mamon,
MAT 20:19 ale sor saki ko kari Kaem ko me ikia mu nuguting te betemon se den alel kumik ko balmon, ale wip te momon ale tam kangono te tagimon se kuerukko. Se mutim tugumon bare day tom 3 mu te kumik guang karogo lilim barasukko,” mam.
MAT 20:20 Se tom mu te Zebedee ko kuriang ilagala mu nunga nunam mu namarari nongorak Jesus kote tairam, ale Jesus koma dugu te bugura kulukuru se mam, “Ni mel ani ko balik mu am agiring ilup i?” mam.
MAT 20:21 Se Jesus nu isuam, “Anape mel ko kuesam a?” mam. Se nu balam, “Tom ni ka kingdom ningi King Biya ko aratu mu, aninga namarari ilagala imi bo ka sengam ko bitar se daigok, se bo ka ngas ko daigokko,” mam.
MAT 20:22 Se Jesus nunga maonam, “Nina mel ko aninga isarman mu ko duap ninguru me ko ikisan. Nina ikup ani giekko negawasam mu nina am gial i?” mam. Se nuna balman, “Ana am ginakko terong,” maman.
MAT 20:23 Se Jesus nunga maonam, “Nunguningta ikup ani giekko mu nina am gialko tala mu nunguning. Bare awiriya agiting sengam mu te se agiting ngas mu te daigokko mu aninga mel mena. Kuwim umu aninga Ait arikaya nunga balam mu diram te dagimonko.”
MAT 20:24 Se olekem l0 mu mel mu ko den ikiman ale launuria ilagala mu nogo ko nongomang ninguru ikuwaram.
MAT 20:25 Se Jesus olekem suen la nunga auram se taiman se nunga maonam, “Nina ikialko, ali sor saki ko kariimet nunga supuling mu kariimet ninguru nunga ira kutuwu nongorak kapasan, ale nononga ikia te la nunga bitarsan.
MAT 20:26 Bare ninga ningi munan umu me ta anirukko, mena. Awiriya ninga ningi nu biya bagarukko kueruk, mu nu girok ale nenenga ura kari yam iwita bagarukko mu asele ko.
MAT 20:27 Se awiriya nu gira nup biya ago bagarukko kueruk, mu nu ninga ura dungan kari iwita bagarukko.
MAT 20:28 Mu awuk, Kari ko Namar betela tairam mu, kariimet noko ningo se ura dungan betemonko me tairam, mena. Bare nu kariimet nunga ningo se ura bitirukko tairam, ale kueruk ale ko gue te kariimet suen biya nunga dia taukko tairam.”
MAT 20:29 Jesus ko olekem arungu Jericho wonong beteman ale namakasan, se kariimet motam biya Jesus kowom karokasan.
MAT 20:30 Se kari ilagala nomotam sisira lage te dagiwaman, se Jesus taikaso ko den ikiman mu aikasan ale balukasan, “Kari Biya, David ko Namar, ni gemang ana nangaruko!” makasan.
MAT 20:31 Se kariimet ining nungarman ale kutek mamonko nunga manarukasan, bare nuna am sail karogo nunguningkiri aikasan, “Kari Biya, David ko Namar,” makasan, “ni gemang ana nangaruko!” makasan.
MAT 20:32 Se Jesus sanamaram ale nunga auram ale nunga isuam, “Ani awuk ninga bitirikko ai lagasan a?” mam.
MAT 20:33 Se nuna balman, “Kari Biya, ana namotam paguk se sor ariginakko nangamang aniso,” maman.
MAT 20:34 Se Jesus nunga gomang batagam se nomotam kau tam. Se tom mu te la nomotam nungeram se sor arikasan ale Jesus kowom karoman.
MAT 21:1 Se tom tai Jerusalem aratu se, giriman Bethphage wonong, Duruk Olive te mu te arataman. Se Jesus ko olekem ilagala nunga maonam,
MAT 21:2 “Nina ilagala giral wonong nemeke ko aniso mu te namaral ale kasu nagu se mu, donkey bo, ko gotek ilak, nunga kalo beteman se bagasan, mu nungarkalko. Mayang kututuwural ale nongorak aningate tairalko,” mam.
MAT 21:3 “Se awiriya bo den i ninga manuk agi mu maonalko, ‘Kari Biya ura te nunga bitirukko balam se karogo namasan,’ malko. Se nu donkey eng am nunga bitiruk se nongorak tairalko.”
MAT 21:4 Munan aratam imi mu prophet Zechariah te balam wore kaoram ale aratam. Nu iwita balam:
MAT 21:5 “Zion wonong ko kariimet iwita nunga maonal se ikimonko: ‘Arigalko, ninga King nengete taiwoso! Nu kua kapara ko munan te donkey aragam ale taiwoso, donkey gotek wore te aragam ale taiwoso.’ ”
MAT 21:6 Se olekem ilagala mu namaman ale Jesus te balam butata beteman.
MAT 21:7 Ale nuna donkey se ko gotek nunga giman ale arungu taiman, ale nunga guang kututuwu awote awuman, se Jesus araga te daigam.
MAT 21:8 Se kariimet suen biya nunga guang sang lage tuagu te muru muru karogo namakasan. Se sang mu pator gawa batutumu lage te murukasan.
MAT 21:9 Se kariimet saki Jesus ko gira namakasan se saki udagi taikasan, mu suen la aikasan ale balukasan, “Hosiana! David ko Namar amilmil tunakko! Marak se amilmil yawara awiriya Yawe nup te taiso mu kote kaparukko! Hosiana! Kaem Kalel Biya!”
MAT 21:10 Se tom Jesus Jerusalem ningi kasu naguram, mu wonong mu ko kariimet ninguru tengeman ale isa paonga nirung bitakasan, “Ewere awiri ya?” makasan.
MAT 21:11 Se kariimet biya ilak aolak iluwaman mu nunga manarukasan, “Imi Jesus, Galilee sor te wonong Nazareth ko prophet,” makasan.
MAT 21:12 Se Jesus temple ningi kasu naguram ale kari dia gurugu se animan mu suen la nunga kaoram parusuwuram se matangi arataman. Ale nunga moni te guruga ko kuwim se inangnang biton te diara guruga nunga kuwim mu gurugu waram se koma geraga saparam.
MAT 21:13 Se nu nunga maonam, “Batoga te aniso: ‘Aninga temple mu nuna balmon guranek ko kawam mamonko,’ bare nina guruguman ale ‘tere kari nunga kawam’ iwita ko betesan!”
MAT 21:14 Se kariimet nomotam sisira se nusuwik memek mu Jesus kote temple ningi taiman se nu nunga nungam se nungeman.
MAT 21:15 Bare priest bibiya se law ko kausa kari nuna Jesus kilek yawara yawara mu bitakaso se arigiman, se kuriang gotektek temple ningi mu aikasan ale “David ko Namar amilmil tunakko,” makasan mu karogo arigiman, ale Jesus ko nongomang magakaso.
MAT 21:16 Se nuna nu manorman, “Kuriang den balsan mu ni ikisam e?” Se Jesus mam, “Se, ani ikiwasam! Bare nina batoga imi me kau ikiman agila? Mu iwita baluwoso, ‘Kuriang gotektek nuguring te ni nup biya toko.’ ”
MAT 21:17 Jesus uwuta balu nungaru se wonong biya mu beteram, ale Bethany namaram, ale umu te tirom suanta bagaram.
MAT 21:18 Se ukiram tumong biyala Jesus peleram wonong biya nama se nu na ko kueram.
MAT 21:19 Ale tam fig bo lage norogen ko aniram se arigam ale nama duap ningi sanamaram, bare nunguning bo me arigam, am gawa la arigam. Ale tam fig mu maonam, “Ni udagi nunguning bo me bitarko,” mam. Se tairatela tam fig mu marakam.
MAT 21:20 Se tom olekem alo kilek mu arigiman mu nongomang motam pitigiram se isarman, “Awuk se tam fig ewere tairatela marakam a?” maman.
MAT 21:21 Se Jesus nunga maonam, “Ani nunguningta ninga manorsam, nina nengemang ningi nunguningkiri mu aora biya se me namaruk tairuk, mu nina ani tam fig te beterem uwuta la me beteralko, bare nina duruk imi maonal ‘Ni bares ale gagi ningi nama dagulko,’ mal, mu duruk mu uwutata aratukko.
MAT 21:22 Nina nengemang ningi nunguning te, nina anapeya mel ko guranek beteral mu uwutata talko.”
MAT 21:23 Jesus temple ko por ningi kaparam ale kariimet nunga kasuruwaram se priest bibiya, se kari supuling bibiya kote taiman ale isarman, “Awiri ura ko nup se ko sokel kisam se ni ura mel suen biya imi betesam a?” maman.
MAT 21:24 Se Jesus nunga maonam, “Ani betela isa bo ningarik se nina koma balu aisal, asele awiriya ani ura ko nup se ko sokel aisam se te ura imi betesam mu ninga manikko,” mam.
MAT 21:25 “Ario, John ko anuwa marak mu ura ko nup se ko sokel mu aparete tairam? Duruk wonong te agi ali kari kote e?” Se nuna nongota nunumi karogo balu guruguman ale maman, “Ana balnak ‘Duruk wonong te,’ manak, mu nu baluk, ‘Se awuk se nina John ko me nengemang ningi nunguning aram?’ ma balukko.
MAT 21:26 Se aking ana balnak, ‘ali kari kote,’ manakko, bare ana kariimet nunga nguangasan, mu awuk, nuna suen la ikikasan mu John mu prophet bo ko ma balukasan.”
MAT 21:27 Buta se nuna Jesus ko den koma iwita balman, “Ana me ko ikisan,” maman. Se Jesus nunga maonam, “Buta se ani betela kari awiriya ura ko nup se ko sokel aisam mu me balik se nina ikialko.”
MAT 21:28 Jesus nunga maonam, “Nina awuk ikisan? Kari bo ko namarari ilagala. Se nu kuriang laun mu kote namaram ale maonam, ‘Kuriang, ni aitakta namar ale waen ningam ningi ura toko,’ mam.
MAT 21:29 “Se nu mam, ‘Ani me namarikko,’ mam. Bare udagi ko ikia gurugam ale namaram.
MAT 21:30 “Se kari mu namaram ale namar laun mu maonam iwitatala namar uria mu maonam. Se nu balam, ‘Dom,’ mam, ‘ani namarikkowo,’ mam. Bare nu me namaram.
MAT 21:31 “Uwutata! Se nina awuk ikisan? Kuriang ilagala mu nunga ningi awuk wore nuet ko kuring karo tuam?” Se nuna balman, “Laun wore,” maman. Se Jesus nunga maonam, “Ani nunguningta ninga manorsam, takis tata kari se lage luan imet mu ninga kiaman ale giriman Kaem ko kingdom ningi kasu naguwasan.
MAT 21:32 Mu awuk, John tairam ale ningo diram la bagara ko lage nunguning nina kaoralko mu ninga kausam, bare nina ko nengemang ningi me nunguning aram. Bare takis tata kari se lage luan imet mu ko nongomang ningi nunguning aram. Se nina mel mu arigiman tala, bare nina me giris palagaman, ale ko nengemang ningi me nunguning aram.
MAT 21:33 “Nedegewa tagiral ale den pangan bo tala imi ikialko. Ali kotam bo ko waen ningam aguwam. Nu ko kar kaolam, waen nunguning te ira kalakumura ko kuwim bo nungam, ale pitang kari te loagarukko kawam gotek bo kalel biya kaolam. Asele nu ningam mu kari sang nuguting te beteram, nuna te ura to se manga nunguru se bagamonko beteram. Ale nu kota mu sor awar bo te namaram.
MAT 21:34 “Se waen nunguning gia ko tom tai aratam, se nu ko ura kari nunga maonam, namamon ale ko waen bitua kari nongote waen nunguning sang gimon ale karogo taimonko mam.
MAT 21:35 Se nama aratuwaman mu ningam bitua kari arataman ale ura kari umu nunga iluman ale bo moa maguwuman, bo moman se kueram, se bo mu manga tam tuman.
MAT 21:36 “Se akingtala motam motam mu nunga ilu kia kam ta nunga beteram se namaman. Bare ningam ko bitua kari alo mu am kilek koma suanta tala nungumik te bita gilingiman.
MAT 21:37 “Se nukum kitira mu nu kota ko namar beteram se namaram. Nu ikikaso mu, ‘Aninga kuriang namaruk mu asele kuring ikimonko,’ makaso.
MAT 21:38 “Bare tom ningam bitua kari alo ko namar taikaso mu arigiman, mu nuna nunumi manorman ale balman, ‘Ko namar imi maingte nuet ko mel suen la giokkowo!’ maman. ‘Ario, monak se kueruk, se ana ko mel suen la nabowa tugunakko!’ maman.
MAT 21:39 Ale iluman, ningam buring ko sapaman, ale moman se kueram.”
MAT 21:40 Jesus buta balam asele nunga isuam, “Se nina awuk ikisan? Tom waen ningam kotam tairuk mu, nu ningam ko bitua kari umu awuk nunga bitiruk i?”
MAT 21:41 Se nuna balman, “Mu nu kari memek umutang nunga moruk se kuemonkowo! Ale nu ko waen ningam mu aking kari sang nuguting te bitiruk se ko sinar tamonko. Se tom waen nunguning gia ko tom te, mu nuna ko nunguning sang diram la nu tumonko,” maman.
MAT 21:42 Se Jesus nunga maonam, “Nina den imi Kaem ko batoga ningi aniso mu katir kausan agi mena e? ‘Kawam te kaola ko manga bo, kawam kaola kari alo ari meman, bare mu manga borta aitak kawam giwoso. Kari Biya mel imi beteram, se ana arigiman mu yawarakala, se ko amilmilasan!’
MAT 21:43 “Buta se ani ninga manorsam, “Kaem ko kingdom nenengate aniram mu kutuwu tamon ale kariimet saki nungarmon se kingdom ko nunguning kapa tuokko.
MAT 21:44 Bore te se kari manga mu te dagulomon mu batuwutuk ma sapamonko. Se manga mu kari bo awote dagulok, mu kari mu parasarukko.”
MAT 21:45 Se priest bibiya se Pharisee alo Jesus ko den pangan mu ikiman, mu nononga balukaso mu ikiman.
MAT 21:46 Nuna lage bo te ilumonko wore ko loagakasan, bare kariimet nunga nguangakasan, mu awuk, kariimet balukasan Jesus mu nu prophet makasan.
MAT 22:1 Jesus aking den pangan te nunga manarukaso, ale mam,
MAT 22:2 “Duruk wonong ko kingdom mu king bo ko namar imet taukko se ko na biya nungam iwita.
MAT 22:3 Nu ko ura kari nunga maonam se namaman ale kariimet nunga auram mu nunga manorman, bare nuna taimonko meman.
MAT 22:4 “Se akingtala nu ko ura kari saki karogo nunga maonam se namaman ale kariimet nu nunga auram mu nunga manorman ale noko balman: ‘Dom kari bulmakau se mel borok nungumik ningo ningo mu isi batutumu nungam ale na mel suen biya mu am nunguru saparam. Se nina imet kari numi gia ko inang biya nungam wore ko tairalko mam.’
MAT 22:5 “Bare nuna den me ikia iwita nongoma nongoma, bo ko ningam ningi namakaso, se bo manga ura ko namakaso.
MAT 22:6 Se nunga sang mu suen la ura kari mu nunga iluman ale nunga moman se kua gilingiman.
MAT 22:7 Se king gomang ninguru magaram, se ko kager kari nunga maonam se namaman ale kari mora se kuera kariari mu nunga menawuman, ale nunga wonong karogo kaiman.
MAT 22:8 “Asele nu ko ura kari nunga maonam, ‘Imet kari numi gia ko inang biya umu nungem se aniso, bare kariimet ani nunga aurem mu nuna nunga munan wetang te aratam, nuna kariimet memek se taimonko me terong.
MAT 22:9 Buta se nina lage tuang singir biya te namaral ale awiriya mu maonal se inang biya imi ko tairukko.’
MAT 22:10 Se ura kari lage tuang suen biya te namaman ale kariimet nongorak taiman, ningo ta, memek ta, suen la nongorak taiman. Se imet kari te nunumi gimonko biguwura kuwim mu sisi saparam.
MAT 22:11 “Se tom king utu naguram mu kari bo tom biya wore ko guang ningo me naguram mu arigam,
MAT 22:12 ale isuam, ‘Kari,’ mam, ‘ni tom ewere ko guang ningo me nagurem, bare awuk ta utu nagurem?’ Se kari mu kuring menaram.
MAT 22:13 “Se king ko ura kari nunga maonam, ‘Nina kari ewere iluwal, suwik kuting taliparal, ale watingi saparal se aratuk ale tiromorom ningi baga se, kore gigek ma se nia kika se bagarukko.’
MAT 22:14 “Mu awuk, kariimet suen biya nunga aruman, bare ilagalata nunga atumu kereman.”
MAT 22:15 Se Pharisee alo Jesus beteman namaman biguwuman ale nu kulurmon se te den saparuk se ilumonko ko den nungurman.
MAT 22:16 Ale nuna nunga olekem se Herod ko kari sang nunga awuman se Jesus kote namaman ale manorman, “Kausa kari,” maman, “ana nika ikisan ni kari diram, se Kaem ko munan se ko den mu diram la kariimet nunga kasursam. Ale ni kari bo ko me soror masam, ale nuna awiriya mu ni me nunga nguangasam, mena.
MAT 22:17 Buta se nanga manaruko. Ana ali supuling Caesar takis manga tuata mu terong agi memek? Ni awuk ikisam?” maman.
MAT 22:18 Bare Jesus nononga ikia memek mu maingkala ko ikiam, ale mam, “Nina kawel kari! Nina anape ko ani te aga iluwalko isa kawel aisisan?
MAT 22:19 Manga bilik takis te diasan wore bo aga kausal se arigekko,” mam. Se nuna manga bo ago tai tuman. Se nu tam,
MAT 22:20 ale nunga isuam, “Se manga kumik te mu awiri ko dora se ko nup aniso ya?” mam.
MAT 22:21 Se nuna balman, “Caesar ko,” maman. Se Jesus balam, “Buta mu Caesar ko mel mu eng Caesar tual, ale Kaem ko mel mu eng Kaem tualko.”
MAT 22:22 Se nuna den mu ikiman mu pitigiman, ale eng am beteman ale namakasan.
MAT 22:23 Worem suanta mu te tala, Sadducee alo, nunga ikia biya bo mu, nuna balsan kari kueso mu me barasukko masan, mu Jesus kote taiman ale isarman,
MAT 22:24 “Kausa kari,” maman, “Moses iwita nanga maonam, tom kari bo kuriang mena kueso, mu ko launuria bo ko nuwus mu tauk se kari kueram mu ko kuriang ilu tuokko, mam.
MAT 22:25 Anananga ningi kari launuria 7 ko bagaman. Se kari laun mu imet tam, bare kuriang mena la kueram. Se uria kowom kaora mu ko imet gerewa mu aking tam.
MAT 22:26 Bare munan koma suanta kari uria 2 se 3 mu nungumik te aratam nama kari nukum kopa 7 mu te aratam.
MAT 22:27 Se udagi te imet mu betela kueram.
MAT 22:28 Buta se tom nukum te, kariimet kuera mu barasamonko tom te, mu kari 7 mu nunga ningi, kari awuk mu imet umu ko kuari nunguningkiri bagarukko, mu awuk, kari 7 mu suen la imet mu ilak no gilingiman?” maman.
MAT 22:29 Se Jesus mam, “Nina paguwuwasan, mu awuk, nina Kaem ko den se ko sokel me ko ikisan.
MAT 22:30 Tom nukum te kariimet kuera mu barasamonko tom mu te, mu kari imet nunumi me gimon ale nuwus kuari iwita bagamonko, mena. Bare nuna engel alo duruk wonong te bagasan wore iwita bagamonko.
MAT 22:31 “Bare kariimet kuera ale barasa ko den, mu nina den Kaem ninga maonam mu me kau ikisan e? Nu mam,
MAT 22:32 ‘Ani Abraham ko Kaem, ani Isaac ko Kaem, se ani Jacob ko Kaem,’ mam. Se umu ko ninguru ikialko, Kaem mu kariimet kuera nunga Kaem mena, bare kariimet marak bagara wore nunga Kaem.”
MAT 22:33 Se kariimet den mu ikiman ale kausa mu ko ikia nunga moakaso.
MAT 22:34 Pharisee alo Jesus den te Sadducee alo nunga moram se nuguring sisiram mu ikiman, ale nama ilu biguwuman.
MAT 22:35 Ale nunga ningi bo law ago gekma mu Jesus ira arigokko isa imi isuam,
MAT 22:36 “Kausa kari,” mam, “Law lilim la ningi law awuk wore gira nunguningkiri aniso?”
MAT 22:37 Se Jesus mam, “‘Kari Biya nika Kaem mu gemang motam lilim la ka dera se ka ikia lilim la te kua tuiko.’
MAT 22:38 Law imitang gira se mel biya nunguningkiri.
MAT 22:39 Se ko kowom kaora mu gira mu toroman tala: ‘Ni keta nimi ko kuesam iwitatala ka tiran bo kua tuiko.’
MAT 22:40 Munan den ilagala imi munan gira nunguningkiri aniso, kawam ko ngatalek iwita, se munan suen la law ningi se prophet nunga den ningi mu iramurso,” mam.
MAT 22:41 Se Pharisee alo bolala awuman bagaman se Jesus nunga isuam,
MAT 22:42 “Nina Kristus ko awuk ikisan a? Nu awiri ko namar?” mam. Se nuna balman, “Nu David ko namar pa!” maman.
MAT 22:43 Se Jesus nunga isuam, “Se awuk se David Bur ko sokel te noko balam ‘aninga Kari Biya’ mam? Mu awuk, nu balam,
MAT 22:44 ‘Yawe aninga Kari Biya iwita maonam: Ni kuwim nup ago agiting sengam mu te bager se, ani nika kari memek mu nunga menawu siwik duap ningi nunga awurekko, mam.’
MAT 22:45 Se David uwuta noko Kari Biya mam, mu awuk ta nu aking David ko namar ko?”
MAT 22:46 Se kari bo ta den koma balukko me terong. Se day umu te kaparam namaram mu ko isa bo nu me isarukasan.
MAT 23:1 Se Jesus kariimet biya se ko olekem alo nunga maonam,
MAT 23:2 “Law ko kausa kari se Pharisee alo mu nuna Moses ko kuwim te den ninga kasursan.
MAT 23:3 Bore te se nina nunga den ikial ale karo tualko. Bare kilek munan nuna betesan mu nina me beteralko! Mu awuk, nuna den kasik biya balsan mu uwuta me karo tusan.
MAT 23:4 Nuna munan den mel ikup bibiya iwita sikipisan ale kariimet alo nubiwinang te awusan. Bare nuna nongota nuguting bo garukusan ale kariimet me ta nunga sangorsan.
MAT 23:5 “Nuna munan kasik biyala betesan mu kariimet te arigimonko la betesan. Nuna mel Kaem ko batoga gotektek ago ulal biya mu nomoke sengem te se nuguting te paspas iwita kalosan, ale nunga guang ko buranong mu maiya maiya nungursan se kapa kekeso.
MAT 23:6 Nuna inang biya betera ko kam te, mu kuwim nup karogo wore te la dagimonko kuesan, ale synagogue ningi mu daiga kuwim nup ago gira nunguningkiri wore te dagimonko kua gilingisan.
MAT 23:7 Nuna biguwura kuwim bibiya te kariimet den amilmil nungarmon ale ‘Rabbi’ ko nunga arumonko kua gilingisan.
MAT 23:8 “Bare nina mu anape ko kariimet ninga arumon ‘Rabbi’ mamonko, mu awuk, kari suanta diram nenenga Dom Kari, se nina suen la mu launuria iwita.
MAT 23:9 Se ali imi te kari bo aural ale nenenga ‘nenet’ ko me auralko, mu awuk, nenenga Nenet suanta mu duruk wonong te bagoso.
MAT 23:10 Agi kariimet nenenga arumon ale ‘kausa kari’ mamonko mena tala, mu awuk, nenenga Kausa kari suanta diram, mu Kristus.
MAT 23:11 Awiriya ninga ningi nu biya se supuling bagarukko mu, nu nenenga ura kari bagarukko.
MAT 23:12 Mu awuk, awiriya kota numi nup patawuso, mu ira kutuwumon se kaparukko. Se awiriya kota numi ira kutuwuso ale kaposo, nu patawumon se nup biya taukko.
MAT 23:13 “Boteko, nina law ko kausa kari se Pharisee alo, nina sinar talko! Nina kawel gurum! Nina sumu kariimet duruk wonong ko kingdom ningi kasu naguwasan wore nomoke iluwa ko kari. Bare nina nengeta mu me ningi kasu nagusan. Ale kariimet kasu naguwasan mu nina nomoke kalosan.
MAT 23:14 
MAT 23:15 “Boteko, nina law ko kausa kari se Pharisee alo, nina sinar talko! Nina kawel gurum! Nina kari bo arigal ale tal ninga olekem ko beteralko nengemang pagoso se ali sor se gagi luan biya etesan geragasan. Ale tom nama kari suanta agi arigisan ale ninga olekem ko tasan, mu nenenga ngualara se kawel, karogo tama ningi namaralko mu kasursan, se nu nenenga ngualara mu kiaso ale eng am nguala kaposo ale tama ningi namara ko lage te namoso.
MAT 23:16 “O kawel o, nina kariimet lage nunga kausalko, bare nina nengeta nemetam posara, nina sinar talko! Nina balsan, ‘Awiriya temple nup te ko den sokel tuso bare me karo tuso mu mel gotektir, bare awiriya gold temple ningi mu nup balu se ko den sokel tuso, mu eng am ko den mu diram la karo tuokko,’ ma balsan.
MAT 23:17 Bare nina ngualara nemetam posara! Mel awuk mu mel biya, gold agi, temple te gold laili kauso wore mel biya e?
MAT 23:18 “Nina akingtala balsan, ‘Awiriya altar nup te ko den sokel tuso, bare me karo tuso, mu mel gotektir, bare awiriya bulamu nana mel altar awote aniso mu nup te ko den sokel tuso, mu eng am ko den mu diram la karo tuokko,’ ma balsan.
MAT 23:19 Nina nemetam posara alo! Mel awuk mu mel biya, bulamu nana mel mu mel biya agi, altar bulamu nana ko mel mu awote betesan se laili kauso mu mel biya e?
MAT 23:20 “Ikialko. Awiriya altar nup te ko den sokel tuso, mu altar la mena, wore bulamu nana mel altar awote aniso mu karogo la nup te ko den sokel tuso.
MAT 23:21 Se awiriya temple ko nup te ko den sokel tuso, mu nu temple se Kakirip temple ningi bagoso mu karogo ko nup te ko den sokel tuso.
MAT 23:22 Se awiriya duruk wonong ko nup te ko den sokel tuso, mu nu Kaem ko daiga kuwim biya mu se Kotam kota awote dagiwoso mu karogo tala ko nup te ko den sokel tuso.
MAT 23:23 “O kawel o, nina law ko kausa kari se Pharisee alo, nina sinar talko! Nina kawel gurum! Nina tam gawa siring yawara yawara oil te nungursan ale sika bread ago nunguru nasan mu, mint, dill se cummin gisan mu pagaru motam 10 ko awusan ale suanta mu Kaem tusan. Se mu terong. Bare nina munan bibiya law ko baluwoso mu ningamili saposo, mu iwita: munan diram te la saki arungu bagara, gemang bataga te saki alo nunga saonga, se gemang ningi nunguning te mel betera, mu munan bibiya umutang mu karo tualko nunguningkiri. Mu munan gotektek mu bita karo se wore, munan bibiya mu me mel yam ko iwita beteralko.
MAT 23:24 Nina kariimet lage nunga kasursan masan, bare nina nengeta mu nemetam posara! Nina ninguru sinarsan ale munan gotektek suen la ninguru karo tusan, bare munan gira se bibiya nunguningkiri mu nina me ari ikisan ale me karo tusan.
MAT 23:25 “Boteko, nina law ko kausa kari se Pharisee alo, sinar talko! Nina kawel gurum! Nina ninga tawir se bagun mel kumik guang la anusan, bare ko naung ningi mu nina mel ko igek, se nengeta la ninimi ko ikia ko munan mu karogo ninguru karur pagam.
MAT 23:26 Pharisee, ni motam posara! Ni gir ale tawir se bagun ko naung ningi mu anup nunguru se asele ko kumik guang mu karogotala nikinang pagukko!
MAT 23:27 “O kawel o, nina law ko kausa kari se Pharisee alo, sinar talko! Nina kawel gurum! Nina sumu kari kuera ko ali motam gurugu beteman wore iwita. Watingi mu anu nungurman se nikim kapawoso, bare ningi mu kariimet sokelel se mel memek karur ago mu karogo terong mam.
MAT 23:28 Uwutatala, nina kariimet nomotam te mu ninga munan mu ningo se diram ko betesan, bare nenenga nengemang ningi mu kawel aromemek se memek duap duap ago terong mam.
MAT 23:29 “Boteko, nina law ko kausa kari se Pharisee alo, sinar talko! Nina kawel gurum! Nina prophet alo nunga ali motam gurugusan, ale kariimet ningo diram mu nunga ali motam ninguru bala tusan tala.
MAT 23:30 Ale nina balsan, ‘Ana nanga taleng girigir alo nunga tom te karogo bagakasan le mu, ana nuna nongorak prophet alo me nunga moakasan se kuakasan le,’ masan.
MAT 23:31 Se tom nina ninga taleng girigir alo prophet alo nunga moman se kueman umu balsan mu, nina nengeta ninimi wetang te balsan, nina kariimet umu nunga gue masan.
MAT 23:32 Buta se am namaral ale ninga taleng girigir alo nunga ura bitawa kueman wore ko nukum kunasaral ale ago nama menawuralko!
MAT 23:33 “Nina mot! Nina mot memek ko gue! Agi nina tama memek mu ko yaman memek mu kiaral i?
MAT 23:34 Se ani prophet alo, se ikia sinar kari saki, se kausa kari alo nunga bitirik se nenenga ningi namamonko. Se nina saki nunga moral se kuemon, saki mu tam kangono te nunga tagiral, se saki mu ninga synagogue ningi wip te nunga moral, ale wonong wonong nunga karo gurungumu geragalko.
MAT 23:35 Ninga munan umu te ninga nigiting mu kari ningo diram mu nunga gue ali imi te kaparam mu karogo terong maukko, kari ningo diram Abel ko gue te duap beteram ale te nama Berekiah namar Zechariah mu nina temple se altar ko kusumuri moman se kueram.
MAT 23:36 Ani nunguningta ninga manorsam, nina tom imi ko kariimet gue mu memek suen la umu ko koma talko.
MAT 23:37 “O Jerusalem, Jerusalem! Nina prophet alo nunga mosan se kuesan, se ura kari nina nego ko nunga betesan se taisan mu nina manga tam nungarsan! Ani tom suen biya nika kuriang nunga ilu biguwurek ale, tarak nuam ko gotek nunga gi luman bowa tuguso iwita karogo kaeya lagakasam, bare nina nibiring aisukasan.
MAT 23:38 Buta se ikialko, nenenga temple mu ipirokko.
MAT 23:39 Mu awuk, ani iwita ninga manorsam, nina ani bo karogo me agarkal nama tom nukum te asele agarkal ale balal, ‘Amilmil yawara awiriya Kari Biya ko nup te taiso mu kote kaparukko!’ ma balalko.”
MAT 24:1 Jesus temple beteram ale namakaso se ko olekem alo kote taiman ale temple kawam nu kasurukasan.
MAT 24:2 Se nu nunga maonam, “Nina mel imi suen la arigisan e? Ani nunguningta ninga manorsam, maingte manga temple te kaloman imi mu bo ta numi awote gek am aniso iwita me anirukko, mena, mu suen la pakaku warmon se kapa saparukko,” mam.
MAT 24:3 Se Jesus Duruk Olive te dagiwaram se ko olekem alo kote taiman. Ale nongota baga se asele manorman, “Mel mu tom amaruya te aratukko mu nanga manaruko terong i? Se tom nukum te ni piler tairko mu kausa awuk wore ana te ari ikinakko, tom nukumasowo manakko?”
MAT 24:4 Se Jesus nunga maonam, “Ninga kulurmon mu ko ninguru sinar talko!
MAT 24:5 Kasik biya taimon ale aninga aip te nunumi balmon, ‘Anigita Kristus,’ mamon ale kariimet suen biya nunga kulurmonko.
MAT 24:6 Nina kager den ikial ale ko nirung ikialko, bare nina mu ko me biririkaralko. Mel singir biya imi aratukko, bare tom nukum me tai arataso, aitak.
MAT 24:7 “Sor bo, sor bo ilak agi kingdom bo, kingdom bo ilak kagerarukko. Karak biya wonong saki nunga morukko, se wanara bibiya sor saki te kaparukko.
MAT 24:8 Mel suen la imi mu imet kuriang iluwokko se kumik yaman ikia duap beteso wore iwitakowo.
MAT 24:9 “Se nina mu, ani ago ko sor suen biya mu me ninga kuemon, ale ninga momon maguwumon se sikina kueralko.
MAT 24:10 Se tom mu te mu kariimet suen biya nongomang ningi nunguning mu nubiring tumon ale kager kari nuguting te nunumi betemon ale nunumi ko me kuemonko.
MAT 24:11 Se prophet kawel suen biya aratamon ale kariimet suen biya nunga kulurmonko.
MAT 24:12 Se munan memek memek sor irok mu te kariimet suen biya nunumi ko kuera mu bita tamonko.
MAT 24:13 Bare awiriya sokel ago la sanami se lagaruk nama ko nukum te mu, daiga bagara ningo pempem aniso mu arigokko.
MAT 24:14 Se nuna kingdom ko den gilalong imi apumon karogo ali lilim te geragamon se kariimet ikimonko, asele tom nukum kaparukko.
MAT 24:15 “Se maingte nina mel memek nunguningkiri prophet Daniel ko balam mu temple ningi bangaru betemon se arigalko. Awiriya den imi kaurok mu ninguru ko ikia taukko.
MAT 24:16 Se kariimet Judea sor te bagasan mu nagumon duruk duap ningi tarigi sapamonko.
MAT 24:17 Se awiriya ko kawam gul te bagoso agi mu, nu kaparuk ko melmasak kawam ningi aniso mu giokko me ikia taukko.
MAT 24:18 Se awiriya ko ningam te bagoso agi mu, nu peleruk ko guang bo taukko ikia me taukko tala.
MAT 24:19 “Se imet nutagu ago se imet kuriang amin tui se anira, mu tom mu nononga tom bo ningo mena ko, memek biya.
MAT 24:20 Se nina te nagu parasaralko tom mu ko guranek beteral se daula marir tom te agi, Sabbath tom te me aratukko.
MAT 24:21 Mu awuk, tom mu te ko ikup aratukko mu am memek biya nunguningkiri, tom ali lilim la aratam tom te ikup bo uwuta me aratam tai aitak bare aratukko, ale udagi aking ikup bo uwuta me aratukko.
MAT 24:22 “Se tom memek mu me tukunang awurok, mu kariimet bo marak me bagarukko, suen biya kuemon parangamonko. Bare nu ko kariimet noko ma balam mu nunga ningo ko, tom tukunang awurokko.
MAT 24:23 Se tom mu te bo baluk, ‘Arigalko, Kristus iweya,’ mauk, agi bo baluk, ‘Arigalko, Kristus uwa,’ mauk, bare nina kawel mu ko me nengemang ningi nunguning arukko.
MAT 24:24 Mu awuk, Kristus buawen se prophet kawel suen biya aratamon, ale kariimet te nongomang kulukurmonko miracle se kausa bibiya suen biya tala betemonko, ale te kariimet biya, se kariimet Kaem noko ma nunga balam mu ago la, nunga kulurmon ale nunga gimonko agi, wore ko karogo kaemonko.
MAT 24:25 Ikialko, tom umu me tai arataso la, ani girem ale tom umu ko ninga manorsam.
MAT 24:26 “Buta se awiriya ninga manuk, ‘Nu uwoya, sor garagarayam te bagoso,’ mauk, bare nina umu te me namaralko; agi, ‘Iweya, e galung ningi bagoso,’ mauk, bare mu ko me nengemang ningi nunguning arukko.
MAT 24:27 Mu awuk, Kari ko Namar peleruk tairukko mu, pure biliwilik maso se worem bausa te arigisan se worem kapara te agotala arigisan uwutatala, Kari ko Namar tairuk se arigalko.
MAT 24:28 Kuwim mel te kueso ale iwiwoso umutang te mu inangnang gaogao tai tai ilu biguwusan.
MAT 24:29 “Tom mu te ko ikup biya mu menaruk, me kam la buring ko mu, ‘Worem motam tiromorom paguk, se sige me nikim kaparuk, se baras mu kutukutuk mamon kapamonko. Se mel aora aora taiti kuali anisan mu uririkimonko.’
MAT 24:30 “Se tom mu te kausa bo nuna te ikimon, Kari ko Namar taiso mamonko, mu taiti ningi aratuk, se ali lilim la ko kariimet arigimon ale mamon niamonko. Se Kari ko Namar sokel se nikinang biya karogo taiti nuwi ningi tai kapawuruk se arigimonko.
MAT 24:31 Biugel ko niara karogo karogo nu ko engel alo nunga bitiruk se ali sor suen biya te namamon geragamon, ale ko kariimet maingkala noko ma nunga balam mu nunga gi gi arungak taimon ale nunga bolala awumonko.
MAT 24:32 “Ario! Nina aitak tam fig te kausa sang ari ikialko: Tom tam fig ko kower awote gurek gawa iru diruwuso, mu nina umu te ko ikisan, nunguning kaparukko tom pingi aram masan.
MAT 24:33 Se uwutata, tom nina mel ani ko ninga manem imi suen la aratamon se arigal, mu nina te ikial, tom pingi aram ale nangimik aram malko.
MAT 24:34 Ani nunguningta ninga manorsam, tom imi ko kariimet gue mu me kuemon la, mel imi suen la aratu saparukko.
MAT 24:35 Taiti se ali mu mena namaruk, bare aninga den mu me ta menarukkowo.
MAT 24:36 “Bare kariimet bo ko day tom umu, se ko worem motam nunguning, te mel suen la imi aratukko mu me ikiso. Engel alo duruk wonong te ta wore me ikisan tala. Se Namar betela me ikiso tala. Mu Nuet kota diram day tom mu ko ikiwoso.
MAT 24:37 Munan Noah ko tom te aratam uwutatala Kari ko Namar ko taira kam te aratukko.
MAT 24:38 Tom yu lom biya me taikaso la mu, kariimet na yu no gi se, kari imet gi se, imet kari gi se, bagaman se nama Noah dal te aragam ale ningi kasu naguram.
MAT 24:39 Mu nuna mel bo aratukko mu me ko sinarakasan tala, se tom yu lom biya tairukko negeram mu am nunga sarumu saparam. “Se Kari ko Namar tairukko tom mu am uwutata aratukko.
MAT 24:40 Kari ilagala ningam ningi ura iluwomon mu, bo tamon se bo am bagarukko.
MAT 24:41 Se imet ilagala wete na iri moa nunguruwomon mu, bo mu tamon se bo bagarukko.
MAT 24:42 Bore ko se, nina sinar ago loaga se bagaralko, mu awuk, nenenga Kari Biya tairukko day tom mu nina me ko ikisan.
MAT 24:43 “Buta se den ewere ikialko: Kawam kotam bo tirom tom aguwaya mu te tere kari tairuk ko kawam barukukko mu nu ko ikia le mu, sinar la bagaram se tere kari mu tairam ko kawam me barukam la le.
MAT 24:44 Uwutatala, nina betela sinar karogo la bagaralko. Mu awuk, Kari ko Namar tom nina te me ikiwaral umu te tairuk mu ko sinar la bagaralko.
MAT 24:45 “Se ura kari awuk mu ura kari ningo? Ura kari ningo mu ura diram la se ikia sinar ago beteso. Se ko kari dom ura tuso se noko kawam digo lilim bitaru se inang ko tom te diram ko ura kariimet alo nungaruwoso se nu namoso.
MAT 24:46 Ale tom ko kari dom mu peleruk tairuk ale ko ura kari mu ura yawarakala bitawuruk se arigok, mu ura kari mu ko ningo nuam arigokko.
MAT 24:47 Ani nunguningta ninga manorsam, mu nu ko kari dom noko kawam digo melmasak suen la bituokko ura mu kuting te bitirukko.
MAT 24:48 “Bare ura kari ko munan memek se baluk, ‘Aninga kari dom mu tom maiya biya lagarukko pa!’ mauk,
MAT 24:49 ale ko ura suan nunga moruk maguwurok, ale yu nana ngualara kari arungak na yu no se bagarukko.
MAT 24:50 Se ko kari dom mu, day tom se worem motam nu me te ikiwoso mu te tairuk mu,
MAT 24:51 iluwok moruk maguwurok, ale baluk se kawel kari alo nongorak biguwurok ale kore motam no se, mo nia se bagarukko.
MAT 25:1 “Tom mu te duruk wonong ko kingdom mu imet itiwik 10 pela nunga lam giman, ale kari bo imet taukko tairukko wore arigimonko namakasan wore turan.
MAT 25:2 Se nunga ningi 5 pela mu nunga ikia ngualara ago, se 5 tala mu ikia sinar ago.
MAT 25:3 Se ikia ngualara ago mu nunga lam giman, bare karasin sang me giman.
MAT 25:4 Se imet ikia sinar ago mu nunga lam se karasin sang ago giman.
MAT 25:5 Bare kari imet taukko mu pasak me taikaso, se nuna kimi bita laga nomotam aniram se aniwaman.
MAT 25:6 “Se tirom uriluan aira bo tairam, ‘Kari imet taukko mu tai aratam iweya! Aratal ale arigalko!’ mam.
MAT 25:7 “Se imet itiwik mu suen la barasaman nunga lam giman ale kasaman ale motam nunguru burangikasan.
MAT 25:8 Se 5 pela ikia ngualara ago mu 5 tala ikia sinar ago mu nunga manarukasan, ‘Nengete karasin sang nangaralko. Anananga lam irisan pa!’ maman.
MAT 25:9 “Bare 5 pela ikia sinar ago mu balukasan, ‘Mena,’ makasan. ‘Karasin imi ana sang ningarnakko me terong, anananga lam ko la terong mam. Nina diara kawam te namaral ale nemeke kala ninga lam ko karasin diaralko.’
MAT 25:10 “Se imet itiwik ngualara ago mu karasin diamonko namawaman, se nubiring ko kari imet taukko mu tai aratam. Se imet itiwik sinar bagaman mu kari imet numi giokko mu ilak inang biya mu ko kasu nagu gilingiman. Se songkuring baguman.
MAT 25:11 “Se udagi imet itiwik ikia ngualara ago mu taiman ale aikasan, ‘Kari dom! Kari dom!’ makasan. ‘Ana nago ko songkuring kaguruko!’ makasan.
MAT 25:12 “Bare nu nunga maonam, ‘Ani nunguningta ninga manorsam, ani nina me ninga ikisam,’ mam.
MAT 25:13 “Bore te se, nina pempem sinar la lagaralko, nina Kari ko Namar ko day tom agi ko worem motam awilaya mu te tairukko, mu nina me ko ikisan.
MAT 25:14 “Se aking duruk wonong ko kingdom mu, kari dom bo aolak bo awar iluwokko se, nu ko ura kari nunga auram se taiman, se ko melmasak suen la bitaru se bagamonko nuguting te bita bita ago namaram.
MAT 25:15 Nu ura kari suan suan nunga ikia nunga nosokel te iki iki manga nungaru nungaru ago namaram. Bo 5000 kina tuam, bo 2000 kina tuam, se bo mu 1000 kina tuam. Asele nu barasam namakaso.
MAT 25:16 Se ura kari 5000 kina tam, mu nu tairate namaram ale manga mu ura te beteram, ale ko marir manga 5000 kina tala awote tam.
MAT 25:17 Se ura kari 2000 kina tam mu nu koma suanta tala ura te beteram, ale ko marir manga 2000 kina tala awote tam.
MAT 25:18 Bare ura kari 1000 kina tam, mu giam karogo namaram mutim bo iram, ale ko kari dom mu ko manga ningi kaluwu beteram.
MAT 25:19 “Se kari dom mu lagaram tom sapa laga asele peleram tairam, ale manga nungaram mu nongorak nunguru burangikaso.
MAT 25:20 Se ura kari 5000 kina tam mu nu tairam, ale 5000 kina bo tala awote tam mu karogo ko kari dom mu kausam ale balam, ‘Kari dom, arikko,’ mam. ‘Ni ani 5000 kina aisem mu ani ura te beterem, ale 5000 kina bo tala awote taem, ale biguwurem 10,000 iwo,’ mam ale tuam.
MAT 25:21 “Se ko kari dom mu maonam, ‘Ni ura kari ningo, ni yawarakala nunguningkiri beterem!’ mam. ‘Ni ura gotek imi gemang ningi nunguningkiri te ko sinar taem. Se ani melmasak singir biya kiting te bitirik se ko sinar to se, tair ale aninga amilmil ningi agarak bagerko.’
MAT 25:22 “Asele kari 2000 kina tam mu betelatala tairam ale mam, ‘Kari dom,’ mam, ‘ni 2000 kina ani aisem mu ani ura te beterem, ale 2000 kina bo tala awote taem ale biguwurem 4000 kina mu iweya,’ mam.
MAT 25:23 “Se ko kari dom mu maonam, ‘Ni ura kari ningo, ni yawarakala nunguningkiri beterem!’ mam. ‘Ni ura gotek imi gemang ningi nunguningkiri te ko sinar taem. Se ani melmasak singir biya kiting te bitirik se ko sinar to se, tair ale aninga amilmil ningi agarak bagerko,’ mam.
MAT 25:24 “Asele ura kari 1000 kina tam mu tairam ale mam, ‘Kari dom, ani ikisam mu ni kari aora biya, ni awiriya ko ningam wore am ningi gi nasam, ni ningam bo ningi inang muguri me warem bare mu betelatala ningi ko nunguning am gi ilu biguwusam tala.
MAT 25:25 Bore te se ani nguangerem, ale manga 1000 kina ni ani aisem mu karogo namerem mutim irem, ale ningi kaluwurem. Se aitak nika manga mu diram la karogo tairem iweya,’ mam.
MAT 25:26 “Se ko kari dom mu iwita maonam, ‘Ni ura kari memek, gagor gurum! Ni aga balem ani kari sang nunga ningam te am gi nasam, maem e? Aking kari sang ningam te na muguri agusan mu ani ko nunguning am gi ilu biguwusam, maem e?
MAT 25:27 Ni uwuta ikiem agi mu, awuk se ni aninga manga bank te me beterem? Ni uwuta beterem le mu, ani pelerem tairem ale manga mu to se ko marir manga karogo taem le.’
MAT 25:28 “‘Buta se tairal manga kuting te tal ale ura kari manga 10,000 tam mu kuting te beteralko,’ mam.
MAT 25:29 Mu awuk, awiriya mel karogo mu, nuna sang karogotala tumon se nu mel terong ma la ago bagarukko. Bare awiriya mel mena mu, katirta gotek kumik te aniso mu kumik te gi sapamon se kumik mel mena biya bagarukko.
MAT 25:30 Butata se kari memek sumu tal ale matangi sor tiromorom ningi saparal se mu te baga se, kore gigek ma se nia kika se bagarukko.
MAT 25:31 “Tom Kari ko Namar mu ko nikinang biya mu ningi ko engel alo nongorak tairuk, mu nu ko daiga kuwim nup ago nikim biya mu te daigokko.
MAT 25:32 Se ali sor suen biya ko kariimet tai koma dugu te bolala awumon, se nu sipsip se goat bolala bagasan se nunga pagaru kirker nunga awusan iwitatala, kariimet nunga pagaru kirker motam ilagala nunga awurokko.
MAT 25:33 Ale sipsip mu ko kuting sengam mu te nunga awurok, ale goat mu kuting ngas mu te nunga awurokko.
MAT 25:34 “Asele King mu kariimet ko kuting sengam mu te anisan mu iwita nunga manuk, ‘Nina kariimet aninga Ait ninga amilmiloso mu tairal ale kingdom, ali mel suen la me arata la nenenga balu se nunguru beteram, mu talko.
MAT 25:35 Mu awuk, ani na ko kuerem mu nina ani na aisiman se naem, se ani yu ko kuerem mu nina yu aisiman se naem. Se ani kari iwareng bo iwita tairem mu nina ani aga aru tagiman ale kuwim aisiman.
MAT 25:36 Se ani guang yamel ko tukunangarem se nina ani guang yamel te aga angimik ereman. Se ani kuera karogo bagerem, mu nina aninga sinar taman. Se ani talipara ningi bagerem mu nina tai agarkaman,’ maukko.
MAT 25:37 “Se kariimet ningo diram mu iwita nu isarmonko, ‘Kari Biya, tom awuk wore te ni na ko kuerem se ana karkaman ale na kisiman? Ale yu ko kuerem se ana yu kisiman?
MAT 25:38 Se ana tom awuk wore te ni kari iwareng ko iwita tairem se ana ka aru tagi kuwim kisiman? Agi guang ko tukunangarem se ana guang yamel te kimik ereman?
MAT 25:39 Ale aking tom awuk wore te ni kuera karogo bagerem se ana nika sinar taman? Agi talipara kawam ningi bagerem se ana tai karkaman?’ mamon.
MAT 25:40 “Se King mu mauk, ‘Ani nunguningta ninga manorsam, nina anapeya aninga launuria kituwura bo kumik te beteman, mu nina ani angimik te beteman,’ ma balukko.
MAT 25:41 “Asele nu kariimet kuting ngas mu te anisan mu iwita nunga manuk, ‘Nina kariimet memek alo, se ani amakete tagi tal, ale nama tama, Satan se ko engel alo nunga nunguru beteman se pempem la kani lagoso, mu ningi kapa saparalko.
MAT 25:42 Mu awuk, ani na ko kuakasam, bare nina ani na me aisukasan, yu ko kuakasam mu yu me aisukasan.
MAT 25:43 Ani kari iwareng ko iwita taikasam, bare nina me aga aru tagikasan ale kuwim aisukasan. Ani guang yamel ko tukunangakasam, bare nina guang yamel bo te angimik me irakasan. Se aking kuera karogo bagakasam agi talipara kawam ningi bagakasam mu nina tai me agarkikasan,’ maukko.
MAT 25:44 “Se nuna betela iwita balmon, ‘Kari Biya, ni amaru na inang ko kuakasam agi yu ko kuakasam agi, kari iwareng ko iwita taikasam agi, kuera karogo bagakasam agi talipara kawam ningi bagakasam se ana me ka sangarukasan?’ mamon.
MAT 25:45 “Se King mu iwita nunga manukko, ‘Ani nunguningta ninga manorsam, tom nina munan ningo bo aninga launuria kituwura bo kumik te me beteman, mu nina ani angimik te koma suanta tala beteman,’ ma nunga manukko.
MAT 25:46 “Se nuna namamon ale kuwim memek mu ningi yaman memek tom suen biya to se lagamonko. Bare kariimet ningo diram mu namamon ale kuwim marak ningo yawara tom suen biya te bagamonko mu ningi amilmil te baga se lagamonko.”
MAT 26:1 Se tom Jesus den imi suen la balu saparam mu nu ko olekem alo nunga maonam,
MAT 26:2 “Nina ko ikisan iwitata, day tom ilagala aniso imi buring ko mu Passover ko tom biya tai aratuk, se tom umutang te Kari ko Namar kager kari nuguting te betemon se tam kangono te itugumonko.”
MAT 26:3 Tom mu te priest bibiya se kari supuling alo namaman priest supuling ko nup Caiaphas mu ko kawam biya mu ningi biguwuman,
MAT 26:4 ale kawel munan sang te Jesus ilumon ale momon se kuerukko ko den kaloman.
MAT 26:5 Bare maman, “Ana mel imi Passover ko tom te me betenakko, mu awuk, kariimet ningi kager biya barasuk bore ko,” maman.
MAT 26:6 Se Jesus Bethany wonong te kari bo ko balsan Simon kuera laira posara ago bare aitak nungeram masan, mu ko kawam te na nowaram,
MAT 26:7 se imet bo oil siring yawara manga biya te diasan mu yu kuting alabaster te nungurman mu ningi giam karogo supuling te waram.
MAT 26:8 Se olekem alo kilek mu arigiman ale nongomang magakaso se balman, “Anape ko oil owore am waru te kolasan?
MAT 26:9 Oil yawara sumu manga biya te diara ale ko manga mu kariimet kituwura guat nungara ko koma wore,” maman.
MAT 26:10 Bare Jesus ko ikiam ale nunga maonam, “Nina anape ko imet ewere gomang ikup tusan a? Nu munan yawara nunguningkiri wore ani angimik te beteram,” mam.
MAT 26:11 “Kariimet kituwura guat mu nengerak pempem baga lagamonko, bare ani mu nengerak me baga lagarikko.
MAT 26:12 Ani me aga mutim tugusan la, imet imi giram ale mutim ningi namarikko oil te angimik guang nunguru beteram.
MAT 26:13 Ani nunguningta ninga manorsam, sor koma suen la te den gilalong imi balu se mu, munan imet imi beteram mu agotala ko balmon se ko iki gurugu se lagamonko.”
MAT 26:14 Asele olekem 12 mu nunga bo, ko nup Judas Iscariot, mu priest bibiya nongote namaram,
MAT 26:15 ale mam, “Ani Jesus nigiting te bitirik mu nina anape mel ani aisalko?” mam. Se nuna manga silver bilik 30 kauman ale nu tuman.
MAT 26:16 Se tom umu te se namaram mu Judas lage kuring bo Jesus kager kari nuguting te bitirukko wore ko sinar la bagakaso.
MAT 26:17 Bread Yeast Mena Nana, ko day tom 1 mu te, olekem alo Jesus kote taiman ale isarman, “Nika gemang ana aparete namanak ale Passover ko inang nunguru buranganak se noko ya?” maman.
MAT 26:18 Se nu nunga maonam, “Nina wonong biya mu ningi kasu nagural ale kari bo ko nup ninga manem mu kote namaral ale iwita maonalko, ‘Kausa kari iwita balam: Aninga tom tai pingi aram, se ani aga olekem arungak nika kawam te Passover nanakko, ma maonalko,’ ” mam.
MAT 26:19 Se olekem alo Jesus nunga kiti gurugam uwutata beteman, ale Passover na nunguru burangi beteman.
MAT 26:20 Se sor baingam tairam mu Jesus ko olekem 12 mu arungak na nana kuwim te dagiman.
MAT 26:21 Ale nuna na nowaman se Jesus mam, “Ani nunguningta ninga manorsam, nenenga ningi bo ani memek te aga bitirukkowo,” mam.
MAT 26:22 Se nuna ninguru nongomang batagakaso. Se nunumi nogowom kaora la isarukasan, “Kari Biya, ni aninga iki se me balsam agila?” makasan.
MAT 26:23 Se Jesus nunga maonam, “Kakirip ani agarak tawir ningi bread kumin ningi mituwuwoso imitang memek te aga bitirukko.
MAT 26:24 Kari ko Namar mu batoga te ko balam uwutata kumik te aratukko. Bare kakirip Kari ko Namar mu memek te beteso mu am bote ko! Nu ali imi te me bilangaram le mu, am ningo nunguningkiri le.”
MAT 26:25 Se Judas, kari Jesus memek te bitirukko, mu mam, “Rabbi, ni aninga iki se me balsam agila?” mam. Se Jesus mam, “Se! mu nigita,” mam.
MAT 26:26 Se nuna na nowaman se Jesus bread tam, Kaem amilmil tuam, ale paogam, ale ko olekem nungaru se mam, “Tal ale nalko; imi aninga angimik nunguning.”
MAT 26:27 Ale aking waen bagun ago mu tam, Kaem amilmil tuam, ale nungaru se mam, “Nina singir la bagun ningi nalko.
MAT 26:28 Imi aninga angimik gue, borta te Kaem ko kariimet nongorak numi gomang suan awurokko balam, se gue mu kariimet suen biya nunga memek siwurokko wore ningarsam.
MAT 26:29 Ani aitak ninga manorsam iwita, ani udagi waen muguri ko yu imi me naik nama, tom aninga Ait ko kingdom ningi biguwunak asele ani nengerak waen iru mu nanakko,” mam.
MAT 26:30 Ale wur bo ilu sapaman, ale arataman Duruk Olive te namaman.
MAT 26:31 Se Jesus nunga maonam, “Aitak tirom imi nina ikup ani angimik te aratuk mu arigal ale nina suen la parasaral nagu saparalkowo. Ikialko. Batoga bo te iwita baluwoso: ‘Ani bitua kari bataguru saparik se dagulok, se sipsip suen la parasamon ale nagu sapamonko.’
MAT 26:32 Bare kam ani kuera mutim bitirik ale barasik mu ani girek Galilee sor te namarik bagarik se tai agarkalko.”
MAT 26:33 Se Peter mam, “Suen la ni kimik te arigimon ale nagu sapamon, bare ani mu mena kowo.”
MAT 26:34 Se Jesus mam, “Ani nunguningta nika manorsam, aitak ta tirom imi, tarak me niaruk la, ni nimi duap saguwur ale tom ilagala suan ko balu, ni ani me aga ikisam ma balukowo.”
MAT 26:35 Bare Peter wetang te mam, “Ani aimi duap me saguwurikko, mena, ani am ni kerak kuerikko,” mam. Se olekem alo suen la den koma suantala balman.
MAT 26:36 Se Jesus ko olekem alo nongorak kuwim bo ko nup Gethsemane masan mu te namaram, ale nunga maonam, “Iwita dagi sagaral se ani owore te namarik ale guranek bitirikko,” mam.
MAT 26:37 Ale nu Peter, se Zebedee ko namar ilagala mu nunga giam ale nongorak namaram, ale ikup biya ikikaso ale gomang ninguru batagakaso.
MAT 26:38 Se nu nunga maonam, “Ani angamang bataga ninguru aga ira saparam se am kuerikko iwita ikisam. Nina ani agarak iwita baga se sinar la bagaralko,” mam.
MAT 26:39 Ale nu katir aolak ilu namaram ale koma kaparam se ali awote dagulam ale baga se guranek bita se mam, “O aninga Ba, terong agi mu, aninga angamang ni ikup memek yu bagun ago iwita taiwoso ewere to saparko. Bare bo la namarukko, aninga angamang me karo tuiko, mena, ni nika ikia gemang la karo tuiko,” mam.
MAT 26:40 Ale peleram ko olekem ilagala suan umu nongote namaram mu aniwaman se nungarkam. Ale Peter isuam, “Nina anira beteral ale hour suanta ko iwita agarak marak bagaralko terong agi awuk?
MAT 26:41 Sinar la baga se guranek bita se bagaral se ira ariga taiso mu me ninga saparuk se dagulalko. Nenenga nedera, marak mu uwutata ko gomang aniso, bare ninga ningimik sokel mena.”
MAT 26:42 Ale akingtala guranek bitirukko peleram namaram ale mam, “O aninga Ba, bare memek yu bagun ago iwita ani naikko taiwoso mu to saparko mena se am naikko agi mu asele nika gemang te aniso mu, iwitata aratukko,” mam.
MAT 26:43 Ale akingtala peleram tairam mu ko olekem nomotam ikuwaram se akingtala aniwaman se nungarkam.
MAT 26:44 Ale nungarki bita se aking peleram tom 3 ko namaram, ale guranek koma suanta giram tom ilagala ko beteram uwutatala akingtala beteram.
MAT 26:45 Asele peleram ko olekem alo nongote tairam ale nunga maonam, “Au! agi am ani se neneman sapawasan e? Arigalko, tom tai aratam, se Kari ko Namar kari memek nuguting te betemonko.
MAT 26:46 Barasal se namanakko! Kari ani memek te aga bitirukko mu taiso!” mam.
MAT 26:47 Ale uwuta baluwaram mu, Judas, ko olekem 12 mu nunga bo, mu tai aratam. Priest bibiya se kari supuling bibiya alo balman se kager kari motam biya mu baenat se saenang mel giman ale nu ilak taiman.
MAT 26:48 Nu maingkala aguwaya bitirukko mu nunga kiti gurugam, “Ani kakirip iluwek ale musuk tuek, mu nina kakirip borta ilu taliparalko.”
MAT 26:49 Ale dirmam Jesus kote namaram ale, “Amilmil yawara, Rabbi,” ma se iluwam ale musuk tuam.
MAT 26:50 Se Jesus nu maonam, “Aga bo, anapeya bitarko tairem mu bitarko,” mam. Se kager kari kasuman Jesus iluman ale talipaman.
MAT 26:51 Umu te kari Jesus ilak bagara mu bo ko baenat woyam, ale priest supuling ko ura kari te dogowa bataguru saparam.
MAT 26:52 Se Jesus nu maonam, “Baenat ko kuwim te tugumko!” mam. “Awiriya baenat te daongaso, mu batir te kuerukko.
MAT 26:53 Ni ani aga Ait aurik se nu pasak ala engel suen biya nunguningkiri nunga bitiruk se taimon ale aga sangarmonko iwita me ikisam e?
MAT 26:54 Bare ani uwuta bitirik mu, mel aratukko batoga te aniso mu awuk ta aratukko?”
MAT 26:55 Asele Jesus kager kari motam biya mu iwita nunga maonam, “Ani tere daong kari se nina aga iluwalko baenat se saenang mel ago giman ale taiman e? Tom kasik biya ani temple ningi dagikasam ale kariimet nunga kasurukasam, bare nina awuk se ani me aga ilukasan?
MAT 26:56 Bare mel suen la aratuwoso imi mu prophet alo nunga den batoga te aniso wore ko nunguning kaparukko se aratuwoso.” Se tom mu te ko olekem alo suen la mu nu beteman ale nagu sapaman.
MAT 26:57 Kari Jesus iluman mu ilak priest supuling Caiaphas kote ilak namaman. law ko kausa kari se kari supuling alo mu umu te biguwuman ale bagaman.
MAT 26:58 Bare Peter ilak namakasan mu kowom kaoram ale awar nuam taiwakaso. Nuna priest supuling ko kawam ko por ningi kasu naguman, se nu karogotala kasu naguram ale bitua kari nongorak daigam, ale kumik te aguwaya betemon wore ari ikiokko bagakaso.
MAT 26:59 Se priest bibiya, se Sanhedrin ko kari bibiya suen la mu nuna kari saki Jesus den kawel te atumumon se ikimon ale te momon se kuerukko wore ko den ikiwakasan.
MAT 26:60 Se kari suen biya bala kawel ago tai balukasan, bare den bo nu te momon se kuerukko mu me arigiman, mena. Nukum kitira mu kari ilagala barasaman
MAT 26:61 ale balman, “Kari sumu iwita balam, ‘Ani Kaem ko temple mu am parusuwurik ale aking tom ilagala suan ningi am kalikko terong,’ ma balam.”
MAT 26:62 Se priest supuling barasu sanamaram ale Jesus maonam, “Ni kimik ko den balsan ewere awuk, koma me baluko e? Se den ito kari imi ni kimik ko balsan imi?”
MAT 26:63 Bare Jesus den bo ta me balam. Se priest supuling mam, “Ani Kaem marak bagoso wore ko nup te ka manorsam, ni nu koma te den nunguning la nanga manaruko: Ni Kristus Kaem ko Namar agi mu diram la nanga manaruko,” mam.
MAT 26:64 Se Jesus mam, “Se, ni balem suwutata. Bare ani nina suen la ninga manorsam, tom udagi nina Kari ko Namar Kaem Sokel Garagar mu ko kuting sengam mu te dagiwuruk se arigalko, se taiti nuwi te taiwuruk se arigalko!” mam.
MAT 26:65 Se priest supuling den umu ikiam ale kota ko guang iluwam barukam ale mam, “Nu Kaem mel yam ko beteram! Ana anape den bo karogo ko kimi bita se laganakko? Nina ikiman, nu Kaem mel yam ko beteso.
MAT 26:66 Se nina awuk balsan a?” Se nuna balman, “Nu memek beteram mu ko koma mu lage suanta, am kuerukko,” maman.
MAT 26:67 Ale koma motam ningi katingakasan ale nuguting te moakasan. Se saki mu kol kuting te kulukuru se
MAT 26:68 balukasan, “Kristus, ni prophet agi mu awiriya ka moso mu nanga manaruko!” makasan.
MAT 26:69 Peter kawam ko por ningi dagiwaram se priest supuling ko ura imet bo kote tairam, ale mam, “Ni agotala Jesus Galilee kari wore ilak geragakasam,” mam.
MAT 26:70 Bare Peter nuna suen la nomokete numi duap saguwuram ale mam, “Ani ni anapeya balsam sumu karogo ngualawasam,” mam.
MAT 26:71 Ale por ko songkuring biya mu te namaram, se ura imet bo tala nu arigam, ale kariimet sang mu te bagaman mu nunga maonam, “Kari imi Jesus Nazareth kari wore ko kari bo,” mam.
MAT 26:72 Se Peter akingtala numi duap saguwuram ale mam, “Ani Kaem Biya bagoso se koma te nunguningta balsam, ani kari sumu me ko ikisam!” mam.
MAT 26:73 Se kam me maiyam, kari sanamiwaman mu Peter kote taiman ale manorman, “Nunguningta ni nunga bo! Ana nika munak nirung te la ikisan,” maman.
MAT 26:74 Se Peter den sail karogotala balam, “Ani kawelarik mu Kaem am ikup aisuokko. Nunguningta nunguningkiri, ani kari sumu me ko ikisam!” mam. Se tom umutang te la tarak niaram.
MAT 26:75 Se Peter den Jesus nu maonam umu kuamin te tairam, “Tarak me niaruk la, ni tom ilagala suan ko nimi duap saguwur ale ni ani me aga ikisam iwita ma baluko.” Se Peter watingi aratam ale ninguru niakaso.
MAT 27:1 Ukiram tumong biyala priest bibiya se kari supuling suen la nongomang suan awuman mu Jesus momon se kuerukko balman.
MAT 27:2 Ale kuting kaloman, ale diruwuman ilak nama Pilate kuting te beteman. Nu Rome koma tata Judea sor ko governor.
MAT 27:3 Judas memek te Jesus beteram se nuna momon se kuerukko balman se ikiam, mu aking ningurutala numi ko iki maguwuram, ale ko manga silver biling 30 tuman mu giam karogo peleram priest bibiya se kari supuling nongote ago namaram,
MAT 27:4 ale “Ani memek beterem! Ani kari kumik den mena wore memek te kuerukko beterem!” mam. Se nuna manorman, “Mu anananga mel mena! Mel mu nika la!” maman.
MAT 27:5 Se Judas manga iluwaram mu temple ningi waram ale aratam namaram ale mayang te numi dogotak paogam.
MAT 27:6 Se priest bibiya alo manga kaparam aniram mu giman ale balman, “Manga imi gue ago, se munan te aniso mu ana temple ko manga ago me biguwunakko,” maman.
MAT 27:7 Ale balman ale manga umu te kari kani nungurso mu kote ali bilik bo kariimet iwareng te nunga mutim tugumonko mu diaman.
MAT 27:8 Se eng am tai aitak mu ali mu ko nup “Ali Bilik Gue Ago” masan.
MAT 27:9 Se den prophet Jeremiah ko batoga te aniram mu ko nunguning kaparam. Batoga mu iwita balam: “Kari Biya iwita aga maonam, Israel kariimet manga silver biling 30 te nu diamonko balman,
MAT 27:10 ale manga umu te kani nunga ko kari kote ali bilik diaman.”
MAT 27:11 Jesus governor biya Pilate koma te sanamaram se Pilate nu isuam, “Ni Juda nunga king e?” mam. Se Jesus mam, “Se mu diram, ni balsam butata,” mam.
MAT 27:12 Bare priest bibiya se law ko kausa kari den te atumukasan mu nu nononga den mu ko koma me balukaso.
MAT 27:13 Aking Pilate nu isuam, “Ni den te ka atumusan wore me ikisam e?” mam.
MAT 27:14 Bare Jesus den koma bo me ta balu arigam, mu te Pilate ninguru tala ikia moakaso.
MAT 27:15 Rome ko munan bo mu, Passover tom taikaso mu kariimet nunga nongomang te talipara kari awiriya ko balukasan mu Pilate balukaso se nu talipara bitakaso ale aratukaso.
MAT 27:16 Se tom mu te talipara kari memek bo, kariimet ko ikia biya, ko nup Barabbas mu talipara ningi bagakaso.
MAT 27:17 Se tom kariimet tai bolala awuman mu Pilate nunga isuam, “Kari awuk bore ani kutuwu ningarikko nengemang aniso? Barabbas ko agi, kari Jesus, balsan ‘Kristus’ masan, wore ko ye?” mam.
MAT 27:18 Mu nu mungkala ko ikiam, Jesus mu duap bo te mena, am nongomang memek te ilak tai nu kuting te bita gilingiman.
MAT 27:19 Se Pilate ko den ariga ko kuwim te dagiwaram mu ko nuwus den bo beteram se kote tairam, se mam: “Ni mel bo kari kumik den mena sumu kumik te me bitarko! Ani nu kumik ko ipingira bo arigem, ale ko ikia ninguru aga moawoso,” mam.
MAT 27:20 Bare priest bibiya alo se kari supuling bibiya mu kariimet nongomang atumukasan, ale nunga manarukasan, “Nina Pilate maonal se nu Barabbas kutuwu nangaruk, ale baluk se Jesus mu momon se kuerukko,” makasan.
MAT 27:21 Se Pilate nunga isuam, “Ilagala ewere nunga ningi awuk mu ani kutuwu ningarikko?” mam, mu nuna balman, “Barabbas kutuwu nangaruko,” makasan.
MAT 27:22 Se aking Pilate nunga isuam, “Se Jesus, balsan Kristus masan, mu ani awuk bitirikko?” mam. Se nuna suen la balman, “Tam kangono te tagiralko!” makasan.
MAT 27:23 Se Pilate nunga isuam, “Nu anape memek beteram?” mam. Bare nuna am sail karogo la balukasan, “Am tam kangono te tagiralko,” makasan.
MAT 27:24 Se Pilate ikiam, mu nu mel bo bitirukko me terong iwita arigam. Ale betela nu arigam mu kariimet ningi kager biya barasukko iwita arigam. Ale kariimet biya nomotam te yu tam, ale kuting anuwam, ale balam, “Kari imi ko kumik gue ani agiting me magarukko, ani angimik den mena. Mu nenenga mel la,” mam.
MAT 27:25 Se kariimet suen la balukasan, “Mu terong, ana se nanga kuriang ago mu noko gue am nagiting magarukko,” maman.
MAT 27:26 Se Pilate Barabbas kutuwu nungaram. Ale balam, se Jesus wip te moa gilingiman, asele tam kangono te tagimonko ko kager kari nuguting te beteram.
MAT 27:27 Se Pilate ko kager kari Jesus diruwuman ilak kawam biya mu ningi kager kari nunga bagara kuwim te ilak namaman se kager kari suen la tai biguwuman ale laturman.
MAT 27:28 Ale ko guang mu kutuwu sapaman, ale guang bo diriyam kataru tuman.
MAT 27:29 Ale mayang kore karogo mu taman ale kitigat iwita nungurman ale supuling tuguman. Ale tam bo taman, ale king ko sikir iwita kuting sengam mu te beteman. Ale koma dugu te nubugura kulukurukasan ale den dolara iwita manarukasan, “O Juda nunga king, nup biya!” makasan.
MAT 27:30 Ale kumik kuali katingikasan, ale tam kuting te mu tokasan ale gira awom la supuling te moakasan.
MAT 27:31 Nuna dolara munan umu bita sapaman ale guang diriyam mu kutuwu taman ale kota ko guang aking kataru tuman. Asele taman ale tam kangono te tagimonko ilak namakasan.
MAT 27:32 Nuna diruwuman ilak nama se Cyrene kari bo, ko nup Simon, mu arigiman, ale Jesus ko tam kangono giokko iluman ale guguna tuman.
MAT 27:33 Nuna tai kuwim bo ko nup Golgotha, ko nunguning mu “Supuling Sokel ko Sor” masan, mu te arataman.
MAT 27:34 Ale umu te, nuna waen mel seselak ago guruga mu tuikasan; se kau to arigam mu me nokaso.
MAT 27:35 Ale tom nuna tam kangono te tagiman, mu ko guang kututuwuman ale nunumi tumonko se ko kolara kola gilingikasan.
MAT 27:36 Nuna dagiman ale ari se bitaruwakasan.
MAT 27:37 Se tam kangono te kualala supuling ko mu, anapeya duap ko tam kangono te tagiman mu batagorman ale moman se anikaso. Se den mu iwita batagorman, IMI JESUS, JUDA NUNGA KING.
MAT 27:38 Se tere daong kari ilagala karogo la tam kangono te nunga tagi gilingiman, bo Jesus kuting sengam ko, se bo ko kuting ngas ko.
MAT 27:39 Se kariimet nama taikasan mu nuna ari se nusupuling sisuwuwakasan ale den dolara tuikasan,
MAT 27:40 ale makasan, “Ni temple parusuwur ale tom ilagala suan ningi aking iru kaloko balem, buta keta nimi sangaruko! Ni Kaem ko Namar agi mu, tam kangono bitar ale tai kaparko!” makasan.
MAT 27:41 Se priest bibiya, se law ko kausa kari bibiya, se kari supuling munan koma suanta te den dolara tuikasan ale balukasan,
MAT 27:42 “Nu saki alo nunga sangarukaso, bare nu kota numi sangukko me terong!” makasan. “Nu ana Israel nanga King agi mu, tam kangono bitiruk ale tai kaparuk se ana ariginak ale ko nangamang ningi nunguning arukko!” makasan.
MAT 27:43 “Nu Kaem te la ira sanami lagaram. Se Kaem gomang tuok agi mu sangukko, mu awuk, nu numi balukaso, ‘Ani Kaem ko Namar,’ makaso.”
MAT 27:44 Se tere daong kari ilagala Jesus kumik duap te nunga tagiman mu nuna karogotala den dolara memek manarukasan.
MAT 27:45 Se worem motam tai dirmam, 12 o'clock, mu worem motam tirom iluwam nama 3 o'clock, mu tiromorom ali lilim la iramuram.
MAT 27:46 Se 3 o'clock bainga ningi iwita mu Jesus sail karogo airam, “Eli, Eli, lema sabachthani?” mam, ko nunguning mu, “Aninga Kaem, aninga Kaem, ni awuk se biring gurugu aisem?”
MAT 27:47 Se kariimet saki sanamiwaman mu ikiman ale balukasan, “Mu Elijah aruso!” makasan.
MAT 27:48 Se nunga bo pasak ala naguram namaram ale mel bilik bo tam, ale waen aora seselak mu ningi mituwuram, ale tam te ko kopa te atumam ale Jesus misikirokko garukam.
MAT 27:49 Bare suen biya bagaman mu maman, “Me neger se ana Elijah tairuk sangaru taukko agi wore ariginakko,” maman.
MAT 27:50 Se Jesus akingtala sail ago niaram ale kueram.
MAT 27:51 Se temple ningi guang biya mu kualala barakam kapa kopa te paga ilagalaram. Se ali wanara ko kapakaso se manga papak maman,
MAT 27:52 se ali motam betelatala barewareng makasan ale kuring kaigakasan. Se Kaem ko kariimet suen biya kueman mu aking maragakasan
MAT 27:53 ale nunga kuera mutim bita bita aratukasan. Se udagi, tom Jesus barasam mu te, nuna wonong laili Jerusalem ningi kasu naguman se kariimet suen biya nungarkaman.
MAT 27:54 Se kager kari supuling ko kari arungak Jesus tam kangono te bitaruwaman mu, wanara kaparam se mel kasik biya aratam mu arigiman, ale ninguru nguangaman ale balukasan, “Nunguningta kakirip imi Kaem ko Namar!” makasan.
MAT 27:55 Se imet suen biya awar nuam sanamaman ale ariwakasan. Nuna Galilee la Jesus kowom karoman ale mel ko kueruk ale baluk bare te sangarmonko kowom karoman.
MAT 27:56 Imet umu nunga ningi mu Maria Magdalene, Maria bo tala, nu James se Joses nunga nunam mu se, Zebedee ko namarari mu nunga nunam agotala bagakasan.
MAT 27:57 Sor baingam taikaso se Arimathea kari bo, ko nup Joseph, nu kari kumik mel suen biya ago, nu kota mu betela Jesus ko olekem bo, mu tairam.
MAT 27:58 Nu Pilate kote namaram ale Jesus ko kumik guang taukko isuam. Se Pilate balam mu ko kumik guang mu am tumonko mam.
MAT 27:59 Se Jesus ko kumik guang tam mu kutuwu Joseph tuman se guang bo iru siraram wore te kaolam,
MAT 27:60 ale ilak nama kota ko ali motam, manga ningi pagaru nungam mu ningi beteram. Asele manga aromemek bo gurugam ale kuring te baguram, ale namaram.
MAT 27:61 Se Maria Magdalene se Maria bo tala, mu ali motam duap te dagiman ale bagakasan.
MAT 27:62 Se Passover ko nunga burangara ko tom mu menaram se Sabbath duap bitawaram mu priest bibiya alo se Pharisee alo biguwuman ale Pilate kote namaman
MAT 27:63 ale, “Dom kari,” maman, “kawel kari nung mu marak baga se la iwita balukaso, ‘Ani kuerik ale tom ilagala suan mu te aking barasikko,’ makaso, ko den balam mu ana ikiman.
MAT 27:64 Buta se ni sokel karogo la balu se ali motam wore day tom ilagala suan mu ningi ninguru ko sinar tamonko. Noko olekem alo namamon kumik guang tetela la tamon ale kaluwumon ale kariimet nunga kulurmon, ale ‘nu kueram bare aking maragaram,’ mamon bore ko. Kawel nukum imitang mu nama au kaparuk ale kawel motam motam bitakaso mu am nunga kia saparukko,” maman.
MAT 27:65 Se Pilate nunga maonam, “Bitua kari sang nunga gial arungak namaral ale ali motam ninguru lautal ale ko sinar talko,” mam.
MAT 27:66 Se nuna ali motam te namaman ale te ikimonko mayang bo tareng iwita tagi beteman. Ale bitua kari nunga awuman se ko sinar bagakasan.
MAT 28:1 Sabbath tom menaram se aniram ukiram, tumong biyala day tom 1 mu te, Maria Magdalene se Maria bo tala mu ali motam arigimonko namaman.
MAT 28:2 Se wanara biya kaparam se Kari Biya ko engel bo duruk wonong te wore tai kaparam, ale manga biya ali motam kuring te baguman mu gurugu karogo nama due ko beteram, ale awote daigam.
MAT 28:3 Noko kumik nikim mu pure nikim iwita, se ko guang mu siraram nunguningkiri.
MAT 28:4 Se kari ali motam bitaruwaman mu ninguru nguangaman, ale nungumik barowara makaso, se dagulaman ale kua titimaman.
MAT 28:5 Se engel nu imet mu nunga maonam, “Nina me nguangaralko,” mam. “Ani ikisam, nina Jesus tam kangono te tagiman wore ko loagawasan,” mam.
MAT 28:6 “Bare nu ewela me bagoso. Nu kota balam butata nu maingkala barasam. Iweya, ewela tairal ale kuwim te aniwaram mu arigalko.
MAT 28:7 Asele pasak ala namaral ale ko olekem alo nunga maonalko, nu maingkala barasam ale aitak mu giram Galilee namaram, se nuna Galilee namamon ale arigimonko. Ani den aitak ninga manem butata beteralko.”
MAT 28:8 Se imet ilagala mu ali motam beteman, ale nguanga se wore aking amilmil te biririka nama se nagu nagu namamon ale ko olekem alo nunga manarmonko namakasan.
MAT 28:9 Se Jesus nongoma te aratam, ale “Amilmil yawara,” mam. Se nuna kote namaman ale suwik duap ningi dagulaman, ale suwik iluman ale nup patawukasan.
MAT 28:10 Se Jesus nunga maonam, “Me nguangaralko. Namaral ale aninga launuria alo nunga maonal se Galilee namamon ale mu te asele ani agarkamonko.”
MAT 28:11 Se tom imet mu namawaman mu kari ali motam bitaruwaman mu nunga sang peleman wonong biya ningi kasu naguman, ale mel singir la aratam mu ko duap priest bibiya alo nunga manorman.
MAT 28:12 Se priest bibiya mu kari bibiya arungu biguwuman ale ikia bo kaloman. Ale manga biyala kari ali motam bitaruwaman mu nungarman,
MAT 28:13 ale nunga manorman, “Nina iwita balalko, ‘Noko olekem alo tirom ana aniwaman se taiman ale ko kumik guang tere taman,’ malko.
MAT 28:14 Se den imi governor biya, Pilate, dogowa nagurok se ikiok, mu ana ilak munakanak se nina ikup bo ningimik te me aratukko.”
MAT 28:15 Se bitua kari alo manga mu taman ale namaman priest alo balman butata balu gilingiman. Se tom umutang te se tai aitak mu Juda alo den imi am balu se iki lagasan.
MAT 28:16 Se tom olekem 11 mu Galilee namaman mu, duruk gotek bo Jesus te namamonko nunga maonam mu te namaman.
MAT 28:17 Ale tom nu arigiman mu ko nup patawukasan; bare sang nungamin yenakaso.
MAT 28:18 Se Jesus nongote pingi tairam ale mam, “Nup biya se sokel biya duruk wonong te se ali imi te ta, mu Kaem ani aisu saparam.
MAT 28:19 Buta se, nina sor suen biya te namaral ale aninga olekem ko nunga gial, ale Nuet ko nup te, Namar nup te, se Bur Laili nup te anuwa marak nungaralko,
MAT 28:20 ale munan suen la ani ninga manem mu nunga kausal se ikimon ale karo tumonko. Ale ikialko, ani me ta ninga bitirik, nengerak la bagarik nama tom nukum arukko,” mam.
MAR 1:1 Imi Jesus Kristus, Kaem ko Namar, ko den gilalong. Duakining te
MAR 1:2 prophet Isaiah ko batoga te iwita ko balam: “Ani kari bo bitirik se girok aninga den giok ago namaruk ale nika lage nungok burangaruk ale dingumurokko.”
MAR 1:3 “Ali sor garagarayam mu te kari bo ai baluwoso, ‘Kari Biya ko lage te tairukko mu nungal burangaral ale lage tuang dingumuralko,’ ma baluwoso.”
MAR 1:4 Se John tairam, nu koma garagarayam mu te baga se kariimet anuwa marak nungaru se den balukaso, “Giris palagal ale anuwa marak tal se Kaem ninga ikup memek mu siwurokko,” makaso.
MAR 1:5 Se Judea sor ko wonong saki wonong biya mu ko buring bagara mu se, Jerusalem ko kariimet kote namakasan. Ale nunga memek wetang te balu sapakasan se nu yu Jordan ningi anuwa marak nungarukaso.
MAR 1:6 John nu prophet, se guang camel mone te nungurman mu katakaso, ale let biling bo luan kalokaso. Nu locust se honey ko inang ko nokaso.
MAR 1:7 Ale nu iwita kariimet nunga manarukaso, “Kari bo ani agowom kaoram taiwoso mu nu nup biya se sokel garagar, se aninga kiaram. Ani noko doleng tuagu lakira ko mayang abugura kulukek ale kutuwurekko am me terongtala, mu awuk, ani nu koma te ningo nuam mena.
MAR 1:8 Ani yu te anuwa marak ningarsam. Bare nu mu Bur Laili ko sokel te baptais ningarukko.”
MAR 1:9 Se Jesus Nazareth wonong Galilee ningi baga tairam se John yu Jordan ningi anuwa marak tuam.
MAR 1:10 Se Jesus yu beteram ale aratu se duruk wonong kaigam se Bur Laili inangnang biton iwita kote kaparam mu arigam.
MAR 1:11 Se duruk wonong te kuring bo tai kaparam ale mam, “Ni aninga Namar, ani ninguru ka kuesam, ale ni ko ko ninguru amilmilasam.”
MAR 1:12 Se Bur Laili tom umu te la Jesus ilak sor garagarayam mu te namaram.
MAR 1:13 Nu day tom 40 ko umu te bagakaso se Satan nu ira ariga te bitakaso. Jesus mel daong nunga ningi bagakaso, se engel alo ilak pingi bagakasan.
MAR 1:14 Tom John talipara ningi beteman, mu Jesus Galilee namaram, ale Kaem ko den gilalong balu pagarukaso.
MAR 1:15 Nu makaso, “Aitak tom aram. Kaem ko kingdom tai pingi aram. Se giris palagal ale den gilalong ko nengemang ningi nunguning arukko!”
MAR 1:16 Jesus Yu Galilee norogen kaoram ale aolak iluwa, nu Simon ko uria Andrew ilak pote sapawaman se nungarkam. Nuna ilagala wal tata kari.
MAR 1:17 Se nu nunga maonam, “Nina tairal ani agowom kaoral, se ani kariimet nunga gia ko munan ninga kausekko,” mam.
MAR 1:18 Se nuna pasak ala nunga pote mel awu beteman ale kowom karoman.
MAR 1:19 Nu aolak ilu awar me namaram mu Zebedee ko namar James ko uria John ilak dal te pote nunguru burangiwaman se nungarkam.
MAR 1:20 Nu numi me iram, am nunga auram, se nuna nunga nonet Zebedee ko ura kari ago dal ningi nunga awu beteman, ale kowom karoman.
MAR 1:21 Nuna Capernaum namaman, se Sabbath tom se Jesus synagogue ningi namaram ale kariimet den nunga kasurukaso.
MAR 1:22 Se kariimet noko kausa den mu ko ninguru nongomang pitigiram, mu awuk, nuna arigiman mu nu law ko kausa kari iwita me bitakaso, bare noko ura mu duap bo se sokel ago bitakaso.
MAR 1:23 Tom me maiyam mu, kari bo synagogue ningi nongorak bagaram mu nu bur memek ago mu airam,
MAR 1:24 “Jesus, Nazareth kari, ni ana awuk nanga bitarko? Ni anananga maguwurko tairem e? Ani ni awiriya mu ka ikisam, ni Kaem ko Kakirip Laili!”
MAR 1:25 Bare Jesus alis tuam, “Ni kutek me ale kari sowore bitarko!” mam.
MAR 1:26 Se bur memek mu kari mu ninguru sisuwuram maguwuram, ale sail ago airam ale kari mu beteram.
MAR 1:27 Se kariimet suen la ninguru uririkiman ale nunumi isarukasan, “Ewere anape ya? Bala se kausa iru se sokel ago! Nu bur memek ago la balso se kuring karosan,” makasan.
MAR 1:28 Se noko dugu duap mu tairate Galilee koma mu lilim la ningi geraga saparam.
MAR 1:29 Se tom synagogue beteman arataman mu James se John arungak Simon se Andrew nunga kawam te namaman.
MAR 1:30 Simon ko nome nu kuera kowar ago aniwaram ko den mu Jesus manorman se ikiam.
MAR 1:31 Se nu kote namaram, kuting te iluwam ale saongam se barasam, se noko kuera mu menaram. Se nu nunga inang mel nunguru burangikaso.
MAR 1:32 Bainga ningi, worem kapa naguram se kariimet kuera ikes ago se bur memek ago mu nongorak Jesus kote taikasan.
MAR 1:33 Wonong mu ko kariimet lilim la taiman se kawam kuring mu sisiram.
MAR 1:34 Se Jesus kariimet kuera ikes duap duap ago mu nunga nungurukaso, ale bur memek ago mu bur memek nunga karokaso. Bare nu bur memek mu nuguring kaolam se me munakakasan, mu awuk, nuna nu awiriya mu ko ikiman.
MAR 1:35 Tumong biyala sor ninguru me ukiram la Jesus barasam, kawam beteram ale kuwim bo kutekam wore te namaram ale kota baga se guranek bitakaso.
MAR 1:36 Se Simon ko kari ago ko loagakasan,
MAR 1:37 ale tom ari gilingiman mu manorman, “Kariimet suen biya nika loagawasan!” maman.
MAR 1:38 Se Jesus mam, “Tairal se namanak wonong pingi pingi wore te namanak se ani den apurek se nuna karogo la ikimonko. Mu awuk, ani borta ko tairem,” mam.
MAR 1:39 Se nu Galilee ningi wonong suen la te geraga se, nunga synagogue suen biya ningi den apu se bur memek nunga karokaso.
MAR 1:40 Kari bo kuera laira posara ago mu Jesus kote tairam ale bugura kulukam ale ilak wosengakaso, “Ni ka gemang buta aniruk agi mu asele ni aninga nunguru se angimik nungerukko,” mam.
MAR 1:41 Se Jesus kari mu ko gomang motam batagam, se kuting garukam ale kari mu kumik kau tam ale mam, “Aninga angamang butata aniso. Nungerko!” mam.
MAR 1:42 Se tairanamar kuera mu beteram se nu nungeram.
MAR 1:43 Se Jesus kari mu den aora biya maonam ale beteram se namaram.
MAR 1:44 “Ni ikiko!” mam. “Ni kari bo kiwem kimik te aratam imi manaru se me ikiokko. Bare dirme ale priest kote namar ale, keta nimi kasuru ale Moses te balam uwutata, tama bita Kaem tui se, kariimet nika munan umu te la sinarmonko,” mam.
MAR 1:45 Bare mena, kari mu namaram amilmil te balu balu geragakaso mu te den pagam. Se duap umu te Jesus wetang te wonong bo ningi namarukko me terong. Nu wonong buring ko kuwim kariimet mena wore te la bagakaso. Bare mena, kariimet sor suen biya ko wore am kote taiwakasan.
MAR 2:1 Tom saki namaram se Jesus Capernaum aking namaram, se kariimet nu peleram wonong kawam te tairam mu ko den ikiman.
MAR 2:2 Ale suen biya arataman ale kawam nu te bagaram mu ninguru sisiram, ningi ta watingi ta, se Jesus den apukaso.
MAR 2:3 Se kari ilagala ilagala kari tilital bo pakapang te giman ale ilak kote taiman.
MAR 2:4 Bare sor am sisi saparam se Jesus kote ilak namamonko me terong. Se nuna kawam gul te aragaman ale gul kuring beteman, ale kari tilital mu pakapang ago la mayang te kaloman ale beteman se Jesus koma te kaparam.
MAR 2:5 Se Jesus nunga nongomang ningi nunguning arigam, ale nu kari tilital mu maonam, “Aga namar, ani ka memek siwu saperem,” mam.
MAR 2:6 Se law ko kausa kari sang dagiman mu nuna den umu ikiman ale nongota ikia tokasan,
MAR 2:7 “Kari ewere awuk se uwuta balso? Nu Kaem iwita numi beteso! Kari bo ta bo ko memek siwu sapara me ikiso, mena. Mu Kaem kota kariimet nunga memek siwura ikiso!” makasan.
MAR 2:8 Bare Jesus maingkala gomang motam te nononga ikia mu ari ikiam ale nunga maonam, “Nina anape ko ikia suwutata nengemang ningi la iki lagasan a?” mam.
MAR 2:9 Ale mam, “Bala awuk mu kari tilital imi manaruko guyak, ‘Ani nika memek siwu saperem,’ agi ‘Bares ka pakapang gi ago aolak ilupko’ bala mu guyak e?
MAR 2:10 Bare ani ninga manorsam, ali imi te Kari ko Namar mu memek siwu warukko nup se sokel mu nu ago tala.” Nu uwuta balu se kari tilital mu maonam,
MAR 2:11 “Ani ka manorsam, bares, ka pakapang gi, ale karogo ka wonong kawam te namarko!” mam.
MAR 2:12 Se nu barasam ko pakapang giam ale kariimet suen la nomotam te aolak iluwam ale aratam. Se kariimet suen la ninguru pitigiman ale Kaem nup patawukasan ale balukasan, “Ana girakala mel bo iwita me arigiman!” makasan.
MAR 2:13 Jesus akingtala yu Galilee duap te namaram. Se kariimet suen biya nu kote taiman se nu den nunga kasurukaso.
MAR 2:14 Nu aolak iluwam namawa Alphaeus ko namar Levi, takis tata ko kuwim te dagiwaram se arigam, ale maonam, “Bares agowom karoko!” mam. Se Levi barasam ale Jesus kowom kaoram.
MAR 2:15 Se Jesus Levi ko kawam te namaram, se takis tata kari alo se memek betera ko kari alo se ko olekem alo nongorak na yu nokasan. Kari uwuta umu suen biya mu kowom karokasan.
MAR 2:16 Se law ko kausa kari, nuna Pharisee tala, mu nuna Jesus takis tata kari se memek betera ko kari alo arungu na nowaram se arigiman, ale ko olekem nunga isarman, “Awuk se nu takis tata kari se memek betera ko kari alo nongorak na yu no giwoso ya?” maman.
MAR 2:17 Se Jesus nononga den mu ikiam ale nunga maonam, “Kariimet kuera ikes mena mu doctor kote me namasan, bare kuera ikes ago mu asele doctor kote namasan. Uwutatala, ani tairem mu kariimet ningo diram mu nunga giekko me tairem, bare ani kariimet memek nunga giekko tairem,” mam.
MAR 2:18 Se tom bo te John ko olekem se Pharisee alo inang kaloman. Se kariimet saki taiman ale Jesus isarman, “Awuk se John ko olekem se Pharisee alo nunga olekem inang kaola ko munan ningi bagasan, bare nika olekem alo mu mena?”
MAR 2:19 Se Jesus mam, “Imet kari nunumi gisan se kariimet ko amilmil ko aratasan, mu anape ko kari imet tam mu nongorak bagoso mu ko inang kalomonko? Mena. Kari umu nongorak bagoso mu uwuta me betemonko.
MAR 2:20 Bare tom aratuk se kari imet tam mu tamon ilak namamon, asele nuna inang kalomonko.
MAR 2:21 “Kari bo ko guang gigira mu ko gogong kulirokko mu guang bilik iru mu te me kulirokko, mu awuk, tom nu guang mu anuwok mu guang bilik iru mu kikirangaruk se guang gogong mu eng woselarukko.
MAR 2:22 Uwutatala, kari bo waen iru mu goat guang gigira mu ningi me langiso. Nu uwuta beteso mu, tom waen iru mu lagaruk ale numi to tuok, mu goat guang gigira mu barukuk se waen kapa palagukko. Bare mena. Nu yu waen iru giso mu goat guang iru mu ningi langiso.”
MAR 2:23 Sabbath tom bo te Jesus aolak iluwam ale inang wheat ko ningam ningi lage kaoram ale namakaso. Se noko olekem nu ilak aolak ilu se wheat ko nunguning sang giman ale nokasan.
MAR 2:24 Se Pharisee kari Jesus manorman, “Awuk se nika olekem alo Sabbath tom imi ko munan kulukurman?” maman.
MAR 2:25 Se nu nunga maonam, “Nina David ko kari sang ago na ko kueman ale kilek beteman mu nina ko duap me kau ikisan e?
MAR 2:26 Abaiata priest supuling bagakaso ko tom mu te, nu ko kari ago na ko ninguru kueman ale David Kaem ko kawam sel ningi kasu naguram, ale bread laili kau beteman se aniram mu nam. Bread mu kaola biya. Priest la namonko. Bare David nam ale ko sikisaki karogo nungaram se naman.”
MAR 2:27 Jesus butata nunga maonam, asele balam, “Kaem giram kariimet nunga beteram, ale udagi Sabbath tom kariimet te nunga sangukko beteram. Nu kariimet Sabbath ko munan karo tumonko me nunga beteram.
MAR 2:28 Butatala, Kari ko Namar mu Sabbath ko Kotam,” ma balam.
MAR 3:1 Tom bo te Jesus aking synagogue ningi kasu naguram, se kari bo kuting komasang kuera gugum mu karogo ningi bagaram.
MAR 3:2 Se kari saki nuna lage bo te Jesus den ningi betemonko wore ko loagakasan. Ale nuna nu kari kuting kuera gugum wore Sabbath tom ningi nungok wore ko sinarman ale bagakasan.
MAR 3:3 Se Jesus kari kuting kuera mu maonam, “Bares tairko, ale kariimet suen la ewere nongoma te sanamirko!” mam.
MAR 3:4 Asele Jesus nunga isuam, “Munan awuk mu Sabbath tom te nunga mu terong: munan ningo agi munan memek betenakko e? kari sangornakko agi monak se kuerukko?” Bare nuna den koma me balukasan, am kutek maman.
MAR 3:5 Nu gomang magara karogo nungarki gurugam, ale nunga ikia aora biya wore ko ninguru gomang motam dagulam. Se kari kuting kuera mu maonam, “Kiting dingumurko!” mam. Se kari mu kuting dingumuram se nungeram ale dirmam.
MAR 3:6 Se Pharisee alo barasaman arataman, ale namaman King Herod ko kari saki arungu biguwuman, ale Jesus momon se kuerukko ko den tutiakasan.
MAR 3:7 Jesus ko olekem arungu wonong mu beteman ale yu Galilee duap te kapaman. Se Galilee kariimet suen tala nu kowom karoman.
MAR 3:8 Se kariimet suen biya nu ura bitakaso mu ko den ikiman ale Judea sor ko, Jerusalem wonong ko, Idumea sor ko, yu Jordan komasang te ko, Tyre wonong ko, se Sidon wonong ko mu suen biyala tala tai sapaman.
MAR 3:9 Se Jesus ko olekem nunga maonam, “Kariimet imi suen biya nunguningkiri se aninga kalakamon bore ko dal bo arigal se ani te aragikko,” mam.
MAR 3:10 Mu awuk, nu kariimet suen biya nunga nungam, ewere te se kariimet kuera ikes ago mu am kumik kau tamonko nunguningkiri nunumi diruwukasan.
MAR 3:11 Se tom bur memek mu Jesus arikasan mu doleng duap ningi dagulukasan, ale niakasan, “Ni Kaem ko Namar!” makasan.
MAR 3:12 Bare nu den aora biya nunga maonam, se nuna nu awiriya mu me ko duap balukasan.
MAR 3:13 Jesus duruk motongar bo te nama tarigiram ale awiriya nu nunga ikiwaram mu nunga auram se kote namaman.
MAR 3:14 Se nu kari 12 nunga atumukiram, ale nup apostle mu nungaram, se nuna nu ilak bagamon se nu nunga bitiruk se aratamon ale den gilalong apumon,
MAR 3:15 ale nup se sokel bur memek te nunga karomonko mu nungarukko mam.
MAR 3:16 Se imi kari 12 wore nunga nunup: Simon, udagi ko nup beteram Peter mam.
MAR 3:17 Se Zebedee ko namar ilagala James John ilak. Mu nunup iru beteram, Boanerges mam. Nup mu ko nunguning “Pure ko Namarari”.
MAR 3:18 Se Andrew, Philip, Bartholomew, Matthew, Thomas. Se Alphaeus namar James, se Thaddaeus, se Simon Zealot.
MAR 3:19 Se Judas Iscariot, kari nu memek te beteram, mu nukum kitiram.
MAR 3:20 Jesus kawam bo te namaram. Se akingtala kariimet kore motam ago aratu biguwuman, se nu ko olekem nongorak na namonko lage bo mena.
MAR 3:21 Se ko gue suan nu kiwem suen la bitakaso mu ko den ikiman ale bitarmonko namaman, mu awuk, nuna ikikasan mu nu ngualoso makasan.
MAR 3:22 Se law ko kausa kari Jerusalem beteman ale tai kapaman mu noko balukasan, “Nu bur memek nunga supuling Beelzebul nu kumik ningi baga se, borta ko sokel te nu bur memek nunga karoso,” makasan.
MAR 3:23 Se Jesus nunga auram se den pangan te nunga manarukaso: “Satan awuk ta Satan karukko? Mena!
MAR 3:24 Kingdom suanta ningi kariimet nunumi pagorsan ale koma koma bagasan, mu kingdom mu magoso kueneso.
MAR 3:25 Se kawam suanta nunumi nogore batagorsan, mu betela dagulu magoso.
MAR 3:26 Uwutatala, Satan ko bur memek nongota nunumi ago betemon ale motam bo barasuk motam bo karuk, mu noko kingdom mu sokel karogo bagaruk i? Mena.
MAR 3:27 “Akingtala den nunguning imi ikialko, kari bo awuk ta kari sokel ago mu ko kawam ningi kasu nagurok ale ko melmasak giokko? Mu me terong. Mu nu girok kari sokel ago mu mayang te talipa bitiruk se bagaruk, se asele nu noko kawam ningi mel suen la giokko.”
MAR 3:28 “Ani nunguningta ninga manorsam, Kaem kariimet nunga den memek se nunga memek duap duap betesan mu siwurokko.
MAR 3:29 Bare awiriya Bur Laili mu ko ura doleng saposo, mu ko memek mu kumik siwu tuata bo mena. Memek mu tom suen biya kari mu kumik te butata anirukko.”
MAR 3:30 Jesus buta balam mu ko duap mu iwita: nuna balukasan, “Nu bur memek ago,” makasan.
MAR 3:31 Se Jesus ko nuam se ko uriamitak taiman kawam duap te sanamiwa se Jesus nongote tairukko kote den beteman.
MAR 3:32 Kariimet suen biya kawam ningi laturman ale ilak dagiman ale baga se bo nu maonam, “Nika niam, se ka uriamitak taiman matangi sanami se nika arusan,” mam.
MAR 3:33 Se Jesus isuam, “Arika aninga ayam aninga uriamitak a?” mam.
MAR 3:34 Ale nu kariimet laturman ale ilak dagiman mu nungarkam gurugam ale balam, “Aninga ayam se aninga uriamitak alo mu eta ani agarak bagasan imitang,” mam.
MAR 3:35 “Awiriya Kaem ko kuring karo tusan, mu nuna aninga uriamitak, se aga agorasari, se aninga ayam alo,” mam.
MAR 4:1 Jesus aking yu Galilee norogen te kariimet den nunga kausa duap beteram. Bare kariimet suen biya nukote taiman se sor sisi saparam. Se nu uwuta ari bita ko mu dal bo te araga daigam ale patawakaso se, kariimet matangi saun te sanami muruwuman bagakasan.
MAR 4:2 Se nu den suen biya mu den pangan te nunga manaru se mam,
MAR 4:3 “Ikialko! Ningam ura ko kari bo ko ningam te inang muguri warukko namaram.
MAR 4:4 Ale ningam ningi na muguri mu warukaso se inang muguri saki ko molak te kapaman se inangnang taiman ale no gilingiman.
MAR 4:5 Se na muguri saki mu ali karakarang te kapaman. Se ali mu memek, manga la, se tairate papak maman ale tarigiman.
MAR 4:6 Bare ko yager mu kuringita, se worem bausam ale kaiyam se marakaman.
MAR 4:7 Se na muguri sang mayang kore karogo mu ningi kapaman ale papak maman, se mayang mu tarigiman ale nunga ereman se nunguning me kapaman.
MAR 4:8 Bare inang muguri sang mu ali ningo te kapaman, ale aragaman, kalelaman ale nunguning kapaman. Saki nunguning ilagala nuam 30 iwita, saki nunguning suen nuam 60 iwita, saki nunguning suen biya 100 iwita.”
MAR 4:9 Asele Jesus nunga maonam, “Awiriya dogowa ago te den ikiso agi mu, den imi ikiokko!”
MAR 4:10 Kariimet biya parasaman, tom nu kota bagaram mu te ko olekem 12 se kari saki agotala nuna den pangan ko isarukasan.
MAR 4:11 Se nu nunga maonam, “Kaem ko kingdom ko ikia yumura mu nina ningaram. Bare kariimet saki buring ko bagasan mu ani den pangan te la balsam,
MAR 4:12 bore te se, ‘Nuna nomotam ago, bare mel bo te me arigimonko; nuna ikia ikimon, bare ko nunguning ko me sinarmonko. Uwuta mena le mu nuna giris palagasan, se Kaem nunga memek siwu nungarso le, bare mena.’ ”
MAR 4:13 Asele Jesus nunga maonam, “Nina den pangan imi ko duap ko sinarman? Nina me ko sinararal mu nina awuk ta den pangan suen la mu ko duap ko ikialko?
MAR 4:14 Ningam ura kari na muguri waram mu, den kariimet nunga maona wore ko balam.
MAR 4:15 Na muguri lage te kapaman mu, kariimet saki den ikisan, bare Satan tairate taiso nunga nongomang ningi den aguman mu sugu baruku warso.
MAR 4:16 Se na muguri ali manga ago mu te kapaman mu, kariimet saki den ikisan ale tairate tasan ale ago amilmilasan.
MAR 4:17 Bare den mu ninguru me ilukuawusan, am tom katirta ago baga, den mu ko nunga bita maguwusan agi ikup nungarsan mu tairatela nubiring tusan.
MAR 4:18 Se na muguri mayang kore ago mu ningi kapaman mu, kariimet saki den ikisan,
MAR 4:19 bare ali ewere ko bagara ko ikia nunga moso, ale nungumik manga mel ago bagamonko ko ikia tawun biya nongote aniso, se ikia duap duap agotala tagisan. Se nononga ikia umutang sail tagiso ale mayang kore ago mu iwita den ningo taman mu ereso menawuso. Buta se den nuna taman mu ko nunguning me kaposo.
MAR 4:20 Bare na muguri ali ningo nuam mu te kapaman mu, kariimet den ikisan ale tasan ilukuawusan se nunguning kaposo, ale inang muguri motam motam la warman mu kiaso ale ko tom 30 agi, 60 agi, 100 ko iwita nunguning kaposo. Se den pangan umu ko nunguning mu uwutata.”
MAR 4:21 Jesus aking nunga maonam, “Kari bo lam kasoso mu anape ko kani ningi agi barim bowa ningi bitirukko? Mena. Mu nu lam mu kualala wetang te ituwurokko.
MAR 4:22 Mu awuk, anapeya kaluwura te aniso mu wetang te aratukko, se den mel yumura la aniso mu wetangaruk se kariimet ko ikimonko.
MAR 4:23 Awiriya dogowa ago te den ikiso agi mu, den imi ikiokko!”
MAR 4:24 Ale nu munak kunasaram, “Den ikisan mu ninguru ko iki gurugalko! Nina den ko nunguning talko sail tagiral, mu nina den mu ko sinararal ale ikia bo agotala talko.
MAR 4:25 Mu awuk, kariimet Kaem ikia nungarso se ilukuawusan, mu Kaem ikia sang udagi agotala nungarukko. Bare kariimet Kaem ko ikia nungaram mu me ilukuawusan, mu ikia katirta nongote aniso mu mena saparukko.”
MAR 4:26 Jesus aking mam, “Kaem ko kingdom mu kari bo ningam ningi na muguri warso wore iwita.
MAR 4:27 Tirom woremkalal, ani barasu se ari guruguwoso la, papak maso ale aragoso, bare aguwaya inang muguri uwuta papak maso ale aragoso mu nu me ninguru ko ikiso.
MAR 4:28 Mu ali kota ura beteso, se na muguri mu tarigiso nama nunguning kaposo. Motam motam gurek butuk pagoso, ale tarigiso luan gawa beteso, ale nama kalelaso ale garukaso mu gurek te nunguning beteso.
MAR 4:29 Se nunguning nama garukaso mu batir te batutumu giso, mu awuk, nunguning garukaram se gia ko kam.”
MAR 4:30 Jesus aking nunga maonam, “Kaem ko kingdom mu ana anape mel te balnak agi den pangan awuk mu te ko balnakko?
MAR 4:31 Kaem ko kingdom mu tam mustard ko muguri iwita, se tam saki mu biya nuam bare mustard ko muguri mu kota suanta am gotektir nunguningkiri agusan.
MAR 4:32 Bare tom aragoso tarigiso mu ningam ko inang mel nunga kia saposo, ale tam iwita sanamoso, ale kower garurumuso se inangnang binga taisan ale tam mu ko kower tamarum te nunga singir kalosan.”
MAR 4:33 Se Jesus den pangan uwuta uwutata te den balukaso, nunga ikia ko sokel te iki se balukaso.
MAR 4:34 Nu den bo bala bo kilimik te me nunga manarukaso, am den pangan te la balukaso. Bare tom nu olekem nongorak nongota baga se, mu nu den pangan suen biya ko nunguning wetang te nunga manarukaso.
MAR 4:35 Se day umu te ko bainga ningi nu ko olekem nunga maonam, “Ana yu batagornak ale norogen komasang te nama aratanakko,” mam.
MAR 4:36 Se nuna kariimet biya mu nunga awu beteman, ale dal nu maingkala ningi dagiwaram mu te aragaman, ale Jesus ilak namakasan. Kari sang dal saki te ago arungak namakasan.
MAR 4:37 Se daula biya urukam ale gagi biyala barasam ale dal mituwurayam bitakaso.
MAR 4:38 Jesus maingkala dal nukum ko peleram supuling saen te beteram ale aniwakaso. Se ko olekem alo amumurman ale manorman, “Kausa kari, ana sarenganakko katirtaman bare ni me ikisam e?”
MAR 4:39 Se Jesus barasam ale daula sail karogo maonam ale gagi barasuwaram mu maonam, “Kawus me! Malin kaur!” mam. Se daula kueram ale gagi kutek mam ale ninguru malin kauram.
MAR 4:40 Se nu ko olekem nunga maonam, “Nina anape ko nedera bengeso? Nina nengemang ningi me nunguning aso agila pa?”
MAR 4:41 Se nuna nuguring menaram se nunumi kasikasi tuikasan, “Kakirip imi awuk nunguningkiri se gagi yar nu kuring karo tusan a?” makasan.
MAR 5:1 Nuna yu komasang ko Gerasa kariimet nunga koma te nama arataman.
MAR 5:2 Se tom Jesus dal beteram ale aratuwaram mu kari bo bur memek ago mu kuera nunga ali motam te baga nu arigokko taikaso.
MAR 5:3 Kari umu ko bagara kuwim mu kari kuera nunga ali motam, se kari bo ta nu ilu taliparukko me terong, sen te ta wore mu am batutumu warukko tala.
MAR 5:4 Tom suen biya sen te kuting suwik talipakasan, bare mu tairate batutumu warukaso, ale ain mu suwik te batutumu warukaso. Se kari bo ta noko sokel te nu te ilu taliparukko mu me terong nunguningkiri, mena.
MAR 5:5 Nu tirom woremkalal garap gogong mu ningi se duruk kulupik ningi nia ai ai geraga dalela se, manga te kumik guang batutumu se lagakaso.
MAR 5:6 Nu awar la Jesus arigam ale naguram tairam ale suwik bugura te koma dugu te dagulam.
MAR 5:7 Ale sail karogo kuring kalel biya aikaso, “Ni awuk aga bitarko, Jesus, ni Kaem Kalel Biya ko Namar? Kaem nup te balu ni ani me aga bita maguwurko!” makaso.
MAR 5:8 Mu awuk, Jesus maingkala nu maonam, “Ni bur memek, ni kari sumu bitar ale aratuko!” mam.
MAR 5:9 Se Jesus aking isuam, “Nika nip awiri ya?” mam. Se nu balam, “Aninga aip mu Legion,” mam, “mu awuk, ana suen biya.”
MAR 5:10 Ale nu gira awom la Jesus bur memek umu nunga karuk se sor kuwim umu me betemonko wosengakaso.
MAR 5:11 Duruk gotek bo pingita mu te mu buruk motam biya bo bala guruguwaman.
MAR 5:12 Se bur memek umu Jesus kote wosengaman, ale maman, “Ni terong iwita iki agi mu, anananga karo buruk umu nungumik ningi nanga awurko,” makasan.
MAR 5:13 Se nu aing au nungaram se bur memek mu kari mu beteman ale nama buruk nungumik ningi kapaman. Se buruk motam mu lilim la, mu 2000 iwita, mu naguman nama garap te kapaman ale yu ningi yu naman ale kua sapaman.
MAR 5:14 Se kari buruk bitaruwaman mu naguman wonong bibiya se wonong gotektek te den balu balu geragaman. Se kariimet kilek aratam mu arigimonko wonong bita bita namakasan.
MAR 5:15 Ale tom tai Jesus kote arataman, mu kari ulengkala bur memek kager motam biya bo iwita ago bagaram mu guang naguram ale ikia ningo nuam karogo dagiwaram se arigiman, ale nguangakasan.
MAR 5:16 Se saki munan umu nomotam te arigiman mu ko dugu duap kariimet nunga manarukasan, kari bur memek ago bagaram mu se, buruk nunga duap agotala balukasan.
MAR 5:17 Se kariimet Jesus nononga sor koma umu bitiruk ale am namarukko isaru diruwukasan.
MAR 5:18 Se Jesus dal te aragawaram mu kari ulengkala bur memek ago bagaram mu tairam Jesus ilak namarukko wosengakaso.
MAR 5:19 Bare Jesus mena mam, ale maonam, “Piler ale ka kawam se ka gue suan nongote namar ale anapeya Kari Biya ko gomang bataga te ni kimik te nungam mu nunga manaru se ikimonko,” mam.
MAR 5:20 Se kari mu peleram namaram ale mel suen biya Jesus nu kumik te beteram mu ko dugu duap Decapolis sor te balukaso. Se kariimet suen la den umu ikiman ale nuguring menaram se ikia nunga moakaso.
MAR 5:21 Se tom Jesus aking yu batogam komasang ko namaram, mu kariimet suen biya tai langi nu kote biguwuman.
MAR 5:22 Se wonong mu te synagogue ko kari supuling bo, ko nup Jairus, mu umu te tairam ale Jesus arigam, ale suwik duap ningi bugura kulukam,
MAR 5:23 gomang motam nia se Jesus ilak wosenga se mam, “Aninga nanawus gotek kuerukko lage te bagoso. Se ni tair kiting ko kumik te bitar se kuera menaruk se yawarakala marak bagarukko,” mam.
MAR 5:24 Se Jesus ilak namaram. Se kariimet kore motam karogo ilak namakasan.
MAR 5:25 Se imet bo yia 12 ningi gue sapa lagakaso mu nu ago kariimet ningi bagakaso.
MAR 5:26 Nu ko manga mel suen la doctor duap duap te menawuram, bare ningo bo me arikaso se ko kuera mu ikuwa saparam.
MAR 5:27 Se tom nu Jesus ko dugu duap ikiam, mu nu kariimet ningi ningi tairam ale ko guang buring ko mu kinikan kau tam,
MAR 5:28 mu awuk, nu iwita ikiam, “Ani noko guang la kau taik mu ani nungerikko,” iwita ikiam.
MAR 5:29 Se tom umutang te la noko gue naguwaram mu bataga namaram, se nu kumik ko ikiam mu nu kumik gopa palagam.
MAR 5:30 Se Jesus ikiam mu marak bo noko kumik ningi mu aratam. Se nu kariimet ningi punga geragam ale isam, “Awiri aninga guang kau tam a?” mam.
MAR 5:31 Se noko olekem maman, “Kariimet kore motam ago ni kimik te sora gurungumuwasan ewere ni awuk arigisam bare isa suwuta isem?” maman.
MAR 5:32 Bare Jesus awiriya kau tam wore arigokko am loaga guruguwakaso.
MAR 5:33 Se imet mu kiwem kumik te aratam mu maingkala ko ikiam, ale nguanga se gomang daung daung tairam nu suwik duap ningi bugura kulukam ale numi duap wetang te la maonam.
MAR 5:34 Se nu mam, “Aga nanawus, nika gemang ningi nunguning te ni ningo arigem. Kuera mu ta menaram, gemang lila te namarko!” mam.
MAR 5:35 Se Jesus uwuta baluwaram mu kari saki Jairus ko kawam te wore taiman ale Jairus manorman, “Nika nanawus kueram,” maman. “Anape ko kausa kari ura kowar tuiko ya?” maman.
MAR 5:36 Bare Jesus nuna den balman mu iki sapa se synagogue ko kari supuling mu maonam, “Ni me nguangerko, gemang ningi nunguning te la bagerko!”
MAR 5:37 Ale nu kariimet bo bo nu ilak me namamonko balam, ale nu Peter, James, se John, nu James ko uria, umu la nunga giam se nu ilak namakasan.
MAR 5:38 Se tom nuna tai synagogue ko kari supuling mu ko kawam te arataman, mu nu kariimet niara ma nirung la bagaman mu nungarkam.
MAR 5:39 Ale nu kasu naguram ale nunga maonam, “Niara ma nirung ewere anapeya ko? Kuriang itiwik imi me kueram, bare aniwoso,” mam.
MAR 5:40 Se nuna ko den mu ko gusikasan. Bare nu balam se suen la matangi aratu sapaman, se nu kuriang ko nuam nuet, se ko olekem ilagala suan nu ilak namaman mu nunga giam, ale galung kuriang te bagaram mu ningi kasu naguman.
MAR 5:41 Ale nu kuting te iluwam ale maonam, “Talitha koum!” mam. Ko nunguning mu, “Kuriang itiwik gotek, ani balsam ni baresko!”
MAR 5:42 Se kuring kaora tom umu te la, kuriang itiwik gotek mu barasam ale aolak ilu nama taikaso. Noko yia tom mu 12. Se nuna kilek mu arigiman ale ninguru tengeman ale ikia nunga moakaso.
MAR 5:43 Se Jesus den aora biya nunga maonam, “Nina mel imi kari bo me maonal se ikiokko,” ma se na tumon se naukko balam.
MAR 6:1 Jesus sor umu beteram ale ko olekem nongorak noko wonong duap te Nazareth peleram.
MAR 6:2 Se tom Sabbath tom tai aragam, mu nu synagogue ningi kausa ura duap beteram, se kariimet ikiman mu ninguru pitigiman, ale “Kakirip ewere ikia ewere aparete tam?” makasan. “Ikia sinar nu karogo bagoso mu ikia duap awuk wore se nu miracle te karogo la beteso?
MAR 6:3 Agi imi carpenter kari umu mena agila? Agi imi Maria ko namar se James, Joseph, Judas se Simon nunga laun mena agila? Agi ko korasari aitak ana nangarak ewela me bagasan agila?” makasan ale ko nongomang magakaso.
MAR 6:4 Se Jesus nunga maonam, “Prophet mu nup ago, bare kota ko wonong te se ko gue suan ningi mu mel yam ko betesan!” mam.
MAR 6:5 Ale nu umu te miracle bo me beteram, bare kariimet kuera karogo mu suan suan ta kuting nusupuling te bitakaso se nungiakasan.
MAR 6:6 Se nu kariimet umu te mu nuna nongomang ningi nunguning mu mena mu arikaso ale ikia ninguru moakaso. Se Jesus koma mu te wonong wonong geraga geraga kausa ura bitakaso.
MAR 6:7 Nu olekem 12 umu nunga auram se kote taiman. Se ura ko nup se ko sokel te bur memek nunga karomonko mu nungaram, ale ilagala ilagala nunga bitakaso se namakasan.
MAR 6:8 Nu iwita nunga kiti gurugam, “Aolak umu iluwalko mu, ninga tam sikir la iluwalko, na inang mena, aolak ko karar mena, se manga mel bo nigiriwim ningi me gialko.
MAR 6:9 Ninga nisiwik gomang mu la tugumal ale guang bo ago me talko.
MAR 6:10 Ale tom kawam bo ko ikial terong se pueneral, mu umutang la te baga wonong umu beteralko.
MAR 6:11 Ale wonong bo me ninga aru tamon agi ninga den me ikimonko nongomang aniruk mu, beteral ale nisiwik gege siwu se namaral, se nuna te ikimon mu nuna bita paguwuman.”
MAR 6:12 Se olekem alo wonong wonong namaman ale kariimet giris palagamonko den mu apukasan.
MAR 6:13 Ale bur memek suen biya nunga karokasan. Ale oil kariimet kuera ago mu nungumik te bilungurukasan se nungiakasan.
MAR 6:14 Se king Herod den mu ikiam, mu awuk, Jesus ura bitakaso mu ko nup wonong wonong geragam se iki sapaman. Kariimet saki Jesus balukasan, “Mu Anuwa marak kari John, kueram wore aking barasam. Buta se nu miracle bitirukko sokel ago se te beteso,” makasan.
MAR 6:15 Se kariimet saki balukasan, “Mu prophet Elijah,” makasan. Se saki balukasan, “Mena, mu girakala ko prophet wore iwita,” makasan.
MAR 6:16 Bare Herod den mu ikiam mu balam, “Mu Anuwa marak kari John. Anigita dogotak batagem se kueram, bare aking barasam!” mam.
MAR 6:17 Herod balam uwuta, Anuwa marak kari John te moram se kueram ko dugu duap mu iwita. Tom umu te mu Herod ko uria Philip ko nuwus Herodias kumik te, Herod balam se John talipara kawam ningi beteman.
MAR 6:18 Mu awuk, John Herod iwita manarukaso, “Munan te aniso mu nika uria ko nuwus sumu taem mu me terong!” makaso.
MAR 6:19 Se Herodias John ko gomang ninguru magakaso. Se nu John moruk se kuerukko ko gomang biyala anikaso, bare lage mena.
MAR 6:20 Mu awuk, Herod mu John ko nguangakaso, ale ninguru bitarukaso. Mu awuk, nu ko ikiam John mu kari ningo diram, se kari laili. Tom Herod John kuring te den ikikaso mu ninguru ikia moa lagakaso, bare kuring te den ikiokko kua lagakaso.
MAR 6:21 Asele Herodias kuring ningo bo kapa tuam: Herod ko bilangara tom te tai aragam ale ko amilmil inang biya bo beteram, ale ali sor bitaru se anira ko kari bibiya, se kager kari nunga supuling, se Galilee ningi wonong wonong ko kari bibiya suen biya nunga auram se taiman.
MAR 6:22 Se Herodias ko nanawus tairam ale iru sesekakaso. Se Herod ko daup karogo ninguru ko amilmilakasan. Se king imet itiwik mu maonam, “Ni anapeya mel aitakta imi te ko kuar, ale balu mu ani am kisekko,” mam.
MAR 6:23 “Ani balsam mu balsam, nunguningta nunguning, ni anapeya ko balu mu ani am kisekko, aninga kingdom pagik sang kisekko balu mu ani am butata bitirikko,” mam.
MAR 6:24 Se imet itiwik mu aratam namaram ale nuam isuam, “Ani anape mel nunguningkiri ko isuekko?” mam. Se nuam mam, “Anuwa marak kari John ko supuling tawir te karogo tai kisimonko baluko,” mam.
MAR 6:25 Se imet itiwik mu tairate peleram king kote nama kasu naguram ale mam, “Ani mel ko kuesam mu Anuwa marak kari John dogotak bataguru ale ko supuling tawir awote bitar ale karogo tai aisuko,” mam.
MAR 6:26 Se king gomang motam ninguru kaparam. Bare ko daup nunga negeram ale ko bala balam mu ko negeram ale itiwik mu am karo tuam.
MAR 6:27 Ale ko kari bo ura umu bitirukko umu maonam, ale mam, “John dogotak bataguru ale supuling karogo tairko,” mam, se kari mu namaram talipara kawam ningi John dogotak batogam,
MAR 6:28 ale ko supuling tawir te giam ago tai imet itiwik mu tuam, se nu karogo nama ko nuam tuam.
MAR 6:29 Se John ko olekem alo den umu ikiman, ale taiman John ko kumik guang giman karogo nama mutim tuguman.
MAR 6:30 Se olekem alo taiman Jesus laturman ale ura beteman ale kausa beteman mu ko manarukasan.
MAR 6:31 Bare kariimet namara taira tawun biya se nuna kuring bo te na namonko wore mena, se nu nunga maonam, “Nengeta ilukuawura la ani agarak tairal se nama kuwim bo kutekam te, se neneman saparalko,” mam.
MAR 6:32 Se nuna ilak dal te aragaman ale sor bo kariimet mena ipi wore te namaman.
MAR 6:33 Bare kariimet suen biya tala nuna ari ikiman, ale nunga wonong bita bita nagu nagu giriman ale kuwim nuna te namamonko mu te namaman bagakasan.
MAR 6:34 Se nuna nama arataman mu, Jesus kariimet suen biya bolala awuman bagakasan se nungarkam, ale nogo ko gomang batagam, mu awuk, nuna sipsip nungumik bitua kari mena wore iwita. Se nu aking kausa duap ura nongorak bitakaso, ale mel suen biya ko nunga kasurukaso.
MAR 6:35 Bare sor maingkala baingam, se ko olekem taiman Jesus maman, “Sor imi batoga te biya, se sor tirom batagoso.
MAR 6:36 Se ni kariimet imi nunga manaru se wonong pingi pingi wore te namamon ale nomoke nomoke nunga na yu diamon ale namonko,” maman.
MAR 6:37 Bare nu mam, “Mena, mu nina inang nungaral se namonko,” mam. Bare nuna balman, “Kariimet suwuta mu sige tom 8 ko ura ta ale ko ura koma manga ta ale te inang diara mu nongorak terong maukko. Se ana namanak ale manga uwuta te na dianak ale karogo tai nungarnak se namonko e?” maman.
MAR 6:38 Se nu nunga isuam, “Nina bread awila karogo bagasan? Namaral arigalko,” mam. Se namaman arigiman, mu maman, “Bread 5, se wal ilagala karogo aniso,” maman.
MAR 6:39 Se Jesus ko olekem nunga maonam, se kariimet nunga manorman se ilu biguwura motam gotektek te sirsir yawara mu ningi dagi muruwuman.
MAR 6:40 Se kariimet nunumi pagaru pagaru sika 100 se saki 50 ko dagi dagi namaman.
MAR 6:41 Se Jesus bread 5 se wal ilagala mu giam, ale motam patawuram ale Kaem aru maonam. Ale bread pakakumuram se kaparam se ko olekem alo nungaru gurugam, se giman ale nama kariimet nungaru gurugu karogo namaman. Se wal ilagala mu butatala beteram.
MAR 6:42 Se kariimet na mu naman ale nungumik ago terong ma saparam.
MAR 6:43 Se olekem alo na nukum wogaram mu korokem 12 ningi tuguman se kuring aratu namaram.
MAR 6:44 Kari tom mu te na naman mu nunga tom 5000.
MAR 6:45 Se kam me maiyam mu Jesus ko olekem nunga maonam se dal aragaman, nu beteman ale giriman yu komasang te Bethsaida namakasan. Se nu kariimet nunga maonam se nunga wonong wonong parasa namaman.
MAR 6:46 Se kariimet parasa namaman mu nu duruk bo te guranek bitirukko nama tarigiram.
MAR 6:47 Se tirom batagam tairam mu dal mu yu luan kusumuri namawakaso, se Jesus mu betela kota duruk te guranek bitawakaso.
MAR 6:48 Se nu olekem alo wos karogo dangal pagakasan mu nungarkam, mu awuk, daula biyala nongoma ko taikaso. Se ukira karogo, 3 o'clock mel iwita, mu nu yu guang awote aolak iluwam nongote namakaso. Ale nunga kia kaparukko pingi awaram,
MAR 6:49 se nuna arigiman, ale wit mairap bo i maman, ale nia aikasan,
MAR 6:50 mu awuk, nuna ninguru nguangakasan. Bare nu tairate nongorak munakaram ale mam, “Nengemang kua kaparukko! Imi anigita. Me nguangaralko.” mam.
MAR 6:51 Ale nu nongote dal te aragam se daula tairate kueram. Se nuna am nuguring mena saparam se nungamin tugu turutuwukasan.
MAR 6:52 Mu awuk, Jesus bread 5 se wal ilagala wore te la nuna nunga ikia me sinarakaso. Nuna nongomang motam am sisira biya anikaso.
MAR 6:53 Nuna komasang ko kasu kapaman ale Gennesaret sor te arataman ale dal kalo beteman.
MAR 6:54 Ale nuna dal bitawaman ale arataman mu kariimet Jesus ko ari ikiman.
MAR 6:55 Ale tairate namaman sor mu te kariimet kuera ago ani se animan mu pakapang te nunga gi gi arungu taikasan, koma aguwaya nu te namaram bagakaso se ko den ikikasan mu te kote taikasan.
MAR 6:56 Se Jesus koma suen biya te geragakaso, wonong gotektek, wonong bibiya, se kuera ikes ago anira mu nunga gi gi arungu nama diara guruga kuwim te la nunga awukasan, ale Jesus kote wosengakasan, kariimet kuera ikes karogo mu noko guang kinikan la kau tamonko makasan. Se suen la ko guang kinikan kau tokasan mu nungiakasan.
MAR 7:1 Pharisee se law ko kausa kari Jerusalem wore taiman ale Jesus laturman ale
MAR 7:2 noko olekem alo nuguting me anuman ale te na nokasan se nungarkaman. Nononga munan te mu munan uwuta mu munan karur ago masan.
MAR 7:3 Pharisee arika, se Juda alo lilim mu nuguting anumon nunguningkiri wore asele na namonko, mu nononga tiwun taleng nunga munan karo tusan.
MAR 7:4 Tom diara guruga kuwim te baga taimon mu, nuguting se anapeya mel mu anuwa munan te namaruk nunguningkiri wore asele na namonko. Nuna nunga munan saki saki karogo karo tusan mu nunga bagun, tawir mel mu karogo la anuwa munan te nama saposo.
MAR 7:5 Buta se Pharisee alo se law ko kausa kari Jesus isarman, “Awuk se nika olekem alo anananga tiwun taleng ko munan me karosan, nuguting karur ago na nowasan?”
MAR 7:6 Se nu mam, “Prophet Isaiah nu me paguwuram, nu diram la nina kawel kari ninga balam. Noko batoga mam: ‘Kariimet imi nuguring guang te nup biya aisisan, bare nongomang motam mu ani ago ko mena.
MAR 7:7 Nuna aninga aip patawura umu betera diwang betesan, se mu me nunga sangukko; nuna kari ko ikia se munan wore la kariimet nunga kasursan.’
MAR 7:8 Ikialko. Nina Kaem ko munan nibiring tuman ale kari ko munan ninguru karo tuiwasan.”
MAR 7:9 Ale nu nunga maonam, “Nina ninga tiwun taleng ko munan karo tualko nengemang soragoso se nisiwik kore te sanamiwasan, ale Kaem ko den mu sarumu due ko betesan!
MAR 7:10 Mu awuk, Moses iwita balam, ‘Ni ka niam niet nuguring karo tui se nobowa ningi la bagerko,’ mam, ale ‘Awiriya ko nuet nuam nunga bita maguwura ko den balso, mu moral se kuerukko,’ mam.
MAR 7:11 Bare nina balsan: Kari bo ko nuet nuam nunga manarso, ‘Aninga saonga anapeya nina talko mu ani maingkala Kaem tuekko balem bore te se, ani me ninga sangikko,’ maso,
MAR 7:12 mu nina atumu sangorsan se nu nuam nuet uwutata nunga beteso ale me nunga sangarso.
MAR 7:13 Ale munan umu te nina Kaem ko den mu mel yam ko betesan, ale nengeta ninga kari ko ikia munan mu kariimet karo tumonko sokel tusan. Ale nina munan suen biya uwuta uwutata betesan.”
MAR 7:14 Jesus aking kariimet suen la nunga auram se nukote tai biguwuman se nunga maonam, “Nina suen la ani balsam ewere ikial ale ko nunguning talko!
MAR 7:15 Anapeya mel kari taso ale naso mu nu karur me tuso, mena. Bare anapeya kari gomang motam ningi bare kuring te arataso mu nu karur tuso,” mam.
MAR 7:16 
MAR 7:17 Tom nu kariimet biya nunga beteram ale kawam ningi kasu naguram, mu ko olekem alo den pangan mu ko isarman.
MAR 7:18 Se nu nunga maonam, “Agi nina karogo la ninga ikia ikup biya e? Nina me ikisan e? Mel bo kari taso ale naso mu me karur tuso, mena.
MAR 7:19 Mu awuk, anapeya mel kari naso mu gomang motam ningi me namoso, mena, mu tuagu ningi kaposo ale iwi kusat ko namoso.” Jesus bala imi te wetang awuram mu, na inang suen la mu karur mena, ningo la.
MAR 7:20 Nu akingtala mam, “Anapeya kari gomang motam ningi wore kuring te arataso, borta kari karur tuso.
MAR 7:21 Mu awuk, ikia memek duap duap mu kari gomang motam ningi wore arataso mu: saman katagot ko munan, tere daong munan, kari mora se kuera ko munan,
MAR 7:22 nuwus kuari numi karogo diram bagara mena ko munan, namotam barasa ale bo karogo gia ko munan, gemang ningi saki nunga bita maguwura ko munan, se kariimet saki nunga kula ko munan. Ale kilek memek kariimet nomotam te betera bare ko dolara bo mena ko munan. Se bo ko gemang magara, bo nup balu maguwura, nimi patawura, se ikia memek duap duap betera.
MAR 7:23 Munan memek suen la umutang mu kariimet nongomang ningi aniso se arataso se karo tusan borta kari karur tuso.”
MAR 7:24 Jesus sor mu beteram ale wonong Tyre koma mu te namaram. Ale nu kawam bo ningi kasu naguram, ale ko gomang mu kariimet nu umu te bagakaso mu bo me ta ikiokko anikaso. Bare mena, nu numi kaluwurokko me terong.
MAR 7:25 Tom imet ko nanawus gotek bur memek karogo mu Jesus tairam ko den ikiam, mu nu tairam ale noko doleng duap ningi dagulam.
MAR 7:26 Imet sumu Greek imet, bare Syria Phoenicia sor te bilangaram. Nu bur memek ko nanawus kumik ningi wore Jesus karukko ilak wosengakaso.
MAR 7:27 Se Jesus iwita maonam, “Ikiko! Munan diram mu iwita: Kuriang nunga nongomang te na namon nama nungumik ago ninguru terong maukko. Bare kuriang nunga na me nana se gira ale nunga kausik nungara mu munan memek.”
MAR 7:28 Se imet mu mam, “Kari Biya, ni munan sumu diram bare balsam. Bare kuriang nunga na nasan mu ko bune tutuk atope kaposo mu kausik am nasan tala!”
MAR 7:29 Se Jesus nu maonam, “Ni munak koma suwuta balem bore te se am namarko, bur memek nika nanawus kumik ningi mu beteram aratam.”
MAR 7:30 Se imet mu peleram ko kawam te namaram mu ko nanawus bur memek beteram namaram se nu yawarakala ko anira kuwim te aniwaram se arigam.
MAR 7:31 Jesus Tyre ko sor koma mu beteram ale aolak iluwam nama Sidon wonong te, se nama kapa yu Galilee aratam, ale asele nama Decapolis sor koma mu te aratam.
MAR 7:32 Se kariimet saki kari bo dogowa sisira, se munak ko kuamili kuring ikup biya, mu ilak Jesus kote taiman, ale kuting kumik te bitiruk se nungerukko ilak wosengakasan.
MAR 7:33 Se Jesus kari mu tam ilak due ko namaram, ale kuting peperek kari mu dogowa ilagala ningi garukam. Ale aking kota ko kuting te katingiram ale kari mu kuamili te kau tam.
MAR 7:34 Ale motam patawuram kualala loaga se gomang motam niara karogo kari umu maonam, “Epata!” mam. Den umu ko nunguning mu, “Kaigukko!”
MAR 7:35 Se mu te, kari mu ko dogowa kaigam, se kuamili goparam se munak yawarakala munakakaso.
MAR 7:36 Se Jesus sokel ago nunga maonam, “Nina mel imi kari bo me maonal se ikiokko,” mam. Nu uwuta nunga manaruwakaso mu mena, nuna eng am bo karogo, bo karogo balu pagarukasan.
MAR 7:37 Kariimet ningurutala nongomang motam pitigakaso se ko balukasan, ale makasan, “Nu munan suen biya am terong la beteram!” maman. “Nu negeram se kari node sisira mu node kaigam se den ikisan, se aking kari nungamili nuguring ikup mu aking guyak la terong munakasan!” makasan.
MAR 8:1 Tom maiya mena kariimet biya aking tai Jesus kote biguwuman se den nunga manaruwakaso. Tom ilagala suan se kariimet na menaram, se Jesus ko olekem nunga auram se kote taiman se nunga maonam,
MAR 8:2 “Ani kariimet ewere nunga aeman batagoso. Nuna ani agarak worem ilagala suan bagaman ale aitak na inang ito namonko mu mena.
MAR 8:3 Se aninga angamang mu nunga bitirik se ipi namawa lage luan te nomotam bingok se dagulamonko me aniso, mu awuk, saki wonong awar bibiya wore taiman.”
MAR 8:4 Se olekem alo maman, “Ana sor batoga te biya iwita mu, awuk ta inang terong la ariginak se kariimet biya iwita mu suen la namonko?” maman.
MAR 8:5 Se Jesus nunga isuam, “Nina bread awila karogo bagasan?” Se nuna balman, “Ana bread 7 pela karogo,” maman.
MAR 8:6 Se nu kariimet nunga maonam se dagiman. Asele nu bread 7 pela mu giam ale Kaem Biya amilmil tuam, ale pakokaram se kaparam, ko olekem alo nungaram. Se nuna kariimet nungaru guruguman.
MAR 8:7 Ale nuna wal gotektek saki ago Jesus tuman, se giam ale Kaem aru maonam ale ko olekem nungaram se kariimet nungaru guruguman.
MAR 8:8 Se nuna suen la na naman nungumik karogo terong ma sapaman. Asele olekem alo na nukum wogaram mu bolala awuman ale korokem 7 pela tuguman se kuring aratu namaram.
MAR 8:9 Kari na naman mu ko tom mu 4000. Se Jesus kariimet nunga maonam se pila pila namakasan,
MAR 8:10 asele nu ko olekem arungu dal te aragaman ale Dalmanutha koma mu te namakasan.
MAR 8:11 Se Pharisee kari saki Jesus kote taiman ale isaru gilingikasan. Nuna te ilumonko se manorman, “Ni duruk wonong ko kausa bo bitar se ana ariginakko,” maman.
MAR 8:12 Se Jesus gomang motam ninguru kaparam se mam, “Nina tom imi ko kariimet, awuk se kausa bo ko esesan? Ani nunguningta ninga manorsam, ani kausa bo me ta ninga kausekko, mena,” mam.
MAR 8:13 Ale nunga beteram ale dal te aragam ale ko olekem arungu yu komasang ko namaman.
MAR 8:14 Olekem alo nungamili saparam se bread me giman. Bare nuna bread suanta diram dal te ago bagakasan.
MAR 8:15 Se Jesus nunga maonam, “Pharisee nunga se Herod ko yeast mu ko sinar talko,” mam.
MAR 8:16 Se olekem alo nongota den mu ko balu guruguman ale maman, “Ana bread me giman wore te se nu uwutata balam agila pa?” makasan.
MAR 8:17 Se nuna den uwuta nunumi manaruwakasan mu Jesus maingkala ko ikiam, ale ko iwita nunga maonam, “Nina anape ko bread me giman mu ko den tagi gurungumu lagasan? Nina me ari ikisan agila pa? Nina nengemang motam aora biya agila pa?
MAR 8:18 Nina nemetam ago bare me te arigisan agi, nedegawa ago bare me te den ikisan agila pa? Ale munan ani beterem mu ko ningamili saparam agila?
MAR 8:19 Tom ani bread 5 pakakerem ale kariimet 5000 nungarem, mu inang nukum wogaram mu korokem awila tuguman?” mam. Se nuna balman, “Korokem 12 pela tuguman,” maman.
MAR 8:20 Se aking nunga isuam, “Se tom ani bread 7 mu pakakerem ale kariimet 4000 nungarem, mu nina na nukum wogaram mu korokem awila tuguman?” mam. Se nuna balman, “Korokem 7 pela tuguman,” maman.
MAR 8:21 Se nu nunga maonam, “Se awuk se nina am me sinar woresan a?” mam.
MAR 8:22 Nuna nama Bethsaida wonong te arataman. Se kariimet saki kari bo motam sisira wore ilak Jesus kote taiman, ale kumik kau tauk se nungerukko ilak wosengakasan.
MAR 8:23 Se nu kari motam sisira mu kuting te iluwam ilak wonong buring ko aratam. Asele ko motam te katingiram ale kuting te motam kau tam, ale isuam, “Ni mel i arigisam e?” mam.
MAR 8:24 Se kari mu motam patawuram ale mam, “Ani kariimet nungarkasam, nuna tam iwita aolak iluwasan se nungarkasam,” mam.
MAR 8:25 Se akingtala Jesus kuting kari umu motam te beteram. Se kari mu motam tuang palagam se motam nama ninguru dirmaman se ninguru sor arikaso.
MAR 8:26 Se Jesus nu maonam, “Ni piler wonong ningi kariimet biya nongote me namarko. Bare dirme ka kawam te namarko,” mam.
MAR 8:27 Jesus ko olekem ago sor umu beteman ale Caesarea Philippi wonong gotektek mu te nama se nu ko olekem nunga isuam, “Kariimet pa ani awiri ko aga balsan a?” mam.
MAR 8:28 Se nuna balman, “Saki Anuwa marak kari John ko ka balsan, se saki ni Elijah ko ka balsan, se saki mu ni prophet bo tala ko ka balsan,” maman.
MAR 8:29 Se Jesus nunga isuam, “Bare nina nengeta mu ani awiri ko iwita aga balsan?” mam. Se Peter mam, “Ni mu ni Kristus,” mam.
MAR 8:30 Se Jesus node iluwam ale kota numi ko kariimet bo me manarmonko mam.
MAR 8:31 Asele nu akingtala duap beteram ale nunga manarukaso, Kari ko Namar ikup suen biya giok se kari bibiya, priest bibiya, se law ko kausa kari bibiya mu biriruwumonko; ale nama mu momon se kueruk se mutim tugumon, bare day tom 3 mu te aking barasukko mu nunga manarukaso.
MAR 8:32 Nu wetang te se diram la nunga manarukaso. Se Peter Jesus tam ilak due ko namaram ale ining tuikaso.
MAR 8:33 Bare Jesus koma gurugu ko olekem nungarki se, Peter ining tuam, “Satan, ni tagi toko ale namarko,” mam. “Nika ikia balsam sumu mu Kaem ko ikia te mena, mu kari ko ikia te aninga manorsam.”
MAR 8:34 Asele Jesus kariimet se ko olekem ago nunga auram, se kote taiman, se iwita nunga maonam, “Awiriya ani agowom karukko mu, nu kota numi karogo kaparuk, ale kota ko tam kangono giok ale ani agowom karukko.
MAR 8:35 Mu awuk, awiriya kota ko daiga bagara ningo ko ikia bita lagoso, mu ko ningo bo me arigok, maga namarukko. Bare awiriya ani ago ko se, den gilalong ko ningo ko, kota ko ningo buring tuso, mu bagara aolak ningo mu arigokko.
MAR 8:36 Kari bo ali imi ko mel ningo suen biya giok, bare marak ningo ko lage me arigok, mu ko ningo apoko?
MAR 8:37 Ko mel suen biya mu awuk ta nu sangukko? Mena.
MAR 8:38 Ikialko. Awiriya tom imi ko kariimet, nunga kiwem memek se Kaem suanta la ilak me bagasan mu nunga nguangaruk, ale ani se aga den gilalong balukko kuring kalok, mu Kari ko Namar betelatala, ko Nuet ko nikim biya mu te engel laili alo arungu tairuk mu, kari mu ko balukko mu kuring kalokko.”
MAR 9:1 Ale nu nunga maonam, “Ani nunguningta ninga manorsam, saki imi te aitak sanamiwasan, mu me kuemon bagamon se Kaem ko kingdom sokel ago mu tairuk se arigalko.”
MAR 9:2 Se tom 6 namaram mu te Jesus Peter James John nunga giam, ale duruk bo kalel biya wore te arungak nama tarigiram, se nongota diram bagaman. Se umu te nongoma te nu ko kumik koma motam ariga geragam,
MAR 9:3 se noko guang nikim pagam ale siraram nunguningkiri. Ali imi te kariimet bo ko guang anu lagaruk se uwuta me sirarmaukko koma, mena.
MAR 9:4 Se me kam la, nuna nongoma te mu Elijah se Moses ilak taiman ale Jesus ilak munakawakasan se nungarkaman.
MAR 9:5 Se Peter Jesus maonam, “Kausa kari, ana imi te taiman mu yawarakala bagasan. Se ana kawam sasal ilagala suan kalonakko, bo nika, bo Moses ko, se bo Elijah ko,” mam.
MAR 9:6 Bare mu nononga nguangara ningi, nu den umu ninguru ko ikia to se me balam.
MAR 9:7 Se taiti nuwi bo tairam nunga iramuram, se taiti nuwi mu ningi kuring bo iwita balam, “Imi aninga Namar, ani ninguru ko kuesam. Nina ko kuring ikialko!” mam.
MAR 9:8 Se aking olekem loagaman guruguman mu kakirip bo me arigiman, Jesus la ari gilingiman.
MAR 9:9 Se nuna duruk luan la kapa se mu, Jesus nunga kiti gurugam ale mam, “Nina mel arigiman mu bo ta me maonal se ikiokko, eng am nama Kari ko Namar kuera mutim ningi barasuk mu asele nina mel arigiman mu ko balu gurugalko,” mam.
MAR 9:10 Se nuna kiwem umu ilukuawura te nungumik ningi la anikaso, bare nuna “kueruk ale barasa” ko den balam wore ko duap ko nunumi karogo balu gurungumukasan.
MAR 9:11 Ale nuna Jesus isarman, “Awuk se law ko kausa kari alo balsan, Elijah girok tairukko masan?”
MAR 9:12 Se Jesus nunga maonam, “Elijah girok tairuk ale mel suen biya nungok burangaruk ko den mu nunguningta. Bare batoga te den bo iwita aniso tala, Kari ko Namar mu nubiring tumon ale ikup yaman ninguru tumonko mu awuk se uwuta baluwoso?
MAR 9:13 Bare ani ninga manorsam, Elijah maingkala tairam, se batoga te baluwoso uwuta nuna am ngual kasik kiwem duap duap nu kumik te, te ikiwaman, mu bita sapaman.”
MAR 9:14 Se nuna tai olekem alo saki nongote mu, nuna kariimet biguwura biya nunga laturman se law ko kausa kari nongorak den tagi guruguwaman mu nungarkaman.
MAR 9:15 Se tom kariimet Jesus arigiman, mu nuna ninguru pitik maman ale naguman amilmil tumonko namaman.
MAR 9:16 Se nu nunga isuam, “Nina anape mel ko nongorak den tagi gurungumuwaman a?” mam.
MAR 9:17 Se kariimet mu ningi kari bo mam, “Kausa kari, ani aga namar ilak nikate tairem, nu bur memek ninguru ilukuawuram se munakarukko me terong,” mam.
MAR 9:18 “Bur memek mu iluso ale saposo se ali te daguloso, kore kuring sisiso se kumik titimaso ale kuagili ngisuk te la numi maguwuso. Se ani ka olekem alo bur memek mu karomonko nunga manem, bare nuna me terong,” mam.
MAR 9:19 Se Jesus mam, “O nina tom imi ko kariimet gue, nina nengemang ningi me nunguning aso! Ani tom awila nina nengerak bagerem, ale tom awila nego ko sanamerem, bare nina am aora biya suwuta ya? Ario, kuriang nung mu ilak aningate tairalko.”
MAR 9:20 Se nuna kuriang mu ilak Jesus kote taiman. Se bur memek umu Jesus arigam ale tom mu te la kuriang mu sisupu saparam se dagulam, ale girik girik makaso, ale kuagili ngisuk kuring ko aratukaso.
MAR 9:21 Se Jesus kuriang mu ko nuet isuam, “Tom awila nu kiwem imi kumik te anikaso?” mam. Se nuet balam, “Tom nu gotektir la kiwem imi duap beteram.
MAR 9:22 Tom suen biya bur memek nu moruk se kuerukko tama ningi agi yu ningi sapakaso se dagulukaso. Bare ni aguwaya bitarko terong agi mu, gemang nangaru ale nanga sangaruko.”
MAR 9:23 Se Jesus nu maonam, “Ni awuk se isa suwuta esesam, ‘ni terong agi’ masam? Kari gomang ningi nunguning mu, nu mel suen biya bitirukko am terong la,” mam.
MAR 9:24 Se kuriang mu ko nuet tairate la mam, “Ani angamang ningi nunguning, bare angamang ningi me nunguning aruk mu ko aga sangaruko!” mam.
MAR 9:25 Se Jesus kariimet suen biya tai ira kalomonko negeman, se nungarkam ale den sail ago bur memek mu maonam, “Ni due kuring sisira ko bur memek,” mam, “ani sokel karogo ka manorsam, ni kuriang sumu bitar aratu, ale udagi kumik ningi me kaparko!”
MAR 9:26 Se bur memek mu biyala airam ale kuriang mu itam bilam sisupuram, ale aratam namaram. Se kuriang mu dagulu sor kutek mam, se kariimet kuera iwita bagakaso. Se kariimet suen biya balukasan, “Nu kueram,” makasan.
MAR 9:27 Bare Jesus kuriang kuting iluwam ale saongam, se barasam sanamaram.
MAR 9:28 Se udagi Jesus kawam ningi kasu naguram, se ko olekem alo ekes te isarman, “Awuk se ana bur memek owore karonakko me terong?” maman.
MAR 9:29 Se Jesus nunga maonam, “Bur memek duap uwuta mu guranek te la diram kaoralko,” mam.
MAR 9:30 Nuna wonong koma umu beteman ale namakasan, bare Galilee ningi ningi arataman ale namakasan. Jesus ko gomang mu koma nuna te bagakasan mu kariimet bo me ikimonko ko gomang anikaso.
MAR 9:31 Mu awuk, nu ko olekem alo nunga kasurukaso. Nu nunga maonam, “Nuna Kari ko Namar mu memek nuguting te betemonko. Se momon se kuerukko. Bare kueruk se mutim tugumon se day tom 3 mu te aking marak barasukko,” mam.
MAR 9:32 Bare ko olekem alo den umu ko nunguning ko nungamin yenakaso, bare isarmonko miakasan.
MAR 9:33 Nuna tai Capernaum arataman. Ale kawam ningi baga se Jesus ko olekem nunga isuam, “Nina anape den lage te tagi gurungumukasan a?” mam.
MAR 9:34 Bare nuna am kutek maman. Mu awuk, nuna tai se mu, awiriya nup biya bagoso wore ko den tagi gurungumu gurungumu taikasan.
MAR 9:35 Se Jesus daigam ale olekem 12 mu nunga auram ale nunga maonam, “Awiriya gira bagarukko kueruk, mu nu kota numi irok ale nukum te peleruk, ale suen la nunga ura kari bagarukko.”
MAR 9:36 Ale nu kuriang gotek bo auram se tai nongorak sanamaram, se ilak tai yasaram ale iwita balam:
MAR 9:37 “Awiriya aninga aip te kuriang gotek bo es imi iwita amilmil te aru taso, mu ani agotala amilmil te aga aru taso. Bare ani la mena. Nu Awiriya ani aga beteram se tairem mu karogo la amilmil te aru taso.”
MAR 9:38 Se John mam, “Kausa kari, ana kari bo nika nip te bur memek nunga karokaso se arigiman, ale ura umu me bitirukko manorman, mu awuk, nu anananga bo mena.”
MAR 9:39 Bare Jesus mam, “Me koma kaolalko. Kari bo aninga aip te miracle beteso, mu aking giris palaguk ale ani aip me balu maguwurokko.
MAR 9:40 Mu awuk, awiriya ana nangarak me dun kopa iluso, mu nu anananga bo.
MAR 9:41 Ani nunguningta ninga manorsam, awiriya aninga aip te yu ningaruk ale mauk, ‘Mu Kristus ko ura kari alo se ani nunga sangorsam,’ mauk mu, nunguningta, maingte koma yawara taukko.”
MAR 9:42 “Bare awiriya kuriang gotektek ani ago ko nongomang ningi nunguning mu ningi bo memek te saparuk se dagulok, mu kari umu mayang dogotak tugumon ale manga ikup biya wore ago kalomon ale gagi ningi sapamon se nukum te du biya kaparukko.
MAR 9:43 Nika kiting memek lage te ka bitiruk mu, bataguru saparko. Kiting suanta ago marak pempem te bagara ko wonong arik mu terong, bare kiting ilagala terong la karogo tama pempem la kaniwoso mu ningi ka sapamon, mu me terong nunguningkiri.
MAR 9:44 
MAR 9:45 Se aking nika deleng bo memek te ka saparuk se dagul mu, bataguru saparko. Deleng suanta ago agi bare marak yawara pempem te bagara ko wonong arik mu terong. Bare ni deleng ilagala karogo baga se tama tom suen biya kaniwoso mu ningi ka sapamonko mu me terong nunguningkiri.
MAR 9:46 
MAR 9:47 Se aking ka motam memek te ka saparuk se dagul mu, galuwu saparko. Motam suanta ago Kaem ko kingdom ningi kasu nagurko mu terong, bare motam ilagala terong la karogo tama tom pempem la kaniwoso mu ningi ka sapamonko mu me terong nunguningkiri.
MAR 9:48 Kuwim memek mu te “yes malalok mel iwiwara naso mu pempem aniso; se tama me iriso, tom suen biya kaniwoso, mu am aniso tala.”
MAR 9:49 “Nina suen la ira ariga nengete aratukko, tama iwita. Se ira ariga mu ningi sail ago bagaralko.
MAR 9:50 “Gagi na inang te kamasan mu mel yawara, bare ko yaman menaso, mu awuk ta mamon nungurmon se aking yaman gemarukko? Ko yaman menaso mu ta mena. Se nina sinar talko, ninimi nengemang tua ko munan gagi ningo iwita wore saparal bore ko, nengemang suanta bagaralko.”
MAR 10:1 Jesus wonong umu beteram ale Judea sor te namaram ale aking yu Jordan batogam komasang te namaram bagakaso. Se kariimet suen biya tala aking kote taiman, se nu pempem beteso uwutata nunga kasurukaso.
MAR 10:2 Se Pharisee kari saki nu kote taiman ale ira arigimonko iwita isarman: “Anananga law te aniso mu kari bo ko nuwus karukko gomang aniso agi mu, am karuk agi awuk?”
MAR 10:3 Se Jesus nunga isuam, “Se Moses awuk balam se aniso?” mam.
MAR 10:4 Se nuna balman, “Moses balam kari ko imet karukko mu, nu tam gawa bataguk ale ‘Ani imet imi karosam,’ mauk, ale tam gawa mu kuting te bitiruk ale asele karukko mam,” maman.
MAR 10:5 Se Jesus nunga maonam, “Mu ko duap mu nina nengemang motam aora biya se ko Moses munan den umu ningaram.
MAR 10:6 Bare mel kasik biya ko duap te nunguningkiri mu, Kaem nunga nungam mu ‘kari se imet nunga nungam’.
MAR 10:7 “Duap bore te se, kari nuamnuet bitiruk ale imet ilak
MAR 10:8 wete bagara suanta bagamonko.” Se nuna ilagala iwita me bagamonko, mena, bare suanta bagamonko.
MAR 10:9 Bore te se, anapeya Kaem karogo tai suanta awuram, mu ali kari bo me pagaru ilagala awurokko, mena,” mam.
MAR 10:10 Udagi Jesus ko olekem arungu kawam te peleman namaman ale olekem alo nu den balam mu ko isarukasan.
MAR 10:11 Se nu nunga maonam, “Awiriya ko nuwus beteso ale imet bo iru taso, mu nu nuwus ilak diram bagara ko munan maguwuso.
MAR 10:12 Se koma suanta tala, imet awiriya noko kuari beteso ale kari bo iru taso, mu nu betela kuari ilak diram bagara ko munan maguwuso.”
MAR 10:13 Se kariimet kuriang gotektek arungu Jesus kote taikasan. Nononga nongomang mu Jesus ko kuting kuriang nungumik te bitirukko. Bare olekem alo kariimet ining nungarukasan.
MAR 10:14 Se Jesus munan mu arigam ale gomang ikuwaram, se ko nunga maonam, “Nina kuriang gotektek me nunga kaoralko, am nunga beteral se aningate taimonko. Mu awuk, Kaem ko kingdom mu kariimet kuriang gotektek iwita wore nunga.
MAR 10:15 Ani nunguningta ninga manorsam, awiriya numi karogo kaparuk ale kuriang gotektek imi iwita numi me bitiruk, mu nu Kaem ko kingdom ningi me ta kasu nagurokko.”
MAR 10:16 Jesus buta balam asele nu kuriang gotektek mu nunga tagi gurugu koma te nunga awuram, ale kuting nungumik te beteram ale marak nungaram.
MAR 10:17 Jesus duap beteram aolak iluwaram se kari bo naguram kote tairam, ale koma te doleng bugura te dagulam ale mam, “Kausa kari ningo, ani awuk maik ale marak yawara tom suen biya te bagarikko wore arigekko?” mam.
MAR 10:18 Se Jesus nu maonam, “Ni anape ko ani ningo ko aga balsam? Kari bo ali imi te ningo mena, Kaem kota suanta ningo.
MAR 10:19 Ni law ko ikisam: ‘Kari bo me moar se kuerukko, saman katagot te nuwus kuari ko munan me maguwurko, me tere noko, bo kumik ko den kawel me baluko, kawel munan te bo ko mel me gi, ale niet niam nuguring bowa ningi la bagerko,’ mam.”
MAR 10:20 Se kari mu mam, “Kausa kari, aninga kuriang gotek la tai aitak, mu ani munan sumu suen la karo tui lagakasam,” mam.
MAR 10:21 Se Jesus kari mu arigam ale gomang motam tuam ale maonam, “Mel suanta ni me beterem. Ni namar ka melmasak suen la dia sapar, ale ko manga to ale kariimet kituwura guat nungaruko. Ni uwuta bitar, mu nika mel yawara yawara duruk wonong te anirukko. Asele tair ani agowom karoko.”
MAR 10:22 Se kari mu den umu ikiam mu koma motam garusaram se gomang batagam se namakaso, mu awuk, nu kari kumik manga mel suen biya karogo.
MAR 10:23 Se Jesus loagaram gurugam ale ko olekem nunga maonam, “Kari kumik mel suen biya ago mu nu Kaem ko kingdom ningi kasu nagurokko mu ikup biya nunguningkiri.”
MAR 10:24 Se olekem alo den umu ikiman ale pitik maman. Bare Jesus akingtala nunga maonam, “Kuriang alo,” mam, “Kaem ko kingdom ningi kasu nagumonko mu mel ikup bo!
MAR 10:25 Camel mu nil ko gogong gotek mu ningi kasu nagurokko mu ikup biya. Bare kari kumik manga mel suen biya ago mu Kaem ko kingdom ningi kasu nagurokko mu eng am ikup biya nunguningkiri!”
MAR 10:26 Se olekem alo den umu ikiman ale ninguru pitik maman, ale ikia nunga moakaso se nunumi isarukasan, “Buta awiriya nunguningkiri mu daiga bagara ningo nunguningkiri mu arigokko terong?” makasan,
MAR 10:27 Se Jesus nungarkam ale nunga maonam, “Ali kari mel umu bitirukko mu me terong. Bare Kaem kota mu mel suen la bitirukko mu am terong la,” mam.
MAR 10:28 Se Peter nu maonam, “Ana nanga mel suen la awu beteman ale ni kewom karoman.”
MAR 10:29 Se Jesus mam, “Ani nunguningta ninga manorsam, awiriya ani ago ko se den gilalong ko ningo ko, ko wonong kawam agi, ko launuria korasari agi, nuet nuam agi, ko kuriang alo se ko ali sor beteram agi,
MAR 10:30 mu ngual ipi me namarukko, mena. Mu tom imi te, noko melmasak suen la mu awote ko koma 100 ko giokko, ko wonong kawam ta, ko launuria korasari ta, nuam aro ta, ko kuriang alo ta se ko ali sor suen la ko taukko. Se kariimet saki nu bita maguwumonko tala! Bare tom bo tai lagoso mu te nu marak yawara tom suen biya te bagarukko mu taukko.
MAR 10:31 Bare ikialko. Kariimet suen biya aitak giriman, mu nuna nukum te udagi pelemon, se kariimet suen biya nukum te udagi biya mu, taimon gira namamonko.”
MAR 10:32 Nuna Jerusalem nama tarigimonko lage karoman ale namakasan. Jesus giram namakaso, se ko olekem alo mu ikia nunga moa se kowom karokasan. Se kariimet saki nuna nogowom karoman mu nuna ago nguangakasan. Se Jesus ko olekem 12 mu nunga giam ale arungu tagi tam, ale ikup mel nu kumik te aratukko wore aking nunga manarukaso.
MAR 10:33 Ale mam, “Ikialko, ana Jerusalem nama tarigisan, se umu te Kari ko Namar mu priest bibiya se law ko kausa kari bibiya nuguting te betemonko,” mam. “Se nuna ‘Am kuerukko’ mamon, ale sor saki ko kari nuguting te betemonko.
MAR 10:34 Se nuna den memek manarmon, ale katingurmon, ale wip te batutumumon, ale momon se kuerukko. Bare day tom 3 mu te mutim ningi baga aking barasukko.”
MAR 10:35 Se Zebedee ko kuriang ilagala James se John ilak Jesus kote taiman ale manorman, “Kausa kari,” maman, “anananga nangamang mu ana mel bo ko ikiwasan owore bita nangaruko,” maman.
MAR 10:36 Se Jesus nunga isuam, “Nina anape mel ani bita ningarikko kuesan a?” mam.
MAR 10:37 Se nuna balman, “Tom ni ka nikim biya mu ningi dagi, mu ananga bo nika sengam ko bitar se daigok, se bo nika ngas ko bitar se daigokko,” maman.
MAR 10:38 Bare Jesus nunga maonam, “Nina mel ko aninga isarman mu ko duap ninguru me ko ikisan. Nina ikup ani giekko mu nina am gial i? Ani ikup yaman giek ale kuerikko mu uwutatala am gial i?”
MAR 10:39 Se nuna balman, “Ana am ginakko tala,” maman. Se Jesus nunga maonam, “Mu diram, ikup ani giekko mu nina am gialko, yaman ani aisimon mu nina ago am ningarmonko.
MAR 10:40 Bare awiriya ani agiting sengam agi ngas ko daigokko mu aninga ura mena. Mel mu Kaem ko mel. Nu maingkala kari kuwim mu te dagimonko mu nunga balu beteram.”
MAR 10:41 Se olekem 10 mu James John ilak munan beteman mu ko den ikiman, ale nongomang ninguru magaram.
MAR 10:42 Se Jesus suen la nunga ilu biguwuram ale nunga maonam, “Nina ikisan, ali sor saki ko kariimet nunga supuling mu kariimet ninguru nunga ira kutuwu nongorak kapasan, ale nononga ikia te la nunga bitarsan.
MAR 10:43 Bare nenenga ningi munan umu me ta anirukko, mena. Bare awiriya nenenga ningi nu biya bagarukko kueruk, mu nu girok ale nenenga ura kari yam iwita bagarukko mu asele ko.
MAR 10:44 Se awiriya nu gira nup biya ago bagarukko kueruk, mu nu suen la nunga ura dungan kari iwita bagarukko.
MAR 10:45 Mu awuk, Kari ko Namar betela tairam mu, kariimet noko ningo se ura dungan betemonko me tairam, mena. Bare nu kariimet nunga ningo se ura bitirukko tairam, ale kueruk ale ko gue te kariimet suen biya nunga dia taukko tairam.”
MAR 10:46 Asele nuna Jericho taiman. Ale tom Jesus ko olekem arungu se kariimet biya ago wonong mu beteman ale aolak ilu se mu, kari bo motam sisira, Timaeus ko namar Bartimaeus, lage kinikan ko daigam baga se, manga mel ko kariimet nunga ngatangaruwakaso.
MAR 10:47 Se tom nu Jesus Nazareth kari mu taikaso se ko den ikiam, mu nu duap beteram ale aikaso, ale makaso, “Jesus, David ko Namar, ni gemang aisuko!” makaso.
MAR 10:48 Se kariimet saki nu ining tuikasan ale kutek maukko manarukasan, bare nu eng am sail karogo aikaso, “David ko Namar, ni gemang aisuko!” makaso.
MAR 10:49 Se Jesus tai sanamaram ale balam, “Aural se tairukko,” mam. Se nuna kari motam sisira mu manorman, “Gemang amilmil ago baresko! Jesus nika aruso.”
MAR 10:50 Se nu tairate noko guang due ko saparam, ale tingam barasam Jesus kote tairam.
MAR 10:51 Se Jesus nu maonam, “Nika gemang ani awuk ka bitirikko kuesam?” mam. Se kari motam sisira nu mam, “Kausa kari, ani loagarik ale sor arigekko angamang aniso,” mam.
MAR 10:52 Se Jesus nu maonam, “Namarko!” mam. “Nika gemang ningi nunguning te ningo arigem.” Se tairate la kari mu motam nungeram se sor arikaso. Ale nu Jesus kowom kaoram ale namakaso.
MAR 11:1 Se tom tai Jerusalem aratu se, giriman Bethphage se Bethany wonong, Duruk Olive te mu te arataman. Se Jesus ko olekem ilagala nunga maonam,
MAR 11:2 “Nina ilagala giral wonong nemeke ko aniso mu te namaral ale kasu nagu se, mu donkey kulak gotek bo kalo beteman se bagoso mu arigalko, donkey gotek mu kari bo me gi arigam, mena, kumik lilim biya bagoso. Ko mayang kutuwural ale ilak aningate tairalko.
MAR 11:3 Se kari bo nenenga isuok, 'Nina anape ko donkey kutuwusan a?' mauk, mu nina maonalko, 'Kari Biya ura te bitirukko balam se,' malko. 'Ura menaruk mu tairate bitiruk se peleruk tairukko,' malko.”
MAR 11:4 Se ilagala namaman donkey kulak bo kawam bo duap te lage kuringi kalo beteman se arigiman, ale kutuwuwaman,
MAR 11:5 se kari saki baga nunga isarman, “Nina anape ko donkey kutuwusan a?” maman.
MAR 11:6 Se nuna Jesus nunga maonam uwutata balman. Se kariari mu balman, “Mu terong,” maman.
MAR 11:7 Se nuna ilagala donkey mu taman ale Jesus kote ago taiman. Ale nunga guang saki kututuwu donkey awote awuman se Jesus araga te daigam.
MAR 11:8 Se kariimet suen biya nunga guang sang lage tuagu te muru muru karogo namakasan. Se saki pator gawa batutumu lage te murukasan.
MAR 11:9 Se kariimet saki Jesus ko gira namakasan se saki udagi taikasan mu suen la aikasan ale balukasan: “Hosiana!” “Marak se amilmil yawara awiriya Yawe nup te taiso mu kote kaparukko!”
MAR 11:10 “Amilmil yawara, ananga nainet David ko kingdom taiso mu te aniso!” “Hosiana! Kaem Kalel Biya!”
MAR 11:11 Se Jesus Jerusalem kasu naguram ale temple ningi namaram ale mel suen biya arigam gurugam. Bare sor maingkala baingam, se ko olekem 12 mu nongorak arataman Bethany namaman.
MAR 11:12 Ukiram se nuna Bethany wonong beteman aking peleman Jerusalem taikasan se Jesus na ko kueram.
MAR 11:13 Nu awar la tam fig bo gawa iru bitawaram se arigam, ale nunguning i bo karogo kaparuk agi wore arigokko pingi namaram. Nu nama aratam mu ko nunguning bo me arigam, bare gawa la arigam, mu awuk, tom mu tam fig te nunguning kaparukko tom nunguning iwita mena.
MAR 11:14 Se nu tam mu maonam, “Maraka namar se udagi kariimet bo ka nunguning me naukko!” mam. Ko olekem alo nu den balam mu nuna iki gilingiman.
MAR 11:15 Nuna nama Jerusalem arataman, se Jesus temple ningi kasu naguram ale kari dia gurugu se animan mu suen la nunga kaoram parusuwuram se matangi arataman. Ale nunga moni te guruga ko kuwim se, inangnang biton te diara guruga nunga kuwim mu gurungumu waram se koma geraga saparam.
MAR 11:16 Ale nunga mel tutuk gimon ale karogo lage temple ningi la namara ale komasang te arata mu me karomonko nunga maonam.
MAR 11:17 Ale nunga kasurukaso ale mam, “Kaem ko batoga iwita balam se aniso: ‘Aninga temple mu nuna balmon ali sor suen la ko kariimet nunga guranek ko kawam mamonko’. Bare nina guruguman ale ‘tere kari nunga kawam’ iwita ko betesan.”
MAR 11:18 Se priest bibiya, se law ko kausa kari nuna den umu ikiman, ale lage bo arigimon ale Jesus te momon se kuerukko wore ko loagakasan. Mu awuk, kariimet Jesus ko kausa yawara mu ko ninguru kuakasan borta ko nuna momon se kuerukko.
MAR 11:19 Worem kaparam ale sor baingam se nu ko olekem arungu Jerusalem beteman ale namaman.
MAR 11:20 Ukiram se tumongola nuna aking lage karoman nama se mu tam fig mu yager te duap beteram ale marakam tarigiwakaso mu arigiman.
MAR 11:21 Se Peter kuamin ares mam se Jesus maonam, “Kausa kari, arikko!” mam. “Tam fig ekelako ni den ikup tuem mu maraka saparam,” mam.
MAR 11:22 Se Jesus nunga maonam, “Nina Kaem ko nengemang ningi nunguning arukko!
MAR 11:23 Ani nunguningta ninga manorsam, awiriya duruk imi manuk, ‘Ni bares ale gagi ningi nama dagulko,’ ma baluk, ale kuamin me namaruk tairuk ale gomang motam ningi balam uwutata ikikuawuruk mu, nu balam uwutata aratu tuokko.
MAR 11:24 Bore te se, ani iwita ninga manorsam, ni anapeya ko guranek te isa, mu gemang ningi nunguning te ni maingkala taem iwita ikiko, se mu uwutata aratukko.
MAR 11:25 “Ale tom sanamir ale guranek bitarko mu, awiriya ni nu ilak memek agi mu ko memek siwu tuiko, asele nika Niet duruk wonong te bagoso mu nika memek siwu kisokko.”
MAR 11:26 
MAR 11:27 Nuna aking Jerusalem peleman namaman, ale Jesus temple ko por ningi geraga dalelawaram se priest bibiya, se law ko kausa kari, se kari bibiya kote taiman ale isarman,
MAR 11:28 “Awiri ura ko nup se ko sokel ni kisam se ni te ura mel suen biya imi betesam? Awiri aing au ni kisam?” maman.
MAR 11:29 Se Jesus nunga maonam, “Ani betela isa bo ningarik se nina koma balu aisal, asele awiriya ani ura ko nup se ko sokel aisam se te ura imi betesam mu ninga manikko,” mam.
MAR 11:30 “Ario, John ko anuwa marak mu duruk wonong te tairam agi ali kari kote tairam e? Balal se ikiekko!” mam.
MAR 11:31 Se nuna nongota nunumi karogo balu guruguman ale maman, “Ana balnak ‘Duruk wonong te,’ manak, mu nu baluk, ‘Se awuk se nina John ko me nengemang ningi nunguning aram?’ ma balukko.
MAR 11:32 Bare ana balnak, ‘Ali kari kote,’ manakko mu me terong.” Nuna uwuta balmonko mu kariimet nunga nguangakasan, mu awuk, kariimet suen biya balukasan John mu prophet bo makasan.
MAR 11:33 Buta se nuna Jesus ko den koma balman, “Ana me ko ikisan,” maman. Se Jesus nunga maonam, “Buta se ani betela kari awiriya ura ko nup se ko sokel aisam mu me balik se nina ikialko,” mam.
MAR 12:1 Asele Jesus den pangan saki nunga manarukaso. “Kari bo ko waen ningam aguwam. Nu ko kar kaolam, waen nunguning te ira kalakumura ko kuwim bo nungam, ale pitang kari te loagarukko kawam gotek bo kalel biya kaolam. Asele nu ningam mu kari sang nuguting te beteram, nuna te ura to se manga nunguru se bagamonko beteram. Ale nu kota mu sor awar bo te namaram.
MAR 12:2 “Se waen nunguning gia ko tom tai aratam mu nu ko ura kari bo maonam se kari ningam bitaruwaman mu nongote namaram, waen nunguning saki gi tumon se karogo tai nu tuokko.
MAR 12:3 Bare nuna ura kari mu iluman moa maguwuman, ale karoman, se ipi peleram namaram.
MAR 12:4 Se akingtala ura kari bo tala beteram se namaram, mu betelatala, nuna iluman ale supuling pagorman ale memek te beteman.
MAR 12:5 Se akingtala ura kari bo beteram se namaram, umutang mu moman se kueram. Betela betela makaso, se saki namakasan mu am nunga moa maguwukasan, ale saki nunga moakasan se kuakasan.
MAR 12:6 “Se kari nukum kaola suanta diram, mu noko namar nunguning noko gomang motam. Nu nukum kitira beteram se namakaso se mam, ‘Aninga namar namaruk mu asele kuring ikimonko,’ mam.
MAR 12:7 “Bare kari ningam bitaruwaman mu arigiman ale nunumi manarukasan, ‘Arigalko! Imitang maingte nuet ko mel suen biya bowa tugumokko. Tairalko! Monak se kueruk se ko mel suen la mu ana kotam awunakko!’ maman.
MAR 12:8 Ale iluman moman se kueram, se kumik guang mu ningam ko kar buring ko sapaman.”
MAR 12:9 Jesus buta balam asele nunga isuam, “Se nina awuk ikisan, waen ningam ko kotam mu awuk bitiruk i? Mu nu tairuk waen ningam ko bitua kari suen la nunga moruk se kua sapamonko. Se ningam mu kari saki nuguting te bitirukko.
MAR 12:10 Nina den imi Kaem ko batoga ningi aniso mu katir kausan agi mena e? ‘Kawam te kaola ko manga bo, kawam kaola kari alo ari meman, bare mu manga borta aitak kawam giwoso.
MAR 12:11 Kari Biya mel imi beteram, se ana arigiman mu yawarakala, se ko amilmilasan!’ ”
MAR 12:12 Se nuna Jesus ilumonko lage kupukasan, mu awuk, nuna ikiman, nu nuna ta nunga atumukiram ale den pangan umu balam. Bare nuna kariimet nunga nguangaman, ale nu beteman ale nama gilingiman.
MAR 12:13 Udagi te nuna Pharisee kari saki, se Herod ko kari saki ago nunga manorman se Jesus den i bo balu paguwurok se te ilumonko taiman.
MAR 12:14 Ale maman, “Kausa kari, ana ikisan ni munak se munan diram la karo tua ko kari. Ni ali kari bo ko me soror masam, se ali kari bo ni me ka balawu saposo, mena. Ni Kaem ko munan am diram la kariimet nunga kasursam. Buta se ni awuk ikisam, Caesar takis tuata mu terong agi memek?
MAR 12:15 Ana takis manga dianak agi mena ko e?” Bare Jesus nononga kawel mu ikiam, ale nunga maonam, “Nina anape ko ani te aga iluwalko isa kawel aisisan a? Manga silver bo ago tairal se arigekko,” mam.
MAR 12:16 Se nuna manga bo ago tai tuman, se nu tam ale nunga isuam, “Manga kumik te mu awiri ko dora se ko nup aniso ya?” mam. Se nuna balman, “Caesar ko,” maman.
MAR 12:17 Se Jesus nunga maonam, “Buta mu Caesar ko mel mu eng Caesar tual, ale Kaem ko mel mu eng Kaem tualko.” Se nuna noko den mu ikiman ale pitigiman.
MAR 12:18 Se Sadducee kari alo, nunga ikia biya bo mu, nuna balsan kari kueso mu me barasukko masan, mu Jesus kote taiman ale isarman,
MAR 12:19 “Kausa kari,” maman, “Moses munan den bo iwita bataguru nangaram: Kari bo imet taso ale kuriang mena kueso, mu noko uria bo ko imet gerewa mu am tauk, se ko laun kueram mu ko kuriang ilu tuokko, mam.
MAR 12:20 Buta se launuria 7 bagaman. Se kari laun mu imet tam ale nuwus ilak baga kuriang mena kueram.
MAR 12:21 Se ko kowom kaora kari uria 2 mu imet gerewa umu aking tam, bare betela kuriang mena baga nu kueram. Se aking nunga nogowom kaora 3 mu akingtala imet gerewa mu tam.
MAR 12:22 Nu betela am koma suanta baga kueram, se uwutatala kari uria 4 se 5 se 6 mu kiwem koma suanta tala nungumik te aratam, se uria 7 nukum kopa mu betela ko launari nunga imet gerewa mu ilak no turutuwu kuriang mena am kueram tala. Asele udagi imet mu kueram.
MAR 12:23 Buta se tom nukum te, kariimet kuera mu barasamonko tom te, mu imet umu kari 7 nongorak nam ewere te se, kari awuk mu noko kuari nunguning ko ilak sanamarukko?”
MAR 12:24 Se Jesus nunga maonam, “Nina paguwuwasan, mu awuk, nina Den ko me ikisan ale Kaem ko sokel ko me ikisan tala.
MAR 12:25 Tom nukum te, kariimet kuera mu barasamon mu te, mu kari imet nunumi me gimon ale nuwus kuari iwita me bagamonko, mena. Bare nuna engel alo duruk wonong te bagasan wore iwita bagamonko.
MAR 12:26 “Bare kariimet kuera barasa ko den mu, awuk, nina Moses ko batoga te me kausan e, tom tama bo tam mayang tual gotek bo ningi kaniwaram tom mu te Kaem iwita Moses maonam, ‘Ani Abraham ko Kaem, se Isaac ko Kaem, se Jacob ko Kaem,’ mam, mu nina me kau ikisan e?
MAR 12:27 Nina ikialko, Kaem mu kariimet kuera nunga Kaem mena, bare kariimet marak bagara wore nunga Kaem. Buta se nina am supuman nunguningkiri!”
MAR 12:28 Se law ko kausa kari bo tairam, ale nuna den tagikasan mu ikiam. Ale Jesus den koma yawarakala balu nungaram mu ikiam, ale Jesus isuam, “Law den suen la ningi law awuk mu gira nunguning aniso?” mam.
MAR 12:29 Se Jesus mam, “Law den gira nunguningkiri mu iwita: ‘O Israel, Kari Biya nenenga Kaem mu nu kota suanta Kari Biya.
MAR 12:30 Buta se, ‘Kari Biya nika Kaem mu gemang motam lilim la te, ka dera lilim la te, ka ikia lilim la te, se ka sokel lilim la te kua tuiko.’
MAR 12:31 Se ko atumukira mu: ‘Ni keta nimi ko kuesam iwitatala ka tiran bo kua tuiko.’ Munan ilagala imitang mu munan suen biya nunga gira nunguningkiri.”
MAR 12:32 Se kausa kari mu mam, “Kausa kari, ni isa koma am yawarakala balem. Ni diram balem, Kaem mu kota suanta nu Kaem se bo bo mena.
MAR 12:33 Se gemang motam lilim la te, ka ikia nunguning lilim la te, ka sokel lilim la te, kua tui ale keta nimi ko kuesam iwitatala ka tiran bo ko kuarko. Imitang munan gira nunguningkiri se tama bita tuata ko munan suen la nunga kiaram.”
MAR 12:34 Se Jesus arigam nu isa koma sinar ago yawarakala balam, mu nu kari umu maonam, “Ni Kaem ko kingdom ningi nama nagurko pingita bagasam,” mam. Se tom umu te kaparam namaram mu kariimet isa bo isarmonko miakasan.
MAR 12:35 Se Jesus temple ningi kariimet den nunga kasuruwa, iwita isam: “Law den ko kausa kari awuk se balsan Kristus mu David ko namar ma balsan?
MAR 12:36 David kota Bur Laili ko sokel te iwita balu paogam: “ ‘Yawe aninga Kari Biya iwita maonam: Ni kuwim nup ago agiting sengam mu te bager se, ani nika kari memek mu nunga menawu siwik duap ningi nunga awurekko, mam.’ ”
MAR 12:37 “Se David mu nu auram noko Kari Biya mam. Se awuk ta nu aking balnak nu David ko namar manakko?” Se kariimet biya mu noko den umu nongomang barasa amilmil ago ikikasan.
MAR 12:38 Se Jesus kariimet den nunga kasuru se mu makaso, “Nina law ko kausa kari nunga sinar talko! Nuna guang maiya maiya katamon ale diara guruga kuwim bibiya te geragamon se kariimet amilmil den nunga manarmonko kua gilingisan.
MAR 12:39 Ale synagogue ningi mu daiga kuwim nup ago gira nunguningkiri wore te dagimonko kuesan, ale inang biya betera ko kam te mu betela kuwim nup ago mu te la dagimonko kuesan.
MAR 12:40 Nuna imet gerewa nugari kueman wore nunga kulursan ale kawel te nononga kawam melmasak tere gisan. Ale kariimet te nungarkamonko guranek kopa maiya biya betesan. Kari uwuta mu nuna koma memek biyala nunguningkiri tamonko.”
MAR 12:41 Jesus temple ningi manga te betera ko tawir duap te daigam baga se, kariimet temple ko manga bitakasan wore nungarkiwakaso. Se kariimet nungumik mel ago mu suen biya taikasan ale manga biya tala bitakasan.
MAR 12:42 Bare imet gerewa bo, kumik mel mena, mu tairam manga penny bilik ilagala beteram, ko ariga 2 toea iwita, mu beteram.
MAR 12:43 Se Jesus ko olekem nunga auram se kote taiman se nunga maonam, “Ani nunguningta ninga manorsam, imet gerewa kumik mel mena mu ko kuting munan manga beteram mu manga aromemek, kariimet suen biya nunga manga beteman mu kia saparam.
MAR 12:44 Nuna suen la nunga manga suen biya ningi sang la karogo tai awuman. Bare imet umu kumik mel mena ningi, katirta gotek udagi numi te sangukko mu lilim la ago tai beteram.”
MAR 13:1 Jesus temple beteram aratuwaram se noko olekem bo nu maonam, “Kausa kari, arikko! Temple kawam imi yawarakala kaloman! Manga bibiya wore te kaloman!”
MAR 13:2 Se Jesus mam, “Ni temple kawam arigisam imi mu udagi te parusuwumonko. Se manga bo ta numi awote gek am aniso iwita me anirukko, mena, mu suen la pakaku warmon se kapa saparukko,” mam.
MAR 13:3 Jesus namaram Duruk Olive te dagiwaram. Duruk Olive mu gamung koma saki te se temple mu koma saki te. Se Peter, James, John se Andrew nukote taiman ale yumura la isarman,
MAR 13:4 “Tom amaruya te mel imi aratukko mu nanga manaruko terong i? Ale kausa awuk mu ariginak ale tom ni balem mu tai aratam bo manakko?” maman.
MAR 13:5 Se Jesus nunga maonam, “Ninga kulurmon mu ko ninguru sinar talko!
MAR 13:6 Kasik biya taimon ale aninga aip te nunumi balmon, ‘Anigita Kristus,’ mamon, ale kariimet suen biya nunga kulurmonko.
MAR 13:7 Tom nina kager den ikial ale ko den nirung ikialko, mu nina mu ko me biririkaralko. Mel singir biya imi aratukko, bare tom nukum me tai arataso, aitak.
MAR 13:8 Sor bo, sor bo ilak agi kingdom bo, kingdom bo ilak kagerarukko. Se sor saki te wanara bibiya kaparukko, se karak biya wonong saki nunga morukko. Mel suen la imi mu imet kuriang iluwokko se kumik yaman ikia duap beteso wore iwitakowo.
MAR 13:9 “Buta se nina sinar ago la bagaralko. Ninga ilumon ale supuling nuguting te synagogue ningi den te ninga betemon ale te ninga momonko. Nina ani ago ko, kari dom bibiya se king arika nomokete ninga awumon ale ani ago ko ninga isarmon se balalko.
MAR 13:10 Bare den gilalong mu sor suen la te girok nama saparuk asele ko.
MAR 13:11 Se tom nuna ninga ilumon ale munak te ninga betemon, mu nina anapeya balalko mu ko me giral ale ikia to se lagaralko, mena. Anapeya den nigiring te taiso umutang balalko, mu awuk, mu nina nengeta me munakawasan, mena, mu Bur Laili munakawoso.
MAR 13:12 “Kari launuria mateng lage te nunumi betemonko. Se kuriang nuet mu ko kuriang uwutatala bitirukko. Se kuriang betelatala nunga nonet nunam alo mu nongorak betemon kaumon ale mateng lage te nunga betemonko.
MAR 13:13 Se kariimet suen la mu ani ago ko memek se nina ningarki maguwumonko. Bare awiriya sokel ago la sanami se lagaruk nama ko nukum te mu, daiga bagara ningo pempem aniso mu arigokko.
MAR 13:14 “Se maingte nina mel memek nunguningkiri bo nu te me bagarukko mu te bangaru betemon se arigalko. Awiriya den imi kaurok mu ninguru ko ikia taukko. Se kariimet Judea sor te bagasan mu nagumon duruk duap ningi tarigi sapamonko.
MAR 13:15 Se awiriya ko kawam gul te bagoso agi mu, nu kaparuk ko melmasak kawam ningi aniso mu giokko me ikia taukko.
MAR 13:16 Se awiriya ko ningam te bagoso agi mu, nu peleruk ko guang bo taukko ikia me taukko tala.
MAR 13:17 Se imet nutagu ago se imet kuriang amin tui se anira, mu tom mu nononga tom bo ningo mena ko, memek biya.
MAR 13:18 Ikup imi daula marir tom te aratuk bore ko, ko guranek beteralko.
MAR 13:19 Mu awuk, tom mu te ko ikup aratukko mu am memek biya nunguningkiri, tom Kaem ali se mel singir biya nungokko duap beteram tom te, ikup bo uwuta me aratam tai aitak bare aratukko, ale udagi aking ikup bo uwuta me aratukko.
MAR 13:20 “Bare Kari Biya tom memek mu me tukunang awurok mu, kariimet bo marak me bagarukko, suen biya kuemon parangamonko. Bare nu ko kariimet noko ma balam mu nunga ningo ko, tom tukunang awurokko.
MAR 13:21 Se tom mu te bo baluk, ‘Arigalko, Kristus iweya,’ mauk, agi bo baluk, ‘Arigalko, Kristus uwa,’ mauk, bare nina kawel mu ko me nengemang ningi nunguning arukko.
MAR 13:22 Mu awuk, Kristus buawen, se prophet kawel suen biya aratamon, ale kariimet te nongomang kulukurmonko miracle se kausa suen biya tala betemonko. Ale te kariimet biya se kariimet Kaem noko ma nunga balam mu ago la nunga kulurmon ale nunga gimon agi, wore ko karogo kaemonko.
MAR 13:23 Buta se nina sinar ago bagaralko. Tom umu me tai arataso la, ani girem ale tom umu ko ikup suen la ninga manorsam.
MAR 13:24 “Se ikup yaman mu ko tom menaruk mu, ‘Worem motam tiromorom paguk, se sige me nikim kaparuk,
MAR 13:25 se baras mu kutukutuk mamon kapamonko. Se mel aora aora taiti kuali anisan mu uririkimonko.’
MAR 13:26 “Asele tom mu te kariimet Kari ko Namar taiti nuwi ningi nikim biya sokel ago tai kapawuruk se arigimonko.
MAR 13:27 Se nu ko engel alo nunga bitiruk se sor suen biya te namamon geragamon, ale ko kariimet maingkala noko ma nunga balam mu nunga gi gi arungak taimon ale nunga bolala awumonko.
MAR 13:28 “Ario, nina aitak tam fig te kausa sang ari ikialko: Tom tam fig ko kower awote gurek gawa iru diruwuso mu nina umu te ko ikisan, nunguning kaparukko tom pingi aram masan.
MAR 13:29 Koma suanta tala, nina mel ani ko ninga manem imi suen la aratamon se arigal mu, nina te ikial, tom pingi aram ale nangimik aram malko.
MAR 13:30 Ani nunguningta ninga manorsam, tom imi ko kariimet gue mu me kuemon la, mel imi suen la aratu saparukko.
MAR 13:31 Taiti se ali mu mena namaruk, bare aninga den mu me ta menarukkowo.
MAR 13:32 “Bare kariimet bo ko day tom umu, se ko worem motam nunguning, te mel suen la imi aratukko mu me ikiso. Engel alo duruk wonong te ta wore me ikisan tala. Se Namar betela me ikiso tala. Mu Nuet kota diram day tom mu ko ikiwoso.
MAR 13:33 Se nina ninguru sinar ago bagaralko! Mu awuk, tom mu amaruya aratukko mu nina me ikisan.
MAR 13:34 Se den mu ko nunguning te ikialko mu iwita: Kari bo sor bo awar mu te namarukko se noko kawam ko ura kariimet nuguting te beteram, ale ura nomoke nomoke balu balu nungaram. Ale kari lage kuring bituokko mu maonam, ‘Ni lage kuring bitaru ale loaga se bager se ani pelerik tairikko,’ ma balam.
MAR 13:35 “Bore ko se, nina sinar ago loaga se bagaralko! Mu awuk, kawam ko kotam amaruya tairukko mu nina me ikisan. Nu tirom bainga ningi tairuk agi, uriluan agi, tarak niarukko tom ago agi, ukirok turomola agi, mu nina me ko ikisan.
MAR 13:36 Se nu tairate tairuk ale nina aniwaral se ningarkuk bore ko sinar ago bagaralko.
MAR 13:37 Den ani ninga manorsam imi mu kariimet suen la nunga manorsam, ‘Loaga se bagaralko!’ ”
MAR 14:1 Day tom ilagala aniso imi buring ko mu Passover ko tom biya se Bread Yeast Mena Nana ko tom tai aratukko, se priest bibiya, se law ko kausa kari alo mu nunga kawel munan sang te Jesus ilumon ale momon se kuerukko loagakasan.
MAR 14:2 “Bare ana mel imi Passover ko tom ningi me betenakko, mu awuk, kariimet ningi kager biya barasuk bore ko,” maman.
MAR 14:3 Se Jesus Bethany wonong te kari bo kuera kumik laira posara ago bare aitak menaram, Simon i masan, wore ko kawam te na nowaram se imet bo oil siring yawara mu yu kuting manga alabaster te nungurman mu ningi giam ago tairam, ale kuring duap kau kulukam ale Jesus supuling te waram. Oil mu tam bo “nard” masan mu ko yager te nungursan se manga biya te diasan.
MAR 14:4 Se kari saki umu te baga munan umu arigiman ale nongomang magaram se nunumi manarukasan, “Anape ko oil owore am waru te kolasan?
MAR 14:5 Oil yawara sumu manga biya 300 silver manga ko awote te diara ale ko manga mu kariimet kituwura guat nungara ko koma wore,” maman. Ale nuna nongomang maga se imet mu manorman.
MAR 14:6 Bare Jesus nunga maonam, “Beteralko! Nina anape ko nu gomang ikup tusan a? Nu munan yawara nunguningkiri wore ani angimik te beteram.
MAR 14:7 Kariimet kituwura guat mu nengerak pempem baga lagamonko, se nina nunga sangaru lagaralko. Bare ani mu nengerak me baga lagarikko.
MAR 14:8 Munan imi nu bitirukko terong se beteram. Ani me aga mutim tugusan la, nu giram ale mutim ningi namarikko oil te angimik guang nunguru beteram.
MAR 14:9 Ani nunguningta ninga manorsam, sor koma suen la te den gilalong balu se mu, munan imet imi beteram mu agotala ko balmon se ko iki gurugu se lagamonko.”
MAR 14:10 Asele olekem 12 mu nunga bo, Judas Iscariot, mu priest bibiya nongote namaram ale Jesus nuna nuguting te bitirukko mu ko nunga maonam.
MAR 14:11 Se nuna ko ninguru amilmilaman, ale manga nu tumonko balman. Se nu lage kuring bo Jesus memek nuguting te bitirukko wore ko sinar la bagakaso.
MAR 14:12 Bread Yeast Mena Nana, ko day tom 1 mu te, se nononga munan te mu Passover ko sipsip gotektek nunga momon ale tama betemonko tom, mu te Jesus ko olekem nu isarman, “Nika gemang ana aparete namanak ale Passover ko inang nunguru buranganak se noko ya?” maman.
MAR 14:13 Se nu ko olekem ilagala nunga balam ale mam, “Nina ilagala giral wonong biya ningi kasu nagural ale kari bo yu kuting ago giok ale tai ningarkuk, umutang mu kowom kaoralko.
MAR 14:14 Ale kawam nu ningi kasu nagurok mu ko kotam aninga den imi maonalko, 'Kausa kari iwita nika isarnakko balam: Daup ko galung awuk wore ani aga olekem arungak Passover inang te nanakko?'
MAR 14:15 Se nu kuwim biya bo kualala nunguru beteman se ko daiga kuwim terong la, mu ninga kausok se arigalko. Ale kuwim umu te anananga na yu nunguru se bagaralko,” mam.
MAR 14:16 Se olekem ilagala mu namaman, nama Jerusalem arataman, ale mel suen la Jesus te nunga maonam uwutatala aratu saparam se eng te Passover na nunguru burangi beteman.
MAR 14:17 Se sor baingam tairam mu Jesus olekem 12 mu nongorak tairam.
MAR 14:18 Ale tom nuna dagiman na nowa se nu nunga maonam, “Ani nunguningta ninga manorsam, nenenga ningi kari bo ani memek te aga bitirukkowo. Nu ani agarak na nowoso imitang.”
MAR 14:19 Se nuna ninguru nongomang batagakaso, se suan suan nu isarukasan, “Ni aninga iki se me balsam agila?” makasan.
MAR 14:20 Se Jesus nunga maonam, “Mena, mu 12 wore ninga ningi bo,” mam. “Nu ani agarak bread kumin ningi mituwu mituwu nowoso borta.
MAR 14:21 Kari ko Namar mu batoga te ko balam uwutata kumik te aratukko. Bare kakirip Kari ko Namar mu memek te beteso mu am bote ko! Nu ali imi te me bilangaram le mu, am ningo nunguningkiri le.”
MAR 14:22 Nuna na nowaman se Jesus bread tam Kaem amilmil tuam, ale paogam, ale ko olekem nungaru se mam, “Tal ale nalko; imi aninga angimik nunguning.”
MAR 14:23 Ale aking waen bagun ago mu tam, Kaem amilmil tuam, ale nungaram, se nuna suen biya waen mu naman.
MAR 14:24 Se nunga maonam, “Simi aninga angimik gue, borta te Kaem ko kariimet nongorak numi gomang suan awurokko balam, se gue mu kariimet suen biya nogo ko kaparam.
MAR 14:25 Ani nunguningta ninga manorsam, ani udagi waen muguri ko yu imi me naik nama, Kaem ko kingdom ningi asele aking iru naikkowo.”
MAR 14:26 Ale wur bo ilu sapaman, ale arataman Duruk Olive te namaman.
MAR 14:27 Se Jesus nunga maonam, “Nina suen la parasaral ale nagu saparalkowo. Ikialko! Batoga bo te iwita baluwoso: ‘Ani bitua kari bataguru saparik se dagulok se sipsip suen la parasamon ale nagu sapamonko.’
MAR 14:28 Bare kam ani kuera mutim bitirik ale barasik mu, ani girek Galilee sor te namarik bagarik se tai agarkalko.”
MAR 14:29 Se Peter mam, “Suen la nagu sapamon agi, bare ani mu mena kowo.”
MAR 14:30 Se Jesus Peter maonam, “Ani nunguningta nika manorsam, aitakta tirom imitang te tarak tom ilagala ko me niaruk la, ni nimi duap saguwur ale tom ilagala suan ko balu, ni ani me aga ikisam ma balukowo.”
MAR 14:31 Bare Peter den koma aora biya tala balukaso, “Ani aimi duap me saguwurikko, mena, ani am ni kerak kuerikko,” mam. Se olekem alo suen la den koma suantala balman.
MAR 14:32 Nuna nama sor kuwim bo ko nup Gethsemane masan mu te arataman, se Jesus ko olekem alo nunga maonam, “Iwita dagi sagaral se ani guranek bitirikko,” mam.
MAR 14:33 Ale nu Peter, James, John nunga giam se ilak namaman. Nu ikup biya nunguningkiri iram, se ikia ninguru moakaso, ale gomang kumik ikuwa saparam.
MAR 14:34 Se nu nunga maonam, “Ani angamang bataga ninguru aga ira saparam, se am kuerikko iwita ikisam. Nina iwita baga se sinar la bagaralko,” mam.
MAR 14:35 Ale nu katir aolak ilu namaram ale ali awote dagulam ale guranek bita se balukaso, aguwa mu tom memek umu am nu kia kaparukko mu ko balukaso.
MAR 14:36 “Ba, aninga Ba,” makaso, “ni mel suen biya bitarko mu am terong la. Ikup memek ani ago ko, yu bagun ago iwita taiwoso ewere, kutuwu saparko. Bare mena, bo la namarukko, aninga angamang me karo tuiko, mena, ni nika ikia gemang la karo tuiko,” mam.
MAR 14:37 Ale peleram ko olekem ilagala suan umu nongote namaram mu aniwaman se nungarkam. Ale Peter isuam, “Simon, ni aniwasam e? Ni anira bitar ale hour suanta ko iwita marak bagerko terong agi awuk?
MAR 14:38 Sinar la baga se guranek bita se bagaral se, ira ariga taiso mu me ninga saparuk se dagulalko. Nenenga nedera, marak mu uwutata ko gomang aniso, bare ninga ningimik sokel mena.”
MAR 14:39 Ale akingtala peleram namaram ale maingkala guranek beteram uwutatala aking guranek beteram.
MAR 14:40 Ale akingtala peleram tairam mu ko olekem nomotam ikuwaram se akingtala aniwaman se nungarkam. Se nuna den bo nu manarmonko mena.
MAR 14:41 Se nu akingtala namaram ale guranek beteram, ale peleram tairam mu nuna aking tala aniwaman se nungarkam, ale balam, “Au! agi am ani se neneman sapawasan e? Mu terong mam! Arigalko, tom aram, se Kari ko Namar kari memek nuguting te betemonko.
MAR 14:42 Barasal se namanakko! Kari ani memek te aga bitirukko mu taiso!” mam.
MAR 14:43 Nu uwuta baluwaram mu, Judas, ko olekem 12 mu nunga bo, mu tai aratam. Priest bibiya, se law ko kausa kari bibiya, se kari supuling bibiya alo balman se kager kari motam biya mu baenat se saenang mel giman ale nu ilak taiman.
MAR 14:44 Judas nu maingkala aguwaya bitirukko mu nunga kiti gurugam, “Ani kakirip iluwek ale musuk tuek, mu nina kakirip borta ilu taliparalko, ale bitua aora biya bowa ningi ilak namaralko.”
MAR 14:45 Ale dirmam Jesus kote namaram ale, “Kausa kari!” ma se, iluwam ale musuk tuam.
MAR 14:46 Se kari Judas ilak taiman mu kasuman Jesus iluman ale talipaman.
MAR 14:47 Se olekem bo ko baenat woyam ale priest supuling ko ura kari bo ko dogowa bataguru saparam.
MAR 14:48 Se Jesus nunga isuam, “Ani tere daong kari se nina aga iluwalko baenat saenang mel ago giman ale taiman e?
MAR 14:49 Tom suen biya ani temple ningi kariimet nunga kasurukasam, bare nina awuk se ani me aga ilukasan? Bare prophet girakala den balman wore ko nunguning te aratukko se mel imi iwitata arataso.”
MAR 14:50 Se umutang te olekem suen la nu beteman ale nagu sapaman.
MAR 14:51 Se kari kulak bo guang bilik la kataram ale Jesus kowom karowaram, mu agotala ilumonko negeman,
MAR 14:52 bare ko guang la kutuwuman se nu nunguning la naguram.
MAR 14:53 Se nuna Jesus ilak priest supuling mu kote ilak namaman. Se priest bibiya, se kari supuling bibiya, se law ko kausa kari suen la tai biguwuman.
MAR 14:54 Bare Peter ilak namakasan mu kowom kaoram awar nuam taiwakaso, ale priest supuling ko kawam ko por ningi kaparam, ale kawam bitua kari arungu daigam ale tama kowar gi se bagakaso.
MAR 14:55 Se kawam ningi mu priest bibiya, se Sanhedrin ko kari bibiya suen la, mu nuna kari saki Jesus den kawel te atumumon se ikimon ale te momon se kuerukko wore ko den ikiwakasan. Bare den bo me arigiman.
MAR 14:56 Kari suen biya barasukasan ale den kawel te Jesus atumukasan, bare nunga den koma suanta mena, den ngual ngual balukasan.
MAR 14:57 Asele kari saki barasaman den kawel iwita Jesus te atumukasan:
MAR 14:58 “Nu iwita balam se ana ikiman, ‘Ani,’ mam, ‘temple imi kari nuguting te kaloman wore parusuwurik ale aking tom ilagala suan te bo iru kalikkowo,’ makaso, ‘bare kari nuguting te kalosan iwita me kalikkowo,’ ma balukaso se ana ikiman,” makasan.
MAR 14:59 Bare nononga den balukasan bare betela koma suanta la mena.
MAR 14:60 Se priest supuling mu nuna suen la nongoma te barasu sanamaram, ale Jesus isuam, “Ni kimik ko den balsan ewere awuk, koma me baluko e? Se den ito kari imi ni kimik ko balsan imi?”
MAR 14:61 Bare Jesus am kutek mam, ale den koma bo me balam. Se priest supuling aking isa bo tuam, “Nigita Kristus, Kaem nup biya wore ko Namar, agi mena e?”
MAR 14:62 Se Jesus den koma balam, “Ani agata nu. Se ani ninga manorsam, nina Kari ko Namar mu Kaem Sokel Garagar mu ko kuting sengam mu te dagiwuruk se arigalko, ale aking peleruk taiti nuwi te taiwuruk se arigalko!”
MAR 14:63 Se priest supuling den umu ikiam ale kota ko guang iluwam barukam ale mam, “Ana udagi kari saki nunga arunak se taimon kumik ko den saki karogo me balmonko!
MAR 14:64 Nina ikiman, nu Kaem balu maguwuram! Se nina awuk balsan a?” Se nuna suen la Jesus ko iwita balman, “Nu memek ago, am kuerukko!” maman.
MAR 14:65 Se nunga ningi saki Jesus kumik kuali katingikasan. Ale ko motam mu guang biling te kaloman, ale moakasan ale isarukasan, “Awiriya nika moso mu nup baluko!” makasan. Se kawam bitua kari taman ale moakasan.
MAR 14:66 Se Peter kawam por ningi aliti bagaram. Se priest supuling ko ura imet bo tairam
MAR 14:67 ale Peter tama kowar giwaram se arigam, ale ninguru arigam ale mam, “Ni agotala Nazareth kari Jesus ilak geragakasam!” mam.
MAR 14:68 Bare Peter numi duap saguwuram ale balam, “Mena. Ani nika den balsam sumu me ko ikisam,” mam. Ale nu namaram por ko songkuring ago sanamiwaram se tarak niaram.
MAR 14:69 Se ura imet mu umu te aking arigam ale kari sang pingi sanamiwaman mu nunga manarukaso, “Kari imi nononga bo,” makaso.
MAR 14:70 Bare Peter akingtala numi duap saguwuram ale balam, “Mena!” mam. Se kam me maiyam, aking kari pingi sanamiwaman mu Peter manarukasan, “Ni me kawelerko! Ni noko bo tala! Mu awuk, ni Galilee kari!” makasan.
MAR 14:71 Se Peter den sail karogotala balam, “Ani kawelarik mu Kaem am ikup aisuokko. Nunguningta nunguningkiri, ani kari nina balsan sumu me ko ikisam,” mam.
MAR 14:72 Se tairatela tarak bo aking niaram. Se Peter den Jesus nu maonam umu kuamin te tairam: “Tarak me niaruk la, ni tom ilagala suan ko nimi duap saguwur ale ni ani me aga ikisam iwita ma baluko.” Se Peter den mu kuamin te tairam se ari ikiam ale ninguru niakaso.
MAR 15:1 Ukiram tumong biyala priest bibiya, se kari supuling, se law ko kausa kari, se Sanhedrin kari bibiya suen la mu nongomang suan awuman mu Jesus momon se kuerukko balman. Ale kuting kaloman, ale diruwuman ilak nama Pilate kuting te beteman.
MAR 15:2 Se Pilate Jesus isuam, “Ni Juda nunga king e?” mam. Se Jesus balam, “Se mu diram, ni balsam butata,” mam.
MAR 15:3 Se priest bibiya den suen biya te Jesus atumukasan.
MAR 15:4 Se Pilate aking nu isuam, “Ni ikiko, ni den suen biya te ka atumusam. Se ni awuk se den koma me balsam a?” mam.
MAR 15:5 Bare Jesus den koma bo me ta balu arigam, se Pilate ninguru tala ikia moakaso.
MAR 15:6 Rome ko munan bo mu, Passover tom taikaso mu kariimet nunga nongomang te talipara kari awiriya ko balukasan mu Pilate balukaso se nu talipara bitakaso ale aratukaso.
MAR 15:7 Se yia mu te kari bo nup Barabbas ko saki ago talipara ningi bagakasan. Nuna sor supuling ilak dun kopa iluman ale kager patawuman ale kari saki nunga moman se kua gilingiman.
MAR 15:8 Se kariimet tai Pilate kote biguwuman ale isarukasan, “Ni munan pempem betesam wore aitak aking bitarko,” makasan.
MAR 15:9 Se Pilate nunga isuam, “Nina ani Juda nunga king kutuwu ningarikko nengemang aniso e?” mam.
MAR 15:10 Mu nu mungkala ko ikiam, Jesus mu duap bo te mena, am nongomang memek te ilak tai nu kuting te bita gilingiman.
MAR 15:11 Bare priest bibiya kariimet nongomang atumuman ale nunga manarukasan, “Barabbas ko la Pilate maonal se kutuwu ningarukko,” makasan. Se nuna butata balukasan.
MAR 15:12 Se Pilate aking nunga isuam, “Se kari nina balsan Juda nunga king masan mu ani awuk bitirikko?”
MAR 15:13 Se nuna aikasan ale balukasan, “Tam kangono te tagiralko!” makasan.
MAR 15:14 Se Pilate nunga isuam, “Nu anape memek beteram?” mam. Bare nuna am sail karogo la balukasan, “Am tam kangono te tagiralko!” makasan.
MAR 15:15 Se Pilate kariimet nunga nuguring ko negeram ale Barabbas kutuwu nungaram. Ale balam se Jesus wip te moa gilingiman, asele tam kangono te tagimonko kager kari nuguting te beteram.
MAR 15:16 Se kager kari mu Jesus diruwuman ilak kawam biya mu ningi kager kari nunga bagara kuwim te ilak namaman, ale aiman se kager kari suen biyala taiman.
MAR 15:17 Ale nuna guang bo diriyam mu Jesus kataru tuman, ale mayang kore karogo mu taman, ale kitigat iwita nungurman ale supuling tuguman.
MAR 15:18 Asele den dolara iwita manarukasan, “O Juda nunga king, nup biya!” makasan.
MAR 15:19 Ale gira awom la tam bo king ko sikir iwita mu te supuling moakasan, kumik kuali katingikasan ale koma te nubugura kulukurukasan ale nup patawura ko tuaturum bitakasan.
MAR 15:20 Nuna dolara se alel munan umu bita sapaman ale guang diriyam mu kutuwu taman ale kota ko guang aking kataru tuman. Asele taman ale tam kangono te tagimonko ilak namakasan.
MAR 15:21 Se Cyrene kari bo, ko nup Simon, nu Alexander se Rufus nunga nonet, nu Jerusalem ningi namarukko taiwaram se arigiman ale Jesus ko tam kangono giokko iluman ale guguna tuman se giam ago namakaso.
MAR 15:22 Se nuna Jesus ilak kuwim bo ko nup Golgotha, ko nunguning mu “Supuling Sokel ko Sor” masan, mu te namaman.
MAR 15:23 Ale waen saki marasin myrrh masan mu karogo guruguman ale tuman, bare nu meram.
MAR 15:24 Se nuna Jesus tam kangono te tagi gilingiman. Ale ko guang kututuwu giman ale nunumi tumonko se ko kolara kola gilingikasan.
MAR 15:25 Nuna turomola 9 o'clock tam kangono te tagiman.
MAR 15:26 Se duap aguwaya se nu moman mu ko den mu iwita batagorman: IMI JUDA NUNGA KING.
MAR 15:27 Se tere daong kari ilagala karogo la tam kangono te nunga tagi gilingiman, bo Jesus kuting sengam ko, se bo ko kuting ngas ko.
MAR 15:28 
MAR 15:29 Se kariimet nama taikasan mu nuna ari se nusupuling sisuwuwakasan ale den dolara tuikasan, “Se! Ni temple parusuwur ale tom ilagala suan ningi aking iru kaloko balem,
MAR 15:30 buta keta nimi sangaru to ale tam kangono bitar ale kaparko!” makasan.
MAR 15:31 Se priest bibiya, se law ko kausa kari bibiya munan koma suanta te den dolara tuikasan ale nu te ikiokko nongota nunumi manarukasan ale balukasan, “Nu saki alo nunga sangarukaso, bare nu kota numi sangukko me terong!” makasan.
MAR 15:32 “Ewere Kristus e? Ewere Israel nunga King e? Buta agi mu, tam kangono bitiruk ale tai kaparuk se ana ariginak ale ko nangamang ningi nunguning arukko!” makasan. Se tere daong kari ilagala Jesus kumik duap te nunga tagiman mu nuna karogotala den dolara memek manarukasan.
MAR 15:33 Se worem motam tai dirmam, 12 o'clock, mu worem motam turom iluwam nama 3 o'clock, mu tiromorom ali lilim la iramuram.
MAR 15:34 Se 3 o'clock te mu Jesus biyala airam, “Eli, Eli, lema sabachthani?”, ko nunguning mu, “Aninga Kaem, aninga Kaem, ni awuk se biring gurugu aisem?”
MAR 15:35 Se kariimet saki pingi sanamiwaman mu ikiman ale balukasan, “Ikialko, nu Elijah aruso!” makasan.
MAR 15:36 Se bo naguram namaram ale mel bo tam ale waen aora mu ningi mituwuram, ale tam te ko kopa te atumam ale Jesus misikirokko garukam. “Me negeral se ana Elijah tairuk ale nu kutuwurok agi wore ariginakko,” mam.
MAR 15:37 Bare Jesus biyala nunguningkiri niaram ale dogotak kelagam se kueram.
MAR 15:38 Se temple ningi guang biya mu kualala barakam kapa kopa te paga ilagala aram.
MAR 15:39 Se Rome kager supuling bo tam kangono bituam ago bagaram mu nu Jesus biyala airam ale kueram se arigam ale nu balam, “Nunguningta, kari imi Kaem ko Namar!” mam.
MAR 15:40 Se imet saki mu awar nuam sanamaman ale ariwakasan. Nunga ningi mu Maria Magdalene, Maria bo tala nu James Joses ilak nunga nunam mu, se Salome.
MAR 15:41 Imet mu nuna tom Jesus Galilee bagakaso mu nuna kowom karo se inang mel te se saonga suen la te sangarukasan. Se imet saki agotala Galilee beteman ale Jesus ilak tai Jerusalem, mu nuna agotala Golgotha taiman ale ariwakasan.
MAR 15:42 Sabbath ko nunumi nunga burangara ko tom se day umutang menaso asele Sabbath tom taiso. Se day umutang ko bainga ningi,
MAR 15:43 Arimathea kari Joseph, nu Juda nunga supuling bo tala, Sanhedrin ningi nup ago, se nu agotala Kaem ko kingdom tairukko kimi bitawakaso, mu nguangara bo mena Pilate kote namaram ale Jesus kumik guang tam kangono te kutuwurok taukko isuam.
MAR 15:44 Se Pilate Jesus me kam la kueram mu ko den ikiam ale biririkaram, ale kager kari nunga supuling tam kangono bitaruwaram mu ko den beteram se tairam se nu Jesus kueram agi mu ko ninguru isuam.
MAR 15:45 Se kager supuling kuring te den ninguru ikiam, mu ko kumik guang Joseph tuam.
MAR 15:46 Se Joseph guang yawara bo siraram mu diaram, ale giam ago namaram, Jesus ko kumik guang kutuwuram, ale guang mu te kaolam, ale giam ago nama mutim biya bo manga ningi nunguru beteman mu ningi beteram, ale manga bo ikup mu gurugam ago tai kuring te baguram.
MAR 15:47 Se Maria Magdalene se Maria bo tala, nu Joses ko nuam, mu kuwim te mutim tuguman mu arigiman.
MAR 16:1 Sabbath ko tom menaram se tirom bainga ningi Maria Magdalene, se Maria bo tala nu James ko nuam, se Salome mu oil siring yawara bo diaman ale ago namamon Jesus ko kumik guang te sapamonko.
MAR 16:2 Ale ukiram tumong biyala, week ko day tom 1 mu te, worem motam diruwuwaram mu te la nuna ali motam te namaman.
MAR 16:3 Ale nama se mu nunumi manarukasan, “Ana awiri nanga sanguk ale manga mutim kuring te baguman mu gurugu due ko bitirukko ya?” makasan. Mu awuk, manga mu aromemek, nuna nongota gurugumonko me terong.
MAR 16:4 Bare nuna nama ali motam te loagaman mu manga aromemek mu maingkala gurugu due ko beteman se arigiman.
MAR 16:5 Ale mutim ningi kapaman mu engel bo, ko ariga kari kulak iwita, nu guang siraram maiya biya wore tugumam ale nu kuting koma sengam mu te daigam ale bagaram se arigiman, ale ninguru biririkaman, ale nguangakasan.
MAR 16:6 Se nu nunga maonam, “Nina me nguangaralko!” mam. “Ani ikisam, nina Jesus, Nazareth kari, nuna tam kangono te tagiman, wore arigalko taiman. Bare nu ewela me bagoso! Nu maingkala barasam! Arigalko, kuwim te beteman mu ipi aniso!
MAR 16:7 Bare nina namaral ale ko olekem suen la se Peter karogotala mu iwita nunga maonalko, nu giram Galilee namaram, se nuna Galilee namamon ale nu arigimonko, nu kota nunga maonam uwutata.”
MAR 16:8 Se imet mu nguangara ago se ikia parasaram, se mutim beteman arataman ale naguman namakasan. Ale lage te kariimet bo me manorman, mu awuk, nuna nguangakasan.
MAR 16:9 Jesus week ko day 1, ubou tumong biyala barasam. Ale nu Maria Magdalene kote giram aratam, imet bur memek 7 kumik ningi nuguta nunga kaoram wore.
MAR 16:10 Se imet umu namaram kariari Jesus ilak geragawara mu mo nia se bagaman mu nongote namaram, ale nunga maonam,
MAR 16:11 bare nuna Jesus marak bagoso se nu motam te arigam ko den mu ikiman mu me ko nongomang ningi nunguning akaso.
MAR 16:12 Udagi olekem ilagala Jerusalem beteman ale aolak iluman namawaman se Jesus koma kumik kaluwuram ale duap bo te nongote aratam arungu namakaso se arigiman.
MAR 16:13 Ale peleman namaman olekem sikina nunga manorman; bare nuna nononga den mu ko me nongomang ningi nunguning aram tala.
MAR 16:14 Udagi olekem 11 dagiman na nowaman se Jesus nongote aratam, ale nuna nongomang ningi nunguning mena wore ko ining nungaram. Ale kariimet saki nu barasam se arikasan ale balukasan bare nuna nongomang ningi me nunguning akaso wore ko nunga maonam.
MAR 16:15 Ale nunga maonam, “Ali sor lilim la te namaral ale den gilalong apural se kariimet suen la ikimonko.
MAR 16:16 Se awiriya ikiok ale gomang ningi nunguning aruk ale anuwa marak tauk, mu Kaem nu sangaru taukko. Bare awiriya ikiok ale gomang ningi me nunguning aruk, mu maga namarukko.
MAR 16:17 “Se kariimet ani ago ko nongomang ningi nunguning aruk, mu kausa imi betemon se arigalko: Aninga aip te bur memek nunga karomonko; aninga aip te nungamili geraguk se den duap duap iru te munakamonko;
MAR 16:18 aninga aip te mot memek daong nuguting te am ilumon, agi yu inang maguwumon ale nungarmon se namon, bare me kuemonko; ale aninga aip te nuguting kariimet kuera ikes ago mu nungumik te betemon ale guranek betemon se ningo arigimonko.”
MAR 16:19 Jesus, anananga Kari Biya, den suen la mu balu saparam mu barasam duruk wonong te nama tarigiram ale Kaem ko kuting sengam te dagiwoso.
MAR 16:20 Se olekem alo namaman ale sor suen biya te den apukasan, se Kari Biya nongorak baga se sokel nungarukaso. Ale noko den balukasan owore sokel tuokko kausa kilek se miracle suen la bitakaso se aratukaso.
LUK 1:1 Kari suen biya melmasak kariimet ningi wetang kapa namaram mu ko dugu duap diram la batagorman.
LUK 1:2 Mu awuk, kari saki tom mu te nomotam te arigiman ale den gilalong umu ko ura kari ko arataman, wore aking anananga manaru gilingiman.
LUK 1:3 Se ani betela mel umu ko duap te la se tai aitak mu ninguru kupem ale arigem, ale te aratu namaram mu iwita batagik ale ni dom kari Theophilus kisekko mu ikiem ningo se butata beterem,
LUK 1:4 se ni te mel suen la nika kasurman mu iki mu diram se nunguning la iwita ikiko.
LUK 1:5 Tom King Herod Judea sor bitaruwakaso, mu priest bo bagakaso, ko nup Zechariah. Nu priest motam bo, Abijah masan, mu ko priest bo. Noko nuwus Elizabeth mu Aaron ko gue te ko imet bo tala.
LUK 1:6 Nuna ilagala Kaem motam te diram bagakasan. Nuna Kari Biya ko den se kuring suen la karo tuikasan, memek bo mena.
LUK 1:7 Bare nuna ilagala mu kuriang mena. Mu awuk, Elizabeth nu kuin sisira, se kuriang bo me ilukaso, am laga nungumik garukaram.
LUK 1:8 Se tom bo priest motam Zechariah ningi bagakaso mu nunga ura tom, se Zechariah temple ningi Kaem ko priest ura bitakaso.
LUK 1:9 Priest nononga munan pempem te bitakasan mu te beteman ale Zechariah atumu kereman, se nu Kari Biya ko temple ningi namaruk, mel ningo tama bitiruk se siring yawara barasukko.
LUK 1:10 Se tama siring yawara betera ko tomaram se Zechariah temple ningi kasu naguram, se kariimet motam biya mu matangi guranek bitawakasan.
LUK 1:11 Se Kari Biya ko engel bo tama siring yawara te betera ko kuwim koma sengam mu te aratu sanamaram.
LUK 1:12 Se tom Zechariah nu arigam, mu biririkaram ale nguangakaso.
LUK 1:13 Bare engel nu maonam, “Zechariah, ni me nguangerko! Kaem nika guranek ikiam. Nika imet Elizabeth nika kuriang iluwok se ni ko nup bitar John i meko.
LUK 1:14 Nu ni ka gemang motam amilmil biyala kisok se ninguru neman nungeruk, se kariimet suen biya noko bilangara mu ko amilmilamonko,
LUK 1:15 mu awuk, nu Kari Biya motam te nup biya bagarukko. Nu waen se yu aora saki nungursan mu me ta naukko. Noko bilangara tom te la nu Bur Laili kumik karogo lilim bagarukko.
LUK 1:16 Nu Israel kariimet suen biya tala nongorak peleruk Kari Biya nononga Kaem kote nongorak tairukko.
LUK 1:17 Nu Elijah ko ura se bagara aolak sokel ago beteram iwitatala bita se, Kari Biya koma tata girok ura tauk nama sagarukko. Nu nunam nonet se nunga kuriang ago nongomang gurugok se nongomang suan bagamon se, den me karo tua alo mu nongomang gurugok se ikia sinar se ningo diram bagara ko kariimet bagamonko. Nu munan umu te Kari Biya ko taira mu ko kariimet nunga sinar awurok se sinar la bagamonko.”
LUK 1:18 Se Zechariah aking engel isuam, “Bare ani awuk ikiek mel ni balsam sumu nunguning iwita ikiekko? Ani kari garukara, se aninga imet mu agotala imet garukara.”
LUK 1:19 Bare engel mam, “Ani Gabriel, ani Kaem koma te sanamara ko kari, se nu kota balam se ani tairem ale den ningo imi ko ni kerak munakasam.
LUK 1:20 Buta se aitak mu ni kiring sisirok se papon te la munaker nama mel ani ka manem mu ko tom te nunguning kaparuk asele ko, mu awuk, ni aninga den imi ko gemang ningi me nunguning aram.”
LUK 1:21 Se kariimet matangi mu Zechariah ko kimi bita se nungamin yenakaso se balukasan, “Anape mel aratam se nu tom maiya biya temple ningi bagoso ya?” makasan.
LUK 1:22 Laga udagi aratam, bare nu arungu munakarukko me terong. Nu kuring sisiram, se papon te la arungu munakakaso. Mu te nuna ikiman nu temple ningi mel bo kilimik ta aratam se arigam.
LUK 1:23 Se udagi noko tom temple ningi ura taukko mu menaram mu nu ko wonong te peleram namaram.
LUK 1:24 Se baga udagi noko nuwus Elizabeth tuagu ago, se sige 5 iwita mu kawam ningi la bagaram.
LUK 1:25 Ale mam, “Kari Biya gomang aisam ale kilek yawara aninga angimik te beteram, ale ani kuriang mena se ko dolara agate aniram mu kutuwuram.”
LUK 1:26 Elizabeth tuagu ago bagaram ko sige six mu te, Kaem ko engel Gabriel maonam se Galilee sor te wonong Nazareth mu te namaram.
LUK 1:27 Ale imet itiwik samalet bo, David ko gue te kari kulak Joseph ilak naukko luan ilu beteman, mu kote namaram. Imet umu ko nup Maria, nu kari bo ilak katir me aniram.
LUK 1:28 Se engel nukote namaram ale maonam, “Amilmil yawara, ni ka ari ikiam! Kari Biya kerak bagoso,” mam.
LUK 1:29 Se Maria den mu ko ikia ninguru moakaso, se amilmil den owore ko ikia tokaso.
LUK 1:30 Bare engel maonam, “Maria, ni me nguangerko. Kaem ni ko ko gomang yawarakala.
LUK 1:31 Ni tagu aratuk se kuriang kari ilup ale ko nup bitar Jesus i meko.
LUK 1:32 Se nu nup biya bagaruk se nuna ko balmon Kaem Kalel Biya ko Namar mamonko. Se Kaem, nu Kari Biya, nu ko girigir David ko kuwim te bitiruk se king ko baga se,
LUK 1:33 pempem Jacob ko kariimet gue nunga bituokko; noko kingdom mu kumik menara mena,” mam.
LUK 1:34 Se Maria engel isuam, “Ani awuk atagu aratukko? Ani kari bo ilak me ani arigem,” mam.
LUK 1:35 Se engel nu maonam, “Kaem Kalel Biya ko Bur Laili mu ko nikim sokel nikate tairukko. Se kuriang laili bilangaruk mu ko balmon, Kaem ko Namar, ma balmonko.
LUK 1:36 Ni ikiko! Nika gue suan Elizabeth mu garuk ningi ta kuriang taukko; nu kuin sisira lagaram, bare aitak tuagu ago, ko sige 6.
LUK 1:37 Mu awuk, mel bo Kaem nu me bitirukko koma iwita mena, nu mu mel suen biya bitirukko terong la.”
LUK 1:38 Se Maria mam, “Ani Kari Biya ko ura imet. Se anapeya ani angimik te aratukko ni balem uwuta am aratukko,” mam. Se engel nu beteram ale namaram.
LUK 1:39 Se kam me maiyam, Maria barasam numi nungam mu biririkaram duruk sor Judea mu ko wonong bo te namaram ale
LUK 1:40 Zechariah ko kawam ningi kasu naguram ale Elizabeth amilmil tuam.
LUK 1:41 Se tom Elizabeth Maria ko amilmil den mu ikiam, mu kuriang nu tuagu ningi mu pitigiram ale tingmam. Se Kaem ko Bur Laili mu Elizabeth kumik ago lilimaram.
LUK 1:42 Se nu sail ago balam, “Imet suen la nunga ningi amilmil yawara nikate, se kuriang ni ilup mu marak amilmil nukote karogotala!
LUK 1:43 Bare ani awuk nunguningkiri se aninga Kari Biya ko nuam agate tairam!
LUK 1:44 Tom ani nika den amilmil ikiem mu, kuriang ani atagu ningi mu tingmam ale amilmilaram.
LUK 1:45 Se amilmil biya nikate anirukko, mu awuk, ni Kari Biya kiwem kimik te bitirukko mu butata aratukko maem ale ko gemang ningi nunguning aram!”
LUK 1:46 Se Maria balam, “Aninga ikia lilim la te Kari Biya ko nup patawusam,
LUK 1:47 ale aninga angamang motam Kaem, aninga Saonga Kari, mu ko amilmiloso,
LUK 1:48 mu awuk, ani noko ura dungan imet, aip mena, bare nu ani ago ko ningo beteram. Buta se aitak se udagi te ko kariimet suen la aninga balmon, Kaem amilmil yawara aisam ma balmonkowo.
LUK 1:49 Mu awuk, Kaem Sokel Garagar mu mel bibiya ani ago ko nungam. Noko nup mu laili!
LUK 1:50 Nu kariimet noko kuring bowa ningi bagasan mu gomang nungarso, kariimet gue girakala ko ta, aitak tom imi ko ta, se tom udagi am koma suanta tala.
LUK 1:51 Noko kuting te ura sokel ago bibiya beteram, ale nu kariimet nunga ikia nongomang ningi nunumi patawura ago mu nunga parusuwuram.
LUK 1:52 Nu bitua kari supuling bibiya mu nunga menawu nongorak kaparam, bare kariimet nunumi ago kapasan mu nunga patatuwu kualala nunga awuram.
LUK 1:53 Nu kariimet na ko kua lagaman mu mel ningo ningo nungaram, bare kariimet nungumik mel ago mu nuguting ipi nunga beteram se namaman.
LUK 1:54 Nu ko ura kari Israel saongam; nu anananga girigir Abraham se ko gue te mu gomang nangarukko mu ko den balam mu ko kuamin ares mam, se uwutata nanga beteram.”
LUK 1:56 Se Maria sige ilagala suan iwita Elizabeth ilak baga asele peleram ko wonong te namaram.
LUK 1:57 Se Elizabeth yusan taukko tom tai aragam, se nu kuriang kari iluwam.
LUK 1:58 Se ko bagara suan se ko gue suan Kari Biya gomang tuam se kuriang tam mu ikiman, ale nu ilak amilmilakasan.
LUK 1:59 Kuriang ko day tom 8 aram se kumik guang batagarmon ale ko nup mu nuet nup te Zechariah mamonko,
LUK 1:60 bare ko nuam balam, “Mena! Noko nup mu John,” mam.
LUK 1:61 Se nuna nu manorman, “Nika gue suan ningi bo ko nup suwuta me bagoso, mena,” maman.
LUK 1:62 Ale nuna papon te ko nuet, kuriang nup aguwaya bitirukko wore ko isarman.
LUK 1:63 Se nu mel bo te garekarukko wore ko balam se tuman se iwita batogam, “Noko nup mu John,” mu batogam, se nuna ninguru tengeman.
LUK 1:64 Ale tom mu te la nu kuring pagam se munakakaso ale Kaem nup patawukaso.
LUK 1:65 Se noko bagara suan kiwem mu arigiman ale ninguru tinga gilingiman. Se mel suen la umu ko den pagam, Judea ko duruk sor lilim iram.
LUK 1:66 Se kariimet den mu ikikasan mu ikia ninguru nunga moakaso se isakasan, “Se kuriang umu maingte kuriang awuk nunguningkiri bagarukko!” makasan. Mu awuk, nuna ikiman, Kari Biya ko sokel nu ilak kapetaram bagakaso.
LUK 1:67 Se Bur Laili kuriang ko nuet Zechariah kumik ago lilimaram se den iwita balu pagarukaso:
LUK 1:68 “Amilmil biya Kari Biya, Israel ko Kaem, kote namoso, mu awuk, nu tairam ale ko kariimet nunga saongam.
LUK 1:69 Nu ko ura kari David ko gue te anananga Sangaru Tata Kari bo balu nangaram;
LUK 1:70 nu girakala ko prophet alo nuguring te balam uwutata beteram.
LUK 1:71 Nu balam nu ana kager memek nuguting te nanga sangaru tauk, ale me nanga kuera alo mu nuguting te nanga bataguru taukko.
LUK 1:72 Nu uwuta beteram mu anananga girigir alo gomang nungaram, ale den nongorak kaolam mu me kuamili saparam.
LUK 1:73 Nu den sokel ago anananga girigir Abraham ilak kaolam ale bitirukko balam uwutata beteram:
LUK 1:74 nu ana kager memek nuguting te nanga sangaru tauk se ana guyak la nup patawu se,
LUK 1:75 nu motam te munan laili se ningo diram la te pempem la baganakko.”
LUK 1:76 Se Zechariah John ko iwita balam: “Se ni aninga kuriang, ni mu ka balmon Kaem Kalel Biya mu ko prophet ma ka balmonko, mu awuk, ni mu gir ale Kari Biya ko lage, te tairukko mu nunguru burangir
LUK 1:77 ale noko kariimet nunga sinar awur se, giris palagamon ale memek nubiring tumon, se nu nunga memek siwurok ale nunga sangaru taukko, mu nunga manaruko.
LUK 1:78 Mu awuk, Kaem ko gomang nangara ko munan yawara wore te se, duruk wonong ko nikim mu worem basu kam nanga ningi tairuk,
LUK 1:79 ale awiriya kuera mateng ko tiromorom nanga iram se kuakoyam dagi bagasan, mu nikim nangaruk ale lila te bagara ko lage mu nanga kausokko.”
LUK 1:80 Se kuriang John mu ali imi ko se kualala ko sokel ago la lagaram kari aram. Ale namaram ali sor garagarayam mu te baga laga, asele ko tom te diram Israel kariimet nomotam te numi wetang te beteram.
LUK 2:1 Tom mu te Caesar Augustus munan iru bo beteram se kariimet suen la Rome government nunga bitaruwara mu nunup gi sapamonko.
LUK 2:2 Kariimet nunup gia ko munan imi am ko iru nuam aratam, tom Quirinius, Syria sor ko governor bagaram se munan imi aratam.
LUK 2:3 Se kariimet suen la mu nunga wonong duap ko pila pila namakasan ale nunup nungurukasan.
LUK 2:4 Se Joseph agotala Nazareth wonong, Galilee sor te mu beteram ale Bethlehem, David ko wonong Judea sor te mu te nama tarigiram. Mu awuk, nu David ko gue te ko kari bo tala.
LUK 2:5 Se nu ko imet Maria, luan ilu beteman, se tuagu karogo, mu ilak nunup nungurmonko namaman.
LUK 2:6 Nuna umu te bagaman se kuriang bilangarukko tom kaparam,
LUK 2:7 se Maria ko kuriang gira, kuriang kari iluwam. Nu guang mel maiya maiya mu te kuriang kaolam, ale bulmakau nunga na nana ko tawir ningi beteram se aniwakaso, mu awuk, kuwim bo nuna te bagamonko mu mena, am kariimet karogo sisi saparam.
LUK 2:8 Koma mu te sipsip bitua kari saki tirom wonong buring ko nunga sipsip bitaru se bagakasan.
LUK 2:9 Se Kari Biya ko engel bo nongote aratam se Kari Biya ko nikim biya nunga taluru gurugam, se nuna ninguru nguangaman.
LUK 2:10 Bare engel nunga maonam, “Me nguangaralko! Ani den gilalong yawara ago nengete tairem, se den umu kariimet lilim amilmil nungarukko.
LUK 2:11 Aitakta David ko wonong ningi Saonga Kari nenenga ningi bilangaram, nu Kristus, nu Kari Biya.
LUK 2:12 Nina te arigal ale sinararalko mu: Nina kuriang mimili bo guang maiya maiya mu te ira kaloman ale bulmakau nunga tawir ningi beteman se aniwoso se arigalko.”
LUK 2:13 Se me kam la, Kaem ko engel motam biya taiman ale engel umu ilak Kaem nup patawukasan, ale balukasan:
LUK 2:14 “Nikim nup biya, Kaem kalel biya kote! Se ali lilim awote mu, lila yawara kariimet Kaem nunga amilmiloso mu nongote anirukko.”
LUK 2:15 Se tom engel nunga beteman ale duruk wonong te peleman namaman, mu sipsip bitua kari alo nunumi manarukasan, “Ario, ana Bethlehem namanak ale mel aratam se Kari Biya nanga kausam wore ariginakko,” maman.
LUK 2:16 Ale biririka namaman ale Maria se Joseph se kuriang bulmakau te na nana ko tawir ningi aniwaram se arigiman.
LUK 2:17 Asele namaman ale engel kuriang ko den nunga maonam mu balu balu geragakasan.
LUK 2:18 Se kariimet kari umu nuguring te den umu ikikasan ale nungamin yenakaso.
LUK 2:19 Bare Maria den se mel suen la aratam mu gomang motam ningi la ko iki guruguwakaso.
LUK 2:20 Se sipsip bitua kari peleman Kaem nup patawu se nuguwim te namaman. Nuna mel suen biya engel balam se ikiman butata arigiman, ale Kaem ko ninguru amilmilakasan.
LUK 2:21 Se day tom 8 mu te mu kuriang kumik guang batoga tom, mu te nup beteman Jesus maman, nup nu nuam kumik te me taira la engel balam wore te beteman.
LUK 2:22 Tom tai aragam se Moses ko law te aniram iwitata, Maria temple ningi namaruk ale yusan ta ko tuawun ko tama bita Kaem tuokko. Se nu Joseph ilak kuriang agotala giman ale ilak nama Jerusalem, Kari Biya koma te wetang sapamonko namaman.
LUK 2:23 Kari Biya ko law te aniso mu, “Kuriang kari gira bilangara mu ilak nama Kari Biya koma te wetang sapamonko.”
LUK 2:24 Ale Kari Biya ko law te anira iwita: “Inangnang biton ilagala agi, arum kulak ilagala te tama bita tumonko.”
LUK 2:25 Se Jerusalem kari bo ko nup Simeon. Nu Kaem ko munan karo tua ko kari, se ko bagara diram. Nu Israel akingtala daiga bagara ningo arigokko mu motam bita lagakaso. Se Bur Laili mu nu ilak bagakaso.
LUK 2:26 Ale maingkala maonam, nu me kueruk bagaruk se Kaem Kristus bitiruk se tairuk se nu motam te arigokko, mam.
LUK 2:27 Bur Laili nu diruwuram se nu temple ningi namaram ale bagaram. Se tom Jesus ko nuamnuet giman ale law balam iwitata, Kaem koma te betemonko ilak taiman mu,
LUK 2:28 Simeon kuriang mu nuguting te tam ale kokosa karogo yasaram, ale Kaem nup patawu se balam:
LUK 2:29 “O Kari Biya, mel suen la bitua ko Kaem, ni balem butata, aitak asele, ani nika ura kari aga bitar se angamang lila te namarikko.
LUK 2:30 Mu awuk, ani aitak amotam te nika saonga anananga ko beterem mu arigem,
LUK 2:31 se ni ali lilim ko kariimet nomotam te munan umu beterem.
LUK 2:32 Sor saki ko kariimet nunga galep iwita nungarem, ale nikim nup biya ka kariimet Israel nungarem.”
LUK 2:33 Kuriang ko nuetnuam kuriang kumik ko den umu ikiman ale ikia nunga moakaso.
LUK 2:34 Se Simeon marak den nungaram ale kuriang ko nuam Maria iwita maonam, “Ninguru ikiko! Kuriang imi maingkala ko balam, nu te Israel kariimet sang dagulomon se sang barasamonko. Kaem ko gomang motam mu nu te wetang saparukko, bare kariimet balu maguwumonko.
LUK 2:35 Nu te, ikia yumura suen biya nongomang motam ningi mu wetang te aratu saparukko. Se nika gemang motam mu batir te batagurukoyam gemang batagukko,” mam.
LUK 2:36 Se tom mu te tala prophet imet bo agotala bagakaso, ko nup Anna. Nu Asher ko gue te, kari Phanuel ko nanawus. Nu kari tam ale yia tom 7 ko ilak baga kari kueram,
LUK 2:37 se nu gerewa baga laga ko yia tom 84 aram. Nu temple me bita arikaso, nu tirom woremkalal inang yu kalo se guranek bita se kagin bita lagakaso.
LUK 2:38 Nu tom nung te la nongote tairam ale Kaem amilmil tuam, ale kariimet awiriya Kaem aking Jerusalem sangaru taukko nomotam bita lagaman mu nunga, kuriang umu ko den balukaso.
LUK 2:39 Se Joseph Maria ilak mel suen la Kari Biya ko law den te balam iwitata bita sapaman, mu aking peleman Galilee sor te nunga wonong Nazareth namaman.
LUK 2:40 Se kuriang umu lagaram ale sokel ago; nu ikia sinar ago terong mam, se Kaem ko gomang lila yawara nu ilak bagakaso.
LUK 2:41 Yia pempem mu noko nuamnuet Passover ko tom biya mu ko Jerusalem namakasan.
LUK 2:42 Se tom nu ko yia tom 12 bagaram mu nuna munan te anira uwuta tom biya mu ko Jerusalem namaman.
LUK 2:43 Se tom biya umu ko tom menaram se nuna peleman nunga wonong te namakasan. Se kuriang Jesus mu nu am Jerusalem bagakaso mu nuna me ko ikikasan.
LUK 2:44 Nuna ikikasan mu nu kariimet biya tala mu arungak taiwakaso i makasan, ale nuna woremkalal suanta ko aolak iluman. Nuna aolak iluman nama asele udagi nuna nunga gue suan se nunga tiran gar suan ningi ko loagakasan.
LUK 2:45 Bare me arigiman, ale aking peleman Jerusalem ko sor gimonko namaman.
LUK 2:46 Ko sor giman nama woremkalal ilagala suan namaram asele temple ningi, kausa kari nunga ningi daigam ale nuna munakakasan mu iki se isa sang nunga isaruwaram se arigiman.
LUK 2:47 Se kasik la noko ikia se den koma balukaso mu ikikasan ale ko ikia ninguru nunga moakaso.
LUK 2:48 Se tom ko nuamnuet arigiman mu nuna nungamin tugu turutuwukasan. Se ko nuam maonam, “Aga namar, ni awuk se ana suwuta nanga beterem a? Ani ka niet ilak ni ko ko naneman sisiram se nika loaga lagaman,” mam.
LUK 2:49 Se nu mam, “Nina anape ko aninga sor gi lagaman? Nina ani aga Ait ko kawam ningi me bagarikko iwita ikiman ale aninga loaga lagaman e?” mam.
LUK 2:50 Bare nuna noko den umu ko me sinarman.
LUK 2:51 Asele nu nongorak peleram Nazareth namaram, ale tom suen biya nuguring bowa ningi la bagakaso. Bare noko nuam mu munan suen la mu gomang motam ningi la ilu lagakaso.
LUK 2:52 Se Jesus Kaem motam te se ali ko kariimet nomotam te ikia sinar ago se ningo la lagakaso se ko amilmilakasan.
LUK 3:1 Tom Tiberius Caesar sor lilim bitaruwakaso ko yia tom 15 mu te, se Pontius Pilate Judea bitaruwakaso ko tom te. Se King Herod mu Galilee bitaruwakaso, ko uria Philip mu Iturea se Traconitas bitaruwakaso, se Lysanias mu Abilene bitaruwakaso.
LUK 3:2 Se Annas se Caiaphas mu priest supuling bagakasan. Se tom umu te Zechariah ko namar John sor garagarayam mu te bagaram se Kaem ko den nu kote tairam.
LUK 3:3 Se nu yu Jordan ko koma mu te ko sor suen biya te geraga se, kariimet giris palagamon ale anuwa marak tamon se Kaem nunga memek siwurokko den apukaso.
LUK 3:4 Den prophet Isaiah ko batoga te aniso uwutata bitakaso. Isaiah iwita balam: “Kari bo sor garagarayam mu te ai baluwoso, ‘Kari Biya ko lage te tairukko mu nungal burangaral ale lage tuang dingumuralko,’ ma baluwoso.
LUK 3:5 ‘Gusong saguwural ale duruk dopang kaural pakokaral se wolongarukko. Se lage daldel pukakung mu dingumural, lage manga tam mutim ago mu palungal nungalko.
LUK 3:6 Se kariimet lilim la Kaem sangaru ta ko munan beteram mu arigimonko.’”
LUK 3:7 Kariimet suen biya John ko kuting te anuwa marak tamonko taikasan. Se nu nunga maonam, “Nina mot memek ko gue! Awiri nina Kaem ko gomang magara taiwoso mu ko naguralko ninga maonam?
LUK 3:8 Nina nunguningta nengemang motam guruguman agi mu, ko nunguning wetang awuralko. Nina ninimi kulal ale balal, ‘Ana Abraham ko gue te ko kariimet se Kaem ko gomang magara mu me ariginakko,’ ma balal bore ko. Ani ninga manorsam, Kaem manga imi giok ale Abraham ko kariimet gue ko nunga gurugok se aratamonko mu am terong la.
LUK 3:9 Palangis maingkala tam duap ningi aniso. Se tam aguwaya nunguning memek kaposo, mu kaurok ale tama ningi warukko,” mam.
LUK 3:10 Se kariimet suen la isarman, “Buta se ana awuk betenakko?” maman.
LUK 3:11 Se nu nunga den koma mam, “Kari bo ko guang ilagala agi mu, ko guang bo kari guang mena mu bo tuokko. Kari na inang ago agi mu, betela tala bitirukko.”
LUK 3:12 Se takis manga tata kari saki anuwa marak tamonko karogo tai gilingiman, ale isarukasan, “Kausa kari, ana awuk manakko?” makasan.
LUK 3:13 Se nu nunga maonam, “Nina kariimet nongote manga ko tom talko wore la talko, bare kawel munan te ilu kia kam me talko,” mam.
LUK 3:14 Se kager kari sikina karogo nu isarman, “Se ana betela awuk betenakko ya?” maman. Se nu nunga maonam, “Nina alis kager te kari nongote manga talko me nunga diruwuralko. Ale kawel munan te am ipi kari den te me nunga beteralko. Bare ninga ura koma tasan, borta la talko,” mam.
LUK 3:15 Se kariimet mu Kristus tairukko mu ko kimi bita se loagawara, wore te se John ko nongomang ningi la, nu Kristus agi wore ko ikia nunga moakaso.
LUK 3:16 Se John nunga maonam, “Ani yu te anuwa marak ningarsam. Bare kari bo ani agowom kaoram taiwoso mu nu nup biya se sokel garagar, se aninga kiaram. Ani noko suwik tuagu lakira ko mayang kutuwurekko am me terongtala, mu awuk, ani nu koma te ningo nuam mena. Nu Bur Laili ko sokel tama karogo umu te baptais ningarukko.
LUK 3:17 Nu inang muguri te guruga patawura ko tam kuting te aniso. Ale nu te inang nunguning se ko bune tutuk kaposo mu suen la tuteruk, ale ko nunguning mu gi ko kawam tugumok, ale ko bune tutuk mu tama pempem la kaniwoso mu ningi waruk se kani sapamonko.”
LUK 3:18 John kariimet nungamin kiti te sinar wirokko den suen biya nunga manaru se den gilalong agotala apukaso.
LUK 3:19 Bare Herod ko uria ko nuwus Herodias punguru iram mu se, memek sang beteram mu ko John nu sail ago maonam,
LUK 3:20 se Herod munan memek nunguningkiri tala aking beteram ale John talipara ningi beteram.
LUK 3:21 Kariimet suen biya anuwa marak taman, se Jesus karogo anuwa marak tam. Ale kam nu guranek bitawaram mu duruk wonong kuring kaigam,
LUK 3:22 se Bur Laili mu inangnang biton iwita kote tai kaparam. Se kuring bo duruk wonong te airam balam, “Ni aninga Namar, ani ninguru ka kuesam, ale nika ninguru amilmilasam.”
LUK 3:23 Kam Jesus ura te duap beteram mu noko yia tom 30 iwita. Se kariimet ikikasan mu Joseph ko namar ma balukasan, wore te se Joseph mu Heli ko namar.
LUK 3:24 Se Heli mu Matthat ko namar. Se Matthat mu Levi ko namar. Se Levi mu Melki ko namar. Se Melki mu Jannai ko namar. Se Jannai mu Joseph ko namar.
LUK 3:25 Se Joseph mu Mattathias ko namar. Se Mattathias mu Amos ko namar. Se Amos mu Nahum ko namar. Se Nahum mu Esli ko namar. Se Esli mu Naggai ko namar.
LUK 3:26 Se Naggai mu Maath ko namar. Se Maath mu Mattathias ko namar. Se Mattathias mu Semein ko namar. Se Semein mu Josech ko namar. Se Josech mu Joda ko namar.
LUK 3:27 Se Joda mu Joanan ko namar. Se Joanan mu Rhesa ko namar. Se Rhesa mu Zerubbabel ko namar. Se Zerubbabel mu Shealtiel ko namar. Se Shealtiel mu Neri ko namar.
LUK 3:28 Se Neri mu Melki ko namar. Se Melki mu Addi ko namar. Se Addi mu Cosam ko namar. Se Cosam mu Elmadam ko namar. Se Elmadam mu Er ko namar.
LUK 3:29 Se Er mu Joshua ko namar. Se Joshua mu Eliezer ko namar. Se Eliezer mu Jorim ko namar. Se Jorim mu Matthat ko namar. Se Matthat mu Levi ko namar.
LUK 3:30 Se Levi mu Simeon ko namar. Se Simeon mu Judah ko namar. Se Judah mu Joseph ko namar. Se Joseph mu Jonam ko namar. Se Jonam mu Eliakim ko namar.
LUK 3:31 Se Eliakim mu Melea ko namar. Se Melea mu Menna ko namar. Se Menna mu Mattatha ko namar. Se Mattatha mu Nathan ko namar. Se Nathan mu David ko namar.
LUK 3:32 Se David mu Jesse ko namar. Se Jesse mu Obed ko namar. Se Obed mu Boaz ko namar. Se Boaz mu Salmon ko namar. Se Salmon mu Nahshon ko namar.
LUK 3:33 Se Nahshon mu Amminadab ko namar. Se Amminadab mu Admin ko namar. Se Admin mu Ram ko namar. Se Ram mu Hezron ko namar. Se Hezron mu Perez ko namar. Se Perez mu Judah ko namar.
LUK 3:34 Se Judah mu Jacob ko namar. Se Jacob mu Isaac ko namar. Se Isaac mu Abraham ko namar. Se Abraham mu Terah ko namar. Se Terah mu Nahor ko namar.
LUK 3:35 Se Nahor mu Serug ko namar. Se Serug mu Reu ko namar. Se Reu mu Peleg ko namar. Se Peleg mu Eber ko namar. Se Eber mu Shelah ko namar.
LUK 3:36 Se Shelah mu Cainan ko namar. Se Cainan mu Arphaxad ko namar. Se Arphaxad mu Shem ko namar. Se Shem mu Noah ko namar. Se Noah mu Lamech ko namar.
LUK 3:37 Se Lamech mu Methuselah ko namar. Se Methuselah mu Enoch ko namar. Se Enoch mu Jared ko namar. Se Jared mu Mahalalel ko namar. Se Mahalalel mu Kenan ko namar.
LUK 3:38 Se Kenan mu Enosh ko namar. Se Enosh mu Seth ko namar. Se Seth mu Adam ko namar. Se Adam mu Kaem ko namar.
LUK 4:1 Jesus Bur Laili kumik ago lilimaram, se nu yu Jordan beteram pilawaram se Bur ilak sor garagarayam mu te namaram.
LUK 4:2 Se umu te day tom 40 ko, Satan ira ariga te bitakaso. Jesus tom 40 mu ningi na bo me no arigam, ale tom umu nukum te mu na ko kueram.
LUK 4:3 Se Satan nu maonam, “Ni Kaem ko Namar agi mu, manga imi balu se bread ko geragukko,” mam.
LUK 4:4 Bare Jesus balam, “Kaem ko batoga te iwita aniso,” mam: “ ‘Kari na inang ko sokel te la me bagoso.’”
LUK 4:5 Se Satan ilak kuwim bo kualala nuam mu te ilak nama tarigiram, ale tom mu te la ali imi ko kingdom lilim la kasuru saparam,
LUK 4:6 ale maonam, “Mel imi lilim la ani ni kisek se ni ko kotam baga se nip biya toko. Mel imi suen la ani aisiman se aninga, se ani awiriya tuekko mu aninga angamang te la.
LUK 4:7 Bore te se, ni ani perr aisu ale aip biya patawur mu, ani mel imi mu lilim la kisek se nika arukko,” ma balam.
LUK 4:8 Bare Jesus nu maonam, “Kaem ko batoga te iwita aniso, ‘Ni Kari Biya nika Kaem, umutang la perr tui se nup biya patawu se lagerko.”
LUK 4:9 Se Satan nu ilak aking Jerusalem namaram, ale temple ko gul kalel biya mu te beteram ale maonam, “Ni Kaem ko Namar agi mu, ni ting palageko.
LUK 4:10 Mu awuk, Kaem ko batoga te iwita aniso: ‘Nu nika ko, ko engel nunga manuk se ni ninguru ka sinar tamonko.
LUK 4:11 Nuna kiting duap ningi ka ilumon se manga te siwik motam atum mu me dagulko,’ mam.”
LUK 4:12 Bare Jesus nu maonam, “Kaem ko batoga te iwita aniso, ‘Ni Kari Biya nika Kaem mu ira ariga te me bitarko.’”
LUK 4:13 Se Satan ko ira ariga suen la beteram mu nunguning mena la, se tom udagi kuring bo i kapa tuok agi mu ko iki se nu beteram ale namaram.
LUK 4:14 Jesus Bur Laili ko sokel kumik ago lilimaram se peleram Galilee namaram. Se ko dugu duap pagam Galilee wonong suen la ningi geraga saparam.
LUK 4:15 Nu synagogue ningi kausa den balu balu geragakaso se suen la nup patawukasan.
LUK 4:16 Nu ko wonong duap te kariaram Nazareth namaram, ale pempem te bitakaso iwita, Sabbath tom te synagogue ningi namaram ale den kaurokko barasu sanamaram.
LUK 4:17 Se nuna prophet Isaiah ko den scroll te batoga mu taman ale tuman, se urukam nama den bo iwita baluwoso umu te aragam:
LUK 4:18 “Kari Biya ko Bur Laili ani agarak bagoso, mu awuk, nu ani marak sokel aisam, te den gilalong yawara kariimet kituwura guat nunga manikko. Nu aga beteram se tairem mu kariimet talipara ningi anisan owore nunga manik se aratu namamon, ale kariimet nomotam sisira mu nunga nungek se aking loagamon, ale kariimet saki alo nuguting te ikup memek giwasan wore nunga sangik se gopa namamonko,
LUK 4:19 ale balik, ‘Aitak tom imi, Kaem te ninga sangukko tom tai aratam,’ ma balikko tairem.”
LUK 4:20 Jesus den umu kau kutuwuram mu batoga scroll ago mu aking moram, ale kari scroll bitaruwara mu tuam, ale daigam. Se kariimet suen la synagogue ningi mu nomotam am nu kote la bitakasan.
LUK 4:21 Asele nu den apura duap beteram, ale mam, “Den batoga te ani kaurem se nina ikiman mu aitakta ko nunguning kaparam,” mam.
LUK 4:22 Se nuna nu ko ko den ningo ningo balukasan, ale den welang welang kuring te aratam wore ko ikia nunga moakaso. Se makasan, “Auo, agi imi Joseph ko namar mena agila!” makasan.
LUK 4:23 Se Jesus nunga maonam, “Ani nunguningta ninga manorsam, nina den pangan imi aninga maonalko, ‘Doctor, ni keta nimi nunguru ale nungerko! Munan ni Capernaum beterem se ana ikiman, uwutatala ka wonong duap te bitarko!’ malko.
LUK 4:24 Ale den kunasaram ale mam, “Ani nunguningta ninga manorsam, prophet alo nongota nunga wonong duap te mu mel yam ko nunga betesan.
LUK 4:25 Ikialko. Girakala, Elijah ko tom te, mu imet gerewa suen biya Israel ningi bagakasan. Tom mu te mu yia tom 3 se ko nukum sige 6, tuwik bugulik bo ali me ta kau to arigam se karak biya ali lilim iram.
LUK 4:26 Bare Kaem Elijah maonam se imet umu bo kote me namaram, mena. Nu maonam se Sidon koma mu ko wonong gotek Zarephath mu ko imet gerewa bo sangukko kote namaram.
LUK 4:27 Se aking uwutatala, prophet Elisha ko tom te, kariimet kuera laira posara ago mu suen biya Israel bagakasan. Bare Elisha kari suanta diram Naaman, mu Syria kari umu nungam se nungeram,” mam.
LUK 4:28 Nu uwuta balam, se kariimet synagogue ningi bagaman mu ikiman ale suen la nongomang ninguru magaram.
LUK 4:29 Se barasaman iluman ale tagiman ilak wonong buring ko arataman, ale duruk te wonong nungurman mu te ilak tarigiman. Ale te sapamon se dagulok ale kuerukko ilak namaman.
LUK 4:30 Bare nu aguwaya nunga ningi aolak iluwam ale eng am namaram.
LUK 4:31 Jesus Galilee ko wonong Capernaum te nama kaparam, ale Sabbath tom te kariimet nunga kasurukaso.
LUK 4:32 Se nuna noko den ikiman ale ikia ninguru nunga moakaso, mu awuk, noko den mu sokel ago.
LUK 4:33 Se synagogue umu ningi mu kari bo bur memek ago mu sail ago airam ale balam,
LUK 4:34 “Ha! Nazareth kari Jesus, ni ana awuk nanga bitarko? Agi ni anananga maguwurko tairem e? Ani nika ikisam, ni Kaem ko Kari Laili!” mam.
LUK 4:35 Bare Jesus bur memek alis ago maonam, “Ni kutek me ale kari sowore bitar ale aratuko!” mam. Se bur memek mu kari mu sisupuram se nomokete dagulam se beteram aratam, bare memek bo me kumik te beteram.
LUK 4:36 Se kariimet suen biya biririkaman ale nongota nunumi isarukasan, “Kausa imi ko duap awuk ta? Nu marak sokel ago bur memek alis ago guguna nungarso se aratu nama gilingisan!” makasan.
LUK 4:37 Se ko nirung mu pagam sor wonong pingi pingi anira mu te geraga saparam.
LUK 4:38 Jesus synagogue beteram ale Simon ko kawam te namaram. Simon ko nome mu kuera kumik kowar ago aniwakaso, se Jesus nu sangukko isarman.
LUK 4:39 Se nu nama kumik kuali tararam ale alis ago kuera kowar mu maonam se beteram aratam. Se nu tairate la nungeram ale barasam, ale nunga inang mel nunguru burangikaso.
LUK 4:40 Worem geragam bainga ningi mu kariimet kuera ikes duap duap karogo mu nongorak Jesus kote taikasan. Se nu suan suan kuting nungumik te bitakaso se nungiakasan.
LUK 4:41 Se bur memek karogotala kariimet ningi mu aratukasan ale ai balukasan, “Ni mu Kaem ko Namar!” makasan. Bare nu ining nungarukaso ale uwuta me balmonko nuguring kalokaso, mu awuk, nuna nu Kristus mu nuna ikia.
LUK 4:42 Se aniram ukiram, tumongola la Jesus kuwim bo kariimet mena mu te namaram. Se kariimet ko loaga laga tai arigiman, ale sor bo te me namarukko guramukasan.
LUK 4:43 Bare nu nunga maonam, “Ani wonong sang te Kaem ko kingdom ko den gilalong yawara karogo tala apurekkowo, mu borta ko aninga beteram se tairem,” mam.
LUK 4:44 Ale nu ura kunasaram ale Judea ningi synagogue koma koma ningi den am apu apu geragawakaso.
LUK 5:1 Tom bo Jesus Yu Gennesaret norogen te sanamaram se kariimet suen biya Kaem den ikimonko nu taluru guruguman.
LUK 5:2 Se nu dal ilagala yu norogen ko pataman se nungarkam, ko wal tata kari mu kalo beteman ale pote anu se animan.
LUK 5:3 Se nu dal bo te aragam, dal umu Simon ko dal, se nu maonam, “Ni dal atumu diruwur se katirta yu tuagu te kasu namarukko,” mam. Asele nu dal te daigam baga se kariimet nunga kasurukaso.
LUK 5:4 Tom nu den balu kutuwuram mu Simon maonam, “Wos iluwal yu tuagu te kausal ale ninga pote beteral se kaparuk se wal sang iluwalko,” mam.
LUK 5:5 Se Simon mam, “Dom, ana tirom luan maiya ura kowar beteman bare wal bo ta me taman. Bare ni balem bore te se, ani aking am bita arigekko,” mam.
LUK 5:6 Ale nuna butata beteman, bare aitak mu wal suen biya pote te soraman se pote duap beteram batuwutuk makaso.
LUK 5:7 Se nuna nunga sikisaki dal bo te mu taimon nunga sangarmonko kiwa nungarukasan. Se taiman ale dal ilagala la wal tuguman se kuring arataman, se dal sarengayam bitakasan.
LUK 5:8 Se tom Simon-Peter mel mu arigam mu nu Jesus ko suwik duap ningi dagulam ale mam, “O Kari Biya, ni aninga bitar ale namarko! Ani kari bo ningo mena, ani memek,” mam.
LUK 5:9 Nu uwuta balam, mu awuk, nu ko kari ago nunga iru nuam wal uwuta taman ale nunga ikia am parasa saparam se nguangakasan.
LUK 5:10 Se Zebedee ko namarari ilagala, Simon ko saonga, James se John mu am koma suanta tala. Se Jesus Simon maonam, “Ni me nguangerko,” mam. “Aitak se tom udagi mu ni wal taem turan tala kariimet nunga giko.”
LUK 5:11 Se nuna nunga dal tagiman karogo saun te tarigiman, ale mel suen la awu beteman ale Jesus kowom karoman. (Matthew 8:2-4; Mark 1:40-44)
LUK 5:12 Jesus wonong bo te bagaram se kari bo kumik lilim la kuera laira posara ago, karogo bagaram mu kote tairam. Nu tai Jesus arigam mu koma kaparam se koma dugu te dagulam ale wosengam, “Kari Biya, ni ka gemang buta aniruk agi mu asele ni aninga nunguru se angimik nungerukko,” mam.
LUK 5:13 Se Jesus kuting garukam ale kari mu kumik kau tam ale balam, “Aninga angamang butata aniso. Nungerko!” mam. Se tairanamar la laira posara kuera mu menaram.
LUK 5:14 Se Jesus den aora tala maonam, “Ni kari bo kiwem kimik te aratam imi manaru se me ikiokko. Bare dirme ale priest kote namar ale keta nimi kasuru ale Moses te balam uwutata, tama bita Kaem tui se, kariimet nika munan umu te la sinarmonko,” mam.
LUK 5:15 Bare mena, Jesus mel bitawakaso mu ko dugu duap am parasa namawakaso. Se kariimet kore motam ago ko den ikimon ale nunga kuera ikes ko ningo arigimonko am taiwakasan.
LUK 5:16 Bare tom sang mu Jesus sor kariimet mena mu te numi kaluwu namakaso ale guranek bitakaso.
LUK 5:17 Ale tom bo nu kariimet nunga kasuruwaram se Pharisee alo se law ko kausa kari alo Galilee wonong suen biya te taiman mu se, Judea se Jerusalem ko taiman mu dagiwaman. Se Kari Biya ko sokel kuera ikes te nungokko nu kumik ningi mu te, kariimet kuera ikes ago nunga nungurukaso.
LUK 5:18 Se kari saki nunga bo pakapang te giman ilak taiman, kari mu tilital, sokel kua muruwura. Nuna ilak kawam ningi kasu nagumon ale Jesus koma te betemonko karogo kaeyakasan.
LUK 5:19 Bare kariimet sor sisi sapaman, se nuna lage bo te ilak namamonko loagaman bare mena, se nuna ilak kawam gul te aragaman ale kawam gul kuring beteman, ale kari pakapang ago mu garukuman se kariimet nunga kusumuri Jesus koma dugu te nama kaparam.
LUK 5:20 Se Jesus kari umu nunga nongomang ningi nunguning arigam, ale kari tilital umu maonam, “Aga bo, ani nika memek siwu saperem,” mam.
LUK 5:21 Se Pharisee alo se law ko kausa kari den mu ikiman, ale nongota ikia tokasan, “Kari ewere nu awiriya nunguningkiri se munak uwuta balso ya? Kari bo ta, bo ko memek siwu sapara me ikiso, mena. Mu Kaem kota kariimet nunga memek siwura ikiso!” makasan.
LUK 5:22 Bare Jesus maingkala nunga ikia ari ikiam, ale nunga maonam, “Nina anape ko ikia suwutata nengemang ningi la iki lagasan a?
LUK 5:23 Bala awuk mu guyak, ‘Ani nika memek siwu saperem,’ agi, ‘Bares ale aolak ilupko,’ bala mu guyak?
LUK 5:24 Bare ani ninga manorsam, ali imi te Kari ko Namar mu memek siwu warukko nup se sokel mu nu ago tala.” Nu uwuta balu se kari tilital mu maonam, “Ani ka manorsam, bares, ka pakapang gi ale karogo ka wonong kawam te namarko!” mam.
LUK 5:25 Se tairatela imikiri nomotam te kari mu barasam, ko pakapang giam ago ko sor te nama se Kaem nup patawu patawu namakaso.
LUK 5:26 Se kariimet suen la ninguru pitigiman ale Kaem nup patawukasan ale balukasan, “Ana munan imi kilimik ta aitakta arigiman pa!” makasan.
LUK 5:27 Se umu te mu Jesus aking aolak iluwam aratam namawa se takis tata kari bo, ko nup Levi, mu ko takis tata ko kuwim te dagiwaram se arigam, ale maonam, “Bares agowom karoko!” mam.
LUK 5:28 Se Levi barasam ale mel suen la awu beteram ale Jesus kowom kaoram.
LUK 5:29 Ale udagi te Levi ko kawam te Jesus ko na biya beteram. Se takis tata kari suen biya, se kari sang karogo tala taiman ale nongorak na nowaman.
LUK 5:30 Se Pharisee alo, se nunga law ko kausa kari, mu noko olekem ining nungarman ale maman, “Awuk se nina takis tata kari se memek betera ko kari alo arungu na nasan a?” maman.
LUK 5:31 Se Jesus nononga den koma iwita balam, “Kariimet kuera ikes mena mu doctor kote me namasan, bare kuera ikes ago mu asele doctor kote namasan.
LUK 5:32 Uwutatala, ani tairem mu, kariimet ningo diram mu nunga manik se giris palagamonko me tairem, bare ani kariimet memek nunga manik se giris palagamonko tairem,” mam.
LUK 5:33 Se nuna Jesus iwita manorman, “John ko olekem pempem inang kaola ko munan betesan. Se Pharisee nunga olekem betela iwitatala betesan. Bare nika olekem mu nuna na no gi se yu no se yam anisan!”
LUK 5:34 Se Jesus koma mam, “Imet kari nunumi gisan se kariimet ko amilmil ko aratasan, mu anape ko kari imet tam mu ko inang kalomonko? Mena.
LUK 5:35 Bare tom aratuk se kari imet tam mu tamon ilak namamon, asele nuna na kalomonko.”
LUK 5:36 Jesus den pangan bo karogo nunga maonam, “Kari ko guang iru mu ko kinikan sang barukuso ale guang gigira ko barakam mu te me biriso, mena. Nu uwuta bitiruk mu nu guang iru mu maguwurokko. Se betelatala, guang bilik iru mu se guang gigira mu nunga ariga me koma suanta arukko.
LUK 5:37 Uwutatala, kari bo yu waen iru mu goat guang gigira mu ningi me langiso. Nu buta bitiruk mu, tom waen iru mu lagaruk ale numi to tuok, mu goat guang gigira mu barukuk se waen kapa palagukko.
LUK 5:38 Bare mena. Waen iru mu goat guang iru mu ningi diram langira mu terong.
LUK 5:39 Bare ikialko. Kari waen gigira no lagara, mu nu waen iru me ko kuerukkowo! Mu nu baluk, ‘Waen gigira mu yawarakala,’ maukko.”
LUK 6:1 Sabbath tom bo te Jesus aolak iluwam ale wheat ko ningam ningi lage kaoram ale namakaso. Se ko olekem wheat ko nunguning sang giman ale nuguting te irikasan se kui kapakaso se nokasan.
LUK 6:2 Se Pharisee kari saki nunga isarman, “Nina anape ko Sabbath tom imi ko munan kulukurman?” maman.
LUK 6:3 Se Jesus Pharisee alo nunga maonam, “Nina David ko kari sang ago na ko kueman ale kilek beteman mu nina ko duap me kau ikisan e?
LUK 6:4 Nu Kaem ko kawam sel ningi kasu naguram, ale bread laili kau beteman se aniram mu nam. Bread umu kaola biya. Priest la namonko. Bare David nam ale ko sikisaki karogo nungaram se naman,” mam.
LUK 6:5 Ale nunga maonam, “Kari ko Namar mu Sabbath ko Kotam,” mam.
LUK 6:6 Sabbath bo te tala Jesus synagogue ningi namaram ale den kariimet nunga manaruwaram se kari bo, ko kuting sengam kuera gugum mu karogo ningi bagaram.
LUK 6:7 Se Pharisee kari se law ko kausa kari mu lage bo te Jesus den ningi betemonko wore ko nongomang anikaso. Se nuna nu kari kuting kuera gugum wore Sabbath tom ningi nungok wore ko sinarman ale bagakasan.
LUK 6:8 Bare nuna aguwaya ikiwakasan mu Jesus kota mu ko ikiam. Ale kari kuting kuera mu maonam, “Ni bares tai kariimet suen la nongoma te sanamirko,” mam. Se nu barasam tairam nomokete sanamaram.
LUK 6:9 Se Jesus nunga maonam, “Ani isa bo ningarsam,” mam. “Munan awuk mu Sabbath tom te betera mu ko ikia terong: munan ningo agi munan memek betenakko e, kari bo sangornak agi kari bo memek te betenak se kuerukko e?” mam.
LUK 6:10 Ale nu kariimet suen la nungarki gurugam, asele kari umu maonam, “Kiting dingumurko!” mam. Se nu kuting dingumuram se kuting mu nungeram ale dirmam.
LUK 6:11 Bare nuna nongomang ninguru magaram, se Jesus aguwaya betemonko wore ko nongota nunumi manarukasan.
LUK 6:12 Tom mu ningi tom bo Jesus duruk gotek bo te guranek bitirukko namaram, ale tirom suanta umu nu Kaem kote guranek bita lagakaso.
LUK 6:13 Se sor ukiram turomola mu nu ko olekem nunga auram se kote taiman, se nunga ningi 12 nunga atumukiram ale nup apostle nungaram:
LUK 6:14 Nunga nunup mu, Simon (udagi nup beteram Peter mam) mu, se ko uria Andrew mu, se James se John, se Philip, se Bartholomew,
LUK 6:15 se Matthew, se Thomas, se Alphaeus namar James, se Simon, Zealot masan mu,
LUK 6:16 se James namar Judas, se nukum kitira Judas Iscariot, nu udagi Jesus memek nuguting te beteram.
LUK 6:17 Nu ko olekem 12 mu nongorak duruk te mu tai kapa sor palunga diram mu te kapaman. Umu te mu noko olekem motam biya bagaman, se kariimet suen biya Judea ko, se Jerusalem ko, se koma lang kaora Tyre se Sidon ko.
LUK 6:18 Nuna noko den ikimonko se saki nunga kuera ikes nungokko taiman. Se kariimet saki bur memek ngual nungaruwara mu karogo tala taiman, se nunga nungam se nungeman.
LUK 6:19 Se noko kumik ningi sokel aratukaso ale nunga nungurukaso se arikasan, ale kariimet suen la am kumik kau tamonko karogo kaeyakasan.
LUK 6:20 Se Jesus ko olekem nungarkam gurugam ale nunga maonam, “Nina kariimet ningimik mel mena, mu nina amilmilaralko, mu awuk, Kaem ko kingdom mu nenenga.
LUK 6:21 Se nina kariimet na inang ko kuawasan, mu nina amilmilaralko, mu awuk, nina na ko me kueralko. Se nina kariimet nia mowasan, mu nina amilmilaralko, mu awuk, nina niara ma beteral ale gusiralko.
LUK 6:22 Se nina awiriya Kari ko Namar ko nup nina gisan se ko ninga biriruwusan, agi nubiring ningarsan ale ninga balu maguwusan, mu nina amilmilaralko.
LUK 6:23 “Tom umu kaparuk mu nina tingal tarigiral ale ninguru amilmilaralko, mu awuk, ko koma yawara aromemek mu duruk wonong te ninip te aniso. Nononga taleng girigir alo munan prophet alo nungumik te bita lagaman wore koma suanta tala aking nuna nina ningimik te betesan.
LUK 6:24 “Bare nina kariimet ningimik mel suen biya, mu sinar talko, mu awuk, nenenga ningo nuam mu nina ta arigiman ale taman.
LUK 6:25 Se nina kariimet no nungiawasan, mu sinar talko, mu awuk, tom mu te mu nina karak memek arigalko. Se nina kariimet amilmil te gusia niawasan, mu sinar talko, mu awuk, tom mu te mu nina niara ma te la bagaralko.
LUK 6:26 Se ni awiriya, kariimet den ningo ningo kimik ko baluwasan mu, sinar toko, mu awuk, nononga taleng girigir alo munan prophet kawel alo nongote bitakasan ale nunup patawu lagaman wore aitak nuna ni kimik te bitawasan.
LUK 6:27 “Bare nina aninga den ikialko nede gurugu lagasan, mu den imi ninguru ikialko: Kariimet nengerak memek mu kua nungaru se, kariimet me ninga kuesan mu nungumik te ningo beteralko.
LUK 6:28 Kariimet den memek nego ko balsan mu amilmil nungaru se, kariimet ninga bita maguwusan mu nunga guranek beteralko.
LUK 6:29 Kari bo kol kuting kulukok, mu komasang gurugu se agotala kulukokko. Kari bo nika guang bo tauk, mu bo karogotala am tuiko.
LUK 6:30 Se awiriya nika mel ko ka isuok, mu am tuiko, se awiriya nika mel bo tauk, mu karogo tai kisokko me baluko.
LUK 6:31 Ni munan ningo kariimet kete betemonko kuesam, mu ni gir nononga te bitar, asele nikate betemonko.
LUK 6:32 “Nina kariimet ninga kuesan mu la nunga kua nungarsan agi mu, koma ningo awuk bare talko? Ikialko, ‘kariimet memek’ mu betela awiriya nunga kua nungarso wore kua tusan tala.
LUK 6:33 Se kariimet munan ningo ningimik te betesan umu la nina munan ningo nungumik te beteral agi mu, koma mel ningo awuk bare talko? Ikialko, ‘kariimet memek’ mu munan uwutatala betesan tala.
LUK 6:34 Se nina aking kariimet mel koma ningarmonko mu ko iki se mel nungarsan agi mu, koma mel ningo awuk bare talko? Ikialko, ‘kariimet memek’ mu nunga mel koma tamonko iki se nunga saki alo mel nungarsan tala.
LUK 6:35 Bare mena, nina iwita beteralko: kariimet nengerak memek mu nunga kua nungaru se, munan ningo nungumik te beteralko. Ale mel nungaral agi mu, koma talko me iki se nungaralko. Umu te asele koma aromemek nina talko, ale Kaem Kalel Biya ko kuriang bagaralko. Mu awuk, nu kariimet nu me ko amilmilasan mu ta se kariimet memek mu am gomang nungaru saposo.
LUK 6:36 Buta se ninga Nenet kariimet gomang nungaru saposo uwutatala, nina kariimet suen la nengemang nungaralko.
LUK 6:37 “Nina saki alo nunga bagara aolak arigal ale ko me nunga balu maguwuralko; nina uwuta beteral, mu Kaem nenenga bagara aolak mu karogo ko nengerak balukko. Nina saki alo nunga memek siwu nungaral, mu Kaem nenenga memek siwu ningarukko.
LUK 6:38 Nina kariimet mel nungaral, mu Kaem mel ningarukko. Mu nu biyala nunguning ningarukko, inang mel ira ira tugu lagasan se titikiriyam tarigi kuring arataso ale kapawoso se kariimet tusan iwita Kaem mel ningarukko. Mu awuk, nina lage kuring aguwaya te kariimet saki nunga betesan, mu lage koma suanta mu te tala Kaem ninga bitirukko.”
LUK 6:39 Ale akingtala Jesus den pangan bo nunga maonam, “Kari bo motam posara mu awuk ko bo motam posara tala mu lage kausokko? Mu nuna wete nama mutim ningi me dagulomon i?
LUK 6:40 Kari iru ikia towoso mu ko kausa kari kasuruwoso mu me kiarukko. Bare awiriya ikia karogo terong ma saposo, mu asele nu ko kausa kari iwitatala bagarukko.
LUK 6:41 “Ni awuk se ka bo ko motam te tam bune gotek mu arigisam ale ko balsam, bare nika motam te tam luan aromemek motam siruwuwoso mu me ari ikisam?
LUK 6:42 Ni awuk uwuta baga se aking ka bo manorsam, ‘Aga bo, mener se tam bune gotek nika motam te wore to saparikko’ masam? Ni kawel kari! Mu tam luan ni motam siruwuso mu to sapar ale asele, terong loaga se ka bo ko motam te tam bune gotek aniso mu to saparko.
LUK 6:43 “Tam ningo mu nunguning memek me kaposo. Se butatala tam memek mu nunguning ningo me kaposo.
LUK 6:44 Tam mu ko nunguning te la ari ko ikisan. Kariimet tam fig ko nunguning mu tam kore ago mu kuali me gisan, ale mayang waen ko nunguning mu dikor mayang kore ago mu kuali me gisan tala, mena.
LUK 6:45 Kari ningo mu ko gomang motam ningi mel ningo ningo ilu biguwuram se aniso mu ningi mel ningo ningo arataso. Se kari memek mu ko gomang motam ningi mel memek memek ilu biguwuram se aniso mu ningi mel memek memek arataso. Mu awuk, ikia aguwaya, ningo agi memek agi, kari gomang motam ningi biyala aniso, mu kuring te taiso arataso.
LUK 6:46 “Nina anape ko yam aninga arusan, ‘Kari Biya, Kari Biya,’ masan, bare ani mel beteralko balsam mu me betesan?
LUK 6:47 Kari aningate taiso ale aninga den ikiso ale karo tuso mu ko tuaturum ninga kausekko.
LUK 6:48 Mu nu kari ikia sinar ago kawam kaolam imi iwita: nu kawam kalokko se mutim iram ago kaparam ale ali kalakalok mu kiaram, ale ali aora mu arigam, asele ngatalek ningi waru waru ago namaram ale te kawam kaolam. Se udagi te yu lom biya kaparam kawam mu te tairam, bare parusuwurokko me terong. Mu awuk, kari mu kawam gek am nunguningkiri kaolam se.
LUK 6:49 Bare awiriya aninga den ikiso bare me karo tuso, mu nu kawam ngatalek mutim kuringita iram ale ningi waram ale kawam te kaolam wore turan. Se yu lom biya kaparam tairam ale kawam mu tairatela parusuwu waram.”
LUK 7:1 Jesus den kariimet nunga manaru se ikiman mu nu Capernaum namaram.
LUK 7:2 Se umu te mu, kager kari supuling bo ko ura kari bo kuera karogo kuerukko pingi aram. Kari dom umu ko ura kari mu ninguru ko kuakaso.
LUK 7:3 Nu Jesus ko dugu duap ikia, wore te se nu Juda kari supuling saki nunga maonam se namamon ale isarmon se tairuk ale noko ura kari owore nungokko.
LUK 7:4 Se tom nuna Jesus kote taiman mu nuna sokel karogo tala ilak wosengakasan, ale maman, “Kari dom umu kari terong, ni am sangaru,
LUK 7:5 mu awuk, nu anananga kariimet nunga kua nungaram, ale anananga synagogue kalo nangaram.”
LUK 7:6 Se Jesus nongorak namaram. Ale nama kawam te aratuwaram mu kari dom mu ko tiran sang nunga maonam se namaman ko kuring manorman: “Kari biya, ni me ura kowar bitarko, mu awuk, ani kari bo ningo se ni aninga kawam ningi tairko mena,” maman.
LUK 7:7 “Borta te se ani agata tairik karkikko mu aimi darup tuem. Bare kiring la balu se aninga ura kari nungerukko.
LUK 7:8 Ani betela aga biya nuam bowa ningi bagasam, se kager kari ani abowa ningi bagasan. Se ani bo manorsam, ‘Namarko!’ masam mu, am diram la karo tuso. Aking bo manorsam, ‘Tairko!’ masam mu, am diram la karo tuso. Se aga ura kari manorsam, ‘Imi bitarko!’ masam mu, diram la beteso.” Se nuna ko kuring uwutata Jesus manorman.
LUK 7:9 Se Jesus den mu ikiam ale gomang motam pitigiram, se giris palagam ale kariimet kowom karowaman mu nunga maonam, “Ani ninga manorsam, ani Israel ningi ta kari bo gomang motam ningi nunguning aora biya bo uwuta me arigem.”
LUK 7:10 Se kari, kari dom mu nunga beteram se taiman mu peleman kawam te namaman, ale ura kari mu nungeram ale bagaram se arigiman.
LUK 7:11 Tom me maiyam mu Jesus wonong bo ko nup Nain mu te namaram. Se ko olekem alo se kariimet suen biya ilak namaman.
LUK 7:12 Nu wonong ko lage korang biya mu ningi tai aratuwaram mu nuna kari kuera bo giman ilak arataman. Nu imet gerewa bo ko namar am suanta diram, bare kueram. Wonong umu ko kariimet suen biya tala imet gerewa mu ilak aolak iluman arataman.
LUK 7:13 Se Kari Biya nu arigam mu ko gomang motam ninguru batagam se maonam, “Me mo nierko,” mam.
LUK 7:14 Ale nu pingi nuam namaram, ale kuriang kueram mu ko pakapang kau tam se kari pakapang giwaman mu sanamaman. Se nu mam, “Kuriang kulak, ani ka manorsam, baresko!” mam.
LUK 7:15 Se kari kulak kueram mu barasu daigam, ale munakakaso, se Jesus kuriang mu aking ko nuam tuam.
LUK 7:16 Se kariimet suen la mel mu arigiman ale nguangakasan ale Kaem nup patawukasan, ale balukasan, “Prophet biya bo anananga ningi aratam,” makasan. “Kaem ko kariimet nunga sangukko tairam,” makasan.
LUK 7:17 Se Jesus ko nirung imi Judea sor te se sor sang pingi bagara mu ningi pagam nama saparam.
LUK 7:18 John ko olekem alo mel aratam mu ko nu manorman. Se nu ilagala nunga auram,
LUK 7:19 ale namamon Kari Biya iwita isarmonko nunga maonam, “Ni kari tairukko balman borta agi mena?”
LUK 7:20 Se nuna nama Jesus kote arataman ale maman, “Anuwa marak kari John nika te tainak ale iwita ka isarnakko balam se kete taiman: ‘Ni kari tairukko balman borta agi mena?’” maman.
LUK 7:21 Tom mu te mu Jesus kariimet suen biya kuera ikes duap duap ago bagaman mu nunga nungam se nungeman. Saki bur memek ago mu bur memek nunga beteman arataman, se kariimet nomotam posara mu nunga nungam se loagakasan.
LUK 7:22 Se nu John ko den koma olekem ilagala mu iwita nunga maonam, “Nina peleral namaral ale kiwem nina arigiman ale den nina ikiman imi John maonal se ikiokko: Kariimet nomotam posara mu aitak loagasan, se nusuwik tilital mu aolak ilusan. Se kariimet nungumik laira posara ago mu aitak nungumik nungeram, se nodogawa sisiram mu aitak den ikisan. Se kariimet kueso mu aking barasu sanamoso, se kariimet kituwura alo mu aitak den gilalong mu ikisan.
LUK 7:23 Awiriya aninga den se munan imi ari ikiso ale gomang motam me bum bam maso, mu amilmilarukko.”
LUK 7:24 Kari ilagala John kote peleman namakasan, se Jesus John ko dugu duap kariimet nunga manarukaso, ale balukaso, “Tom nina ali sor garagarayam mu te namakasan mu anape arigalko namakasan? Agi ara duap bo daula sisiwuwakaso wore arigalko namakasan e?
LUK 7:25 Umu mena agi mu, anape arigalko namakasan? Agi kari bo guang yawara yawara naguram ale karogo bagakaso wore arigalko namakasan e? Ikialko. Kari guang uwuta nagusan ale mel ningo ningo la karogo bagasan mu king nunga kawam bibiya mu ningi baga gilingisan.
LUK 7:26 Bare nina anape mel arigalko namakasan e? Agi prophet bo? Mu diram, bare prophet imi prophet duap bo.
LUK 7:27 Ani ninga manorsam, prophet imi ko, batoga te iwita balman se aniso: ‘Aninga taling kari bitirik se girok namaruk ale nika lage nungok burangarukko.’
LUK 7:28 Ani ninga manorsam, imet nutagu te kuriang bilangaman mu bo kualala Anuwa marak kari John iwita mena. Bare awiriya Kaem ko kingdom ningi bagoso, nup mena ta agi wore, noko nup mu John ko nup biya kiaram.”
LUK 7:29 Kariimet suen la, takis tata kari agotala, mu Jesus ko den mu ikiman ale balukasan, “Kaem ko munan mu ningo diram,” makasan, mu awuk, nuna John kuting te anuwa marak taman.
LUK 7:30 Bare Pharisee alo se law ko kausa kari alo mu nuna lage yawara Kaem nungaram mu nubiring tuman, ale John kuting te anuwa marak tamonko meman.
LUK 7:31 Se Jesus aking balam, “Nina aitak ko kariimet gue imi, ani anape iwita ninga balikko? Nina anape turan a?
LUK 7:32 Nina kuriang gotektek iwita. Nina diara guruga kuwim te dagisan ale ninga sikisaki nunga arusan ale masan, ‘Ana bawe moakasan, bare nina me irukasan; aking nangamang bataga ko wur ilukasan, bare nina me nia mokasan!’
LUK 7:33 Mu awuk, John tairam mu nu tom suen biya na se yu waen ko kuring kalokaso, se arigiman ale balman, ‘Nu bur memek ago!’ makasan.
LUK 7:34 Se aking Kari ko Namar tairam mu na yu am naso mu ko aking balsan, ‘Kakirip imi inang na ko kari, se waen no ngualara ko kari, se takis tata se kari memek nunga bo,’ masan.
LUK 7:35 Bare iwita ikialko. Kaem ko ura kari alo mu nu kota ko ikia sinar te ura betesan, se ura mu ko nunguning te arigal ale ko ikialko.”
LUK 7:36 Pharisee kari bo Jesus kote kawam te namaruk ale ilak na naukko den beteram. Se nu namaram kasu naguram ale daigam na nowaram.
LUK 7:37 Se imet bo wonong mu te bagaram mu nu lage luan imet. Nu Jesus Pharisee kari mu ko kawam te na naukko namaram mu ko den ikiam, ale namaram ko yu kuting bo, manga alabaster te nungurman ale oil siring yawara mu ningi langi beteman se aniram mu giam ago tairam.
LUK 7:38 Nu nama Jesus suwik duap te daigam, ale mononge kapakaso. Se ko mononge mu Jesus suwik te kapakaso, se ko mone maiya mu te siwuram ale Jesus ko suwik musuk tuam ale oil umu suwik te bilunguram.
LUK 7:39 Se Pharisee Jesus auram umu mel mu arigam ale gomang ningi la balam, “Kari imi prophet agi mu, imet nu suwik iluso mu am ko ikiokko, imet umu lage luan imet se karur ago!”
LUK 7:40 Se Jesus mam, “Simon, ani den bo ka manikko,” mam. Se Simon mam, “Kausa kari, aga manaruko,” mam.
LUK 7:41 Se Jesus duap beteram, ale mam, “Kari ilagala nunga dinau kari bo suanta kote aniram. Kari bo ko dinau mu manga silver 500, se bo ko dinau mu manga silver 50.
LUK 7:42 Nuna ilagala dinau kutuwumonko me terong. Se kari mu nuna ilagala la nunga dinau umu menawuram. Se ni awuk ikisam? Nunga ningi kari awuk wore kari dinau kotam umu am ninguru gomang tuok ale kua tuokko?”
LUK 7:43 Se Simon mam, “Ani ikisam mu, kari ko dinau manga biya bare menawuram wore,” mam. Se Jesus balam, “Ni diram balem,” mam.
LUK 7:44 Asele nu koma gurugu imet mu tuam ale Simon maonam, “Ni imet imi arigisam? Ani nika kawam ningi utu nagurem, bare ni ani yu asiwik te anuwekko mu me aisem. Bare nu ko mononge te aninga asiwik anuwam, ale ko mone te kaogam.
LUK 7:45 Ni ani musuk me aisem, bare tom ani utu nagurem mu te la nu aninga asiwik musuk tua wore me bita arigiso.
LUK 7:46 Ni ani oil asupuling te me warem, bare nu mu aninga asiwik oil awote waram.
LUK 7:47 Buta se ani ka manorsam, noko memek suen biya mu ani maingkala siwu saperem, bore te se nu gomang ninguru aisam ale kua aisam. Bare awiriya ko memek siwu tuata umu ninguru me ko sinarso, mu nu awiriya ko memek siwu tuam mu tawun biya me kua tuso.”
LUK 7:48 Asele Jesus imet mu maonam, “Ani nika memek suen la siwu saperem,” mam.
LUK 7:49 Se kari nu ilak wete na nowaman mu nongota nunumi manarukasan, “Kari imi nu awiri se nu bo ko memek siwurokko terong?” makasan.
LUK 7:50 Se Jesus imet umu maonam, “Nika gemang ningi nunguning te Kaem ka sangaru tam. Se gemang lila te namarko.”
LUK 8:1 Udagi te mu Jesus wonong wonong Kaem ko kingdom ko den gilalong balu balu geragakaso. Noko olekem 12 mu arungu tala.
LUK 8:2 Se imet saki, bur memek se kuera ikes ago bagaman se nu nunga nungam se nungeman mu karogo tala nu ilak geragakasan. Bo mu Maria, Magdala imet, nu bur memek 7 ago bare nungeram mu,
LUK 8:3 bo Joanna, noko kuari ko nup Chuza, nu Herod ko kawam ko ura kariimet nunga supuling bagaram mu, se bo Susanna se imet sang suen biya tala. Imetari imi mu nuna Jesus ko olekem arungu, na inang se nongota nunga manga mel te nunga sangarukasan.
LUK 8:4 Se kariimet wonong wonong Jesus kote taikasan, nuna biguwuman ale suen biya nunguningkiri, asele Jesus den pangan bo iwita balam:
LUK 8:5 “Ningam ura ko kari bo ko ningam te inang muguri warukko namaram. Ale ningam ningi na muguri mu warukaso se inang muguri saki lage te kapaman. Se kariimet lage kaora namara taira mu ira parusuwuman, se saki mu inangnang taiman ale naman.
LUK 8:6 Se na muguri saki ali karakarang te kapaman, gurek papak maman, bare ali yu mena se aking marakaman.
LUK 8:7 Se na muguri saki mayang kore karogo mu ningi kapaman ale papak maman, bare mayang mu tarigiman ale nunga ereman.
LUK 8:8 Se inang muguri saki mu ali ningo mu te kapaman, ale aragaman, kalelaman ale nunguning kapaman. Nunga muguri mu iru la nunga aguman mu kiaman ale ko tom 100 iwita suen biya kapaman.” Tom nu uwuta balam mu nu sail te airam ale mam, “Awiriya dogowa ago te den ikiso agi mu, den imi ikiokko!”
LUK 8:9 Jesus ko olekem den pangan balam wore ko nunguning ko isarman.
LUK 8:10 Se nu nunga maonam, “Kaem ko kingdom ko ikia yumura mu nina ningaram, bare kariimet saki mu ani den pangan te la munakasam se ikisan, bore te se, ‘Nuna nomotam ago, bare mel bo te me arigimonko; nuna ikia ikimon, bare ko nunguning ko me sinarmonko.’
LUK 8:11 “Se den pangan imi ko duap iwita: na muguri te balem mu Kaem ko den.
LUK 8:12 Na muguri lage te kapaman mu, kariimet sang Kaem den ikisan, bare Satan taiso den nongomang ningi beteman mu kutuwu taso, nuna den umu ko nongomang ningi nunguning aruk se Kaem nunga giok bore ko, nu taiso kutuwu taso.
LUK 8:13 Se na muguri ali manga ago mu te kapaman mu, kariimet sang den ikisan ale ago amilmilasan. Bare den mu ninguru me ilukuawusan. Nuna tom katirta ko nongomang ningi nunguning aso, se karogo baga se, nononga ira ariga bo taiso mu nuna te dagulasan, ale den taman mu sapasan.
LUK 8:14 Se na muguri mayang kore ago wore ningi kapaman mu, kariimet sang nuna den ikisan, bare aolak ilu nama ali mel ko bagara, ko ikia, ko ikup, ko amilmil barasoso den nunguning taman mu kaluwuso menawuso. Butata se nononga nongomang ningi nunguning sokel ago me arataso, am menaso.
LUK 8:15 Bare na muguri ali ningo mu te kapaman mu, kariimet sang den ikisan, nononga nongomang ningi yawarakala se den ninguru ilukuawusan ale karo tusan. Se den mu ikia ningo ko lage nunga kasurso se te namasan, umutang mu den mu ko nunguning mu iwitata kaposo.
LUK 8:16 “Kari bo lam kasoso mu kani ningi agi barim bowa ningi me beteso, mena. Nu kualala wetang te ituwuso, se kariimet kasu nagusan mu nikim nungarso.
LUK 8:17 Mu awuk, anapeya kaluwura te aniso mu wetang te aratukko, se den mel yumura la aniso mu wetangaruk se kariimet ko ikimonko.
LUK 8:18 Buta se den ikisan mu ko ninguru sinar talko. Mu awuk, awiriya Kaem ikia tuso se ko sinar taso, mu Kaem ko ikia mu kunasoso; bare awiriya ikia mu me ko sinar taso, ale balso nu ikia karogo maso, bare ko ikia mu mena saparukko.”
LUK 8:19 Jesus ko nuam se ko uriamitak nu arigimonko kote taiman. Bare kariimet suen biya, se nuna kote pingi namamonko mu me terong.
LUK 8:20 Se kari bo nu maonam, “Nika niam se ka uriamitak taiman ale matangi ni karkamonko sanami se anisan,” mam.
LUK 8:21 Bare nu mam, “Aninga ayam se aninga uriamitak alo mu kariimet Kaem ko den ikisan ale karo tusan, umutang aninga ayam alo, aninga uriamitak,” mam.
LUK 8:22 Tom bo te Jesus ko olekem nunga maonam, “Ana dal te araganak ale yu komasang te kasu kapanakko,” mam. Se nuna dal te aragaman ale namakasan.
LUK 8:23 Ale namawa mu Jesus aniram. Se daula biya tairam ale gagi magaram, se gagi dal ningi kapakaso ale dal mituwurayam bitakaso.
LUK 8:24 Se olekem suen la ninguru nguangaman, ale namaman Jesus amumurman ale manorman, “Kari Biya,” maman, “ana sarengasan pa!” maman. Asele nu barasam ale yar daula se gagi barasuwaram mu den sokel ago maonam se kawus maman, se malin kauram.
LUK 8:25 Asele nu nunga maonam, “Nenenga nengemang ningi nunguning aparete beteman a?” Bare nuna nguangakasan, ale nunumi isarukasan, “Kari ewere awiri se nu gagi yar samamer nunga manarso se kuring karosan?” makasan.
LUK 8:26 Jesus ko olekem arungu dal te yu Galilee batagorman ale nama Gerasa sor te arataman. Galilee sor mu yu Galilee komasang te, se Gerasa sor mu komasang te.
LUK 8:27 Se nuna nama arataman ale Jesus dal beteram kapawaram se sor mu ko kari bo kote tairam, nu bur memek ago. Se nu tom maiya biya nunguning la bagakaso, ale wonong kawam beteram ale kari kuera nunga ali motam te bagakaso.
LUK 8:28 Bare nu Jesus arigam mu nu biyala niaram ale koma dugu te dagulam, ale sail te balam, “Ni awuk aga bitarko, Jesus, ni Kaem Kalel Biya ko Namar?” mam. “Ani nika te wosengasam ni yaman me aisuko!” mam.
LUK 8:29 Nu uwuta balam, mu awuk, Jesus bur memek kari mu bitirukko baluwaram ewere te se. Tom suen biya nuna suwik kuting mayang sen te ninguru talipakasan, bare bur memek nu ilukasan ngual tuikasan, se sen mayang am batutumu warukaso, ale nagukaso sor kariimet mena mu te namakaso.
LUK 8:30 Se Jesus nu isuam, “Nika nip awiri ya?” Se nu balam, “Aninga aip mu Legion,” mam. Mu awuk, bur memek suen biya nu kumik ningi anikasan.
LUK 8:31 Se nuna gira awom la Jesus woseng tuikasan, ale nunga karo mutim du biya mu ningi me nunga bitirukko manarukasan.
LUK 8:32 Duruk gotek bo pingita mu te mu buruk motam biya bo bala guruguwaman. Se bur memek sail te Jesus isarman, “Ni anananga awur se nama buruk mu nungumik ningi kapanakko,” maman. Se nu aing au nungaram.
LUK 8:33 Se bur memek kari mu beteman ale nama buruk nungumik ningi nagu gilingiman. Se buruk motam mu lilim la naguman nama garap te kapaman ale yu ningi yu naman ale kua sapaman.
LUK 8:34 Se kari buruk bitaruwaman mu mel mu arigiman ale naguman wonong bibiya se wonong gotektek te den balu balu geragaman,
LUK 8:35 se kariimet arigimonko taikasan. Ale tom tai Jesus kote arataman, mu kari ulengkala bur memek kager motam biya bo iwita ago bagaram mu guang naguram, ale ikia ningo nuam karogo dagiwaram se arigiman, ale nguangakasan.
LUK 8:36 Se kari mel nomotam te arigiman mu nuna kari ngualara aguwaya nungeram mu ko dugu duap kariimet nunga manorman.
LUK 8:37 Se Gerasa kariimet tawun biya nguangaman, ale Jesus manorman, “Ni anananga bitar ale namarko,” maman. Se Jesus dal te aragam namakaso.
LUK 8:38 Se namarukko negawaram se kari bur memek nu beteman mu nu auram ale maonam, “Ani ni kerak namarikko,” mam. Bare Jesus nu maonam,
LUK 8:39 “Piler ka wonong te namar ale Kaem mel yawara ni kimik te beteram mu baluko,” mam. Se nu peleram namaram ale Jesus mel biya nu kumik te beteram mu balu balu geragam.
LUK 8:40 Se tom Jesus aking yu batogam komasang ko namaram mu kariimet nu tairukko noko kimi bitawaman mu ilak amilmilakasan.
LUK 8:41 Ilak amilmilawaman se kari bo ko nup Jairus, nu synagogue ko kari supuling bo, wore tairam Jesus soleng duap ningi bugura kulukam, ale maonam, “Ni ani agarak aga kawam te tairko,” mam.
LUK 8:42 “Aninga nanawus kuerukko kaeso.” Kari mu ko kuriang imet suanta, noko yia 12 iwita. Se Jesus den mu ikiam ale ilak aolak iluwam namakaso, se kariimet motam biya nu talurman se nu kusumuri aolak iluwakaso.
LUK 8:43 Se imet bo kariimet ningi agotala bagakaso, mu nu yia 12 ningi gue sapa lagakaso, bare nungurmonko me terong.
LUK 8:44 Se nu Jesus buring ko la tairam ale ko guang buring ko mu kinikan kau tam, se tom umutang te la noko gue naguwaram mu bataga namaram.
LUK 8:45 Se Jesus isam, “Awiri aninga guang kau tam a?” mam. Se suen biya balukasan, “Ana mena,” makasan. Se Peter mam, “Kari Biya, kariimet kore motam ago nama tai ni kimik te sora gurungumuwasan sowore, ni awuk isa suwuta esesam?”
LUK 8:46 Bare Jesus mam, “Kariimet bo aninga kau tam. Se marak sokel bo aninga angimik ningi wore aratam se ko ikiem,” mam.
LUK 8:47 Se imet mu numi ikiam nu numi kaluwurokko me terong. Se nguanga se gomang daung daung tairam ale Jesus suwik duap ningi bugura kulukam. Ale kariimet nomotam te nu anapeya duap ko Jesus kau tam mu se, tom mu te la ko ningo nuam arigam mu balam.
LUK 8:48 Se Jesus nu maonam, “Aga nanawus, nika gemang ningi nunguning te ni ningo arigem. Buta se ka gemang lila te namarko,” mam.
LUK 8:49 Se Jesus am munakawaram mu Jairus, synagogue supuling, mu ko ura kari bo Jairus ko kawam te wore tairam ale Jairus maonam, “Nika nanawus kueram,” mam. “Se ni kausa kari ura kowar bo karogo me tuiko,” mam.
LUK 8:50 Se Jesus den mu ikiam ale Jairus maonam, “Ni me nguangerko, gemang ningi nunguning te la bager se ka kuriang ningo arigokko,” mam.
LUK 8:51 Ale tom nu tai Jairus ko kawam te aratam, mu nu Peter, John se James, se kuriang ko nuet nuam la ilak kasu nagumonko balam, ale suen biya mu am matangi bagamonko mam.
LUK 8:52 Ale kariimet suen biya nia mo se bagaman mu nunga maonam, “Nina me niaralko,” mam. “Itiwik imi me kueram, nu am aniwoso pa,” mam.
LUK 8:53 Se nuna ko den mu ko gusikasan. Mu awuk, nuna maingkala ikiman mu itiwik gotek mu kueram.
LUK 8:54 Bare Jesus itiwik mu kuting te iluwam ale auram ale mam, “Aga kuriang, ni baresko!” mam.
LUK 8:55 Se itiwik mu ko dora aking kumik ningi peleram se maragaram ale barasu sanamaram. Se Jesus na tumon se naukko nunga maonam.
LUK 8:56 Kuriang ko nuamnuet ninguru tengeman. Bare Jesus nuguring kaolam, ale mel aratam umu ko kariimet bo me ta manarmonko mam.
LUK 9:1 Jesus ko olekem 12 nunga auram se kote taiman, se marak sokel bur memek duap duap te nunga karomonko, ale kuera ikes te nungurmonko mu nungaram.
LUK 9:2 Ale nu nunga beteram se Kaem ko den gilalong balu se kariimet kuera ikes ago wore nunga nungurmonko namakasan.
LUK 9:3 Nu nunga maonam, “Aolak iluwalko mu mel bo me gialko. Nina sikir, karar, na inang, manga, se ningimik guang bo ta me gialko.
LUK 9:4 Ale tom kawam bo ko ikial terong se pueneral, mu umutang la te baga wonong umu beteralko.
LUK 9:5 Ale wonong bo me ninga aru tamon mu, ilu kiaral ale nisiwik gege siwu se namaral, se nuna te ikimon mu nuna bita paguwuman.”
LUK 9:6 Buta se olekem namaman ale wonong suen biya te geraga geraga den gilalong balu se, kariimet kuera ikes ago mu nunga nungurukasan se nungiakasan.
LUK 9:7 Kari sor bitaruwara Herod mel suen biya aratukaso wore ko den ikiam, ale ikia moakaso, mu awuk, kariimet sang balukasan, “Anuwa marak kari John kueram bare aking barasam,” makasan.
LUK 9:8 Se sikina balukasan, “Mu Elijah, aking barasam,” makasan. Se sikina balukasan, “Mena. Mu girakala ko prophet bo wore barasam,” makasan.
LUK 9:9 Bare Herod balam, “Ani Anuwa marak kari John ulengkala dogotak batagem se kueram!” mam. “Bare imi kari awuk bare ani aitak ko den nirung suen biya ikisam?” mam. Ale lage aguwaya wore te nu arigokko wore ko loagakaso.
LUK 9:10 Se tom apostle alo peleman taiman mu mel suen biya beteman mu Jesus koma te balman. Se nu nunga giam ale nuna la nongorak tagi batogam ale wonong bo ko nup Bethsaida mu te namaman.
LUK 9:11 Bare kariimet ko ikiman ale kowom karoman. Se nu nunga aru tagiram ale Kaem ko kingdom ko nunga manarukaso, ale kariimet kuera ikes ago mu nunga nungurukaso se nungiakasan.
LUK 9:12 Se sor baingam se olekem 12 mu nukote taiman ale manorman, “Ni kariimet nunga manaru se wonong pingi pingi wore te namamon ale na yu ko loagamon, ale kuwim te animonko mu arigimonko. Mu awuk, sor kuwim imi batoga te biya.”
LUK 9:13 Bare Jesus mam, “Mena, mu nina na nungaral se namonko,” mam. Se nuna balman, “Ana bread 5 se wal ilagala karogo diram, bare ana namanak na inang bo karogo dianakko mu asele kariimet biya imi ago terong maukko.”
LUK 9:14 Kari tom umu te bagakasan mu 5000 iwita bagakasan. Bare nu ko olekem nunga maonam, “Ario, nunga maonal se biguwura motam gotektek te kariimet 50 iwitata dagi dagi namamonko,” mam.
LUK 9:15 Se olekem butata nunga manorman se dagiman.
LUK 9:16 Se Jesus bread 5 wal ilagala mu ago giam ale motam patawuram kualala loaga se Kaem amilmil tuam. Asele pakakumuram se kapaman se ko olekem alo nungaru gurugam se giman ale kariimet nungaru gurugu ago namaman.
LUK 9:17 Se kariimet na mu naman nungumik karogo terong ma saparam. Se olekem alo na nukum wogaram mu korokem 12 ningi tuguman se kuring aratu namaram.
LUK 9:18 Tom bo Jesus ko olekem nongorak tagi batogam ale kota guranek beteram, ale nu nunga isuam, “Kariimet pa ani awiri ko aga balsan a?” mam.
LUK 9:19 Se nuna balman, “Saki Anuwa marak kari John ko ka balsan, se saki ni Elijah ko ka balsan, se saki ka balsan mu ni girakala ko prophet bo bare aking marak barasem ma balsan,” maman.
LUK 9:20 Se nu nunga isuam, “Se nina nengeta mu ani awiri ko iwita aga balsan?” mam. Se Peter mam, “Ni mu ni Kristus, ni Kaem kote wore tairem.”
LUK 9:21 Se Jesus sokel ago mel imi ko me kariimet bo manarmonko nuguring kaolam.
LUK 9:22 Nu nunga maonam, “Kari ko Namar ikup suen biya giok se kari bibiya, priest bibiya, se law ko kausa kari bibiya mu biriruwumonko; ale nama momon se kueruk se mutim tugumon, bare day tom 3 mu te aking barasukko.”
LUK 9:23 Ale ko olekem nunga se awiriya ko karogo iwita balam, “Awiriya ani agowom karukko mu nu kota numi karogo kaparuk, ale kota ko tam kangono pempem la giok ale ani agowom karukko.
LUK 9:24 Mu awuk, awiriya kota ko daiga bagara ningo ko ikia bita lagoso, mu ko ningo bo me arigok, maga namarukko. Bare awiriya ani ago ko kota ko ningo buring tuok, mu bagara aolak ningo mu arigokko.
LUK 9:25 Kari bo ali imi ko mel ningo suen biya giok, bare marak ningo ko lage me arigok, mu awuk nu sangukko?
LUK 9:26 Ikialko. Awiriya nguangaruk ale ani se aga den gilalong balukko kuring kalok, mu Kari ko Namar betelatala, tom noko nup biya se Nuet ko nikim biya ningi ko engel laili arungak peleruk tairuk, mu nu kari mu ko balukko mu kuring kalokko.
LUK 9:27 “Bare ani nunguningta ninga manorsam, saki imi te aitak sanamiwasan mu me kuemon bagamon se Kaem ko kingdom tairuk se arigimonko.”
LUK 9:28 Jesus den imi balam ale udagi day tom 8 iwita namaram se nu Peter, James se John nunga giam ale nongorak duruk bo te guranek bitirukko nama tarigiram.
LUK 9:29 Ale guranek bitawaram se ko koma motam ariga geragam, ale ko guang nikim pagam ale pure nikim iwita kapakaso.
LUK 9:30 Se kari ilagala, Moses se Elijah,
LUK 9:31 nungumik nikim biya karogo arataman ale Jesus ilak munakakasan. Nuna nu Jerusalem ko ura suen la menawurok ale peleruk nama tarigirukko wore ko ilak munakakasan.
LUK 9:32 Peter ko sikisaki mu nongorak nomotam ninguru aniram, se aniwa nungumik maraga taiwaram se ko kumik nikim se kari ilagala ilak sanamiwaman mu nungarkaman.
LUK 9:33 Se tom kariari Jesus bitawaman namawaman mu Peter nu maonam, “Kari Biya,” mam, “ana imi te yawarakala bagasan. Se ana kawam sasal ilagala suan kalonakko, bo nika, bo Moses ko, se bo Elijah ko,” mam. Bare nu ninguru ko ikia to se den mu me balam.
LUK 9:34 Nu den mu am baluwaram se taiti nuwi bo tairam ale nunga iramuram, se nuna nguanga se ningi kasu naguman.
LUK 9:35 Se taiti nuwi mu ningi kuring bo iwita balam, “Imi aninga Namar, ani nu atumukirem; nina ko kuring ikialko!” mam.
LUK 9:36 Tom kuring umu den balu kutuwuram mu nuna loagaman mu Jesus kota bagaram se arigiman. Ale nuna kariimet bo ta mel aratam se arigiman mu ko me ta manorman.
LUK 9:37 Ukiram se tom nuna duruk beteman ale tai kapaman mu kariimet suen biya Jesus arigimonko taiman.
LUK 9:38 Se kari bo kariimet biya mu ningi baga airam balam, “Kausa kari, ni aninga namar ewere arikko, nu aninga kuriang suanta diram.
LUK 9:39 Tom suen biya bur memek maguwuso se aira ngata te numi maguwuso, se saposo se dagulu titimaso ale kuagili ngisuk kuring baguso. Nu katir me bita to arigiso ale ninguru maguwuso.
LUK 9:40 Ani ka olekem alo bur memek mu karomonko nongorak wosengem, bare nuna me terong,” mam.
LUK 9:41 Se Jesus mam, “O nina tom imi ko kariimet gue, nina nengemang ningi me nunguning aso, se nengemang aora biya! Ani tom awila nina nengerak bagerem ale tom awila nenenga ikup giekko bare nina am aora biya suwuta ya?” mam. Ale kari mu maonam, “Ka namar nung mu ilak tairko,” mam.
LUK 9:42 Se kuriang mu aolak iluwam taiwakaso ta wore, bur memek mu akingtala saparam se ali te dagulam, ale girigirik makaso. Bare Jesus bur memek mu guguna tuam se aratam, se kuriang mu nungeram se aking ko nuet tuam.
LUK 9:43 Se kariimet suen la Kaem ko sokel aora garagar mu arigiman ale ikia ninguru nunga moakaso. Se kariimet Jesus mel bitakaso mu ko iki turutuwu se bagaman, mu nu ko olekem nunga maonam,
LUK 9:44 “Nina nedegawa ninguru tagiral ale den ani balik imi ninguru ikialko: Kari ko Namar mu kari nuguting te memek te betemonko,” mam.
LUK 9:45 Bare nuna den umu ko nungamin yenakaso. Den umu ko nunguning nunga ikia te me taikaso, se nuna ko ikimonko me terong, bare isarmonko mu miakasan.
LUK 9:46 Se olekem alo, nunga ningi awiriya nunguningkiri gira nup biya bagaruk agi wore ko den tagikasan.
LUK 9:47 Se Jesus nunga ikia mu mungkala ko ikiam, ale kuriang gotek bo tam beta dugu te beteram se sanamaram.
LUK 9:48 Se nunga maonam, “Awiriya aninga aip te kuriang gotek imi amilmil te aru taso, mu nu ani agotala amilmil te aga aru taso. Se awiriya ani amilmil te aga aru taso, mu nu Awiriya aninga beteram se tairem mu karogo la amilmil te aru taso. Mu awuk, awiriya nenenga ningi kua kaposo ale nenenga ura kari ko bagoso, kari umutang nup biya se gira bagarukko.”
LUK 9:49 Se John maonam, “Kari biya,” mam, “ana kari bo nika nip te bur memek nunga karokaso se arigiman, ale ura umu me bitirukko manorman. Ana uwuta beteman, mu awuk, nu anananga bo mena,” mam.
LUK 9:50 Se Jesus mam, “Ura kari uwuta, koma me kaolalko,” mam. “Awiriya nina nengerak dun kopa me iluso mu nenenga bo.”
LUK 9:51 Jesus duruk wonong te namarukko tom pingi aram, se nu Jerusalem namarukko ko ikia suanawuram ale namakaso.
LUK 9:52 Ale nu olekem saki nunga maonam se giriman Samaria wonong bo te, kawam nuna te bagamonko mu se, melmasak sang ago nunguru bita se bagamonko namaman.
LUK 9:53 Bare wonong mu ko kariimet biriruwu gilingiman, mu awuk, nuna ikiman nu Jerusalem namawakaso.
LUK 9:54 Se olekem ilagala, James se John, munan umu arigiman ale maman, “Kari Biya,” maman, “ni awuk ikisam, ana Kaem duruk wonong te ainak se tama tai kaparuk nunga menawurokko e?”
LUK 9:55 Bare Jesus giris palagam ale ining nungaram,
LUK 9:56 ale nongorak wonong bo kigilik te namaman.
LUK 9:57 Nuna lage karoman ale namawaman, se kari bo nu maonam, “Ni apareyate ta namar mu ani am kerak la namarikko,” mam.
LUK 9:58 Se Jesus mam, “Kausik diwang mu nunga garap gogong karogo. Se inangnang mu nunga singir karogo. Bare Kari ko Namar mu kuwim bo numi te ira baratuwurokko mu mena.”
LUK 9:59 Ale nu kari bo tala maonam, “Ni tair agowom karoko,” mam. Bare kari mu mam, “Kari Biya, me neger se ani namarik aga ait mutim tugumek ale asele ko,” mam.
LUK 9:60 Se Jesus nu maonam, “Kariimet kuera nongota nunumi mutim tugumonko, bare ni namar ale Kaem ko kingdom ko den baluko,” mam.
LUK 9:61 Aking kari bo tala mu mam, “Kari Biya, ani ni kewom karikko, bare me neger se ani namarik aga gue suan nuguting iluwek ale asele ko,” mam.
LUK 9:62 Bare Jesus nu maonam, “Kari ura bo duap beteso ale giris palagoso buring ko loaga lagoso, mu Kaem ko kingdom ko ura bitirukko me terong.”
LUK 10:1 Udagi te Kari Biya kari saki 72 tala ura nungaram ale ilagala ilagala nunga beteram se namakasan. Nunga beteram se wonong sor nu te namarukko wore te nuna giriman ale namakasan.
LUK 10:2 Se nu nunga maonam, “Na inang suen biya ningam te mu yopa sapaman, bare ko ura kari gi bolala awumonko wore suen mena. Buta se nina inang yopara mu ko Kari Biya isual se ura kari suen biya ningam ningi nunga bitiruk se taimon ale inang yoparam owore gi bolala awumonko.
LUK 10:3 Namaralko! Ani nina sipsip gotektek iwita kausik diwang nunga ningi ninga beterem se namasan.
LUK 10:4 Nina manga agi, ninga nigiriwim agi, nisiwik gomang bo me gialko. Ale nama se awiriya bo lage te arigal, mu me munak amilmil tualko.
LUK 10:5 “Tom nina kawam bo ningi kasu nagural agi mu, giral ‘Lila yawara’ kawam mu ko kariimet nungaralko.
LUK 10:6 Se lila ko kari bagaruk, mu nenenga den lila taukko; bare kari den lila me tauk agi mu, nenenga den lila mu peleruk nengete tairukko.
LUK 10:7 Se kariimet ninga aru tagimon umu nongorak baga se, anapeya na yu ko nalko ningarmon mu am nalko, mu awuk, ura kari mu ko ura koma mu taso. Ale kawam kawam me ani ani geragalko.
LUK 10:8 “Se tom wonong bo ningi kasu nagural se amilmil te ninga aru tamon, mu anapeya nalko ningarmon mu am nalko.
LUK 10:9 Ale sang kuera ikes ago bagamon agi mu, nunga nungal ale nunga maonalko, ‘Kaem ko kingdom nenengate tai pingi aram,’ malko.
LUK 10:10 Bare nina wonong bo ningi namaral se me amilmil te ninga aru tamon agi mu, wonong umu ko lage tuang suen la te namaral ale iwita nunga maonalko,
LUK 10:11 ‘Ninga wonong imi ko ali gege nadeleng tuagu iluwam mu siwu waru nenengate la awusan bo. Bare nina ninguru ikialko, Kaem ko kingdom mu aitak tai nenengate pingi aram,’ malko.
LUK 10:12 Ani ninga manorsam, tom nukum te Sodom ikup tauk mu buta nuam taukko, bare wonong bo uwuta beteso mu eng am memek ko memek arigokko.
LUK 10:13 “Chorazin se ni Bethsaida, nina ikup ninguru ninga iramurokko! Mu awuk, ani miracle sokel ago bitakasam se nina arikasan, bare nina me giris palagaman. Miracle imi sor Tyre se Sidon ningi uwutata beteman se nuna arigiman le mu, nuna maingkala guang memek nagu muruwuman, ale dagiman ale tama nuwi nungumik te warman ale giris palagaman le.
LUK 10:14 Buta se ikialko, tom nukum te ikup Tyre se Sidon gimonko mu buta nuam, bare ikup nina gialko mu am ikup biya nunguningkiri kowo!
LUK 10:15 Se ni Capernaum, nika patawumon se taiti ningi tarigirko i masam e? Mena. Nika sapamon se gagi nukum te du biya kaparkowo!
LUK 10:16 “Kari nina nigiring iki karo tuso, mu ani aninga agiring iki karo tuso; bare awiriya nenenga biriruwuso, mu nu aninga biriruwuso; se awiriya aninga biriruwuso, mu Kakirip aninga beteram se tairem mu biriruwuso.”
LUK 10:17 Kari 72 mu amilmil ago peleman taiman ale balukasan, “Kari Biya, ana nika nip te ura ilukasan, se bur memek karogo la anananga nagiring karo tuikasan,” maman.
LUK 10:18 Se nu nunga maonam, “Ani Satan taiti ningi pure nikim iwita bilik mam ale tai kaparam se arigem.
LUK 10:19 Ikialko, ani nup sokel ago mu ningarem, se nina te mot memek se maruwan nulis te nunga ira parusuwural, ale memek ko sokel suen la te menawuralko. Se mel memek bo me nenenga maguwurokko.
LUK 10:20 Bare nina bur memek nenenga nigiring karo tuman mu ko me amilmilaralko, mena. Bare ninip duruk wonong te batagorman se aniso mu ko amilmilaralko.”
LUK 10:21 Ale tom mu te Jesus Bur Laili ningi amilmil aromemek tam ale mam, “O Ba, duruk wonong se ali lilim ko Kari Biya, ani amilmil kisisam, mu awuk, ni kariimet ikia bibiya se ikia sinar ago masan mu nunga, mel suen la imi kaluwurem, bare ni kuriang gotektek wore nunga kausem se ikiman. Se mu diram, aga Ba, nika gemang uwutata aniram se te beterem.”
LUK 10:22 Ale mam, “Ikialko! Aninga Ait melmasak suen la ani agiting te bita saparam. Awiriya bo Namar ko me ikiso, bare Nuet kota suanta ko Namar ko ikiso. Se koma suanta tala, kari bo Nuet ko me ikiso, bare ko Namar kota mu Nuet ko ikiso; se arikaya Namar kota nunga balso mu ko Nuet nunga kasurso se ko ikisan.”
LUK 10:23 Jesus uwuta balam ale moa gurugam ko olekem ekes te nunga maonam, “Nina nemetam mel yawara yawara imi ariwasan mu ko amilmilaralko!
LUK 10:24 Mu awuk, ani ninga manorsam, prophet se king alo suen biya mel suen la nina ariwasan ewere arigimonko nongomang biya, bare me ari gilingiman, ale den nina ikiwasan ewere ikimonko nongomang biya, bare me iki gilingiman.”
LUK 10:25 Se law ko kausa kari bo Jesus ira arigokko barasam ale isuam, “Kausa kari,” mam, “ani awuk maik ale bagara ningo pempem la te bagarikko wore taikko ya?”
LUK 10:26 Se Jesus nu isuam, “Law den te awuk batagorman se aniso? Ni awuk kau ikisam?”
LUK 10:27 Se nu mam, “ ‘Kari Biya nika Kaem mu gemang motam lilim la te, ka dera lilim la te, ka sokel lilim la te, se ka ikia lilim la te kua tuiko; ale ni keta nimi ko kuesam iwitatala ka tiran bo kua tuiko.’ ”
LUK 10:28 Se Jesus mam, “Se, mu ni diram la koma balem. Ni suwuta bitar mu asele marak yawara arikko,” mam.
LUK 10:29 Bare law ko kausa kari mu numi te bataguru taukko Jesus isuam, “Se ni aninga tiran ko balsam mu awiri nunguningkiri ko balsam?” mam.
LUK 10:30 Se ko isa koma mu Jesus iwita balam, “Kari bo Jerusalem beteram ale aolak iluwam Jericho namawaram, se tere daong kari lage luan te arigiman, ale iluman moa maguwuman, ko guang melmasak kumik te mu kututuwu giman ale ago naguman. Se kari mu lage te kua goraram ale aniwaram.
LUK 10:31 Se tom mu te priest bo lage umu tala kaoram namawa kari mu arigam, ale lage due kaoram ale kiaram namakaso.
LUK 10:32 Se butatala Levi kari bo namawa arigam, ale betelatala lage due kaoram ale kiaram namakaso.
LUK 10:33 Bare Samaria kari bo lage kaoram tai kari aniwaram mu arigam ale noman batagam.
LUK 10:34 Se kote pingi namaram, ale oil se waen te kumik batuwutuk mam mu palungam nungam ale kaolam. Ale patawuram ko donkey te beteram ale ilak nama daup kawam bo te beteram ale bitarukaso.
LUK 10:35 Se animan ukiram mu nu manga silver ilagala daup kawam mu ko kotam tuam, ale maonam, ‘Ni kari imi ninguru bitaru se ilak bager, se ani pelerik tairik mu ka manga bo agotala te bituem agi mu ko koma kisekko,’ mam.”
LUK 10:36 Jesus den pangan umu balam asele mam, “Se ni awuk ikisam? Kari ilagala suan umu nunga ningi awuk mu kari tere kari nuguting te memek tam mu ko tiran yawara?”
LUK 10:37 Se law ko kausa kari mu den koma balam, “Kari gomang motam batagam se saongam wore,” mam. Se Jesus nu maonam, “Namar ale munan uwutata bita se bagerko,” mam.
LUK 10:38 Se Jesus ko olekem arungu aolak iluman namawa wonong bo te arataman, se imet bo ko nup Martha mu arigam ale ko kawam te aru tagiram se namaram.
LUK 10:39 Se Martha ko uria Maria mu Kari Biya ko doleng duap ningi daigam ale ko den ikiwakaso.
LUK 10:40 Bare Martha nama tai na inang mel nunguru se noman ninguru sisikaso. Buta se nu Jesus kote tairam ale maonam, “Kari Biya, aninga uria me aga sangarso ewere ni awuk ko ikisam a?” mam. “Ni manaru se tairuk aninga sangukko!”
LUK 10:41 Se Kari Biya mam, “Martha, Martha, ni mel suen biya ko neman sisiso se gemang daguloso,
LUK 10:42 bare mel suanta mu mel biya nunguningkiri. Se Maria mu mel suanta umutang ko gomang ikia beteram. Se awiriya bo mel umu nukote kutuwu taukko me terong.”
LUK 11:1 Tom bo Jesus kuwim bo te guranek bitawaram. Ale tom nu guranek bita saparam, mu ko olekem bo nu isuam, “Kari Biya, ni ana guranek betera nanga kasuruko, o John ko olekem alo nunga kausam iwitata,” mam.
LUK 11:2 Se Jesus nunga maonam, “Tom nina guranek beteral mu iwita balalko: ‘Anananga Nainet, nika nip laili anirukko, nika kingdom am tairukko.
LUK 11:3 Day tom suan suan ko na inang nangaruko.
LUK 11:4 Anananga memek siwu nangaruko, ana awiriya memek nangimik te beteman mu nunga memek siwu nungarman uwutatala. Motam la nangarkiwer se ira ariga ningi me dagulanakko.’ ”
LUK 11:5 Asele nunga maonam, “Aria, nenenga ningi bo ko tiran yawara bo karogo. Se tirom uriluan kote namaruk ale manuk, ‘Kari, kete bread ilagala suan aisuko.
LUK 11:6 Ani aga tiran bo agate tai aratam, se ani mel bo tuek se naukko mu mena.
LUK 11:7 Se ko tiran kawam ningi mu mauk, ‘Ura kowar me aisuko! Ani songkuring maingkala bagurem, ale betela kuriang maingkala agarak aniwasan tala. Se ani barasik ale mel bo ni kisekko me terong,’ mauk.
LUK 11:8 Ani ninga manorsam, nu noko tiran yawara iwita iki se barasuk bread mu me tuok; bare kari mung luan nguangara dolara mena mel ko ngatanga lagara wore ko gagoraruk, ale barasuk melmasak suen la ko isawoso mu gi tuokko.
LUK 11:9 “Se ko ani iwita ninga manorsam: Mel ko isal, mu ningarmonko; mel kupal, mu arigalko; songkuring bong bong mal, mu songkuring kaiga ningarukko.
LUK 11:10 Mu awuk, kari awiriya mel ko iseso mu taso. Se awiriya mel kupuso mu arigiso. Se awiriya songkuring bong bong maso mu kaiga tuso.
LUK 11:11 “Se nina kuriang nonet alo, awiri nenenga ningi ninga namar wal ko eseso, se wal tuata mena mot taso ale tuso?
LUK 11:12 Agi tarak ningo ko balso, mu maruwan nulis taso ale tuso? Mena.
LUK 11:13 Nina ali ewere ko kariimet memek ta, bare nina ninga kuriang mel ningo nungara mu nina ko ikisan. Bore te se, nenenga Nenet duruk wonong te bagoso mu awiriya Bur Laili ko isarsan, mu me nungaruk i? Mu nungarukko!”
LUK 11:14 Jesus kuring sisira ko bur memek bo kaoram se aratam. Se tom bur memek mu aratam mu, kari kuring sisira nu kumik ningi baga aratam mu munakaram se kariimet nungamin yenakaso.
LUK 11:15 Bare saki mu balukasan, “Mu Beelzebul, bur memek nunga supuling, wore ko sokel te bur memek nunga karoso,” makasan.
LUK 11:16 Se sikina nu ira arikasan ale duruk wonong ko kausa bo bitiruk se arigimonko balukasan.
LUK 11:17 Bare Jesus nunga ikia mu arigam ale iwita nunga maonam, “Kingdom suanta ningi kariimet nunumi pagorsan ale koma koma bagasan, mu kingdom mu magoso kueneso. Se kawam suanta nunumi nogore batagorsan, mu betela dagulu magoso.
LUK 11:18 Uwutatala, Satan ko bur memek nongota nunumi ago bita karomon, mu noko kingdom sokel karogo bagaruk i? Mena. Ani iwita ninga manorsam, mu awuk, nina balsan, ani Beelzebul sail aisiso se te bur memek nunga karosam ma balsan.
LUK 11:19 Se ani Beelzebul ko sokel te bur memek nunga karosam agi mu, nenenga kari sang bur memek nunga karosan mu awiri ko sokel te nunga karosan? Ninga kari alo mu nenenga den sumu kawel agi mu ninga manarmon se ikialko!
LUK 11:20 Ani Kaem ko sokel te bur memek mu nunga karosam, bore te se iwita ikialko, Kaem ko kingdom mu aitak nengete tai aratam.
LUK 11:21 “Tom kari bo sokel ago ko gatu karem iluwok ale ko kawam bituokko, mu noko melmasak suen la yawarakala anirukko.
LUK 11:22 Bare kari bo tala ko sokel kualala mu tairuk, ilak kageraruk ale ko sokel menawurok, mu nu kari mu ko gatu karem te ira sanamiwaram mu giok ale ko melmasak suen la nungaru parusuwurokko.”
LUK 11:23 “Kari ani agarak ningo mena, mu ani agarak barimara ko kari. Kari ani agarak sipsip me bolala awuso, mu nu nunga parusuwuso.
LUK 11:24 “Sinar talko. Bur memek kari bo kumik ningi baga arataso, mu nu sor garagarayam mu te namoso ale kuwim bo te noman saparukko wore ko loagoso. Bare bo me arigiso mu balso, ‘Ani pelerik nama aga agiwim mungkala te bagerem mu te aking bagarikko,’ maso.
LUK 11:25 Ale taiso ale kawam mu ipi ungi nunguru beteman se aniso se arigiso,
LUK 11:26 mu nu peleso ale bur memek 7 tala, memek nunguningkiri nu kiaman, mu nunga giso ale nongorak taiso ale kawam digo mu puenesan. Se kari mu ulengkala terong nuam bagakaso, bare aitak mu am memek nunguningkiri bagarukko.”
LUK 11:27 Jesus den imi baluwaram se imet bo kariimet ningi baga airam ale mam, “Imet ka iluwam ale amin te ka bituam se lagerem, mu amilmilarukko!” mam.
LUK 11:28 Se Jesus balam, “Mena. Kariimet Kaem ko den ikisan ale karo tusan, mu umutang amilmilamonko,” mam.
LUK 11:29 Kariimet suen biya am kote taiwakasan, se mam, “Nina tom imi ko kariimet gue, nina kariimet memek! Nina kausa bo ko isa lagasan, bare bo me arigalko. Mu nina Jonah kumik te aratam mu te la ikialko.
LUK 11:30 Kilek Jonah kumik te aratam mu Nineveh kariimet te ikimon ale giris palagamonko. Mu turantala, kilek Kari ko Namar kumik te aratukko mu nina tom imi ko kariimet te ikial ale giris palagalko.
LUK 11:31 “Tom nukum te ali sor Sheba ko queen barasuk ale den te ninga bitirukkowo! Mu awuk, nu ali dun sang awar biya koma south mu te wore nu Solomon ko ikia sinar arigok ikiokko tairam. Bare kakirip Solomon kiaram ale kualala biya bagoso mu aitak tairam nengerak bagoso.
LUK 11:32 Se aking Nineveh kariimet betelatala tom nukum te barasamon ale den te ninga betemonkowo! Mu awuk, nuna Jonah ko den apuram mu te giris palagaman. Bare kakirip Jonah kiaram ale kualala biya bagoso mu aitak tairam nengerak bagoso.
LUK 11:33 “Kari bo lam kasoso ale karara te me beteso, agi kani ningi me beteso, mena. Nu kualala wetang te beteso se kariimet kasu nagusan mu nikim nungarso.
LUK 11:34 Nika motam mu nika kimik ko lam. Nika motam ningo mu, nika bagara aolak mu lilim la nikim ago aniso. Bare nika motam memek mu, nika bagara aolak mu lilim la tiromorom ningi aniso.
LUK 11:35 Butata se nikim nenenga ningi mu ko ninguru sinar tal, se me tirom iluwokko.
LUK 11:36 Mu awuk, ningimik lilim la nikim ago terong aniso se kulupik bo tiromorom ago me aniso, mu nikim biya ningi bagaralko, lam nikim ningaruwoso iwita.”
LUK 11:37 Se Jesus den balu kutuwuram mu Pharisee kari bo tairuk ilak Pharisee nung ko kawam te na naukko maonam. Se nu namaram daigam ale na yu nowaram.
LUK 11:38 Se Pharisee mu Jesus giram kuting me anuwam wore na nowaram se arigam ale biririkaram.
LUK 11:39 Bare Kari Biya maonam, “Nina Pharisee alo mu tawir se bagun mel kumik guang la anusan, bare ko naung ningi mu nina mel ko igek, se munan memek ago terong maman.
LUK 11:40 Nina kari ngualara! Kakirip mel kumik guang watingi mu nungam mu naung ningi mu agotala me nungam e?
LUK 11:41 Buta se nengemang ningi nunguning te kituwura guat alo mel nungaral, mu asele nina lilim la karur mena bagaralko.
LUK 11:42 “O kawel o, nina Pharisee alo, sinar talko! Mu awuk, nina ningam ko tam gawa siring yawara yawara gisan mu pagaru motam 10 ko awusan ale suanta gira mu Kaem tusan. Bare nina diram la kariimet saki arungu bagara ko munan, se Kaem ko kua tua ko munan, mu nibiring tusan. Ikialko, munan gotektek mu bita karo se wore, munan bibiya mu mel yam ko iwita me beteralko.
LUK 11:43 “Nina Pharisee alo, sinar talko! Mu awuk, nina synagogue ningi daiga kuwim nup ago gira nunguningkiri wore te daigalko ninguru giri tagasan. Nenenga nengemang motam mu, diara guruga kuwim bibiya te namaral se kariimet amilmil den ninga manarmonko ninguru soragoso.
LUK 11:44 “Nina sinar talko! Nina kari kuera ko ali motam kumik kausa bo mena se kariimet sor yam i masan ale awote aolak ilu nama taiwasan wore iwita,” mam.
LUK 11:45 Se law ko kausa kari bo mam, “Kausa kari, ni suwuta balsam mu ni ana law ko kausa kari alo mu ni ana nanga balu maguwusam tala!” mam.
LUK 11:46 Se Jesus mam, “Se nina law ko kausa kari alo, nina karogotala sinar talko, mu awuk, nina mel ikup ikup kariimet gimonko koma mena wore nungarsan se nuna gi turutuwuwasan, bare ninga nigiting bo garukusan ale me ta nunga sangorsan, mena.
LUK 11:47 “Nina sinar talko! Nina prophet alo nunga ali motam gurugusan, bare mu nenenga nenet nenengetak alo nunga moman se kua gilingiman.
LUK 11:48 Bare nina munan umu te balsan, munan ninga taleng girigir alo beteman mu munan terong ko iwita balsan. Ninga taleng girigir alo prophet alo nunga moman se kueman, se nina mu nunga ali motam gurugusan!
LUK 11:49 Munan sumutang ko, Kaem ko ikia sinar ningi balam, ‘Ani prophet se apostle alo nunga bitirik se nunga ningi namamon, se saki mu nunga momon se kuemon, se saki mu ikup yaman ninguru nungarmonko,’ mam.
LUK 11:50 Bore te se, aitak ko kariimet gue mu, ali iru la bilangaram tom se tai aitak, prophet nunga gue kapa lagaram mu ko ikup gimonko,
LUK 11:51 tom Abel ko gue kaparam tom te se tai Zechariah ko tom te, nu temple ningi altar se kuwim laili mu ko kusumuri bagaram se moman se kueram. Nunguningta, ani ninga manorsam, aitak ko kariimet gue imi, memek umu suen la ko koma ikup memek gialko.
LUK 11:52 “Boteko, nina law ko kausa kari alo, sinar talko! Mu awuk, nina ikia ningo te ta ko key mu nina nengeta tagi bataguru tasan ale kaluwusan. Bare nina nengeta mu me ningi kasu nagusan, ale kariimet kasu nagumon bore ko nongoma kalosan.”
LUK 11:53 Se tom Jesus kawam mu beteram ale namawaram, mu law ko kausa kari alo se Pharisee alo nu ko nongomang ninguru magaram, se nongomang memek te isaru diruwukasan ale isa suen biya tuikasan,
LUK 11:54 mu awuk, nuna nu den i bo baluk wore te den ningi betemonko kiwemakasan.
LUK 12:1 Tom mu te la kariimet tausen suen biya nunguningkiri tai biguwuman, ale nunumi kitituwu gurungumu se nunumi kalakumuwakasan. Se Jesus aking munak duap bitirukko se giram ko olekem nunga maonam, “Nina Pharisee nunga yeast ko sinar talko! Ani nunga kawel kilek ko balsam.
LUK 12:2 Anapeya mel kaluwusan mu yumura te me ani lagoso, mena, mu wetangaso.
LUK 12:3 Ni anapeya den yumura te balem, mu udagi te kariimet wetang te ikimonko. Se anapeya den ni kasikasi ningi bo dogowa ningi galung ningi balem mu, udagi te wetang te sanami se balu pagarmonko.
LUK 12:4 “Aga sikisaki, ani iwita ninga manorsam, nina awiriya kari moso se kueso bare ko dora moruk se kuerukko me terong, mu ko me nguangaralko, mena.
LUK 12:5 Bare ani awiriya nina ko nguangaralko mu ninga kausekko: Kakirip ninga moruk se kueral se aking tama ningi ninga warukko sokel karogo umutang ko nguangaralko. Se ani ninga manorsam, nu bowa ningi la bagaralko!
LUK 12:6 Ikialko, inangnang gotektek 5 ta mu toea ilagala te am dianakko. Bare Kaem bo ta ko me kuamili saposo, mena.
LUK 12:7 Nunguningta, nu nemene awilaya nisipiling te mu suen la kau saposo. Buta se nina me nguangaralko. Nina mu inangnang gotektek mu iwita mena, nina nunga kiaman ale nu koma te mel biya.
LUK 12:8 “Ani ninga manorsam, awiriya ali kari ko me nguangoso ale ani ago ko wetang te balso, mu ani Kari ko Namar agotala mu Kaem ko engel alo nomokete kari mu aninga ma balikko.
LUK 12:9 Bare awiriya ali kari ko nguangoso ale aninga aip kaluwuso, mu ani agotala Kaem ko engel alo nomokete kari mu aninga bo mena ma balikko.
LUK 12:10 Awiriya Kari ko Namar balu maguwurok mu, noko ikup mu am siwu tuokko. Bare awiriya Bur Laili ko ura doleng saparuk, mu kumik siwu tuata bo mena.
LUK 12:11 “Ale tom ninga ilumon ale synagogue ko kari bibiya se kari supuling bibiya nomokete nengerak aratamon, mu den koma aguwaya balalko mu ko ikia me ninga morukko.
LUK 12:12 Mu awuk, Bur Laili tom mu te anapeya balalko mu nigiring te bitirukko.”
LUK 12:13 Kari bo kariimet ningi baga nu maonam, “Kausa kari,” mam, “ni aninga laun manaru se anananga nainet ko melmasak suen la wore kusumuri paguk ale sang aisuokko,” mam.
LUK 12:14 Se Jesus koma ko mam, “Kari, ikiko, awiri ani tutera ura sowore nenenga kusumuri bitirikko balam se ni suwuta balsam?”
LUK 12:15 Asele nu kariimet suen la nunga maonam, “Ninguru sinar talko! Mel suen biya ko nengemang me barasukko! Kari ko mel suen biya umu ningi bagara yawara me arigiso, mena,” mam.
LUK 12:16 Ale nu den pangan imi nunga maonam, “Kari bo ko melmasak suen biya karogo wore ko ningam na inang ningo ninguru kapa tuam.
LUK 12:17 Se nu kuamin tugukaso, ‘Ani pa awuk bitirik? Ani kawam ito na inang umu te gi tugumekko mena,’ mam.
LUK 12:18 “Ale mam, ‘Ani iwita bitirikko. Ani aga na inang ko kawam mu nunga parusuwurik ale aking bibiya kalikko,’ mam. ‘Ale aga na inang mel suen la se aga mel ningo mu ningi awurekko.
LUK 12:19 Asele agata aimi manik, “Ni ka mel ningo ningo suen biya mu yia suen biya ko nunguru awurem se aniso. Ario, gemang kua kaparuk se, no nungia se, amilmil te bagerko!” maikko.’
LUK 12:20 “Bare Kaem nu maonam, ‘Ni kari ngualara!’ mam. ‘Aitakta tirom imitang te mu ni kuarko! Se awiri nika mel suen biya ke kimik ko nunguru burangi beterem sumu koma suagi bitirukko?’ ma balam.
LUK 12:21 “Se awiriya kue kumik ko melmasak ningo ningo gi tugu nunguru lagoso, bare uwutatala Kaem kote me beteso, mu uwutata kumik te aratukko.”
LUK 12:22 Asele Jesus ko olekem nunga maonam, “Buta se ani ninga manorsam, nina ningimik lilim ko bagara aolak ko ikia me ninga moa se lagarukko; anapeya nalko, agi anapeya ningimik guang ko naguralko mu ko ikia me ninga moa se lagarukko.
LUK 12:23 Inang yu mu mel gotek, bare nanga nadera mu asele mel biya. Guang yamel ana nangimik te eresan mu mel gotek, bare nangimik mu mel biya.
LUK 12:24 Inangnang sengkasik nungarkalko: Nuna inang me asursan, agi bolala awusan. Nuna nungumik inang te tuguma ko kawam mu mena tala, bare arigalko, Kaem na nungarso. Bare nina kariimet mu duap bo, nina inangnang nunga kiaman! Se Kaem ninguru ninga sinar taukko.
LUK 12:25 Awiri nenenga ningi kuamin yenera te ko mateng tom mu hour suanta te to tuam se pila namaram? Mena.
LUK 12:26 Arigalko, nina mel gotek bo kituwura uwuta betera ko me terong. Buta se awuk se nina mel suen biya ko ikia ninga moa lagoso?
LUK 12:27 “Nina sirsir wakala yawara wore arigalko. Nuna nunga wakala mu me birisan agi ko ura kowar me tasan, mena. Bare ani ninga manorsam, Solomon ta ko bala mel yawara yawara tugukaso, wore noko bala umu sirsir wakala yawara mu iwita mena nunguningkiri.
LUK 12:28 Se Kaem sirsir wakala yawara umu aitak bagasan ale ukiso mu marakasan se tama ningi warsan wore bala nungarso. Se awuk? Nina kariimet mu guang yamel me ningarukko e? Nina awuk se nengemang ningi nunguning te me sanamasan?
LUK 12:29 “Bore te se anapeya nalko mu te nengemang motam me beteralko, ale ko ikia me ninga moa se lagarukko.
LUK 12:30 Mu awuk, kariimet Kaem ko me ikia mu, mel mu ko ikia nunga moso se ko sor gi lagasan. Bare nenenga Nenet nina mel umu ko tukunang awasan mu nu ko iki saposo.
LUK 12:31 Bare nina noko kingdom mel gira ko beteral, mu asele nina mel singir la umu ningaru saparukko.
LUK 12:32 “Nina sipsip motam gotek, nina me nguangaralko, mu awuk, ninga Nenet kingdom ningarukko maingkala balam se aniso.
LUK 12:33 Ninga melmasak diaral, ko manga tal, ale kituwura guat alo nungaralko. Manga mel te tuguma ko kuwim magara mena wore talko; ninga mel yawara yawara mu duruk wonong te bolala awural se mu te tom suen biya yawarakala anirukko. Sor wonong umu te tere kari pingi namarukko me terong, dagor silale betela me maguwumonko.
LUK 12:34 Mu awuk, kari ko mel ningo apareyate aniso, mu noko gomang motam umu te beteso tala.
LUK 12:35 “Ura ko ninimi nungalko, guang patungal ale tukunang awural, ale lam kasi muruwural ale sinar ago bagaralko,
LUK 12:36 ura kari nunga kari dom, imet kari numi gia ko biguwura inang ko laga peleruk tairuk wore ko sinar bagara iwita bagaralko. Se nu tairuk ale songkuring moruk, mu nuna tairatela ko songkuring kagarmonko bagasan iwita bagaralko.
LUK 12:37 Kari dom mu tairuk ale ko ura kari sinar ago bagamon se nungarkuk, mu nuna amilmilamonko. Ani nunguningta ninga manorsam, nu kota inang nungarukko ko guang patunguru tukunang awurok ale nunga manuk se inang nana kuwim te dagimon se inang nungarukko.
LUK 12:38 Nu mung luan tairuk agi, ukira luan ago tairuk, ale ura kari awiriya sinar ago bagamon se nungarkuk, mu nuna amilmilamonko.
LUK 12:39 “Bare den ewere ko sinararalko: Kawam kotam bo tom aguwaya mu te tere kari tairukko ko ikia le mu, nu sinar la bagaram se tere kari mu tairam ko kawam me barukam la le.
LUK 12:40 Uwutatala, nina betela sinar karogo la bagaralko. Mu awuk, Kari ko Namar tom nina te me ikiwaral umu te tairuk mu ko sinar la bagaralko.”
LUK 12:41 Se Peter mam, “Kari Biya, ni den pangan imi anananga manorsam agi, kariimet suen la nunga balsam e?” mam.
LUK 12:42 Se Kari Biya mam, “Se awiri mu ura ko bitua kari ningo, se diram la, ikia sinar ago ura beteso? Noko kari dom nu ura tuam se ura kariimet nu bowa ningi wore nunga bitarso, ale nunga inang ko manga, tom tom te la nungarso.
LUK 12:43 Se tom ko kari dom mu peleruk tairuk ale ko ura kari mu ura yawarakala bitawuruk se arigok, mu ura bitua kari mu ko ningo nuam arigokko.
LUK 12:44 Ani nunguningta ninga manorsam, mu nu ko kari dom noko kawam digo melmasak suen la bituokko ura mu kuting te bitirukko.
LUK 12:45 “Bare ura bitua kari mu baluk, ‘Aninga kari dom mu tom maiya biya lagarukko pa!’ mauk, ale ko ura kariimet nunga moruk maguwurok, ale na yu no se yu nauk nguala se bagaruk,
LUK 12:46 se ko kari dom mu, day tom se worem motam nu me te ikiwoso mu te tairuk ale uwuta arigok mu, iluwok moruk maguwurok, ale nongomang ningi me nunguning alo nunga ningi kuwim bo tuok se te nongorak bagarukko.
LUK 12:47 “Ura kari uwuta, nu ko kari dom mu ko munan suen la ikia, bare sinar me bagaruk, agi ko kari dom ko den me karo tuok, mu yaman biyala taukko.
LUK 12:48 Bare ura kari me ikia se bita paguwurok, mu yaman luan nuam ta taukko. Kari awiriya mel suen biya tusan, mu ko isa suen biya tala tumonko; uwutatala, awiriya ura biya kuting te betesan, mu ko isa am biyala tumonko.
LUK 12:49 “Ani tairem mu ali ewere te tama bitirikko tairem, se aga angamang mu pasak kanirukko aniso!
LUK 12:50 Bare ani ikup biyala giekko, se ani ko aeman sisiso se pasak ala giek se mena namarukko angamang aniso!
LUK 12:51 Nina ikisan ani ali ewere te malin lila kaurekko tairem i masan e? Mena. Ani ninga manorsam, ani tairem mu ninimi pakakumura kirker bagara ko munan ago tairem.
LUK 12:52 Tom imi se kaparam namaram mu kawam suanta ko kariimet 5 agi mu nunumi pagarmon, ale ilagala barasamon ilagala suan mu nongorak nunumi nogore batagarmon, se ilagala suan mu barasamon ilagala mu nongorak nunumi nogore batagarmonko.
LUK 12:53 Nuna nunumi pagarmon ale nuet namar ilak barimaruk, se namar nuet ilak barimarukko. Se nuam nanawus ilak nunumi sagarmon, se nanawus nuam ilak nunumi sagarmonko. Se nome noton ilak sarirok, se noton nome ilak sarirokko.”
LUK 12:54 Se nu kariimet nunga maonam, “Nina taiti nuwi koma worem kapara mu te arigisan mu nina balsan, ‘Tuwik tairukkowo!’ masan. Se diram, tuwik taiso.
LUK 12:55 Aking daula biya koma south mu te taiso mu nina balsan, ‘Worem aora biya kaparukkowo!’ masan. Se butata arataso.
LUK 12:56 Nina kawel kariimet! Nina kausa ali te se taiti gomang te mu arigisan ale ko duap balsan. Bare awuk se nina aitak tom imi ko me sinarsan ale duap balalko me terong?
LUK 12:57 “Awuk se nina munan ningo mu ari ko ikialko me terong?
LUK 12:58 Ni ikup beterem agi se, kari bo ni den ningi ka bitirukko kerak namawuruk, mu lage luan te ta wore yam ilak den nunguruko. Mena mu, kari umu ni ka gurisiruk kerak den ariga tutera ko kari kuting te ka bitiruk, se kari umutang nu dirdir kuting te ka bitiruk, se nu ni kerak nama talipara ningi ka saparukko.
LUK 12:59 Ani nika manorsam, ni umu te baga laga ka ikup suen la kututuwur nunguningkiri bore asele ni aratuko!”
LUK 13:1 Tom mu te kari sang taiman, ale Galilee kari sikina Kaem tama bita tuiwaman se Pilate balam se nunga moman se kueman se nungumik gue tama betera kuwim te kaparam umu ko Jesus manorman.
LUK 13:2 Se Jesus mam, “Nina awuk ikisan, Galilee kariari mu kari memek nunguningkiri, Galilee saki nunga memek mu buta nuam, se ko uwutata ikup arigiman e?
LUK 13:3 Ani ninga manorsam, uwuta mena! Bare nina me giris palagal, mu nina agotala kua namaralko.
LUK 13:4 Se kari 18, Jerusalem wonong te koma Siloam ko kawam kalel biya mu dagulam nunga iram se kua gilingiman, mu betela, nina awuk ikisan, nononga memek mu Jerusalem saki mu nunga memek kiaram se ko uwuta kua gilingiman?
LUK 13:5 Bare ani ninga manorsam, mu uwuta mena! Nina me giris palagal, mu nina suen la uwutatala maga namaralko!” mam.
LUK 13:6 Asele den pangan imi balam, “Kari bo ko ningam ningi ko tam fig bo aguwam. Ale tom bo nunguning kaparuk bare arigokko namaram, bare nunguning mena.
LUK 13:7 Se ko ura kari waen ningam umu bitaruwara mu maonam, ‘Ikiko, ani yia ilagala suan ningi tam fig ewere nunguning kaparuk bare arigekko nama tai lagerem, bare nunguning bo ta me arigem. Buta se kau saparko! Anape ko ali welang yam kumik ko nama lagarukko!’ mam.
LUK 13:8 “Bare ura kari mu mam, ‘Kari dom, mener se ani duap ningi ali kaurek ale ali welang tuek se yia suanta ko aking ariginakko,’ mam.
LUK 13:9 ‘Yia udagi mu te nunguning kaparuk agi mu terong! Bare mena, mu asele kau sapanakko.’”
LUK 13:10 Sabbath tom bo te Jesus synagogue bo ningi kariimet nunga kasuruwaram.
LUK 13:11 Se imet bo bur memek yia 18 ko iluwam ale kuera tui lagakaso mu karogo bagaram. Se imet mu ko susurukuting patangam se dirmaukko me terong.
LUK 13:12 Tom Jesus imet mu arigam mu auram se kote tairam se maonam, “Imet, nika kuera sumu aitak menaram,” mam,
LUK 13:13 ale kuting kumik te beteram se tairatela ko susuru mu dirmam se Kaem nup patawukaso.
LUK 13:14 Bare synagogue ko kari supuling mu Jesus Sabbath kam te ura owore beteram bare ko gomang magakaso, se kariimet nunga maonam, “Ura ko tom mu ko day tom 6, se kuera ikes ko ningo arigalko mu tom umu ningi la ko. Bare Sabbath tom te mu mena ko,” mam.
LUK 13:15 Se Kari Biya nu maonam, “Nina kawel kari! Nina nengeta suan suan mu Sabbath tom ninga bulmakau donkey nunga mayang kututuwusan ale me nongorak nama yu nungarsan e?” mam.
LUK 13:16 “Imet imi Abraham ko nanawus tala, bare Satan yia 18 ko kuera memek te taliparam se baga lagaram, mu Sabbath tom te talipara mu ningi me kutuwu sapanakko e?” mam.
LUK 13:17 Nu uwuta balam se kari nu ilak dun kopa iluwara mu dolakasan, bare kariimet mu Jesus kiwem duap duap bitakaso mu ko amilmilakasan.
LUK 13:18 Asele Jesus isam, “Kaem ko kingdom mu anape mel iwita? Ani anape iwita balikko?
LUK 13:19 Kaem ko kingdom mu tam mustard ko muguri wore kari bo tam ale ko ningam ningi aguwam wore turan. Se lagaram ale tamaram, se inangnang taiman ale ko kower te nunga singir kaloman.”
LUK 13:20 Se akingtala balam, “Kaem ko kingdom mu ani anape te balikko?
LUK 13:21 Mu yeast iwita, se imet bo yeast mu tam ale plaua bag 3 karogo gurugam se plaua lagaram aromemek aram wore iwita.”
LUK 13:22 Se Jesus wonong bibiya se wonong gotektek te karo karo, kariimet den nunga kasuru kasuru Jerusalem namakaso.
LUK 13:23 Se kakirip bo nu isuam, “Kari biya, Kaem kariimet suen mena, ilagalata, nunga sangaru taukko e?” Se Jesus nunga maonam,
LUK 13:24 “Sail tagiral ale songkuring gotek mu ningi nama naguralko. Mu awuk, ani ninga manorsam, kariimet suen biya songkuring gotek mu ningi nama nagumonko nongomang aniruk, bare nuna me terong mamonko.
LUK 13:25 Se kawam kotam barasuk ale kawam ko songkuring bagurok, se nina matangi sanami se, kawam songkuring moa se, balalko, ‘Kari dom, kawam kuring kagaru nangaruko!’ malko. “Bare nu ninga manuk, ‘Ani nina me ninga ikisam, agi nina apalak ko,’ maukko.
LUK 13:26 “Se nina nu maonalko, ‘Ana ni kerak na yu no gikasan, se anananga lage tuang te nanga kasurukasam.’
LUK 13:27 “Bare nu ninga manukko, ‘Ani nina me ninga ikisam, agi nina apalak ko mu betela me ninga ikisam. Nina memek betera ko kariimet!’ maukko.
LUK 13:28 “Se nina Abraham, Isaac, Jacob, se prophet suen la Kaem ko kingdom ningi bagamon se nungarkal, bare nina nengeta mu matangi ninga warmon se nia mo se negere no se bagaralko.
LUK 13:29 Se kariimet koma east, west, north se south ko mu taimon ale Kaem ko kingdom ningi na inang biya mu ko nuguwim tamon dagimonko.
LUK 13:30 Ikialko. Kariimet saki aitak nukum te biya bagasan, mu tom mu te gira bagamonko. Se kariimet saki aitak gira anisan, mu tom mu te nukum te pelemon ale bagamonko.”
LUK 13:31 Tom mu te Pharisee saki Jesus kote taiman ale manorman, “Ni sor imi bitar ale sor bo te namarko. Herod nika moruk se kuarko negawoso!”
LUK 13:32 Se Jesus nunga maonam, “Namaral ale kausik diwang umu maonalko, ‘Aitakta se ukurukse mu ani am kariimet bur memek ago mu nunga nunguru burangarik, ale nama agata aga day tom 3 mu te asele ura nukum kalikko.’ Buta maonalko.
LUK 13:33 Se aitak nama ukurukse, se ko ukurukse, mu ani am Jerusalem lage karowirikko. Ningamili saposo e? Prophet bo Jerusalem wonong buring ko katir moman se me kua arigam, mena!
LUK 13:34 “O Jerusalem, Jerusalem! Nina prophet alo nunga mosan se kuesan, se ura kari nina nego ko nunga betesan se taisan mu nina manga tam nungarsan! Ani tom suen biya nika kuriang nunga ilu biguwurek ale, tarak nuam ko gotek nunga gi luman bowa tuguso iwita karogo kaeya lagakasam, bare nina nibiring aisukasan.
LUK 13:35 Buta se ikialko, nenenga temple mu ipirokko. Ani ninga manorsam, nina ani bo karogo me agarkal, nama tom nukum te asele agarkal ale balal, ‘Amilmil yawara awiriya Kari Biya nup te taiso mu kote kaparukko!’ ma balalko.”
LUK 14:1 Sabbath tom te Jesus Pharisee supuling bo ko kawam te ilak na naukko namaram. Bare nuna munan i bo kiaruk bore ko arikuawura la ilak bagakasan.
LUK 14:2 Se kari bo kuera kumik yu mora ago mu nu koma ko gira daigam bagakaso.
LUK 14:3 Se Jesus Pharisee alo, se law ko kausa kari alo mu nunga isuam, “Kariimet kuera ikes ago Sabbath tom te nunga saonga se nungera mu ko munan ago agi mena e?”
LUK 14:4 Bare nuna am kawus maman. Se nu kari kuera ago mu iluwam ale nungam, ale beteram se namaram.
LUK 14:5 Asele nunga maonam, “Nenenga ningi bo ko namar agi ko bulmakau bo Sabbath tom te mutim ningi dagulok, mu nu me barowara karu karu patawuruk se bausok i?” mam.
LUK 14:6 Bare nuna den mu koma balmonko iwita mena.
LUK 14:7 Tom nu kari nunga aruman se taiman mu inang nana ko kuwim gira mu gimonko nunumi luan te supukasan se nungarkam, mu nu den pangan imi nunga maonam,
LUK 14:8 “Tom kari bo imet kari numi gia ko na inang biya bitiruk ale ka aurok se namar, mu kuwim gira nup ago mu te me dagiko. Ni me ikisam, kari bo nup biya nika kiaram mu ago auram se taiwoso agila mu ko sinar toko.
LUK 14:9 Ikiko, kari uwuta mu tai aratuk mu, inang kotam tairuk ale ka manuk, ‘Ka daiga kuwim kari nup biya umu tuiko,’ mauk, se dola se kuwim nup mena mu te dagi mu ko sinar toko.
LUK 14:10 “Bore ko se, tom inang biya bo ko ka arumon mu, kuwim nup mena mu te gir ale dagi se bager, se inang kotam tairuk ale mauk, ‘Aga bo, ni tai kuwim nup ago gira imi te dagiko!’ mauk. Mu asele ni kari nunga aruman umu nomokete nup biya toko.
LUK 14:11 Mu awuk, awiriya numi patawuso mu ilak kapamonko, se awiriya numi karogo kua kaposo mu nup biya tumonko.”
LUK 14:12 Asele Jesus kari ilak na naukko auram mu maonam, “Tom ni inang gotek ta agi inang biya bitar, mu ka tiran yawara alo, agi ka launuria gue suan alo, agi ka sikisaki nungumik mel ago, mu me nunga aru se taimonko. Mu awuk, nuna aking ka inang koma bita kisimon se mu, ni ta ka ningo nuam ko ta taem.
LUK 14:13 Bare tom ni inang biya bitar mu, awiriya kituwura, se suwik kuting memek kuera, se nomotam posara wore nunga aru se inang ko taimonko.
LUK 14:14 Ni munan umu bitar mu amilmilerko. Nunguningta, kariimet uwuta mu ka inang koma me kisimonko, bare kariimet ningo diram mu nunga marak barasa kam te mu ni ko koma yawara mu arikko.”
LUK 14:15 Se kariari nu ilak na nowa mu den mu ikiman, ale bo Jesus maonam, “Awiriya tom umu te Kaem ko kingdom ningi na inang biya umu naukko mu amilmilarukko,” mam.
LUK 14:16 Se Jesus den pangan bo te mam, “Kari bo inang biya bo bitirukko, se kariimet suen biya nunga auram.
LUK 14:17 Se na inang nunguru saparam mu, nu ko ura kari maonam, namar ale kariimet ani taimonko nunga aurem mu nunga manaru se taimonko, ale meko, ‘Tairalko, na inang mel nunguru burangi sapaman se am na ko la aniso.’
LUK 14:18 “Bare kariari umu suen la aira mu biriruwukasan ale den den tagikasan. Bo giram mu mam, ‘Ani aga ali bilik bo diarem ale namarik arigekko wore te se, yawarakala bare ani me tairikko,’ mam.
LUK 14:19 “Se bo tala mu mam, 'Ani bulmakau 10 iru diarem, ale namarik nongorak ura tuaturum saparikko, wore te se me tairikko,’ mam.
LUK 14:20 “Se aking bo tala mu mam, ‘Ani aitakta imet taem ale tairikko me terong,’ mam.
LUK 14:21 “Se ura kari ipi peleram namaram ale ko kari dom mu maonam. Se nu gomang magaram se ko ura kari maonam, ‘Buta pasak ala namar wonong ko lage se tuang te gerage ale, kariimet kituwura guat, se nusuwik nuguting memek se tilital, se nomotam posara mu nunga gi ale nongorak tairko,’ mam.
LUK 14:22 Se ura kari mu namaram ale arungak tairam ale aking maonam, ‘Kari dom, ani nika den balem butata beterem, bare kuwim biya tala am ipi aniso,’ mam.
LUK 14:23 “Se kari dom mu aking maonam, ‘Kapar ale lage karo ale ningam ko kar duap karo gerage ale, kariimet nongorak tair se aninga kawam kuring aratukko.
LUK 14:24 Ani nunguningta ninga manorsam, kariimet ani nunga aurem mu bo inang biya imi nuamur me ta kau tamonko.’”
LUK 14:25 Kariimet kore motam ago Jesus ilak namakasan, se nu giris palagam ale nunga maonam,
LUK 14:26 “Awiriya ani agowom karukko, bare nu ko nuamnuet, ko nuwus kuriang, launuria korasari, se nu kota ko bagara aolak ko ikia, mu suen la me buring tuok, mu nu aninga olekem ko bagarukko me terong.
LUK 14:27 Ale awiriya ko tam kangono giok ale ani agowom karukko me amilmiloso, mu nu aninga olekem ko bagarukko me terong.
LUK 14:28 “Iwita ikialko, awiriya ko kawam bo kalokko, mu nu giriso ale ko manga kawam umu te kalo kutuwurok agi mena mu me ko iki gurugok i?
LUK 14:29 Mu awuk, nu kawam kaola duap bitiruk, ale ngatalek i waruk, bare nama tukunangaruk ale kawam me kalo kutuwurok, mu kariimet arigimon ale balu maguwumon,
LUK 14:30 ale balmon, ‘Kari umu kawam ura duap beteram bare me kalo kutuwuram!’ ma balmonko.
LUK 14:31 “Agi uwutatala, king bo, king bo tala ilak kagerarukko mu ninguru ko iki gurugokko. Mu awuk, king nu ilak kagerarukko taiso mu ko kager kari mu 20 thousand karogo taiso, se noko kager kari mu 10 thousand diram, se am nongorak kagermon agi me terong mu ko iki guruguso.
LUK 14:32 Nu iki gurugok ale ikiok me terong, mu nu king bo mu ko kager kari karogo me tai pingi aso la, ko kari sang nunga bitiruk se namamon ale nunumi nongomang suan awumon ale kager menawumonko nunga isarmonko.
LUK 14:33 Uwutatala, awiriya aninga olekem bagarukko kueruk, mu nu ko mel suen la buring tui saparuk mu asele agowom karukko.
LUK 14:34 “Gagi na inang te kamasan mu mel yawara, bare ko yaman menaso, mu awuk ta betemon se aking yaman gemarukko?
LUK 14:35 Ko yaman menaso mu ta mena, mu ali sangukko me terong, se mel iwiwara ago iwirok ale ali welang tuokko me terong tala, se am waru sapara ko la. Awiriya dogowa ago te den ikiso agi mu, den imi ikiokko!”
LUK 15:1 Tom bo takis tata kari se kilek memek betera ko kari alo Jesus den baluk se ikimonko taiman ale talulurman bagakasan.
LUK 15:2 Se Pharisee kari se law ko kausa kari nging ngung kitikituk makasan ale balukasan, “Kakirip imi kari memek alo nunga aru tagiso ale nongorak na naso!” makasan.
LUK 15:3 Se Jesus den pangan bo imi nunga maonam,
LUK 15:4 “Nenenga ningi kari bo ko sipsip 100, se bo yumu namaruk, mu nu ko sipsip 99 mu sor wolong wosesel mu te nunga awu bitiruk ale suanta yumuso mu me kupu laga arigok i?
LUK 15:5 Ale tom kupu laga arigiso, mu nu amilmil te patawu biwinang te beteso,
LUK 15:6 ale ilak namoso. Asele ko tiran se ko nam giam suan nunga aru tagiso ale maso, ‘Tairal ani agarak amilmilaralko! Ani aga sipsip yumuram mu aking arigem!’ maso.
LUK 15:7 Ani ninga manorsam, munan koma suanta te tala, tom kari memek bo gomang motam guruguso, mu duruk wonong te amilmil biya barasoso. Se 99 ningo diram la bagasan, mu nuna ningo bagasan owore te se, suanta mu ko amilmil mu 99 mu nunga kiaram.
LUK 15:8 “Agi imet bo ko manga biling 10 se bo dagulu yumuso, mu nu me lam kasaruk ale kawam ungi pituwu se kupok i?
LUK 15:9 Ale tom arigiso ale taso mu, nu ko tiran se nam giam suan nunga aru tagiso ale maso, ‘Tairal agarak amilmilaralko! Ani aga manga bo dagulam yumuram bare aking arigem ale taem,’ maso.
LUK 15:10 Ani ninga manorsam, munan koma suanta te tala, tom kari memek bo gomang motam guruguso, mu duruk wonong te Kaem ko engel alo amilmil biya betesan.”
LUK 15:11 Jesus den pangan bo tala balam, “Kari bo ko namar ilagala.
LUK 15:12 Se ko namar gotek mu nuet maonam, ‘Ba, ni ka melmasak pagaru ale aninga wore aisuko,’ mam. Se nunga nonet mu nu ko laun ilak nunga melmasak kusumuri paogam ale noko mu tuam.
LUK 15:13 “Se kam me maiyam mu, namar gotek mu barasam, ko melmasak umu suen la giam, ale karogo ali sor bo awar biya wore te namaram. Ale ali ewere ko bagara aolak memek te ko melmasak waru saparam.
LUK 15:14 Tom ko melmasak mu menakutuwuram, mu karak biya sor mu te kaparam se nu mel suen biya ko kua ekekakaso.
LUK 15:15 Ale wonong mu ko kari biya bo ko ura tuokko isuam, se kari biya mu namaruk noko buruk nunga bituokko ura tuam.
LUK 15:16 Nu buruk na inang guang nokasan, se nu arikaso ale ko gomang mu am nongote sang gi naukko anikaso. Mu awuk, kariimet bo nu na tuok se naukko mu mena.
LUK 15:17 “Bare ko kitigot wiram asele mam, ‘Aninga ait ko ura kari mu na inang suen biya nowasan, bare ani imi na inang ko kua maguwuwasan,’ mam.
LUK 15:18 ‘Buta se ani am barasik ale pelerik aga ait kote namarik ale maik: Ba, ani duruk wonong koma te se ni kema te ikup memek beterem.
LUK 15:19 Ani ningo nuam mena, se ani nika namar iwita me agarkiko; am nika ura kari yam bo iwita agarkiko, ma balikko,’ mam.
LUK 15:20 Asele barasam ale ko nuet kote namakaso. “Bare nu awar biya taiwaram la, ko nuet arigam ale ko ninguru gomang batagam, se naguram namaram ale kuting ulaluwuram ale kokosa ningi iluwam ale yasaram, ale ilak amilmilaram.
LUK 15:21 Se ko namar mu mam, ‘Ba, ani ikup biya duruk wonong koma te se ni kema te beterem. Ani ningo nuam mena, se ani nika namar iwita me aga baluko,’ mam.
LUK 15:22 “Bare ko nuet ko ura kari nunga maonam, ‘Nina tairate namaral guang ningo nunguningkiri mu tal ago tai tugu tualko. Ale ring bo kuting tugumal, ale suwik gomang bo tugu tualko.
LUK 15:23 Ale bulmakau borok bo moral se kueruk se ana no se ilak amilmilanakko.
LUK 15:24 Mu awuk, aninga namar imi kua namakoyam, bare aking marak bagoso. Ale yumu namakoyam, bare aking arigiman.’ Se nuna eng am ko amilmil duap beteman.
LUK 15:25 “Se ko namar biya mu ningam ningi wore tairam. Ale tai kawam duap te aratu se mu, wur bawe irua sesekara nirung ikiam.
LUK 15:26 Ale ura kari bo auram se tairam se anapeya nirung owore ko isuam.
LUK 15:27 Se ura kari mam, ‘Nika uria peleram tairam, se ka niet bulmakau borok kumik titiyam wore iluwam. Mu awuk, nu memek bo arigam ale kueram, bare ningo la peleram tai aratam,’ mam.
LUK 15:28 “Bare kuriang laun mu gomang magaram, se kawam ningi kasu nagurokko meram. Se ko nuet aratam ale gomang tokaso.
LUK 15:29 Bare nu ko nuet maonam, ‘Ikiko! Yia suen la imi ani nika ura dungan bita lagakasam, ale tom bo te kiring me kulukurukasam, mena. Bare ni ani goat gotek bo me aisukasam se aga sikisaki nongorak no se me amilmilakasan. Mena biya.
LUK 15:30 Bare tom nika namar sumu nika melmasak suen la ago namaram, lage luan imet nongorak no maguwu laga tairam mu ko ni bulmakau borok titikiriyam me iluwem e?’
LUK 15:31 “Bare nuet den koma mam, ‘Aga namar, ni analak tom suen biya baga lagakasan, se aninga mel suen la mu nika la.
LUK 15:32 Bare aitak ana na no se amilmil betenakko. Mu awuk, nika uria mu kueram, bare tai aratam. Nu nama yumuram, bare aking ana arigisan.’”
LUK 16:1 Jesus ko olekem nunga maonam, “Kari dom bo ko kumik manga mel singir biya ago, se nu ko mel bitua kari bo noko melmasak bituokko beteram. Bare kari sang taiman kari dom mu ko mel bitua kari mu noko melmasak ngual kasik waru sisupura wore ko manorman.
LUK 16:2 Se nu ko mel bitua kari mu auram se tairam se isuam, ‘Ni awuk betesam se ani ka den ikiem?’ mam. ‘Ario, ni melmasak aguwaya bituem mu ko aga manaruko, mu awuk, ni udagi aninga melmasak bitua kari ko me bagerko,’ mam.
LUK 16:3 “Se mel bitua kari mu kota numi manarukaso, ‘Ani aitak awuk maik i? Aninga kari dom ura te aga kutuwuso. Ani dungan ura bitirik ale ali kaurekko asokel me terong. Se ngatang te to nana mu ani ko dolasam.
LUK 16:4 Aa, ikia bo taem bo, ani te bitirik se ura te aga karuk bare kariimet sang ani nunga kawam ningi aga aru tamonko,’ mam.
LUK 16:5 “Asele nu kari kasik la, noko dom kote mel tutuk dinau beteman mu suan suan nunga auram se taiman. Se kari giram tairam mu isuam, ‘Nika dinau aninga kari dom kote mu awila aniso?’ mam.
LUK 16:6 “Se nu mam, ‘Aninga dinau nu kote mu 900 gallon olive oil dinau beterem,’ mam. “ ‘Buta pasak ala ka tam gawa imi to ale dagi ale kutuwur karogo kapa 450 gallon iwita bitarko,’ mam.
LUK 16:7 “Aking kari bo tala kowom kaora mu isuam, ‘Se nika dinau mu awila?’ mam. “Se kari mu mam, ‘Aninga dinau nu kote mu wheat singir 1000 beterem,’ mam. “Se mel bitua kari mu mam, ‘Buta pasak ala ka tam gawa imi to ale dagi ale kutuwur karogo kapa 800 singir iwita bitarko,’ mam.
LUK 16:8 “Se udagi te kari dom mu ko mel bitua kari mu ko kawel beteram mu ko ikiam, ale den kolara te mam, ‘Kari imi kawel te to nana te terong la lagoso!’ mam.” Se Jesus mam, “Ikialko. Ali imi ko tiromorom ko kariimet gue mu, nongota nunumi kula ko munan te gira bagasan, ale munan memek umu te nikim ko kariimet nunga kiasan.
LUK 16:9 Se ani iwita ninga manorsam, nina ali imi ko manga mel mu kariimet nongorak no gi se tiran yawara nungal, se tom manga mel umu mena namarukko tom tai aratuk, mu ninga aru tagimon se bagara kuwim kumik menara mena mu ningi baga se lagaralko.
LUK 16:10 “Awiriya mel gotektek tusan se ilukuawura la ninguru bitarso mu, uwutatala mel bibiya tumon mu nu ninguru bituokko. Bare awiriya mel gotektek tusan se ninguru me bitarso mu, uwutatala mel bibiya tumon mu ninguru me bituokko.
LUK 16:11 Bore te se, ali imi ko manga mel kisimon se ni ninguru me bitaru mu, awiri aking mel nunguningkiri mu kisokko amilmilarukko? Mena.
LUK 16:12 Uwutatala, ni kari bo ko mel ko ninguru me sinar to, mu awiri ni mel ningo kisokko? Mena tala.
LUK 16:13 “Ura kari bo, tom suanta te kari ilagala nunga ura dungan bitirukko me terong. Mu awuk, nu bo gomang tui se ko ura ninguru bitiruk, ale bo gagor karogo ko ura ninguru me bitirukko. Ni Kaem ko ura bita se aking Manga ko ura bitarko me terong.”
LUK 16:14 Pharisee alo manga ko yawara motam mu, den umu ikiman ale Jesus ko nusumulak dun patakaso.
LUK 16:15 Se Jesus nunga maonam, “Awiriya mena, am ninanta soworta kariimet nomotam te ninimi ningo ko betesan, bare Kaem mu nenenga nengemang motam ko ikiso. Anapeya mel kariimet ninguru ko kua gilingisan mu Kaem koma te iwiwara siring ago iwita arigiso.
LUK 16:16 “Law se prophet alo nunga bala ali iluwam tai John ko tom ningi kapaman. Se John ko tom te kaparam tairam mu Kaem ko kingdom ko den gilalong apukasan. Se aitak kariimet kingdom mu ningi kasu nagumonko sail te nunumi diruwu gilingisan.
LUK 16:17 Taiti se ali mu mena namarukko mu guyak, bare law mu ko ponor gotek bo kutuwa palaguk ale yumu namarukko mu me terong.
LUK 16:18 “Kari bo ko nuwus karoso ale imet iru taso, mu nu nuwus ilak diram bagara ko munan maguwuso. Aking kari bo imet karoso mu taso, mu nu betela memek beteso.
LUK 16:19 “Kari bo kumik manga se ko melmasak suen biya ago. Se nu pempem kumik guang ningo la nagukaso, ale ko melmasak suen biya mu ningi amilmil te la bagakaso.
LUK 16:20 Noko kawam kuringi mu kari kituwura bo ko nup Lazarus, kumik lot gawir ago se nu ngatang te to nokaso wore bagakaso.
LUK 16:21 Nu na inang nuamur kari kumik mel ago wore ko inang nana kuwim te dagulok wore tauk naukko, motam bita se baga lagakaso. Se kausik taikasan ko lot gawir kupi se bagakasan.
LUK 16:22 “Udagi te kari kituwura ngatang te to nana mu kueram, se engel taiman ilak Abraham kote nama beteman se bagakaso. Se kari kumik mel ago mu betela kueram se mutim tuguman.
LUK 16:23 Nu tama biya mu ningi, yaman memek ningi baga se, motam patawuram ale loagaram ale Abraham awar biya arigam, se Lazarus ko beta ko dagiwaram se nungarkam.
LUK 16:24 Ale auram ale mam, ‘Aninga ait Abraham, ani ago ko neman bataguk se Lazarus manaru se kuting peperek yu ningi mituwurok, ale angamili te kau tauk se angamili ipirokko; ani tama biya imi ningi memek biya ariwasam,’ mam.
LUK 16:25 “Bare Abraham mam, ‘Aga namar, ni ikiko, nika ningo bagara kam te mu ni mel ningo ningo karogo bagakasam, se Lazarus mu bagara memek ari lagakaso. Bare aitak mu nu noko ningo arigam, se ni mu yaman ikup arigisam.
LUK 16:26 Se umu la mena wore, gamung bataga biya mu kusumuri aniso tala, se imi te nina nengete namamonko agi nina ana nangate tairalko mu me terong,’ mam.
LUK 16:27 “Se kari mu mam, ‘Buta agi mu, aga ait, aninga wosenga mu, ni Lazarus manaru se aninga gue suan nongote namarukko,
LUK 16:28 mu awuk, aninga launuria 5 bagasan. Nu namaruk ale den aora biya nunga manuk se munan ningo karomon ale ikup yaman ko kuwim imi te me taimonko.’
LUK 16:29 “Bare Abraham mam, ‘Moses ko den, se prophet nunga den mu batoga te aniso, se umu nodogawa gurugumon ale ikimonko.’
LUK 16:30 “Bare kari mu mam, ‘Buta mena, aga ait Abraham,’ mam, ‘mu kari kuera bo barasuk ale nongote namaruk ale nunga manuk, mu asele nuna giris palagamonko.’
LUK 16:31 “Bare Abraham nu maonam, ‘Nuna Moses ko den agi prophet alo nunga den ko nongomang ningi me nunguning aruk, mu kari kuera bo ta maragaruk ale namaruk nunga manuk, wore mu ko nongomang ningi me nunguning arukko tala.’ ”
LUK 17:1 Se Jesus noko olekem nunga maonam, “Kilek se mel memek duap duap kariimet nunga tagirok se memek ningi namamonko mu am taiwurukko. Bare kari awiriya kilek se memek umu kumik ningi arataso mu bote ko, memek biya arigokko.
LUK 17:2 Bare awiriya kuriang gotektek ani ago ko nongomang ningi nunguning mu ningi bo memek te saparuk se dagulok, mu kari umu mayang dogotak tugumon ale manga ikup biya wore ago kalomon ale gagi ningi sapamon se nukum te du biya kaparukko.
LUK 17:3 Buta se nina ninga bagara aolak ko ninguru sinar talko! “Nika launuria bo kilek memek bitiruk, mu ni am ko memek kasuruko. Se nu ari ko ikiok ale kua kaparuk, mu ni ko memek mu am siwu tuiko.
LUK 17:4 Nu woremkalal suanta ningi tom 7 ko ta memek bitiruk, ale tom 7 ko tala kete namaruk ale mauk, ‘Ani aga memek ko ari ikiem,’ mauk, ale kua kaparuk, mu ko memek umu am siwu tuiko.”
LUK 17:5 Se apostle alo Kari Biya manorman, “Ni anananga nangamang ningi nunguning ulaluwur se biya arukko!” maman.
LUK 17:6 Se nu nunga maonam, “Nenenga nengemang ningi nunguning mu gotektir, tam mustard ko muguri iwita ta wore, nina tam sumu maonal, ‘Tam, ni nimi bila ale nama gagi ningi sanamirko,’ mal, mu tam mu nigiring karukko.
LUK 17:7 “Se nenenga ningi bo ko ura dungan ali pagaruwa agi, sipsip bitaruwa peleruk kawam te tairuk, mu manuk, ‘Ni tai dagi ale na noko,’ mauk i?
LUK 17:8 Mena. Mu nu manukko, ‘Ni aninga na nunguru, ale nimi nunguru ale na yu gi angama te awur se ani naik; asele ni udagi te na noko,’ maukko.
LUK 17:9 Se nu ura dungan uwutata beteram mu ko den amilmil tuok i? Mena.
LUK 17:10 Se nina betela, tom nina mel suen la beteralko balman umu bita saparal, mu balal, ‘Ana ura dungan kari ningo nuam mena; anananga ura betenakko wore beteman,’ malko.”
LUK 17:11 Jesus lage kusumuri Samaria se Galilee nunga paogam wore kaoram ale Jerusalem namakaso.
LUK 17:12 Nu wonong bo te nama aratuwaram mu kari 10 lepra ago mu arigiman. Nuna awar baga se,
LUK 17:13 sail te aru manorman, “Jesus! Kari Biya! Ana nago ko gemang batagukko!” maman.
LUK 17:14 Se nu nungarkam ale nunga maonam, “Nina namaral ale ninga ningimik guang priest alo nunga kausal se arigimonko,” mam. Se nuna aolak iluman nama se lage te nungumik nungeram.
LUK 17:15 Se nunga ningi bo kumik nungeram mu arigam ale biyala aikaso Kaem nup patawu se peleram tairam.
LUK 17:16 Ale nama Jesus suwik duap ningi dagulam ale amilmil tuam. Nu Samaria kari.
LUK 17:17 Se Jesus nu isuam, “Ani nina kari 10 ko me ninga nungem e? Se kari 9 mu apalak anisan se ni keta tairem?
LUK 17:18 Kari iwareng imi kota peleram Kaem nup patawurukko tairam se kari bo bo me taimon nup patawumonko agila?”
LUK 17:19 Asele nu Samaria kari mu maonam, “Bares ale namarko; nika gemang ningi nunguning te ningo arigem,” mam.
LUK 17:20 Se tom bo Pharisee kari sang Jesus isarman, “Kaem ko kingdom amaru te tairukko ya?” maman. Se nu nunga maonam, “Kaem ko kingdom mu nina ko sinar la loaga guruguwa me arigalko;
LUK 17:21 agi kariimet balmon, ‘Iweya’ agi ‘Uwoya’ ma me balmonko, mena. Mu awuk, Kaem ko kingdom mu maingkala tairam ale nenenga ningi bagoso.”
LUK 17:22 Asele ko olekem nunga maonam, “Se tom bo taiwoso mu tai aratuk se nenenga nengemang mu Kari ko Namar ko day tom umu bo arigalko, bare mu bo me arigalkowo.
LUK 17:23 Se kariimet saki balmon, ‘Nu uwoya!’ agi ‘Nu iweya!’ mamon, bare den umu ko me biririkaral ale nagural kowom kaoralko.
LUK 17:24 Mu awuk, tom Kari ko Namar peleruk tairukko, mu pure biliwilik maso se sor likilim nikim pagoso se kariimet arigisan uwutata tairukko.
LUK 17:25 Bare nu girok tom imi ko kariimet nuguting te memek tauk, yaman ninguru arigok se nubiring tumon asele ko.
LUK 17:26 “Noah ko tom te munan aratam uwutatala, Kari ko Namar ko tom umu te mu uwutatala aratukko.
LUK 17:27 Kariimet na yu no gi se, kari imet gi se, imet kari gi se bagaman se nama Noah dal te aragam ale ningi kasu naguram. Se yu lom biya kaparam ale kariimet Noah ko den nubiring tui lagaman mu suen la nunga mituwuram se menaman.
LUK 17:28 “Se munan koma suanta tala Lot ko tom te kariimet beteman. Nuna na yu tala no gi se, dia gurugu se, ningam ura ilu se, kawam kalo se bita karogo karowaman,
LUK 17:29 se Lot Sodom wonong beteram namawaram se tom suanta nukung te la tama pagam ale tuwik iwita kani kani kaparam se kariimet suen la kani namaman.
LUK 17:30 “Se munan koma suanta tala kariimet bitawomon se Kari ko Namar peleruk tairuk numi wetang te bitirukko.
LUK 17:31 Tom mu te awiriya ko kawam gul te bagoso agi mu, nu kaparuk ko melmasak kawam ningi aniso mu me ta giokko. Butatala, awiriya ko ningam te bagoso agi mu, nu peleruk ko mel bo me ta taukko.
LUK 17:32 Lot ko nuwus te ko ikialko!
LUK 17:33 Mu awuk, awiriya kota ko ningo ko ikia bita lagoso, mu ko ningo bo me arigokko. Bare awiriya kota ko ningo buring tuso, mu bagara aolak ningo mu arigokko.
LUK 17:34 Ani ninga manorsam, tom umu te mu imet kari ilagala nunumi yasamon ale aniwomon se bo tamon se bo am bagarukko.
LUK 17:35 Se imet ilagala na muguri iri nunguruwomon se bo tamon se bo bagarukko.”
LUK 17:36 
LUK 17:37 Se nuna den umu ikiman ale isarman, “Kari Biya, mel ni ko balsam sumu aparete aratukko ya?” maman. Se Jesus nunga maonam, “Kuwim mel te kueso ale iwiwoso umutang mu inangnang gaogao tai tai ilu biguwusan,” mam.
LUK 18:1 Jesus ko olekem tom suen la Kaem kote guranek bita se lagamonko, den pangan imi nunga maonam.
LUK 18:2 Nu mam: “Wonong bo te munak tutera kari bo bagakaso, nu Kaem ko me soror makaso, ale kariimet mel yam ko nunga bitakaso.
LUK 18:3 Se wonong umu ko imet gerewa bo gira awom la nama tai kote wosengakaso, ale makaso, ‘Ni kari ani agarak dun kopa iluso owore ko aga sangaruko,’ makaso.
LUK 18:4 “Se kam maiya nuam nu imet mu me ta sangarukaso. Bare udagi ta mam, ‘Ani Kaem ko me soror masam, ale kari ko me soror masam tala,
LUK 18:5 bare imet gerewa imi nama tai aninga kalakumu lagoso, wore te se ani ko ikup umu ko am arigek ale nunguru tuek, se nu udagi ani me aga kalakumu ikup aisu se lagarukko!’ ” mam.
LUK 18:6 Se Kari Biya den pangan umu nunga maonam ale asele mam, “Nina munak tutera kari memek ko den balam mu ikiman e?
LUK 18:7 Se mu uwutatala, Kaem kariimet noko ma nunga balam mu tirom woremkalal guranek te nu aru nia lagasan, mu nunga ikup diram la me nunguru nungaruk i? Agi yam ikia diwang iki lagaruk i? Mena.
LUK 18:8 Ani ninga manorsam, nu pasak ala nunga ikup mu diram la nunguru nungarukko. Bare tom Kari ko Namar peleruk tairuk, mu nu kariimet ali imi te noko nongomang ningi nunguning te bagamon se nungarkuk agi mena?” mam.
LUK 18:9 Kariimet saki nongota nunumi kariimet ningo diram ko iwita ikikasan, ale suen biya mu memek ago iwita nungarkikasan, se Jesus den pangan imi nunga maonam:
LUK 18:10 “Kari ilagala temple ningi guranek betemonko namaman, bo mu Pharisee, se bo mu takis tata kari.
LUK 18:11 Se Pharisee mu barasu sanamaram, ale kota kumik ko guranek bitakaso: 'O Kaem, ani amilmil kisisam, ani kari sikina, tere daong nasan mu, agi memek betera ko kari, agi imet suanta la ilak me bagara ko kari alo, mu nunga iwita mena, se takis tata ko kari imi iwita mena tala.
LUK 18:12 Ani week suanta ningi tom ilagala ko na yu kalosam. Ale aga manga mel suen la gisam mu pagorsam 10 ko awusam ale suanta gira mu kutuwusam ni kisisam,’ mam.
LUK 18:13 “Bare takis tata ko kari mu awar sanamaram, ale katir motam kau patawu kualala me loagakaso, mena. Nu gomang motam iri se mam, ‘O Kaem, ani ikup ko kari memek, ni gemang ani aisuko,’ mam.”
LUK 18:14 Se Jesus mam, “Ani ninga manorsam, kari imitang Kaem ko memek siwu tuam se nu aratam amilmil te ko kawam te namaram, bare bo Pharisee umu mena. Mu awuk, kari nu kota numi nup patawuso, mu Kaem nu ira kutuwurok se kaparukko. Bare kari numi ago kua kaposo ale nup mena iwita lagoso, mu Kaem nu patawu kualala bitirukko.”
LUK 18:15 Se kariimet saki nunga kuriang gotektek Jesus kau taukko nongorak kote taikasan. Se olekem alo kiwem umu arigiman ale ining nungarukasan.
LUK 18:16 Se Jesus kuriang gotektek nunga auram se kote pingi taiman se balam, “Nina kuriang me nunga kaoralko, am nunga beteral se aningate taimonko. Mu awuk, Kaem ko kingdom mu kariimet kuriang gotektek iwita wore nunga.
LUK 18:17 Ani nunguningta ninga manorsam, nina ninimi karogo kua kaparal ale kuriang gotektek imi iwita me bagaral, mu nina Kaem ko kingdom ningi me kasu naguralko.”
LUK 18:18 Se kari dom bo Jesus isuam, “Kausa kari ningo, ani awuk maik ale marak yawara tom suen biya te bagarikko wore taikko ya?” mam.
LUK 18:19 Se Jesus nu maonam, “Ni anape ko ani ningo ko aga balsam? Kari bo ali imi te ningo mena, Kaem kota suanta ningo.
LUK 18:20 Ni law den ko ikisam: ‘Imet suanta la ilak no giko, kari bo moar se me kuerukko, ni me tere noko, den kawel te bo ko nup me maguwurko, ale ka niet niam nuguring bowa ningi la bagerko,’ mam.”
LUK 18:21 Se kari supuling mu balam, “Ani kuriang gotek la tai aitak, mu ani munan sumu suen la karo tui lagasam,” mam.
LUK 18:22 Se Jesus den mu ikiam ale mam, “Ni mel bo suanta me betesam. Ni namar ale ka melmasak suen la dia sapar, ale ko manga to ale kariimet kituwura guat nungaruko. Ni uwuta bitar mu asele nika mel yawara yawara duruk wonong te arikko. Asele tair ale ani agowom karoko,” mam.
LUK 18:23 Bare kari dom umu den mu ikiam ale gomang biyala soraram. Mu awuk, nu kari kumik manga mel suen biya karogo.
LUK 18:24 Jesus nu arigam ale mam, “Nunguningta, kari kumik mel suen biya ago, mu Kaem ko kingdom ningi kasu nagurokko mu ikup biya nunguningkiri.
LUK 18:25 Camel nil ko gogong gotek mu ningi kasu nagurokko mu ta ikup biya. Bare kari kumik manga mel suen biya ago mu Kaem ko kingdom ningi kasu nagurokko mu eng am ikup biya nunguningkiri!”
LUK 18:26 Se kariimet den mu ikiman mu isakasan, “Se buta awiriya nunguningkiri mu daiga bagara ningo nunguningkiri umu arigokko terong?” makasan.
LUK 18:27 Se Jesus mam, “Mel kariimet betemonko me terong, mu Kaem bitirukko am terong la,” mam.
LUK 18:28 Se Peter nu maonam, “Ana nanga mel suen la awu beteman ale ni kewom karoman!” mam.
LUK 18:29 Se Jesus nunga maonam, “Ani nunguningta ninga manorsam, awiriya Kaem ko kingdom ko ningo ko, ko wonong kawam agi, ko imet kuriang, ko launuria se ko nuam nuet nunga awu beteman,
LUK 18:30 mu ngual ipi me namarukko, mena. Mu tom imi te mel mu ko koma biyala taukko. Ale tom udagi te mu marak ningo nu pempem la te bagarukko mu ago taukko.”
LUK 18:31 Se Jesus ko olekem 12 nunga giam ale arungu tagi tam ale nunga maonam, “Ikialko. Ana aitak Jerusalem nama tarigiwasan, se den suen la Kari ko Namar ko prophet girakala balman mu ko nunguning kapa saparukko.
LUK 18:32 Nuna sor saki ko kari nuguting te betemonko. Se nuna den memek manarmon, dolara tumon, katingurmon,
LUK 18:33 ale wip te batutumumon, ale momon se kuerukko. Bare day tom 3 umu te aking barasukko.”
LUK 18:34 Se ko olekem alo den mu ikiman, bare ko nunguning me tokasan. Den umu ko nunguning mu nogo ko yumuram, se nuna den nu balukaso mu ikia diwang ikikasan.
LUK 18:35 Jesus tai Jericho aratu se mu, kari bo motam sisira mu lage kinikan ko dagi se kariimet nama taikasan mu manga mel ko nunga aru ngatangaruwakaso.
LUK 18:36 Se nu kariimet suen biya aolak iluman ale kia kapakasan se ikiam, ale anapeya aratukaso wore ko nunga isuam.
LUK 18:37 Se nuna manorman, “Jesus Nazareth kari wore tairam ale namawoso,” maman.
LUK 18:38 Se nu biyala airam mam, “Jesus, ni David ko Namar, ni gemang aisuko!” mam.
LUK 18:39 Se kariimet gira namawara mu ining tuman ale kutek maukko manorman. Bare nu eng am sail ago aikaso ale makaso, “David ko Namar, ni gemang aisuko!” makaso.
LUK 18:40 Se Jesus sanamaram ale ilak kote taimonko balam. Se ilak tai pingiaman mu Jesus isuam,
LUK 18:41 “Nika gemang ani awuk ka bitirikko?” mam. Se nu mam, “Kari Biya, ani loagarik ale sor arigekko angamang aniso,” mam.
LUK 18:42 Se Jesus maonam, “Motam sor arikko; nika gemang ningi nunguning te ningo arigem,” mam.
LUK 18:43 Se eng am motam sor ari se Jesus kowom kaoram ale Kaem nup patawukaso. Se kariimet mel mu arigiman ale nuna agotala Kaem nup patawukasan.
LUK 19:1 Jesus Jericho wonong ningi kasu naguram ale wonong kaoram ale namawaram.
LUK 19:2 Se sor mu ko kari bo, ko nup Zacchaeus; nu takis tata kari nunga supuling bo, nu kari kumik manga mel suen biya ago.
LUK 19:3 Noko gomang mu Jesus kari aguwaya wore arigokko, bare nu kari tukunang gotek se kariimet suen biya tala, se nu Jesus arigokko me terong.
LUK 19:4 Se nu naguram giri giri namaram ale lage Jesus te tairukko mu te tam sycamore masan mu aragam ale kuali bagakaso.
LUK 19:5 Se Jesus tai tam mu duap te aratam, ale kuali loagaram mu nu arigam ale maonam, “Zacchaeus, ni tairatela tai kaparko. Ani aitakta mu nika kawam te tairikko,” mam.
LUK 19:6 Se Zacchaeus tairatela tai kaparam ale amilmil te Jesus aru tagiram ale ilak ko kawam te namaram.
LUK 19:7 Se kariimet mel mu arigiman ale nging ngung kitikituk makasan ale balukasan, “Nu kari memek ko tiran yawara iwita ilak namaram!” makasan.
LUK 19:8 Bare Zacchaeus barasu sanamaram ale Kari Biya maonam, “Arikko, Kari Biya! Aitakta mu ani aga melmasak suen la kusumuri pagik, ale komasang mu kariimet kituwura guat nungarikko. Ale ani kari i bo kawel munan te ko mel i giek agi mu, ani ko moke tom 4 ko gira awom la nungarikkowo,” mam.
LUK 19:9 Se Jesus nu maonam, “Aitakta imi te Kaem kawam digo imi lilim sangaru tam, mu awuk, kari imi betela Abraham ko namar bo tala.
LUK 19:10 Kari ko Namar tairam mu awiriya sarenga yumu namara wore kupok ale arigok ale sangaru taukko tairam,” mam.
LUK 19:11 Se nuna den umu ikiwaman, mu nu den kunasaram ale den pangan bo nunga maonam, mu awuk, nu Jerusalem duap te pingi bagara se nu ikiam mu nuna ikikasan, Kaem ko kingdom mu aitakta wetang te aratu saparuk se arigimonko iwita ikikasan. Bare uwuta mena.
LUK 19:12 Se nu den pangan umu duap beteram ale mam, “Kari biya bo nu sor bo awar wore te namaruk se king ko betemon se aking peleruk tairukko.
LUK 19:13 Se nu ko ura kari nunga ningi 10 nunga auram se taiman, se manga paogam ale suan suan nuguting te awu awu ago namaram. Ale nunga maonam, ‘Nina manga imi tal ale ura te bita se bagaral, se ani pelerik tairikko,’ mam.
LUK 19:14 “Bare noko wonong suan mu nu am me ta ko amilmilaman, ale kari sang nunga manorman, se nu kowom karomon namamon ale balmon, ‘Ana kari imi anananga king bagarukko me ta ko amilmilasan,’ mamonko.
LUK 19:15 “Bare nuna am king ko beteman, se peleram tairam. Asele nu ko ura kari manga nungaram mu taimon se manga aguwaya ura te beteman wore ko nunga isuokko den beteram.
LUK 19:16 “Se kari giram tairam mu mam, ‘Kari dom, ani manga suanta aisem mu ani te ura beterem, ale ko marir manga 10 ko awote taem,’ mam.
LUK 19:17 “Se kari dom mu mam, ‘Ni ura kari ningo, se ura yawarakala beterem! Ni mel gotektir imi gemang ningi nunguning te beterem, bore te se, ni aitak wonong bibiya 10 nunga bitaruko,’ mam.
LUK 19:18 “Se ura kari bo aking tairam ale mam, ‘Kari dom, ni manga suanta ani aisem mu ura te beterem, ale ko marir manga 5 ko awote taem,’ mam.
LUK 19:19 Se kari dom mu mam, ‘Ni wonong bibiya 5 nunga bitaruko ka betesam,’ mam.
LUK 19:20 “Se ura kari bo tala aking tairam ale mam, ‘Kari dom,’ mam, ‘ka manga aisem mu iweya. Ani guang bilik te kalem ale kaluwu beterem se aniram.
LUK 19:21 Mu awuk, ni kari aora biya se ani nika nguangerem. Ni mel saki nika mena wore am karogo tasam. Ale mel kari sang agusan bare ni ko nunguning am gisam tala,’ mam.
LUK 19:22 “Se kari dom mu mam, ‘Ni ura kari memek! Ani ni keta ka den balem sumu karo tuek ale nanamara kisekko,’ mam. ‘Ni balem ani kari aora biya maem. Ale ani mel saki aninga mena bare am karogo gisam maem, mel kari sang agusan bare ko nunguning ani am gisam tala maem.
LUK 19:23 Ni uwuta ikiem agi mu, awuk se ni aninga manga bank te me beterem? Ni uwuta beterem le mu, ani pelerem tairem ale manga mu to se, ko marir manga karogo taem le,’ mam.
LUK 19:24 “Ale kari pipingi sanami se animan mu nunga maonam, ‘Manga kuting te sumu tal, ale karogo nama ura manga 10 karogo bagoso mu tualko,’ mam.
LUK 19:25 “Bare nuna balman, ‘Kari dom, ura kari umu nu maingkala manga 10 karogo terong ma la bagoso!’ maman.
LUK 19:26 “Se nu mam, ‘Ani ninga manorsam, awiriya mel karogo mu, nuna sang karogotala tumonko, bare awiriya mel mena mu, katirta gotek kumik te aniso mu kumik te gi sapamon se kumik mel mena biya bagarukko.
LUK 19:27 Se kari memek alo, ani nononga king ko me aratik ale nunga bituekko balman, mu nunga gial arungak tairal ale ani amakete nunga moral se kuemonko!’ ”
LUK 19:28 Jesus den umu balu saparam ale giram Jerusalem nama tarigikaso.
LUK 19:29 Nu nama Bethphage se Bethany wonong te aratu se, duruk Olive masan mu te ko olekem ilagala nunga maonam,
LUK 19:30 “Nina ilagala giral wonong nemeke ko aniso mu te namaral ale kasu nagu se, mu donkey kulak gotek bo kalo beteman se bagoso mu arigalko, donkey gotek mu kari bo me gi arigam, mena, kumik lilim biya bagoso. Ko mayang kutuwural ale ilak aningate tairalko.
LUK 19:31 Se kariimet i bo ninga isuok, ‘Nina anape ko donkey sowore kutuwusan?’ mauk, mu nina maonalko, ‘Kari Biya ura te bitirukko balam se,’ malko.”
LUK 19:32 Se ilagala namaman ale mel suen la nu ko nunga maonam mu butata arigiman.
LUK 19:33 Nuna donkey ko mayang kutuwuwaman se ko kotam kotam nunga isarman, “Nina anape ko donkey kutuwusan a?” maman.
LUK 19:34 Se nuna nunga manorman, “Kari Biya ura te bitirukko balam se,” maman.
LUK 19:35 Asele donkey mu taman ale Jesus kote karogo namaman. Ale nunga guang saki kututuwu donkey awote awuman ale Jesus sangorman se araga te daigam.
LUK 19:36 Ale namawakaso mu, kariimet nunga guang kututuwu lage te murukasan se awote namakaso.
LUK 19:37 Nu tai Jerusalem aratu se duruk Olive luan kaoram kapawaram mu, kariimet nu kowom karowara, noko olekem ma nunga balsan, mu lilim la amilmil duap beteman, ale sail te aikasan ale ko miracle ari lagaman wore ko Kaem nup patawukasan.
LUK 19:38 Ale balukasan: “Marak se amilmil yawara king Yawe ko nup te taiso mu kote kaparukko!” “Duruk wonong te lila yawara se ko nikim sokel ago kalel biya anirukko!”
LUK 19:39 Se Pharisee sikina kariimet ningi bagaman mu Jesus manorman, “Kausa kari, nika olekem ining nungaru se nuguring kalomonko!” maman.
LUK 19:40 Se nu nunga den koma balam, “Ani ninga manorsam, ani nunga manik se nuguring kalomon, mu manga imi amilmilamonkowo!” mam.
LUK 19:41 Se nu tai Jerusalem aratam ale wonong arigam mu mononge kapakaso,
LUK 19:42 se balam, “O Jerusalem, am ni day tom aitakta imi, nika marolila ningo karo taiwoso imi ko ari iki mu asele terong ko, bare mena, ni motam kaloman se sisiram se me arikko.
LUK 19:43 Bare tom bo taiwoso mu kapa kisok se kager memek utu nagurok, ka lautok ale koma suen la te ka maguwurokko.
LUK 19:44 Nuna ka por aora mu ita parusuwu ali karogo betemon ale ka kariimet nunga menawu sapamonko. Se ka manga bibiya te kalo lagerem mu suen la parasaruk kapa ali aruk, ale bo ta me pata se bagaruk se arigalko, mena. Mu awuk, tom Kaem nika ko tairam bare ni me ari ko ikiem.”
LUK 19:45 Se Jesus temple ningi kasu naguram ale kari melmasak dia gurugu se animan mu nunga karo parusuwuram.
LUK 19:46 Ale nunga maonam, “Batoga te aniso: ‘Aninga temple mu guranek ko kawam anirukko’, bare nina guruguman ale ‘tere kari nunga kawam’ iwita betesan.”
LUK 19:47 Jesus tom suen biya temple ningi kariimet den nunga kasurukaso. Se priest bibiya, se law ko kausa kari, se kariimet nunga kari bibiya, nuna lage bo arigimon ale nu te momon se kuerukko wore ko loagakasan.
LUK 19:48 Bare kariimet suen biya noko den ikimonko ninguru sail tagikasan. Buta se nuna lage nu te momonko mu me arikasan.
LUK 20:1 Tom bo Jesus temple ningi den gilalong apu se kariimet nunga kasuruwaram se priest bibiya se law ko kausa kari se kari supuling saki kote taiman ale isarman,
LUK 20:2 “Awiri ni ura ko nup se ko sokel kisam se te ura betesam? Awiriya ni ura kisam wore nanga manaruko,” maman.
LUK 20:3 Se nu nunga maonam, “Se ani betela isa bo ningarsam: Aga maonalko,
LUK 20:4 John ko anuwa marak mu duruk wonong te tairam agi ali kari kote tairam e?” mam.
LUK 20:5 Se nuna nongota nunumi karogo balu guruguman ale maman, “Ana balnak ‘Duruk wonong te,’ manak, mu nu baluk, ‘Se awuk se nina John ko me nengemang ningi nunguning aram?’ ma balukko.
LUK 20:6 Se aking ana balnak, ‘Ali kari kote,’ manak, mu kariimet manga te nanga usagamonko, mu awuk, nononga ikia maingkala auram aora biya mu John mu prophet.”
LUK 20:7 Buta se balman, “Ana apareyate tairam mu me ko ikisan,” maman.
LUK 20:8 Se Jesus nunga maonam, “Buta se ani betela kari awiriya ura ko nup se ko sokel aisam mu me balik se nina ikialko,” mam.
LUK 20:9 Nu akingtala munak duap beteram ale kariimet den pangan imi nunga maonam: “Kari bo waen ningam nungam, ale nu ningam mu kari sang nuguting te bitarmonko beteram, nuna te ura to se manga nunguru se bagamonko beteram. Ale nu kota sor bo te namaram ale kam maiya biya lagakaso.
LUK 20:10 Se waen nunguning gia ko tom tai aratam, mu nu ko ura kari bo maonam se kari ningam bitaruwaman mu nongote namaram, waen nunguning sang gi tumon se karogo tai nu tuokko. Bare nuna ura kari mu iluman moa maguwuman, ale karoman se ipi peleram namaram.
LUK 20:11 Se aking ura kari bo beteram se namaram, mu betelatala moa maguwuman ale karoman se ipi peleram namaram.
LUK 20:12 Se akingtala ura kari bo beteram se namaram. Bare betelatala nuna ninguru moa maguwuman ale patawuman ningam ko kar buring ko sapaman.
LUK 20:13 “Se ningam kotam balam, ‘Ani awuk bitirikko?’ mam. Ale ikiam, ‘Au, aninga namar angamang motam mu bitirik se namarukko; mu asele nuna noko kuring ikimonko agi?’
LUK 20:14 “Bare ningam bitua kari alo, noko namar umu taiwaram se arigiman, ale nunumi manorman, ‘Imitang maingte nuet ko mel suen biya bowa tugumokko!’ aman. ‘Ario, monak se kueruk se ko mel suen la mu ana kotam awunakko!’ maman.
LUK 20:15 Ale iluman ningam buring ko sapaman ale moman se kueram.” Jesus buta balam asele nunga isuam, “Se nina awuk ikisan, waen ningam ko kotam mu awuk nunga bitiruk i?
LUK 20:16 Mu nu tairuk ale waen ningam ko bitua kari suen la nunga moruk se kua sapamonko! Se ningam mu kari sang nuguting te bitirukko.” Se kariimet den mu ikiman ale balman, “Ana munan sumu me ta aratukko kuesan!”
LUK 20:17 Bare Jesus nungarki gurugam ale mam, “Se den Kaem ko batoga te aniso imi ko nunguning awuk? Den umu iwita baluwoso: ‘Kawam te kaola ko manga bo, kawam kaola kari alo ari meman, bare mu manga borta aitak kawam giwoso.’
LUK 20:18 Se awiriya manga mu te dagulomon, mu batuwutuk ma sapamonko. Se manga mu kari bo awote dagulok, mu kari mu parasaruk ale tawenangarukko.”
LUK 20:19 Se law ko kausa kari se priest bibiya Jesus ilumonko lage bo arigimon ale tom owore te la ilumonko, mu awuk, nuna ikiman, nu den pangan umu nononga iki se balam. Bare nuna kariimet nunga nguangakasan ale uwuta me beteman.
LUK 20:20 Nuna ninguru nomotam sinararam se nu arikuawu se, taling kari sang nunga beteman se nunumi kari ningo diram ko beteman ale nu tugurukasan. Nuna Jesus den ponor i baluk wore tamon ale te sanamamon ale nu governor kuting te den ningi betemonko.
LUK 20:21 Se taling kari nung mu nu isarman, “Kausa kari, ana ikisan, ni den nunguning wore kariimet nunga kasursam, ale ni kari bo me ari daleluwusam, mena, ni Kaem ko munan mu nunguning la kariimet suen la nunga kasursam,” maman.
LUK 20:22 “Buta se ni awuk ikisam, Caesar takis tuata mu terong agi memek?” maman.
LUK 20:23 Bare nu nunga ikia yumura kawel mu maingkala ko ikiam ale mam,
LUK 20:24 “Manga silver bo tal ale tai aga kausal se arigekko. Se manga kumik te imi awiri ko dora se ko nup aniso ya?” mam. Se nuna balman, “Caesar ko,” maman.
LUK 20:25 Se Jesus nunga maonam, “Buta mu Caesar ko mel mu eng Caesar tual, ale Kaem ko mel mu eng Kaem tualko,” mam.
LUK 20:26 Nu den kariimet biya nomotam te balam umu te ilumon ko ponor bo me arigiman. Ale noko den koma umu ko ikia nunga moakaso se nuguring menaram se kutek maman.
LUK 20:27 Se Sadducee kari saki, nunga ikia biya bo mu, nuna balsan kari kueso mu me barasukko masan, mu Jesus kote taiman ale isarman,
LUK 20:28 “Kausa kari,” maman, “Moses munan den bo iwita bataguru nangaram: Kari bo imet taso ale kuriang mena kueso, mu noko uria bo ko imet gerewa mu am tauk, se ko laun kueram mu ko kuriang ilu tuokko, mam.
LUK 20:29 Butata se launuria 7 bagaman. Se kari laun mu imet tam ale kuriang mena baga nu kueram.
LUK 20:30 Se ko kowom kaora kari uria 2 mu,
LUK 20:31 se aking kari uria 3 mu imet gerewa mu ilak naman giman, se eng uwutata nama kari nukum kopa 7 mu imet mu tam, bare kuriang gue bo me beteman kua sapaman.
LUK 20:32 Se udagi imet mu betela kueram.
LUK 20:33 Buta se tom kariimet kuera mu barasamonko tom te, mu imet umu kari 7 nongorak nam ewere te se, kari awuk mu noko kuari nunguning ko ilak sanamarukko?” maman.
LUK 20:34 Se Jesus nunga maonam, “Tom imi ko kariimet gue, mu nina imet kari ninimi gisan.
LUK 20:35 Bare ikialko. Kariimet kuera mu barasamonko tom mu te, Kaem kariimet tom mu te barasamonko nunga atumukiram ale noko ma nunga balam mu barasamon, ale munan imet kari numi gia mu ningi me namamonko, mena.
LUK 20:36 Nuna aking udagi me kuemonko, nuna engel alo bagasan iwita baga se udagi me kuemonko. Nuna kueman wore barasa se Kaem ko kuriang ko bagamonko.
LUK 20:37 Moses ko batoga te kariimet kueman mu barasamonko mu karogo baluwoso tala. Tom tama bo, tam mayang tual gotek bo ningi kaniwakaso mu ko tom te, nu Kari Biya ko balam, ‘Abraham ko Kaem, Isaac ko Kaem, se Jacob ko Kaem,’ mam.”
LUK 20:38 Se Jesus mam, “Nu kariimet kuera nunga Kaem mena, bare kariimet marak bagara wore nunga Kaem. Kariimet kueman wore Kaem mu nuna kueman iwita me nunga ikiwoso, nuna suen la marak bagasan wore iwita nunga ikiwoso,” mam.
LUK 20:39 Se law ko kausa kari saki maman, “Kausa kari, ni yawarakala diram la balem!” maman.
LUK 20:40 Ale nuna aking isa bo isarmonko miakasan.
LUK 20:41 Se Jesus nunga maonam, “Awuk se nuna balsan Kristus mu David ko namar ma balsan?
LUK 20:42 David kota Psalm ko batoga te iwita balam: ‘Yawe aninga Kari Biya iwita maonam: Ni kuwim nup ago agiting sengam mu te bager se,
LUK 20:43 ani nika kari memek nunga menawu siwik duap ningi nunga awurekko, mam.’
LUK 20:44 David nu auram ‘Kari Biya’ mam. Se awuk ta nu ko balnak nu David ko namar manakko?” mam.
LUK 20:45 Se kariimet suen la node gurugu se ikiwaman mu, nu ko olekem nunga maonam,
LUK 20:46 “Law ko kausa kari nunga sinar talko! Nuna guang maiya maiya katamon ale diara guruga kuwim te geragamon se kariimet amilmil den nunga manarmonko kua gilingisan. Ale synagogue ningi mu daiga kuwim nup ago gira nunguningkiri wore te dagimonko kuesan, ale inang biya betera ko kam te mu betela kuwim nup ago mu te la dagimonko kuesan.
LUK 20:47 Ale imet gerewa nugari kueman wore nunga kulursan ale kawel te nononga kawam melmasak tere gisan. Ale kariimet te nungarkamonko guranek kopa maiya biya betesan. Kari uwuta mu nuna koma memek biyala nunguningkiri tamonko.”
LUK 21:1 Jesus motam patawu loagaram, ale kariimet nungumik mel suen biya ago mu taikasan ale nuguting munan temple ko manga te betera ko tawir ningi awukasan.
LUK 21:2 Ale imet gerewa bo kumik mel mena, wore manga penny bilik ilagala mu ago tai tawir ningi beteram mu ago arigam.
LUK 21:3 Ale mam, “Ani nunguningta ninga manorsam, imet gerewa kumik mel mena imi ko kuting munan manga beteram mu manga aromemek, kariimet suen biya nunga manga beteman mu kia saparam,” mam.
LUK 21:4 “Kariimet suen la imi nunga manga suen biya ningi sang la karogo tai awuman. Bare imet imi kumik mel mena ningi katirta gotek udagi numi te sangukko mu lilim la ago tai beteram.”
LUK 21:5 Se ko olekem biya ningi saki temple ari gurugukasan ale nomotam welang taikaso se ko balu gurugukasan: manga bibiya ningo ningo wore te kaloman ale mel suen biya yawara yawara te Kaem munan tuikasan wore te yawarakala kumik nungurman mu ko balukasan. Bare Jesus nunga maonam,
LUK 21:6 “Nina manga bibiya yawara yawara ariwasan imi, tom bo taiwoso mu te, pakaku warmon se kapa ali arukko, se bo ta me pata se bagaruk se arigalko,” mam.
LUK 21:7 Se nuna “Kausa kari,” maman, “tom amaru te mel imi aratukko? Ale kausa awuk mu ariginak ale tom ni balem mu tai aratam bo manakko?” maman.
LUK 21:8 Se nu nunga maonam, “Ninga kulurmon mu ko ninguru sinar talko! Kasik biya taimon ale aninga aip te nunumi balmon, ‘Anigita Kristus!’ mamon, aking ‘Tom tai aratam bo!’ mamonko. Bare nina nogowom me kaoralko.
LUK 21:9 Nina kager bibiya barasuk se kari supuling nunga gi warmon ale iru nunga awumon se ko nirung ikialko, bare nina me nguangaralko. Mel singir biya imi girimon aratamonko. Bare tom nukum mu pasak ala me tairukko.”
LUK 21:10 Asele nunga maonam, “Sor bo, sor bo ilak agi, kingdom bo kingdom bo ilak kagerarukko.
LUK 21:11 Sor saki te wanara bibiya kaparukko. Wonong saki te na menaruk se karak biya nunga morukko. Kariimet nuna kuera ikes bibiya gimonko. Taiti bowa ko mel koma kirker nunguningkiri aratuk se arigal ale ko nguangaralkowo.
LUK 21:12 “Bare mel mu suen biyala me arataso la, nuna girimon ninga ilumon ale ninga bita maguwumonko. Nuna synagogue ningi nengerak namamon se isa ningarmon, ale talipara ningi ninga warmonko. Nina aninga aip gisan wore te se, nuna ninga gimon nengerak king arika se governor arika nongote nengerak namamonko.
LUK 21:13 Se umu kuring ningo kapa ningarso, se aninga ko nunga maonal se ikimonko.
LUK 21:14 Bare mel umu me arataso la, ninga nengemang sokel tualko, ale tom umu kaparuk mu nina den koma aguwaya balalko mu ko ikia me ninga morukko.
LUK 21:15 Mu awuk, tom mu te ani den balalko mu nigiring te bitirik ale ikia sinar ningarik se balal, se kari ninga bita maguwuwasan mu me ta koma balmonko terong.
LUK 21:16 Tom umu te mu nengeta ninga ninam nenet, ninga launuria gue suan, se ninga tiran ningo, memek nuguting te ninga betemon se saki mu ninga momon se kueralko.
LUK 21:17 Se kariimet suen la mu ani ago ko ninga dulurmonko ale ningarki maguwumonko.
LUK 21:18 Bare ninga nisipiling mone bo ta me yumurokko, mena.
LUK 21:19 Sokel ago la sanamara mu te bagara aolak ningo mu arigalko.
LUK 21:20 “Tom kager motam bibiya Jerusalem ira bagumon se arigal mu ko ikialko, noko magara kuenera tom tai pingi aram, malko.
LUK 21:21 Se kariimet Judea sor te bagasan mu nagumon duruk duap ningi tarigi sapamonko. Se wonong biya mu ningi bagasan mu, wonong biya mu betemon ale aratamonko. Se wonong buring ko bagasan mu, wonong biya mu ningi me kasu nagumonko.
LUK 21:22 Mu awuk, batoga te batagorman se aniso uwutata, tom umu memek bita lagaman mu ko koma memek ariga ko tom.
LUK 21:23 Se imet nutagu ago se imet kuriang amin tui se anira, mu tom mu nononga tom bo ningo mena ko, memek biya! Ikup yaman biyala ali sor koma imi te kaparuk ale kariimet imi nunga maguwurokko.
LUK 21:24 Nuna baenat kore te memek arigimon, se saki mu talipara ningi sor suen biya nunga gi parusuwumonko. Se ali sor saki ko kariimet mu Jerusalem wonong eremon ale te karogo bagamon, nama nunga tom te balam mu te aratukko.
LUK 21:25 “Kausa kilek duap duap worem, sige se baras te aratukko. Se ali imi te gagi kelaguk namaruk tairuk ale nirung biyala barasuk, se kariimet nguangamon ale ngualamon sipimonko.
LUK 21:26 Mel ali imi te aratukko mu duap bo nunguningkiri aratuk se, mel bibiya taiti gomang karogo lilimaram aniso mu uririkimon sipimon se, kariimet arigimon ale nodora namaruk se nomotam bingok se dagulamonko.
LUK 21:27 Ale tom umutang te nuna Kari ko Namar taiti nuwi ningi nikim biya se sokel ago tai kapawuruk se arigimonko.
LUK 21:28 Bare tom kiwem bibiya mu aratukko duap bitawuruk mu, nina barasu sanamaral ale nisipiling patawural, mu awuk, nenenga sangaru ta ko tom tai pingi aram.”
LUK 21:29 Nu den pangan imi nunga maonam, “Nina tam fig se tam saki ago nungarkalko.
LUK 21:30 Tam mu gawa miri iru aratuwoso se nina arigisan, mu nina ko ikisan, worem kaparukko tom pingi aram masan.
LUK 21:31 Koma suanta tala, nina mel ani ko ninga manem mu aratamon se arigal, mu nina te ikial, Kaem ko kingdom tai pingi aram bo, malko.
LUK 21:32 “Ani nunguningta ninga manorsam, tom imi ko kariimet gue mu me kuemon la, mel imi suen la aratu saparukko.
LUK 21:33 Taiti se ali mu mena namaruk, bare aninga den mu me ta menarukkowo.
LUK 21:34 “Nina nengeta ninga bagara aolak ko sinar talko. Nina yu nana ngualara ale inang yu biya betera ko ikia me ninga morukko. Ale ali ewere ko ikup ko ikia tawun biya me talko. Munan suwuta mu ninga iramurok se ngualawaral ale, Kari Biya ko tom te tairukko mu me ko ikial, ale nguala sipa nama dagarok te sorara iwita, ninga iluwok bore ko.
LUK 21:35 Mu awuk, kariimet suen la ali lilim te bagasan mu nungumik te aratukko.
LUK 21:36 Buta se nina tom suen biya sinar ago bagaralko. Ale mel aratuk mu ninga kia kaparukko se terong la nama Kari ko Namar koma te sanamaralko mu ko guranek bita se lagaralko.”
LUK 21:37 Jesus woremkalal tom suen la kariimet temple ningi den nunga kasurukaso. Ale baingakaso mu Duruk Olive te namakaso ale umu te tirom lagakaso se ukiakaso.
LUK 21:38 Se tumong biyala mu kariimet kote temple ningi den ikimonko taikasan.
LUK 22:1 Se Bread Yeast Mena Nana ko tom, balsan “Passover” masan, mu tai pingi aram.
LUK 22:2 Se priest bibiya se law ko kausa kari alo nuna lage bo Jesus te ilumon ale momon se kuerukko wore ko loagakasan, bare nuna kariimet nunga nguangakasan, ale tetela la iki gurugu se loagawakasan.
LUK 22:3 Se Satan Judas Iscariot kararam, nu olekem 12 wore nunga bo.
LUK 22:4 Se Judas namaram priest bibiya se temple ko kager kari nunga supuling alo arungak munakaram, ale nu aguwaya Jesus nuguting te bitirukko mu ko nongorak balu nungam.
LUK 22:5 Se nuna ninguru amilmilaman, ale manga sang tumonko balman.
LUK 22:6 Nu gomang suanawuram, ale kulupik bo, kariimet biya me bagamon se nu Jesus nuguting te bitirukko wore ko sinar la bagakaso.
LUK 22:7 Asele Bread Yeast Mena Nana ko day tom aram, se tom umu te mu Passover ko sipsip tama betera ko tom.
LUK 22:8 Jesus Peter se John nunga maonam, “Nina ilagala namaral anananga Passover inang nanakko mu nungalko,” mam.
LUK 22:9 Se nuna isarman, “Se nika gemang ana aparete inang mu nungurnakko?” maman.
LUK 22:10 Se nu nunga maonam, “Namaral wonong biya mu ningi kasu nagu se kari bo yu kuting ago giok ale tai ningarkuk, umutang kowom kaoral ilak kawam te namoso mu te namaralko.
LUK 22:11 Ale kawam kotam aninga den imi maonalko, ‘Kausa kari iwita nika isarnakko mam: Daup ko galung awuk wore ani aga olekem arungak Passover inang te naikko?’
LUK 22:12 Se nu galung bo kualala, ko daiga kuwim terong la, mu ninga kausok se te Passover inang nungalko,” mam.
LUK 22:13 Se nuna namaman ale mel suen la Jesus te nunga maonam uwutata aratu saparam se eng te Passover na nunguru burangi beteman.
LUK 22:14 Tom tai aratam se Jesus ko apostle nongorak na naukko daigam.
LUK 22:15 Ale nunga maonam, “Aninga angamang biya mu ani girek nina nengerak Passover inang naik ale asele ikup giekko aniram.
LUK 22:16 Mu awuk, ani ninga manorsam, ani udagi Passover na bo iwita me naik nama, mel imi ko nunguning Kaem ko kingdom ningi aratuk asele naikko.”
LUK 22:17 Ale nu waen bagun ago mu tam, Kaem amilmil tuam, ale mam, “Nina waen imi tal ale ninimi tual ale nalko.
LUK 22:18 Ani ninga manorsam, ani udagi waen muguri ko yu imi me naik nama Kaem ko kingdom tairuk asele naikko.”
LUK 22:19 Ale nu bread tam, Kaem amilmil tuam, ale paogam, ale nungaru se mam, “Imi aninga angimik nunguning, ninga sangukko ningarsam. Nina nal ale ani ago ko iki se lagaralko.”
LUK 22:20 Nuna na inang no kutuwuman, asele udagi nu waen bagun ago mu tam ale koma suanta tala beteram ale nungaru se mam, “Simi aninga angimik gue, nina nogo ko waru ningarsam, borta te Kaem ko kariimet nunga memek siwuram ale nongorak gomang suanawuram.
LUK 22:21 Bare kari ani kager kari nuguting te aga bitirukko mu ani agarak na nowoso.
LUK 22:22 Kari ko Namar mu batoga te ko balam uwutata kumik te aratukko. Bare kakirip memek te nu beteso mu am bote ko!” mam.
LUK 22:23 Se olekem alo den mu ikiman ale nunumi isarukasan, “Ana ningi awiri buta bitirukko wore balso ya?” makasan, ale nongota nunumi isarukasan. Awiriya biya se nup ago bagarukko wore ko den tagi gurungumukasan
LUK 22:24 Awiriya nunga ningi biya se nup ago wore ko tagira gurungumura barasam.
LUK 22:25 Se nu nunga maonam, “Ali sor saki nunga king alo se nunga supuling bibiya mu nunga kariimet nunga bitarsan ale nunumi balsan ‘kariimet nunga bitua saonga ko kari yawara’ ko nunumi balsan, bare nuna nunga kariimet nunga ira kutuwusan se nuna nobowa ningi la bagasan.
LUK 22:26 Bare nina mu suwuta me beteralko! Kari awiriya nenenga ningi nup biya bagarukko, mu nu kari uria gotek iwita bagaruk mu asele ko. Aking kari awiriya nenenga ningi kari biya bagarukko, mu nu nenenga ura dungan to tuata kari iwita bagaruk mu asele ko.
LUK 22:27 Ikialko, kari bo daigam bagoso se bo na inang nunguru karogo tai tuiwoso, ilagala mu nunga ningi kari awuk mu kari nup ago? Mu kari daigam bagoso mu kari nup ago. Bare ani nenenga ningi nengerak baga se mu, nenenga ura dungan kari iwita bagasam.
LUK 22:28 “Aninga ikup yaman suen biya ningi nina ani agarak sanami lagaman.
LUK 22:29 Se ani kingdom bo ningarsam, aninga Ait kingdom bo aisam uwutatala ningarsam.
LUK 22:30 Se nina ani agarak aga kingdom ningi na yu nana kuwim te na yu nal, ale daiga kuwim bibiya nup ago mu te dagi se Israel ko kariimet motam 12 mu nunga bitualko.
LUK 22:31 “Simon, Simon! Satan nina suen la ninga nengemang motam ira arigokko Kaem isuam se nu aing au tuam.
LUK 22:32 Bare Simon, ani nika gemang ningi nunguning sokel karogo la anirukko guranek beterem. Se tom ni sokel to ale giris palage ale piler, mu ni ka launuria saki mu nongomang motam sokel tuiko.”
LUK 22:33 Bare Peter mam, “Kari Biya, ani ni kerak talipara ningi namarik ale kerak am kuerikko angamang suan awurem!” mam.
LUK 22:34 Se Jesus mam, “Peter, ani nika manorsam, aitakta tirom imi te tarak me niaruk la, ni nimi duap saguwur ale tom ilagala suan ko balu ni ani me aga ikisam ma balukowo.” Jesus ko olekem nunga maonam, “Manga, nigiriwim se baenat gialko,” mam
LUK 22:35 Nu ko olekem nunga isuam, “Tom ani ura ko ninga beterem se wonong wonong namaman, mu ani nina manga mel agi nigiriwim agi nisiwik gomang me gialko balem se nina yam namaman. Tom mu te nina mel bo ko tukunangaman agi mena ye?” Se nuna balman, “Ana mel bo ko me tukunangaman,” maman.
LUK 22:36 Se nu sinar den imi nunga maonam, “Bare aitak mu, nina manga ago agi mu gial, ale nigiriwim ago gialko. Ale bo baenat mena agi mu, ko guang yamel bo ilu arigok se diamon se manga tauk ale baenat te diarukko.
LUK 22:37 Mu awuk, den batoga te aniso mu iwita balam: ‘Se nuna nu tere daong nana ko kari bo iwita beteman.’ Ani ninga manorsam, den ani ago ko balman umu ko nunguning mu ani angimik te bita sapamonko. Nunguningta, den ani ago ko batoga te aniso mu ko nunguning kaparukko tomaram.”
LUK 22:38 Se olekem alo nu maman, “Kari Biya, arikko, baenat ilagala iweya,” maman. Se nu balam, “Bo la namarukko,” mam.
LUK 22:39 Jesus pempem te bitakaso iwita wonong beteram ale Duruk Olive te namaram, se ko olekem alo ilak kowom karoman namaman.
LUK 22:40 Nu nama kuwim mu te aratam mu ko olekem nunga maonam, “Nina guranek bita se bagaral se ira ariga taiso mu me ninga saparuk se dagulalko,” mam.
LUK 22:41 Ale nu nunga beteram aolak ilu kasu namaram, ale bugura kulukam ale guranek bitakaso,
LUK 22:42 “O Ba,” mam, “nika gemang buta aniso agi mu, ni ikup memek yu bagun ago iwita taiwoso ewere to saparko. Bare mena, bo la namarukko, aninga angamang me karo tuiko, mena, ni nika ikia gemang la karo tuiko,” mam.
LUK 22:43 Asele duruk wonong ko engel bo kote aratam ale sokel tuam.
LUK 22:44 Gomang kumik ikuwa saparam se tawun biya guranek bitakaso. Se wolongam kumik te mu gue iwita ali te kapakaso.
LUK 22:45 Nu guranek bita kutuwuram, mu barasam namaram mu ko olekem alo aniwaman se nungarkam. Nuna nongomang bataga te nungumik sail menaram se aniwaman.
LUK 22:46 “Nina anape ko ani lagasan a?” mam. “Barasal ale guranek bita se bagaral se ira ariga taiso mu me ninga saparuk se dagulalko.”
LUK 22:47 Jesus den imi am baluwaram la, kari motam biya Judas giram se kowom karoman ilak taiman. Judas mu olekem 12 wore nunga ningi bo. Nu Jesus kote giram aratam, ale musuk tuokko kote namaram.
LUK 22:48 Bare Jesus nu maonam, “Judas, ni Kari ko Namar musuk tua ko munan te kager kari nuguting te betera ko e?” mam.
LUK 22:49 Jesus ko olekem alo kiwem aratukaso umu arigiman ale isarman, “Kari Biya, ana baenat te nunga monak e?” maman.
LUK 22:50 Se nunga ningi bo baenat woyam ale priest supuling ko ura kari bo ko dogowa sengam mu bataguru saparam.
LUK 22:51 Bare Jesus mam, “Munan sumu bo karogo me beteralko!” mam. Ale kuting garukam ura kari mu ko dogowa kau tam se kuwim kuwim te nungeram.
LUK 22:52 Se Jesus priest bibiya, se temple ko kager kari nunga supuling alo, se kari bibiya nu ilumonko taiman, mu nunga maonam, “Ani asupuling lagara tere daong kari se baenat saenang mel giman ale aga iluwalko taiman e?” mam.
LUK 22:53 “Ani tom suen biya nengerak temple ningi bagakasam, bare nina awuk se ani me aga ilukasan? Bare tiromorom mu nenenga tom nunguningkiri, se aninga iluwalko taiman.”
LUK 22:54 Nuna Jesus iluman ilak nama priest supuling ko kawam ningi kasu naguman. Se Peter kowom kaoram namaram, bare nu awar nuam aolak ilu namakaso.
LUK 22:55 Kari saki kawam mu ko por ningi tama uwiman ale duap te dagiwaman. Se Peter tama duap te nongorak daigam bagaram.
LUK 22:56 Se ura imet bo nu arigam ale ninguru tara namaram ale koma arigam ale mam, “Kari imi nu ilak dugu karokaso,” mam.
LUK 22:57 Bare Peter mam, “Imet, ani kari sumu me ko ikisam,” mam.
LUK 22:58 Tom me maiyam se kari bo aking tairam arigam ale mam, “Ni agotala Jesus ko kari bo,” mam. Bare Peter mam, “Kari, ani noko bo mena!”
LUK 22:59 Udagi hour bo namaram se kari bo tala tairam ale Peter arigam, ale sail ago balam, “Nunguningta, kari imi Jesus ilak bagakaso. Mu awuk, nu Galilee kari tala,” mam.
LUK 22:60 Bare Peter mam, “Kari, ni anapeya balsam sumu ani karogo ngualawasam!” mam. Nu uwuta baluwaram se tarak niaram.
LUK 22:61 Se Kari Biya punga geragam ale Peter arigam. Se Peter den Kari Biya nu maonam umu kuamin te tairam, “Tarak me niaruk la, ni tom ilagala suan ko nimi duap saguwur ale ni ani me aga ikisam iwita ma baluko.” Den mu kuamin te tairam,
LUK 22:62 se nu aratam matangi ninguru niakaso.
LUK 22:63 Kari Jesus bitaruwakasan mu balu maguwukasan ale moakasan.
LUK 22:64 Ale ko motam mu guang biling te kaloman, ale isarukasan, “Ni prophet agi mu awiri ka moso mu nup baluko!” makasan.
LUK 22:65 Ale nuna den memek suen biya karogo manaru se gusirukasan.
LUK 22:66 Sor ukiram se Juda nunga kari bibiya, priest bibiya, se law ko kausa kari bibiya tai biguwuman. Se Jesus taman ilak nongote namaman.
LUK 22:67 Se nuna nu manorman, “Ni Kristus agi mena wore nanga manaruko.” Se nu nunga maonam, “Ani ninga manik bare nina ani ago ko me nengemang ningi nunguning arukko,
LUK 22:68 se aking ani isa ningarik mu nina koma me balalko tala.
LUK 22:69 Bare aitak se tom suen biya mu, Kari ko Namar mu Kaem Sokel Garagar mu ko kuting sengam mu te dagiwurukkowo.”
LUK 22:70 Se nuna suen la nu isarman, “Se ni nunguningta Kaem ko Namar e?” maman. Se nu nunga maonam, “Nina ta aga balsan suwutata.”
LUK 22:71 Se nuna balman, “Ana anape den bo karogo ko kimi bita se laganakko? Ana nu kota ko kuring te ta ikiman!” maman.
LUK 23:1 Asele nuna suen la barasaman Jesus diruwuman ilak Pilate kote namaman.
LUK 23:2 Ale den te atumukasan, ale balukasan, “Ana kari imi arigiman, nu anananga sor maguwurokko kariimet nongomang atumukaso. Nu balukaso, Caesar takis tuata mu munan memek makaso. Ale kota numi balukaso nu Kristus se nu king,’ makaso.”
LUK 23:3 Se Pilate Jesus isuam, “Ni Juda nunga king e?” mam. Se Jesus mam, “Se mu diram, ni balem suwutata,” mam.
LUK 23:4 Se Pilate den mu ikiam ale priest bibiya se kariimet motam biya animan mu nunga maonam, “Ani mel bo nu kumik te arigek ale ko nu den ningi bitirikko mu me arigem,” mam.
LUK 23:5 Bare nuna am sail tagikasan ale balukasan, “Nu Judea wonong wonong ningi ko den kariimet nunga kasurukaso ale nongomang patawukaso. Nu Galilee la munan umu duap beteram ale karogo tai imi te aratam,” makasan.
LUK 23:6 Se Pilate den mu ikiam ale nu Galilee kari agi, wore ko nunga isuam.
LUK 23:7 Se kam nu ikiam Jesus mu Galilee kari, se Galilee mu Herod ko bitua bowa ningi aniso, mu nu Jesus beteram se Herod kote namaram. Tom umu te mu Herod ago Jerusalem bagaram.
LUK 23:8 Se Herod Jesus arigam ale ninguru amilmilaram. Mu awuk, nu kam maiya biya arigokko kimi bita lagakaso. Nu ko dugu duap iki lagakaso ale noko gomang mu Jesus miracle bo bitiruk se arigokko anikaso.
LUK 23:9 Se nu isa suen biya tuikaso, bare Jesus kuring te katir me ta bausam, mena.
LUK 23:10 Priest bibiya se law ko kausa kari sanamiwaman mu den aora tala atumu nu kote bitakasan.
LUK 23:11 Se Herod ko kager kari ago nu bita maguwukasan ale den dolara manarukasan. Asele guang bo, ko bala yawarakala, wore taman nu tugu tuman, ale aking diruwuman ilak Pilate kote peleman namaman.
LUK 23:12 Ulengkala mu Herod se Pilate mu nuna nunumi ago suanta me bagakasan. Bare day tom umu te nuna tiran ningo ko arataman.
LUK 23:13 Se Pilate priest bibiya, kari supuling bibiya, se kariimet ago nunga auram se tai biguwuman.
LUK 23:14 Se nu nunga maonam, “Nina kari imi diruwuman ilak aningate taiman, ale balman mu nu kariimet nongomang atumukaso maman. Ani nina nemetam te nu isuem pangem, bare den nina atumu tuiwasan mu kumik duap bo mena arigem.
LUK 23:15 Se Herod betela ikup bo me arigam tala, bore te se aking nu beteram se ananangate peleram tairam. Nina nengeta ta arigiman, nu ikup bo bitiruk se ko monak se kuerukko mu mena.
LUK 23:16 Bore te se ani balik se wip te momon ale betemon se namarukko,” mam.
LUK 23:17 
LUK 23:18 Bare kariimet suen la aiman ale balman, “Kari sumu moar se kueruk se Barabbas nangaruko!” makasan.
LUK 23:19 Barabbas mu kari saki arungu wonong biya ningi kager patawuman, ale Barabbas kari bo moram se kueram, owore ko nu talipara ningi beteman se bagakaso.
LUK 23:20 Se Pilate ko gomang mu Jesus yam bitiruk se namarukko, se nu akingtala kariimet nunga isuam.
LUK 23:21 Bare nuna am biyala aikasan balukasan, “Am tam kangono te tagiralko!” makasan.
LUK 23:22 Se tom 3 ko akingtala nunga isuam, “Anape ko? Kari imi anape memek beteram? Ani ikup ito nu te monak se kuerukko mu me arigem. Bore te se balik se am wip te momon ale betemon se namarukko,” mam.
LUK 23:23 Bare nuna am sail tagiman, ale biyala balukasan, “Ni balu se kari imi yam tam kangono te tagimonko,” ma balukasan. Ale sail tagiman Pilate ko den sokel menawuman.
LUK 23:24 Buta se nu nononga ikia la karo tuam, ale Jesus momonko mu ko den nungam.
LUK 23:25 Se Barabbas, kari kager patawuram ale kari bo moram se kueram se ko talipaman, mu kariimet ko balu lagaman mu kutuwu nungaram. Ale nononga ikia biya Jesus momon se kuerukko mu la karo nungaram.
LUK 23:26 Se taman ilak nama se, Simon, nu Cyrene wonong ko kari, wonong ningi utu naguwaram mu iluman, ale tam kangono tuman se giam ale Jesus buring ko kowom kaoram ale ilak namakaso.
LUK 23:27 Kariimet suen biya kowom karokasan, imet karogo la mo nia se kowom karokasan.
LUK 23:28 Se Jesus giris palagam ale nunga maonam, “Nina Jerusalem imet, nina ani ago ko me niaralko; nina nengeta ninimi ko nia se ninga kuriang nunga mal niaralko,” mam.
LUK 23:29 “Mu awuk, tom bo kaparuk se nina balal, ‘Imet kuriang me ilusan ale nunga amin kuriang katir me tagi arigam mu amilmilamonko!’ malko.
LUK 23:30 Tom mu te ‘Nuna duruk bibiya nunga manarmonko, “Nangimik kuali kaparalko!” ale duruk gotektek nunga manarmonko, “Kaparal nanga iramuralko!” mamonko.'
LUK 23:31 Ikialko. Nuna aitak tam marak aniso mu bita maguwuwasan. Se tam maraka namaram mu me bita maguwumon i? Mu ninguru bita maguwumonko.”
LUK 23:32 Tere daong nana kari ilagala karogo tala tam kangono te nunga tagimonko nu ilak nongorak namakasan.
LUK 23:33 Se nongorak tai kuwim bo ko nup Supuling ko Sokel mu te arataman ale mu te tam kangono te tagiman. Ale kari ilagala mu agotala nu kumik duap te nunga tagiman, bo sengam ko, se bo ngas ko nunga tagiman.
LUK 23:34 Se Jesus mam, “Ba, ni nononga ikup siwu nungaruko, mu awuk, munan nuna bitawasan umu nuna nongota me ari ko ikisan,” mam. Ale nuna ko guang nunumi tumonko ko kolakasan.
LUK 23:35 Se kariimet mu sanamaman ale ariwakasan, se kari supuling alo mu kumik ko den dolara balukasan. Nuna balukasan, “Nu nunguningta Kristus, Kaem ko Kari nu Atumukiram agi mu asele, nu kariimet sang nunga sangarukaso iwita kota numi sangukko!” makasan.
LUK 23:36 Se kager kari agotala kote taikasan ale kumik den kolara balukasan. Nuna waen seselak wore naukko tuman,
LUK 23:37 ale balman, “Ni Juda nunga king agi mu, keta nimi sangaruko!” makasan.
LUK 23:38 Se batoga bo supuling ko kualala batagorman se anikaso mu iwita balam: IMI JUDA NUNGA KING.
LUK 23:39 Se kari ilagala ago nu kumik duap te nunga tagiman mu bo den dolara maonam, “Ni Kristus agi mu, keta nimi sangaru ale ana karogo la nanga sangaruko!” makaso.
LUK 23:40 Bare ko bo mu nu ining tuam, ale mam, “Ni Kaem ko me nguangasam e? Nu ni analak ikup taman iwitatala tam.
LUK 23:41 Analak mu memek beteman ale ko ikup taman se mu terong. Bare nu mu memek bo me beteram,” mam.
LUK 23:42 Nu uwuta balam ale mam, “Jesus, tom nika kingdom ningi king ko aratu, mu ni ani ago ko ikiko,” mam.
LUK 23:43 Se Jesus nu maonam, “Ani nunguningta ka manorsam, aitakta imitang ni ani agarak paradise ningi bagerko.”
LUK 23:44 Se worem motam tai dirmam, 12 o'clock, mu ali lilim tiromorom iram nama 3 o'clock, bainga ningi,
LUK 23:45 mu awuk, worem motam tirom iluwam. Se guang biya temple ningi kekawaram mu kusumuri barakam ale biling ilagala aratam.
LUK 23:46 Se Jesus biyala airam ale balam, “Ba, aninga adera ni kiting te betesam.” Nu iwita balam mu eng kueram.
LUK 23:47 Se kager kari nunga supuling mel aratam mu arigam, ale Kaem nup patawuram ale balam, “Nunguningta, kari imi kari ningo diram!”
LUK 23:48 Se kariimet mel mu arigimonko taiman bagaman mu munan umu aratam se ari sapaman, ale nongomang bataga, se nongomang ikup biya peleman namaman.
LUK 23:49 Bare Jesus ko sikisaki, se imet sang agotala nuna Galilee sor te nu kowom karoman ilak taiman, mu nuna awar nuam sanamaman, ale mel aratukaso mu ari se bagakasan.
LUK 23:50 Kari bo, ko nup Joseph, nu Sanhedrin ko kari supuling bo tala, nu kari ningo se diram.
LUK 23:51 Nu kari supuling saki nunga ikia se munan kaloman ale bitakasan mu ko me ta gomang suan akaso. Nu Judea sor ko wonong Arimathea ko kari bo. Nu Kaem ko kingdom tairukko wore ko kimi bitawara ko kari.
LUK 23:52 Nu Pilate kote namaram, ale Jesus ko kumik guang taukko isuam.
LUK 23:53 Ale namaram Jesus ko kumik guang kutuwuram ago kaparam, ale guang yawara bo te kaolam, ale ilak nama manga gogong bo ningi beteram. Manga gogong naung to beteman, ale kumik guang bo ta ningi me bita arigiman.
LUK 23:54 Tom umu nononga nunumi nunga burangara ko tom se Sabbath tom duap bitirukko pingi aram.
LUK 23:55 Se imet Galilee sor te Jesus kowom karoman ilak taiman, mu nuna Joseph kowom karoman ilak nama kuwim te ko kumik guang Joseph beteram mu arigiman.
LUK 23:56 Asele peleman nunga sor te namaman, ale mel siring yawara yawara mu nungurman burangaman. Bare Sabbath tom wore te se, munan biya balam owore karo tuman ale nonoman sapakasan.
LUK 24:1 Week ko day 1 mu te, tirom biyala, imetari mu barasaman, mel siring yawara yawara nunguru beteman se aniram mu giman, ale ali motam te namaman.
LUK 24:2 Ale manga biya mutim kuring te baguman mu gurugu due ko beteman se arigiman.
LUK 24:3 Ale ningi kasu naguman, bare Kari Biya Jesus ko kumik guang mutim ningi me arigiman.
LUK 24:4 Ale nuna ko nungamin tugu se bagaman se me kam la, kari ilagala nunga guang nikinang biya ago mu nongorak sanamaman.
LUK 24:5 Se imetari mu nguangaman ale nomoke ali ningi kaparam. Bare kari ilagala mu nunga manorman, “Nina anape ko kari barasam marak bagoso wore ko, aking kuera mutim ningi loaga lagasan?
LUK 24:6 Nu ewela me bagoso. Nu maingkala barasam! Nina noko den Galilee baga se ninga maonam uwutata:
LUK 24:7 ‘Kari ko Namar mu kari memek nuguting te betemon se tam kangono te tagimon se kueruk, ale tom ilagala suan buring ko mu nu marak sokel ago barasukko,’ balam, uwutata.”
LUK 24:8 Asele nuna noko den umu ko nungamin ares mam.
LUK 24:9 Se nuna ali motam beteman ale peleman namaman ale olekem 11, se olekem saki agotala, mu mel suen la aratam mu ko nunga manorman se ikiman.
LUK 24:10 Imetari umu Maria, nu Magdala imet, se bo Joanna, se bo Maria, James ko nuam, se imet saki karogo den imi apostle alo nunga manarukasan.
LUK 24:11 Bare nuna imetari mu nunga den mu mel yam ko bitakasan, ale ko nongomang ningi me nunguning akaso.
LUK 24:12 Bare Peter barasam ale ali motam te naguram namaram. Ale tararam ningi loagaram, guang te kaloman mu la aniram se arigam. Ale peleram kuamin yena yena namakaso.
LUK 24:13 Tom tegeta umu te la mu nunga kari ilagala mu Emmaus namamonko lage karoman namakasan. Jerusalem nama Emmaus mu 11 kilometre iwita.
LUK 24:14 Nuna aolak iluman nama se, mel suen biya aratam wore ko duap balu gurugu gurugu se namakasan.
LUK 24:15 Nuna uwutata balu se namawaman se Jesus me kam la nongote tairam, ale arungak aolak iluwam namakaso.
LUK 24:16 Bare nuna nu me ko ari ikikasan.
LUK 24:17 Se nu nunga isuam, “Nina aolak ilu se anape balu lagasan a?” mam. Se nuna pila sanamaman bare nongoma nia mo kam.
LUK 24:18 Se bo, ko nup Cleopas, mu nu isuam, “Ni taira kari keta suanta Jerusalem ningi mel ekela ulengko aratam mu me ko ikisam agila?” mam.
LUK 24:19 Se nu nunga isuam, “Anape mel a?” mam. Se ilagala mu nu manorman, “Jesus Nazareth kari wore kumik te mel aratam wore,” maman. “Nu prophet bo, se nu Kaem koma te se kariimet nomokete ura sokel ago bitakaso, ale den sokel ago balukaso.
LUK 24:20 Bare priest bibiya se anananga kari supuling alo nu iluman, ale den te beteman, ale governor kuting te beteman se kuerukko balam. Se tam kangono te tagiman se kueram.
LUK 24:21 Bare ana ikikasan mu nu kari borta Israel nunga sangaru taukko kari. “Bare mu la mena, mel aratam umu aitak ko day tom 3 aram.
LUK 24:22 Se mel bo tala aking aratam mu, anananga imet sang aitakta tirom biyala ali motam te namaman ale anapeya arigiman ale taiman balman mu ana nangamang parusuwuman:
LUK 24:23 nuna ko kumik guang me arigiman, bare taiman nanga manorman, nuna engel ilagala nungarkaman, se nuna nunga manorman nu barasam ale aitak marak bagoso maman.
LUK 24:24 Se anananga kari sikina ali motam te namaman mu mel imet balman butatala arigiman. Bare nu kota mu me arigiman.”
LUK 24:25 Se nu nunga maonam, “Nenenga ikia mu am ngualara biya aniso, se ninga nengemang motam mel prophet alo ko balman mu ko nengemang ningi nunguning arukko mu am ikup biya!
LUK 24:26 Nuna wetang te tala balman, Kristus girok ikup yaman imi giok ale asele, noko nup biya nikim ago mu taukko.”
LUK 24:27 Ale Moses te duap beteram, ale prophet saki noko kumik ko den suen la aguwaya balman se aniso mu nunga manarukaso.
LUK 24:28 Nuna aolak iluman nama wonong te namakasan mu te arataman, bare Jesus wonong mu am ilu kiarukko yam beteram,
LUK 24:29 se nuna manaru diruwuman, “Sor awuru iluwam ale tirom batagoso, tair ana nangarak anirko!” maman. Se nu turom umu nongorak bagarukko namaram.
LUK 24:30 Se na namonko kam, se nu bread tam ale Kaem amilmil tuam, ale paogam ale nungaram.
LUK 24:31 Umu te nononga ikia sinar wiram se ko ikiman mu nuguta, bare nu nomotam ningi am mena namaram.
LUK 24:32 Se ilagala nunumi manarukasan, “Nunguningta, ana nangarak aolak ilu se nu prophet nunga batoga ko duap nanga manarukaso mu ana nangamang motam ninguru pitigiram!” makasan.
LUK 24:33 Nuna umu am patma barasaman mu peleman Jerusalem namakasan. Ale umu te mu nuna kari 11 se saki ago biguwuman bagaman mu nongote nama arataman.
LUK 24:34 Se olekem alo mu balukasan, “Kari Biya nunguningta barasam! Nu Simon-Peter kote aratam se arigam,” makasan, ale ko dugu duap balu gurugukasan mu ikiman.
LUK 24:35 Asele nuna ilagala mu mel suen la lage te aratam mu ko dugu duap nunga manorman. Ale munan Jesus bread te beteram asele nuna nunga ikia sinararam mu agotala balman.
LUK 24:36 Nuna mel umu ko am balu guruguwaman se Jesus nunga kusumuri aratu sanamaram ale mam, “Nengemang lila te bagaralko,” mam.
LUK 24:37 Se nuna ninguru tengeman, ale wit mairap bo arigiman i makasan, ale ninguru nguangakasan.
LUK 24:38 Bare nu nunga maonam, “Nina anape ko nguangasan ale ningamin namoso taiso ya?” mam.
LUK 24:39 “Aninga agiting asiwik arigalko, imi anigita pa! Angimik kau tal ale arigalko; wit mairap mu kumik nunguning se kumik sokelel mena, bare ani mu suwuta mena.”
LUK 24:40 Nu uwutata balam, ale ko suwik kuting nil kuruwim karogo mu nunga kausam se arigiman.
LUK 24:41 Bare nungamin yenera amilmil ningi, nongomang motam ninguru me nunguning akaso, se nu nunga isuam, “Na i nalko ewela ago e?” mam.
LUK 24:42 Se nuna wal kaiya mu bilik sang tuman,
LUK 24:43 se nu tam ale nomokete nokaso.
LUK 24:44 Nu nunga maonam, “Mel aratukko ewerta, ani nengerak baga se ninga manarukasam: Den suen la ani ago ko Moses ko batoga te, se Prophet nunga batoga te, se Psalm ko batoga te, ani angimik te aratukko mu ko nunguning aratam ta imitang.”
LUK 24:45 Se nu nunga ikia sinar awuram, se batoga den te aniso mu ko sinarman.
LUK 24:46 Nu nunga maonam, “Batoga te iwita aniso: Kristus yaman tauk ale kueruk, ale day tom ilagala se suan mu te aking barasukko;
LUK 24:47 se nengemang guruga se ninga memek siwu ningara ko den mu Jerusalem apura duap betemon, se sor suen la te namarukko,” mu nunga maonam.
LUK 24:48 Ale mam, “Nina mel suen la aratam imi mu nemetam te arigiman ale ko ikiman, uwutata namaral ale ko balalko.
LUK 24:49 Bare ani Sangam bo aga Ait ningarukko balam mu bitirik se nengete tai kaparukko. Buta se nina wonong biya me beteral, am bagaral se sokel kualala ko mu tairuk ningimik karogo lilimaruk asele ura duap beteralko,” mam.
LUK 24:50 Asele nu nongorak aratam nama Bethany koma mu te arataman. Ale kuting patawuram ale marak nungaram.
LUK 24:51 Nu marak nungaru se eng barasam nunga beteram ale duruk wonong te nama tarigiram.
LUK 24:52 Se nuna nup perr tuikasan, ale nongomang ningi amilmil biyala ago peleman Jerusalem namaman.
LUK 24:53 Ale tom suen biya mu temple ningi la baga se Kaem nup patawukasan.
JOH 1:1 Girakala biya, mel suen la me aratukaso ko tom te, Den anikaso, nu Kaem ilak bagakaso, ale nu kota mu Kaem tala.
JOH 1:2 Girakala biya nu Kaem ilak bagakaso.
JOH 1:3 Nu te mel suen la aratam, mel bo kota me aratam, mel suen la aniso mu am nu te la aratu saparam.
JOH 1:4 Marak nunguning noko ningi aniso, se marak nunguning umu ana kariimet nikim nangaram.
JOH 1:5 Nikim umu tiromorom ningi nikim kapawoso, se tiromorom mu nikim umu menawurokko me terong.
JOH 1:6 Kari bo Kaem kote tairam, ko nup John.
JOH 1:7 Nu nikim umu ko duap balukko tairam, kariimet suen la den umu ikimon ale ko nongomang ningi nunguning arukko.
JOH 1:8 Bare nu kota mu nikim umu mena. Nu am nikim nukung ko duap kariimet nunga manukko tairam.
JOH 1:9 Nikim nunguning, kariimet nikim yawara nungarso, mu ali imi te tai kaparukko tom pingi aram.
JOH 1:10 Se nu ali imi te aratam ale bagakaso. Nu kota ali imi lilim nungam, kariimet ago nunga nungam, ale nongote tairam, bare kariimet noko me ikiman.
JOH 1:11 Nu ko kariimet Israel nongote tairam, bare nuna ari meman.
JOH 1:12 Bare awiriya noko amilmilaman ale ko nongomang ningi nunguning aram, mu nu kariimet umu nunga balam Kaem ko kuriang ko aratamonko balam.
JOH 1:13 Se nuna Kaem ko gomang te noko kuriang ko bilangaman. Bare nuna ali kariimet ko gue te mena, imet kari nunga ikia te mena, Kaem ko gomang te noko kuriang ko arataman.
JOH 1:14 Se Den kari ko aratam ale anananga ningi bagakaso. Nu kota suanta Nuet kote tairam, se ana noko nikim mu arigiman; nu nup biya, gomang lila ago, se den nunguning ago tairam.
JOH 1:15 John noko dugu duap balam. Nu kariimet nunga aru manaru se balam, “Kari ewerta ko ani ninga manem ale balukasam, ‘Kari bo ani agowom kaoram taiwoso mu aninga kiaram ale nu biya nunguningkiri, se ani nu bowa ningi bagasam, mu awuk, ani me bilangerem la, nu bagakaso.’ ”
JOH 1:16 Noko gomang lila se kua nangara mu lilim la ningi, ana suen la mel ningo ningo se marak duap duap giman.
JOH 1:17 Mu awuk, Kaem ko law mu Moses te nangaram; ko gomang nangara nunguning mu Jesus Kristus te nangaram.
JOH 1:18 Kari bo ta Kaem kumik me arigam, mena. Bare noko Namar suanta, nu Kaem tala, nu Nuet beta dugu te ilak bagara, mu Nuet nanga kausam.
JOH 1:19 Juda supuling bibiya alo nuna priest saki se Levi saki mu nunga manorman se Jerusalem beteman ale John kote namaman ale nu awiriya wore ko isarman.
JOH 1:20 Se John wetang te la balam, “Ani Messiah ko balsan umu mena.”
JOH 1:21 Se nuna isarman, “Buta se ni awiri? Ni Elijah e?” Se nu balam, “Ani Elijah mena tala.” Se aking isarman, “Agi Moses Prophet ko balukaso borta ni e?” Se nu balam, “Ani kari mu mena tala.”
JOH 1:22 Se nuna balman, “Buta ni awiriya mu anananga manaruko. Se namanak kari nanga manorman se taiman mu diram nunga manornakko. Se ni keta nimi awuk balsam?”
JOH 1:23 Se John prophet Isaiah ko batoga te den aniram mu nunga maonam, “Ani kari ali sor garagarayam mu te baga se aiso ale balso, ‘Kari Biya ko lage nungal se te tairukko,’ maso, borta ani.”
JOH 1:24 Se kari John kote namaman mu nunga ningi sang Pharisee.
JOH 1:25 Se nuna nu isarman, “Ni Kristus mena, ni Elijah mena, ni Prophet Moses ko balam mu mena. Se ni anape ko kariimet anuwa marak nungarsam?”
JOH 1:26 Se John nunga den koma balam, “Ani yu te anuwa marak nungarsam. Bare kari bo nenenga ningi bagoso mu nina nu me ko ikisan.
JOH 1:27 Nu ani agowom kaoram taiwoso, bare nu aninga kiaram nunguningkiri, se ani noko suwik tuagu lakira ko mayang kutuwurekko me terong, mu awuk, ani nu koma te ningo nuam mena.”
JOH 1:28 Mel suen la imi Bethany wonong te, yu Jordan koma worem bausa mu te aratam, sor te John kariimet anuwa marak nungarukaso wore te.
JOH 1:29 Ukiram se John ko ura mu bitawaram se Jesus aolak iluwam kote taiwaram se arigam, ale balam, “Arigalko, o ta taiwoso umutang, Kaem ko Sipsip, nu borta kariimet suen la nunga memek giok ale siwu warukko!
JOH 1:30 Ani kari ewerta ko nina ninga manem ale balem, ‘Kari bo ani agowom kaoram taiwoso mu aninga kiaram ale nu biya nunguningkiri, se ani nu bowa ningi bagasam, mu awuk, ani me bilangerem la, nu bagakaso.’
JOH 1:31 Nu awiriya mu ani me ko ikikasam. Bare ani kariimet yu te anuwa marak nungarsam imi mu, Israel kariimet te nu ko ikimonko betesam.”
JOH 1:32 John akingtala balam, “Ani Bur Laili duruk wonong te wore inangnang biton iwita kote tai kaparam se arigem.
JOH 1:33 Ani me ko ikiekko, bare Kakirip ani yu te anuwa marak bitirikko sokel aisam wore iwita aga maonam, ‘Ni kari bo anuwa marak tuiwer se Bur Laili kote tai kaparuk se arik mu ikiko, kari umutang Bur Laili ko sokel te kariimet baptais nungarukko ma baluko.’
JOH 1:34 Se ani mel mu arigem ale ani ninga manorsam, kari imitang Kaem ko Namar.”
JOH 1:35 Animan ukiram se John sor umu te tala ko olekem ningi ilagala nongorak bagaram.
JOH 1:36 Tom nu Jesus aolak iluwam nunga kia kapawaram se arigam, mu nu mam, “O namawoso mu arigalko, oworta Kaem ko Sipsip!”
JOH 1:37 Se ko olekem ilagala den umu ikiman ale Jesus kowom karoman.
JOH 1:38 Se Jesus giris palagam ale nuna kowom karowaman se nungarkam, ale nunga isuam, “Nina anape ko ani agowom karowasan?” mam. Se nuna maman, “Rabbi, ni tairem mu aparete bagasam?” maman. Rabbi masan mu ko nunguning mu “Kausa kari”.
JOH 1:39 Se nu nunga maonam, “Tairal se namanak asele arigalko,” mam. Tom mu 4 o’clock bainga ningi iwita. Se ilak namaman ale kuwim umu arigiman ale ilak bagaman se tirom batagam.
JOH 1:40 Olekem ilagala John ko den ikiman ale Jesus kowom karoman mu bo Andrew, Simon Peter ko uria.
JOH 1:41 Nu barasam mu gomang gomang dirmam ko laun Simon kote namaram ale maonam, “Ana Messiah arigiman,” mam. Messiah masan mu Kristus.
JOH 1:42 Asele nu Simon ilak Jesus kote namaram. Se Jesus Simon arigam ale mam, “Nika nip Simon, ni John ko namar. Bare udagi te mu nika nip Cephas.” Nup Cephas mu Juda nunga den te, se nup Peter mu Greek den te.
JOH 1:43 Aking animan ukiram mu Jesus Galilee namarukko. Nu Philip kupam ale arigam, ale maonam, “Ni ani agowom karoko!” mam.
JOH 1:44 Philip mu Andrew se Peter ilak nunga wonong suan, Bethsaida ko.
JOH 1:45 Se Philip nama Nathanael kote aratam ale maonam, “Ana kari Moses ko batoga te se prophet nunga batoga te ko balman mu ana arigiman. Mu nu Jesus, Nazareth kari, Joseph ko namar.”
JOH 1:46 Se Nathanael mam, “Agi Nazareth wonong te pa mel yawara bo uwuta aratukko se ye?” Se Philip mam, “Tair se namanak se keta arikko!”
JOH 1:47 Se Jesus Nathanael tai pingi aram se arigam ale mam, “Imi mu Israel ko kari nunguning, kumik kawel munan bo mena.”
JOH 1:48 Se Nathanael Jesus isuam, “Ni awuk ta ani aga ikiem?” Se Jesus nu maonam, “Philip ni me ka arukaso la, ni tam fig bowa ningi dagiwerem se ani karkem,” mam.
JOH 1:49 Se umutang te Nathanael balu paogam, “Rabbi, ni Kaem ko Namar; ni Israel ko King!” ma balam.
JOH 1:50 Se Jesus mam, “Ani ni tam fig bowa ningi dagiwerem se karkem maem, bore te se ni gemang ningi nunguning aram. Bare ani ka manorsam, udagi mu ni mel bibiya arikko,” mam.
JOH 1:51 Ale nunga maonam, “Ani nunguningta ninga manorsam, maingte taiti kuring kaiguk se Kaem ko engel alo Kari ko Namar kote tarigi kapawomon se arigalko.”
JOH 2:1 Se udagi day ilagala namaram se day tom 3 mu te, Galilee ningi Cana wonong te, kari bo imet bo ilak nunumi gimonko tom biya kaparam. Se Jesus ko nuam tom biya mu ko karogo namaram,
JOH 2:2 se Jesus ko olekem nongorak mu karogo la nunga aruman se namaman.
JOH 2:3 Udagi waen menaram, se Jesus ko nuam nu maonam, “Kariimet biya waen no sapaman!” mam.
JOH 2:4 Se Jesus mam, “Imet aora, se ani awuk maikko? Sumu aninga mel bo mena. Aninga ura te duap bitirikko ko tom mu aitak.”
JOH 2:5 Bare ko nuam mu ura kari alo nunga maonam, “Anapeya beteralko baluk mu kuring la kaoral ale beteralko,” mam.
JOH 2:6 Se yu kuting bibiya 6, manga te nunga, mu aniram. Yu kuting mu yu karogo aniso, se Juda alo nuguting nusuwik te anusan. Se yu kuting suan suan mu 20 agi 30 gallon yu iluso.
JOH 2:7 Se Jesus ura kari nunga maonam, “Yu kuting sowore suen la yu ningi langiral se kuring aratu saparukko.” Se butata beteman.
JOH 2:8 Asele nunga maonam, “Sang utual ale inang bitua ko kari gira mu tual se no arigokko,” mam. Se nuna nu balam uwutata beteman.
JOH 2:9 Se inang bitua ko kari gira mu yu mu tam ale no arigam, mu yu maingkala waen ko geragam. Bare nu apareyate waen giman ago taiman mu nu me ko ikiam, bare ura kari yu umu langi tuman mu nuna waen ko duap ikiman. Se nu kari imet iru taukko mu auram se tairam,
JOH 2:10 se ekeseng te maonam, “Pempem mu inang kotam giriso waen ningo mu kariimet nungarso se nasan. Ale nungumik garusoso se nungarkoso mu, waen alel ago mu langi nungarso se nasan. Bare ni waen ningo imi ilukuawurem se aniram, se aitakta diram ago tai nangarem!”
JOH 2:11 Munan Jesus Galilee sor te Cana wonong te beteram imitang, mu noko miracle gira nunguningkiri, noko nikim sokel wetang saparam. Se ko olekem munan umu arigiman ale nongomang ningi nunguning aram.
JOH 2:12 Udagi nu ko nuam se uriamitak se ko olekem alo nongorak Capernaum namaman, ale umu te day tom sang bagaman.
JOH 2:13 Juda nunga Passover tom biya pingi aram se Jesus Jerusalem namaram.
JOH 2:14 Ale temple ko por biya mu ningi kaparam ale kari bulmakau, sipsip se inangnang biton dia gurugu se animan mu nungarkam, ale manga guruga ko kari mu dagiwaman manga gurugu patawu nunumi tuiwaman se nungarkam.
JOH 2:15 Ale mayang bo wip ko moram nungam, ale namaram kariari mu suen la, nunga sipsip bulmakau karogo nunga kaoram parusuwuram se arataman. Se namaram ale manga te awura ko kuwim mu te, manga parusuwu se kuwim umu gurungumu warukaso se kapakasan.
JOH 2:16 Se kari biton dia se animan mu nunga maonam, “Imi aninga Ba ko kawam. Nina awuk ikiman ale suwutata guruguman se nenenga diara guruga kuwim ko aratam! Gial ago aratalko!”
JOH 2:17 Se olekem alo mel beteram mu arigiman ale batoga bo nungamin te tairam: “Ba, nika temple laili nunguning anirukko, ko angamang ewere tama iwita kaniwoso.”
JOH 2:18 Se Juda kari bibiya mel umu arigiman ale isaru diruwuman, “Awiriya ni sokel kisam se te suwuta betesam mu, miracle bo te nanga kasuru se ana ariginak ale ko sinarnakko!” maman.
JOH 2:19 Se Jesus nunga maonam, “Temple imi parusuwural, se ani day ilagala suan ningi aking patawu bangikko,” mam.
JOH 2:20 Se nuna balman, “Temple imi ko yia 46 ningi kalo kutuwuman! Se ni balsam day ilagala suan ningi patawu bangaruko masam e?” maman.
JOH 2:21 Bare Jesus kota ko kumik wore temple ko den ira te balukaso.
JOH 2:22 Se udagi nu kueram ale barasam se asele ko olekem alo den nu nunga maonam mu ko nungamin ares mam. Se nuna den batoga te mu se, den Jesus kuring te aratam mu ko nongomang ningi nunguning aram.
JOH 2:23 Passover tom te Jesus Jerusalem baga se miracle bitakaso, se kariimet suen biya arikasan ale noko nongomang ningi nunguning akaso.
JOH 2:24 Bare nu nononga munan umu ko me pitigakaso, mu awuk, nu sinar, kariimet suen la nunga ikia se nongomang motam mu nu am iki saparam.
JOH 2:25 Nu ali kariimet nunga munan se nunga bagara aolak, bo nu kausokko mena, mu awuk, nu ali kariimet nunga ikup guyak mu am iki saparam.
JOH 3:1 Juda nunga supuling bo ko nup Nicodemus, nu Pharisee kari.
JOH 3:2 Nu tom bo tirom Jesus kote tairam ale “Rabbi,” mam, “ana ko ikisan ni mu kausa kari Kaem ka beteram se tairem. Mu awuk, kari Kaem ilak me bagoso mu miracle ni betesam mu bitirukko me terong.”
JOH 3:3 Se Jesus noko den koma balam, “Ani nunguningta ka manorsam, kariimet bo aking kuriang mimili iwita me bilangaruk, mu Kaem ko kingdom me ari ko ikiokko.”
JOH 3:4 Se Nicodemus aking mam, “Kari garukaram mu awuk ta aking kuriang iwita bilangarukko? Nunguningta, kari garuk bo akingtala nuam tuagu ningi me bilangaram, mena!”
JOH 3:5 Se Jesus mam, “Ani nunguningta ka manorsam, kariimet bo yu se Bur Laili ko sokel te akingtala iru bilanga kam me bilangaruk, mu Kaem ko kingdom ningi me kasu nagurokko.
JOH 3:6 Ali kari tuagu te bilangara, mu ali kari ko mel. Se Bur Laili ningi aking kari iru ko arata, mu Bur Laili ko mel.
JOH 3:7 Ani balem ale maem, ‘Nina kuriang mimili bilanga kam akingtala bilangaralko,’ maem, mu ko ikia me ka morukko.
JOH 3:8 Marir ko gomang te la naguso. Ko nirung mu ikiko, bare apareyate tairam, ale apareyate namoso, mu ni me ko ikiko. Awiriya Bur Laili ningi kuriang bilanga kam kari iru ko bilangoso, mu uwutatala.”
JOH 3:9 Se Nicodemus nu isuam, “Mel ni balsam mu awuk ta aratukko?”
JOH 3:10 Se Jesus mam, “Ni Israel nunga kausa kari biya, se awuk se ni mel imi me ko ikisam?
JOH 3:11 Ani nunguningta ka manorsam, ana mel arigiman ale ko ikiman wore ko balsan, bare nina me ko amilmilasan.
JOH 3:12 Ani ali imi ko mel ko ninga manorsam, bare nina me nengemang ningi nunguning aso. Bore te se, ani duruk wonong ko mel ko balik, mu nina awuk ta ko nengemang ningi nunguning arukko ya?
JOH 3:13 Kariimet bo duruk wonong ningi me nama tarigi arigam, mena. Bare kakirip duruk wonong ningi baga tai kaparam mu kota mel mu ko balu saparukko terong, nu Kari ko Namar.
JOH 3:14 Girakala Moses sor garagarayam mu te mot dora bronze te nunga mu patawu tam awote beteram, uwutatala Kari ko Namar patawu kualala tam te ituwumonko,
JOH 3:15 se awiriya noko nongomang ningi nunguning aruk, mu bagara ningo pempem la te bagamonko mu arigimonko.”
JOH 3:16 Kaem ali imi lilim ko kariimet kua nungaram, ale ko Namar suanta mu nungaram, se awiriya nu ko gomang ningi nunguning mu me maga namaruk, bare bagara ningo pempem la te bagarukko mu arigokko.
JOH 3:17 Mu awuk, Kaem ko Namar beteram se ali imi te, ali lilim memek tuokko me tairam, mena, bare nu ali lilim la sangaru taukko beteram se tairam.
JOH 3:18 Awiriya nu ko gomang ningi nunguning, mu nu me memek taukko. Bare awiriya nu ko gomang ningi me nunguning, mu nu memek lage te bagoso, mu awuk, nu Kaem ko Namar suanta mu ko gomang ningi me nunguning aram.
JOH 3:19 Ponor nunguning te nunga pagaru ilagala nunga awuso mu iwita: Nikim ali imi te tairam, bare kariimet tiromorom ko kueman ale nikim mu biriruwuman, mu awuk, nononga betera kaora mu memek.
JOH 3:20 Munan memek betera ko kari mu nikim dulurso. Ale ko memek wetangaruk bore ko, nikim duap te me taiso.
JOH 3:21 Bare awiriya den nunguning karo tuso, mu nu amilmil te nikim te taiso, bore te se, noko Kaem ilak sorara ko munan mu kariimet wetang te arigisan.
JOH 3:22 Udagi te Jesus ko olekem arungu Jerusalem wonong beteman ale Judea sor koma mu te namaman. Nu umu te nongorak bagakaso, se kariimet taikasan ale anuwa marak to gilingikasan.
JOH 3:23 John betela anuwa marak ura agotala sor Salim duap te, wonong Aenon mu te bitawakaso, sor mu yu suen biya ago se kariimet umu te taikasan ale anuwa marak tokasan.
JOH 3:24 Tom mu te mu Herod John me talipara ningi bitakaso.
JOH 3:25 Se John ko olekem saki, Juda kari bo ilak, nanimi anuwa laili kaura ko munan ko den tagi gurungumukasan.
JOH 3:26 Se John ko olekem kote taiman ale maman, “Rabbi, kari ni kerak yu Jordan komasang te bagaram se ni ko dugu duap balem ale nanga kausem, kari borta kariimet anuwa marak nungaruwoso, se kariimet suen la nu kote la nama gilingisan.”
JOH 3:27 Se dun umu ko John iwita balam, “Duruk wonong anapeya me balu kari bo tuok, mu kari umu kota ko sokel te uwuta bitirukko me terong.
JOH 3:28 Nina nu ko ko ani ninga manem mu nina ikiman. Ani maem, ‘Ani Kristus mena. Bare ani girek tairikko bala anira wore te se, ani tairem,’ ma balem.
JOH 3:29 Den imi te panganarik se ikialko. Kari imet taso mu, imet umu kari umu ko nuwusaso. Se kari mu ko imet taso, mu ko tiran yawara mu dogowa guruguwa, kari imet taso mu kuring ikiso mu nu karogo la amilmiloso.” John uwuta balam asele mam, “Ani amilmil borta ko kimi bitawerem, ale aitak angamang kua kaparam.
JOH 3:30 Se noko nup biya mu am barasuk, se aninga aip mu kaparukko.”
JOH 3:31 Kari duruk wonong te taiso umutang nu mel suen la ko kualala bagoso. Kari ali imi te arataso, mu nu ali ewere ko kari iwita baga se, ali ewere ko kari iwita munakoso. Kari duruk wonong te taiso, mu nu mel suen la ko kualala bagoso.
JOH 3:32 Nu mel arigam ale ikiam mu ko balso, bare kariimet bo ko den mu ko gomang ningi me nunguning aso.
JOH 3:33 Bare awiriya noko den umu ikiso ale ko gomang ningi nunguning aso, mu nu balso, “Kaem mu nunguning.”
JOH 3:34 Kari Kaem beteram se tairam mu nu Kaem ko den balso, mu awuk, Kaem ko Bur Laili lilim tuam.
JOH 3:35 Nuet ko Namar kua tuso, ale mel suen la kuting te beteram.
JOH 3:36 Se awiriya ko Namar ko gomang ningi nunguning aram, mu nu bagara ningo pempem la te bagarukko mu tam. Bare awiriya ko Namar biriruwuso, mu marak ningo mu me arigokko. Kari uwuta mu Kaem ko gomang magara ko me nagurokko.
JOH 4:1 Pharisee alo Jesus kariimet suen biya anuwa marak nungarukaso, ale ko olekem ko nunga gikaso, ale John ilu kia kam beteram, mu ko den mu ikiman.
JOH 4:2 Bare Jesus kota mu kariimet anuwa marak me nungarukaso, noko olekem ura umu bitakasan.
JOH 4:3 Se nu den umu ikiam, mu nu Judea sor beteram ale peleram akingtala Galilee namaram.
JOH 4:4 Nu lage Samaria aratam namaram mu kaoram namakaso.
JOH 4:5 Nu tai Samaria wonong Sychar mu te aratam, wonong umu Jacob ali bilik bo ko namar Joseph balu tuam mu duap te.
JOH 4:6 Jacob ko yu mutim ma balsan mu umu te aniso, se Jesus aolak ilu lagara ko, nu yu mutim umu duap te noman saparukko daigam. Clock tom mu 12 o’clock iwita.
JOH 4:7 Nu daigam noman sapawaram mu Samaria imet bo yu utuokko tairam, se Jesus imet umu maonam, “Ni yu sang utu aisu se naikko terong e?” mam.
JOH 4:8 Noko olekem alo mu nu umu te beteman ale wonong ningi na inang sang diamonko namaman se nu kota bagaram.
JOH 4:9 Se imet umu mam, “Ni Juda kari, se ani mu Samaria imet. Se ni awuk se ani yu sang utu kisekko aga manorsam?” mam. Imet umu uwuta balam, mu awuk, Juda alo mu Samaria nongorak me sorasan, mena.
JOH 4:10 Se Jesus mam, “Ni Kaem ko kuting munan ko ikisam le, aking awiriya ni yu ko nika ngatangaruwoso mu ko ikisam le mu, ni marak bagara ko yu mu ko isarsam se kisiso le.”
JOH 4:11 Se imet mu mam, “Kari dom, yu mutim imi du biya, se ni mel bo yu te utuko mu mena. Se ni marak bagara ko yu mu aparete toko?” mam.
JOH 4:12 “Yu mutim imi girakala anananga taleng girigir Jacob iram, ale ko namarari, se ko bulmakau sipsip mel ago yu ewerta utu nokasan, bare bita nangaram. Bare awuk, ni Jacob ilu kia kam e?” mam.
JOH 4:13 Bare Jesus mam, “Awiriya yu imi nauk ta, bare yu ko am kuawurukko.
JOH 4:14 Bare awiriya yu ani tusam se naso, mu nu udagi yu ko me kuerukko. Nunguningta, yu ani tusam mu noko ningi lairuk tarigiruk ale bagara ningo pempem la te bagara mu tuokko,” mam.
JOH 4:15 Se imet mu mam, “Kari dom, yu balem owore aisu se naik, ale ani udagi yu ko kuerik ale yu imi utuekko me nama tai se lagarikko,” mam.
JOH 4:16 Se nu maonam, “Ni namar ka kari manaru ale ilak tairko,” mam.
JOH 4:17 Se imet mu mam, “Ani angimik agari mena,” mam. Se Jesus maonam, “Ni balsam ni kari mena masam mu ni den nunguning balsam.
JOH 4:18 Bare mel nunguning mu iwita, ni kari 5 ko nongorak no turutuwu nunga warem, se aitak kari 6 ilak bagasam sumu nika kari nunguning mena,” mam. “Buta se ni uwuta balem mu ni diram balem.”
JOH 4:19 Se imet mu mam, “Kari dom, ani ikiem ni prophet bo.
JOH 4:20 Ana Samaria nanga taleng girigir alo mu duruk imi te kagin betemonko ilu biguwukasan. Bare nina Juda alo mu nina balsan, kagin ko kuwim suanta mu Jerusalem diram masan.”
JOH 4:21 Se Jesus nu maonam, “Imet, agiring imi ninguru ilukuawurko, tom bo taiwoso mu te, nina suen la duruk imi te ta se Jerusalem ta, biguwural ale Ba nup te me patawuralko, mena.
JOH 4:22 Nina Samaria alo mu anapeya kagin tusan mu nina nengeta me ninguru ko ikisan. Bare ana Juda mu anapeya kagin tusan mu ana ko ikia se kagin tusan, mu awuk, kariimet nunga sangaru ta ko lage mu ana Juda alo nanga ningi aratu taiwoso.
JOH 4:23 Se tom taiwoso mu aitak tai aratam, se kariimet Bur ko sokel te, se munan nunguning te, Ba perr tui se karo tumonko. Ba kariimet uwutata nup patawusan mu nu ko kueso.
JOH 4:24 Kaem mu Bur, se kariimet nu nup patawumonko mu, Bur ko sokel te se munan nunguning te perr tumonko.”
JOH 4:25 Se imet mu mam, “Messiah tairukko mu ani ko ikisam. Nu tairuk mu mel suen la ko dugu duap nanga kausokko,” mam. Messiah masan mu Kristus.
JOH 4:26 Se Jesus balam, “Ani kerak munakawasam e ta imitang, ani agata nu.”
JOH 4:27 Se me kam la olekem tai tai arataman, ale nu imet bo ilak munakawaram se arigiman ale tengeman. Bare bo nunga ningi “Ni awuk se nu ilak munakawasam?” agi “Anape ko ilak munakawasam?” ma me balman.
JOH 4:28 Se imet umu ko yu kuting beteram ale peleram wonong te namaram, ale kariimet nunga maonam,
JOH 4:29 “Tairal ale kari bo ewere arigalko, nu aninga bagara aolak suen la wetang te balu saparam. Ewerta Kristus agila pa!” mam.
JOH 4:30 Se kariimet wonong bita bita arataman ale arigimonko taikasan.
JOH 4:31 Se tom kulupik umu te mu olekem alo manaru diruwuman, “Rabbi, ni na bo noko,” maman.
JOH 4:32 Bare nu nunga maonam, “Aninga na naikko mu nina me ko ikisan,” mam.
JOH 4:33 Se olekem alo nunumi isarukasan, “Kariimet i mel i naukko giam ago tai tuam agila pa?” makasan.
JOH 4:34 Se Jesus nunga maonam, “Kakirip aga beteram se tairem mu ko gomang motam lilim karo tui saparik mu asele ani na nokoyam angamang kua kaparukko,” mam.
JOH 4:35 “ ‘Sige tom 4 umu buring ko na inang yoparuk se gia ko kam,’ ma me balsan e? Bare ani ninga manorsam, nemetam paguk se ningam ningi inang yopa muruwuram se gia ko tomaram owore arigalko.
JOH 4:36 Bare ikialko. Kari na inang gi bolala awuso, mu nu maingkala ura duap beteram ale koma yawara to se inang tom suen biya yawarakala anirukko mu gi bolala awuso. Buta se inang muguri ausa ko kari, se inang yopara gia ko kari mu nuna ilagala wete amilmilasan.
JOH 4:37 Se bala te balsan, ‘Kari bo na inang asurso, se bo inang yopaso mu gi bolala awuso,’ masan, mu nunguning balsan.
JOH 4:38 Ani nina namaral ale kari saki nunga ura kowar ko inang yoparam bare gialko ninga manem. Kariimet sikina ura kowar beteman, se nina nunga ura kowar ko nunguning umu gialko.”
JOH 4:39 Se tom imet mu Samaria kariimet nunga maonam ale mam, “Nu ani angimik ko den wetang la diram la aga maonam,” mam, mu suen biya ko den umu ikiman ale Jesus ko nongomang ningi nunguning aram.
JOH 4:40 Se tom nuna nukote taiman mu am nongorak bagarukko guramaman. Se nu day tom ilagala ko nongorak bagaram.
JOH 4:41 Ale nongorak baga se den nunga manarukaso mu te kariimet bo bo karogo nongomang ningi nunguning aram.
JOH 4:42 Ale nuna imet mu manorman, “Ana den ni ana nanga manem mu te la mena, wore aitak ana nu kota munakaram mu te ana ikiman, mu kari ewerta ali lilim ko Saonga Kari, se ana ko nangamang ningi nunguning aram,” maman.
JOH 4:43 Nu day tom ilagala mu buring ko mu nunga beteram ale Galilee namaram.
JOH 4:44 (Jesus kota maingkala balukaso, “Prophet kota ko wonong duap te mu nup mena ko arigisan,” makaso.)
JOH 4:45 Se tom nu Galilee nama aratam mu kariimet nu amilmil tuman ale aru tagiman. Mu awuk, nuna agotala Passover ko tom te Jerusalem baga nu munan suen la beteram mu arigiman.
JOH 4:46 Nu akingtala Galilee ningi wonong gotek Cana mu te namaram, wonong umu nu te yu nungam se waen ko geragam. Se umu te mu kari supuling bo ali sor bitaruwara ko kari; se ko namar mu wonong Capernaum mu te kuera ago bagakaso.
JOH 4:47 Se tom kari umu Jesus Judea beteram ale Galilee tairam ko den mu ikiam, mu nu kote namaram ale wosengam, tairuk ale ko namar kuerukko pingi aram wore nungokko maonam.
JOH 4:48 Se Jesus maonam, “Nina kariimet imi miracle arigal nunguningkiri wore asele nengemang ningi nunguning arukko!” mam.
JOH 4:49 Se kari supuling mu mam, “Kari dom, aninga kuriang kueso, pasak namanakko,” mam.
JOH 4:50 Bare Jesus maonam, “Ni am namarko. Ka kuriang me kuerukko,” mam. Se kari mu Jesus ko den mu tam ilukuawuram ale namakaso.
JOH 4:51 Nu aitak namawaram la, ko ura kari tai lage te arigiman ale manorman, “Nika kuriang marak bagoso,” maman.
JOH 4:52 Se nu nunga isuam, “Tom awuk nunguningkiri mu te nu kumik kowar bita tam se nungeram a?” mam. Se nuna maman, “Ekalako kowar motam one o’clock iwita nu kumik kowar bita tam,” maman.
JOH 4:53 Se kuriang nuet ikiam, mu am tom borta te Jesus nu maonam, “Nika kuriang me kuerukko,” ma maonam mu ko ikiam. Se nu ko nuwus kuriang ago suen la Jesus ko nongomang ningi nunguning aram.
JOH 4:54 Tom Jesus Judea beteram ale Galilee tairam, mu imi noko miracle 2 Galilee ningi beteram.
JOH 5:1 Tom saki namaram se Jesus Juda nunga tom biya bo ko tom se nu Jerusalem namaram.
JOH 5:2 Jerusalem ningi kasu nagura ko sor kuring bo Sheep Gate masan, mu te yu gotek bo aniso, ko nup Aramaic den te Bethesda masan. Se marir te ta ko kawam 5 kalo karogo geragaman se lautam ale aniso.
JOH 5:3 Se kariimet kuera ikes ago, nomotam sisira, nusuwik se nuguting nungumik daeldel patanga, se nosokel kuera, mu suen biya umu te ani geraga se bagakasan.
JOH 5:4 
JOH 5:5 Se nunga ningi mu kari bo yia 38 ko kuera ikup ago lagakaso mu karogo tala bagakaso.
JOH 5:6 Se Jesus kari mu arigam, ale nu kuera umu ago tom maiya biya lagaram mu ko ikiam, ale isuam, “Ni nungerko gemang aniso e?” mam.
JOH 5:7 Se kari kituwura mu mam, “Kari dom, pempem yu munuwuning tusan mu ani awiriya bo aga sanguk se yu ningi kaparikko wore mena. Se ani aimi tagi gurungumuwasam, mu kariimet bo giriso ningi kaposo se ani mena e ta bagasam,” mam.
JOH 5:8 Se Jesus maonam, “Bares ka kiwim sor gi ale ago aolak ilupko,” mam.
JOH 5:9 Se tom umutang te la kari mu ko kuera menaram; se barasam ko kuwim sor giam ale aolak iluwam namakaso. Kiwem umu Sabbath tom te aratam,
JOH 5:10 se Juda kari supuling kari nungeram umu manarukasan, “Aitak imi Sabbath tom, se munan te aniso mu ni ka kiwim sor gi ale me aolak ilupko!” maman.
JOH 5:11 Bare nu nunga maonam, “Kari aninga nungam wore aga maonam, kiwim sor gi ale aolak ilupko mam, se ani kuring te aolak iluwasam.”
JOH 5:12 Se nuna nu isarman, “Nu kari awiri wore nu munan sumu ni suwuta meko ka maonam?” maman.
JOH 5:13 Bare kari nungeram mu awiriya nu nungam mu nu me ko ikia tala, mu awuk, Jesus maingkala kariimet biya mu ningi sapa gurugu nama yumuram.
JOH 5:14 Udagi Jesus kari umu aking temple ningi arigam ale maonam, “Ikiko! Ni aitak nungerem. Udagi memek me bitarko, ikup memek biya nunguning arik bore ko!” ma maonam.
JOH 5:15 Se kari mu namaram Juda kari nunga maonam, awiriya nu nungam mu Jesus i, mam.
JOH 5:16 Se duap nuna te Jesus bita maguwura duap beteman mu, nu Sabbath tom te munan umu bitakaso.
JOH 5:17 Se Jesus nunga maonam, “Aninga Ait tom suen biya ura to lagoso, ale aitak am ura towoso, bore te se ani betela ura towasam,” mam.
JOH 5:18 Se nuna den umu ikiman mu nongomang kausam eng maga kaparam, se lage bo te momon se kuerukko wore ko loagakasan. Mu awuk, nu Sabbath ko munan la me kulukam makasan, bare nu Kaem mu noko Nuet makaso, ale numi ago tarigi Kaem ilak arerem awuso, makasan.
JOH 5:19 Se Jesus bala imi balu nungaram: “Ani nunguningta ninga manorsam, Kaem Namar kota ko ikia te mel bo me beteso, mena. Nu ko Nuet mel beteso wore arigiso ale nu beteso, se Nuet aguwaya beteso mu Namar agotala beteso.
JOH 5:20 Mu awuk, Nuet ko Namar ko kueso, ale mel suen biya beteso mu nu ago kasurso. Se ikialko, munan sang bibiya nunguningkiri imi kiaram mu kausok se nu bitiruk se arigal ale biririkaralko.
JOH 5:21 Paguwura mena, am ko Nuet kariimet kueman mu nunga maraguwuso ale marak nungarso iwitatala, noko Namar noko gomang te kari awiriya marak tuokko mu tuso.
JOH 5:22 Se umu la mena, bare ko Nuet mu kariimet me nunga tuteso. Nu kariimet nunga tutera ko ura mu Namar kuting te beteram.
JOH 5:23 Munan umu te kariimet suen la ko Nuet nup biya tusan uwutatala, Namar nup biya tumonko. Awiriya Namar nup biya me tuso, mu koma suanta tala, Nuet nu beteram se tairam mu agotala nup biya me tuso.
JOH 5:24 “Ani nunguningta ninga manorsam, awiriya aninga den ikiam ale Kakirip ani aga beteram se tairem mu ko gomang ningi nunguning aram, mu nu memek me taukko, bare marak ningo arigokko. Nu kua maga namara ko lage mu beteram ale marak ningo pempem bagara ko mu tam.
JOH 5:25 Ani nunguningta ninga manorsam, tom bo taiwoso se aitak tai aratam mu te, kariimet kuera mu Kaem ko Namar ko kuring ikimonko, ale awiriya ikiok ale karo tuok, mu marak pempem bagarukko.
JOH 5:26 Mu awuk, ko Nuet kota mu marak nunguning ko duap. Se uwutatala ko Namar mu marak nunguning ko duap.
JOH 5:27 Ale nu ko Namar mu kariimet nunga tuterukko ura mu kuting te beteram, mu awuk, nu Kari ko Namar.
JOH 5:28 “Nina den imi ko me biririkaralko. Tom bo taiwoso mu te kariimet kueman ale mutim ningi aniwasan, mu nu kuring ikimon,
JOH 5:29 ale barasamon aratamon, ale awiriya munan ningo bita lagaram, mu marak ningo taukko. Se awiriya munan memek bita lagaram, mu magara biya maga namarukko.
JOH 5:30 “Ani agata aga ikia te mel bo me betesam. Nu balso se ani kuring te tutera ura betesam. Se aninga tutera ura mu ningo se diram la betesam, mu awuk, ani agata aga ikia angamang me karo tusam, mena, ani Kakirip aga beteram se tairem owore la ko ikia gomang karo tusam. Jesus balam, noko Nuet se Anuwa marak kari John noko dugu duap wetang te balman
JOH 5:31 “Ani agata aimi ko balik, mu aninga den mu kumik sokel mena.
JOH 5:32 Bare kari bo bortanga aninga dugu duap baluwoso, se ani ko amilmilasam, ani ago ko den nu baluwoso mu nunguningta.
JOH 5:33 “Nina ura kari sang John kote nunga beteman se namaman, se nu ani ago ko den mu nunguning la nunga maonam se nina ikiman.
JOH 5:34 Ani ali kari bo aga dugu duap balukko ikia mu te me sanami lagasam, mena. Bare ani ko balsam, mu awuk, dun uwuta mu ninga sangukko.
JOH 5:35 John mu lam iwita kaniram ale nikim kaparam, se nina ko nikim mu tom tukunangta ko, ko amilmilaman.
JOH 5:36 “Bare ani agata aga aimi duap wetang awusam mu John ko mu kiaram ale du biya. Mu awuk, aninga ura nunguning aga Ait aisam ale bita saparikko balam se ani bitawasam mu, wetang te baluwoso, mu ani Ait aga beteram se tairem.
JOH 5:37 Se aga Ait aninga beteram se tairem mu nu kota tala ani ago ko wetang te balam. Nina noko kuring me ikiman, ale kumik me arigiman.
JOH 5:38 Se noko den mu nenenga ningi me aniso, mu awuk, nu aninga beteram se tairem, bare nina ani ago ko nengemang ningi me nunguning aram.
JOH 5:39 Nina balsan Kaem ko den batoga te aniso mu marak ningo tom pempem anirukko mu ningarukko masan, ale ninguru kau tutia lagasan. Bare ikialko, batoga umu aninga ko baluwoso!
JOH 5:40 Bare nina aningate tairal ale marak ningo mu talko me ko kuesan!
JOH 5:41 “Ani ali kari nup biya aisuokko mu te me loaga lagasam,
JOH 5:42 bare ani ninga ikisam. Ani ikisam mu nina nengemang motam ningi Kaem me kua tusan.
JOH 5:43 Ani aga Ait ko nup te tairem, bare nina ani aga biriruwuman; bare awiriya kota ko nup biya te tairuk, mu nina nu me biriruwuralkowo, mena.
JOH 5:44 Nina nengeta nengeta ninimi ninip biya tusan, bare Kaem suanta mu kote nup biya talko me sail tagisan. Se nenenga munan umu te mu, nina awuk ta ani ago ko nengemang ningi nunguning arukko?
JOH 5:45 “Bare nina ikial ani aga Ait Kaem koma te den te ninga bitirikko i mal bore ko, mena. Nina Moses te ira sanamasan, ale ikisan mu ninga sangukko masan, bare kari borta nina den te ninga bitirukko.
JOH 5:46 Nina Moses ko nengemang ningi nunguning agi mu, nina ani ago ko nengemang ningi nunguning arukko, mu awuk, noko garek mu aninga ko batogam se aniso.
JOH 5:47 Bare nina noko batoga mu ko nengemang ningi me nunguning aso, wore te se, nina awuk ta den ani balsam imi ko nengemang ningi nunguning arukko? Ikup biya!”
JOH 6:1 Tom saki namaram se Jesus yu Galilee batogam komasang te kasu kaparam. Yu umu ko nup bo mu Gagi Tiberias masan.
JOH 6:2 Se kariimet suen biya nu kariimet kuera ikes ago wore nungumik te miracle bitakaso se arigiman, ale kowom karoman.
JOH 6:3 Se Jesus ko olekem nongorak duruk motongar gotek bo te tarigi dagiman.
JOH 6:4 Juda nunga Passover ko tom biya mu pingi aram.
JOH 6:5 Se Jesus motam patawu loagaram mu kariimet suen biya nukote taikasan se nungarkam, ale nu Philip isuam, “Ana aparete bread dianak ale kariimet ewere nungarnak se namonko?”
JOH 6:6 Nu kota mel bitirukko mu maingkala ko iki se, bare nu Philip ira arikaso.
JOH 6:7 Se Philip mam, “Sige 8 pela ko ura tanak ale manga tanak ale bread dianak ta, bare mu kariimet biya imi ago me terong maukko, mena, mu nuguring la kulurmonko!”
JOH 6:8 Se ko olekem bo Andrew, nu Simon-Peter ko uria, mu mam,
JOH 6:9 “Kuriang bo imi ko bread barley 5 pela, se ko wal ilagala ago bagoso. Bare mu kariimet awila namonko?”
JOH 6:10 Se Jesus nunga maonam, “Kariimet nunga maonal se dagimonko,” mam. Kuwim umu sirsir la, se kariimet awote dagi namaman. Se kari la nunga kaura mu ko tom mu 5000 iwitata.
JOH 6:11 Asele Jesus bread giam ale Kaem amilmil tuam, pakokaram, ale kariimet dagiman bagaman umu nungaram se naman ale nungumik karogo terong ma saparam. Se munan koma suanta tala wal te beteram.
JOH 6:12 Se nuna suen la inang naman ale nungumik ikuwa saparam, mu nu ko olekem nunga maonam, “Na inang nukum mu bolala awuralko. Inang nuamur bo ta me magarukko,” mam.
JOH 6:13 Se nuna inang bread barley 5 pela mu ningi aratam se kariimet naman se ko nukum wogaram mu gi korokem 12 pela tuguman.
JOH 6:14 Se kariimet miracle umu Jesus beteram se arigiman ale balukasan, “Nunguningta, imi Prophet ali ewere te tairukko balukasan se ana iki lagaman borta tairam,” makasan.
JOH 6:15 Bare Jesus ikiam, mu nuna nunga sail te king ko betemonko iwita ikiam, ale nu numi tagi batogam ale duruk bo te kota namaram.
JOH 6:16 Se bainga ningi mu ko olekem alo yu Galilee te nama kapaman.
JOH 6:17 Ale dal bo te aragaman ale peleman Capernaum namakasan. Se tirom batagam bare Jesus nuna nongote me taikaso.
JOH 6:18 Se daula biya barasam ale gagi magaram.
JOH 6:19 Se nuna wos iluman ale yu tuagu biya kapaman ale namawaman se, Jesus yu guang awote aolak iluwam ale nongote taikaso se arigiman, ale ninguru nguangakasan.
JOH 6:20 Bare nu nunga maonam, “Imi anigita pa; nina me nguangaralko!” mam.
JOH 6:21 Se nuna amilmil ago dal te giman, ale tairatela kuwim nuna te namamonko mu te nama arataman.
JOH 6:22 Se kariimet mu yu komasang te animan ukiram se ikiman mu, dal suanta aniram se mu olekem alo taman ale nongota namaman, bare Jesus nongorak me namaram.
JOH 6:23 Se uwuta ikiman mu, dal sang Tiberias wonong ko wore tai tai arataman. Dal umu tai kuwim Kari Biya te bread tam ale Kaem amilmil tuam ale kariimet nungaram se naman mu te arataman.
JOH 6:24 Se kariimet Jesus se ko olekem alo nongorak umu te me nungarkaman mu, nuna dal umu te araga araga Jesus ko loagamonko Capernaum mu te namakasan.
JOH 6:25 Nuna nama yu koma sang te mu nu arigiman ale isarman, “Rabbi, ni amaru ewerete tairem a?” maman.
JOH 6:26 Se Jesus mam, “Ani nunguningta ninga manorsam, nina miracle arigiman mu ko aninga loagaman ale me taiman, mena. Bare nina bread naman ale ningimik ago terong mam, bore te se nina taiman,” mam.
JOH 6:27 “Nina na inang aitakta se ukuruk se maga namoso mu ko me sail tagiralko, mena. Bare nina na inang tom pempem te marak bagaralko, Kari ko Namar ningarso, mu ko sail tagiralko. Mu awuk, Ba Kaem ko gomang motam lilim te noko aing au nu kumik te beteram.”
JOH 6:28 Jesus buta balam se nuna isarman, “Ana awuk manak ale Kaem ko ura ko gomang te aniso mu betenakko?” maman.
JOH 6:29 Se Jesus nunga maonam, “Kaem ko ura nina beteralko gomang aniso mu iwita: nina kakirip nu beteram se tairam umu ko nengemang ningi nunguning arukko,” mam.
JOH 6:30 Se nuna aking isarman, “Ni miracle awuk wore bitar se ana ariginak ale te nika den ko nangamang ningi nunguning arukko? Ni awuk bitarko?
JOH 6:31 Anananga taleng girigir alo sor garagarayam te na manna naman; se batoga te iwita aniso: ‘Nu duruk wonong ko inang nungaram se naman.’ ”
JOH 6:32 Se Jesus nunga maonam, “Ani nunguningta ninga manorsam, duruk wonong ko inang umu Moses me ningaram, mena. Bare mu aninga Ait inang nunguning duruk wonong ko mu ningarso.
JOH 6:33 Mu awuk, Kaem ko inang nunguning mu kakirip duruk wonong te tai kaparam ale ali imi lilim la bagara aolak ningo tuso umutang.”
JOH 6:34 Se nuna maman, “Dom biya, buta mu pempem la mu ni bread umutang ana nangaru se nanakko,” maman.
JOH 6:35 Asele Jesus balu paogam, “Inang ningo te pempem bagara ko mu anigita. Se awiriya aningate tairuk, mu na ko me kua lagarukko. Se awiriya ani ago ko gomang ningi nunguning aruk, mu yu ko me kua lagarukko.
JOH 6:36 Bare ani maingkala ninga manem uwuta, nina ani agarkaman ta, bare ago ko am me nengemang ningi nunguning aso.
JOH 6:37 Aninga Ba awiriya ani aisiso mu aningate taisan. Se awiriya aningate taisan, mu ani bo me ta karikko, mena.
JOH 6:38 Mu awuk, ani agata aga ikia karo tuekko duruk wonong beterem ale ali imi te me tai kaperem, mena. Ani tai kaperem mu Kakirip aga beteram se tairem mu ko gomang motam karo tui saparikko tairem.
JOH 6:39 Se Kakirip aga beteram se tairem mu ko gomang mu awiriya nu ani aisam, mu bo ta me kutuga palaga namarukko, mena. Bare tom nukum te suen la nunga maraguwurik se barasamonko.
JOH 6:40 Mu awuk, aninga Ait ko gomang mu iwita: awiriya noko Namar te ira sanami se ko nongomang ningi nunguning aso, mu marak ningo tom suen la te bagamonko mu tamonko. Se ani tom nukum te nunga maraguwurik se barasamonko,” mam.
JOH 6:41 Se Juda alo den mu ikiman ale nging ngung kitikituk makasan, mu awuk, nu balam, “Duruk wonong ko inang tai kaparam mu anigita.”
JOH 6:42 Se nuna balukasan, “Pare ewere Jesus, Joseph ko namar, ko nuam nuet ana nunga ikisan ewere e? Se nu awuk se aitak numi balso, ‘Ani duruk wonong te tai kaperem maso?’ ” makasan.
JOH 6:43 Se Jesus nunga maonam, “Nengeta ninimi ago nging ngung kitikituk sowore iluwalko,” mam.
JOH 6:44 “Awiriya bo kota ko ikia te aningate tairukko me terong. Bare awiriya aninga Ba aga beteram se tairem mu kota tagi kulukurso umutang aningate taiso. Se tom nukum te ani maraguwurik se barasukko.
JOH 6:45 Prophet alo den bo iwita batagorman, ‘Kaem kota nunga kausokko.’ Se awiriya Ba kuring ikiso ale ko sinarso mu aningate taiso.
JOH 6:46 Awiriya bo ta Kaem me arigam. Bare kakirip Kaem ilak baga tairam mu nu kota ko Nuet arigam.
JOH 6:47 Ani nunguningta ninga manorsam, awiriya ani ago ko gomang ningi nunguning aso, mu nu marak ningo tom suen la te bagarukko mu taso.
JOH 6:48 Inang ningo te pempem bagara ko mu anigita.
JOH 6:49 Nenenga taleng girigir ali sor garagarayam mu te inang manna naman, bare nuna kua sapa gilingiman.
JOH 6:50 Bare inang imi duruk wonong te wore tai kaparam, se awiriya inang imi nauk mu me kuerukko.
JOH 6:51 Duruk wonong ko inang pempem te bagara ko mu anigita. Se awiriya inang imi naso, mu nu tom suen biya marak baga se lagarukko. Se inang imi mu aninga angimik nunguning, se ani ali imi lilim ko kariimet nungarik se nuna te bagara aolak ningo tamonko,” mam.
JOH 6:52 Se akingtala Juda alo nongomang memek te nunumi ago balu gurugukasan ale balukasan, “Kari ewere awuk ta noko kumik nunguning nangaruk se nanakko wore balso ya?” makasan.
JOH 6:53 Se Jesus nunga maonam, “Ani nunguningta ninga manorsam, nina Kari ko Namar ko kumik nunguning me nal, ale ko kumik gue me nal, mu nina marak ningo bo nenenga ningi mena.
JOH 6:54 Awiriya aninga angimik nunguning se aga angimik gue naso, mu nu marak yawara tom suen biya te bagarukko mu taso. Se ani tom nukum te nu maraguwurik se barasukko.
JOH 6:55 Mu awuk, aninga angimik nunguning mu inang nunguning, se aninga angimik gue mu yu nunguning.
JOH 6:56 Awiriya aninga angimik nunguning naso ale aga angimik gue naso, mu nu aninga ningi bagoso, se ani noko ningi bagasam.
JOH 6:57 Ba marak pempem baga se aninga beteram se tairem, ale ani noko marak umu te ani marak pempem bagasam, uwutatala, awiriya ani angimik nunguning naso, mu ani bagasam iwitatala marak pempem bagarukko.
JOH 6:58 Inang imitang duruk wonong te wore tai kaparam. Se nenenga taleng girigir alo girakala manna naman bare baga kueman mu iwita mena, bare awiriya inang imi naso, mu marak pempem baga lagarukko.”
JOH 6:59 Jesus Capernaum synagogue ningi, kariimet nunga kasuruwa se den imi balukaso.
JOH 6:60 Se kariimet biya nu kowom karowaman mu den umu ikiman ale suen biya balman, “Den imi aora biya. Se awiri tauk ale iluwokko terong?” makasan.
JOH 6:61 Se nu nononga kasikasi nirung mu ikiam ale nunga maonam, “Den imi ninga moram agila?
JOH 6:62 Bare ikialko, nina Kari ko Namar barasuk ale sor nu te tairam mu te peleruk ale nama tarigiruk se arigal, mu nina awuk balalko?
JOH 6:63 Bur Laili borta kariimet marak nungarso. Ali kari kota ko sokel te mu mel bo bitirukko me terong. Den ani ninga manarukasam mu Bur se marak ningo ningarso.
JOH 6:64 Bare nenenga ningi saki me ko nongomang ningi nunguning aso,” mam. Mu awuk, Jesus nu girakala biya la ikiam awiriya nu ko ko me nongomang ningi nunguning arukko mu giram ko ikiam; ale kari nu kager nuguting te bitirukko mu karogo ko ikiam.
JOH 6:65 Ale munak kunasaram ale mam, “Borta ko se ani ninga manem, kari bo ta yam kota aningate tairukko mu me terong. Bare Ba kota tagi kulukok mu asele aningate tairukko,” mam.
JOH 6:66 Se tom umutang te ko olekem alo suen biya peleman ale udagi me kowom karokasan.
JOH 6:67 Se Jesus olekem 12 mu nunga isuam, “Se nina awuk, nina betela aninga beteral ale namaralko e?” mam.
JOH 6:68 Se Simon-Peter mam, “Kari Biya, ana awiri kote namanakko? Den marak tom pempem te bagara ko mu nangarso mu nika te aniso.
JOH 6:69 Se ana ikiman ale ko nangamang ningi nunguning aram mu ni Kakirip Laili, Kaem kote tairem,” mam.
JOH 6:70 Se Jesus mam, “Ani agata nina kari 12 aninga balem. Bare ninga ningi bo mu wit memek!”
JOH 6:71 Mu nu Judas Iscariot, Simon ko namar, wore ko iki se balukaso. Judas mu nu olekem 12 owore nunga ningi bo, bare nu maingte Jesus memek kuting te bitirukko.
JOH 7:1 Tom umu te se kaparam namaram mu, Jesus Judea me namarukko se Galilee sor la karo gurungumu geragakaso, mu awuk, Juda alo mu nu momon se kuerukko kimi bitawakasan.
JOH 7:2 Se Juda nunga tom biya, sasal gotektek sapara ale ningi bagara ko tom, mu tai pingi aram,
JOH 7:3 se Jesus ko uriamitak nu manorman, “Ni wonong imi bitar ale Judea namar se ka olekem alo ni miracle betesam wore arigimonko.
JOH 7:4 Awiriya kariimet nomotam te nup biya kaparukko mu yumura la me kiwem beteso, mena. Se ni kilek bibiya imi betesam agi mu, kariimet nomotam te nimi wetang te bitar ale kilek sumu bitar se kariimet ka ikimonko!”
JOH 7:5 Noko uriamitak nunguning, bare nuna noko nongomang ningi me nunguning akaso.
JOH 7:6 Buta se Jesus nunga maonam, “Aninga tom nunguning me tai arataso. E nina mu tom suen la mu nenenga tom la.
JOH 7:7 Nina mu ali imi ko kariimet me nengerak dun kopa ilumonko, bare ani mu agarak ninguru dun kopa ilusan, mu awuk, ani nunga munan memek betesan wore wetang sapasam bare ko.
JOH 7:8 Ario, nina tom biya mu ko namaralko. Ani mu ko ikiek gurugek ale asele tom biya mu ko namarikko, mu awuk, aninga tom aitak.”
JOH 7:9 Nu uwuta balu se mu eng am Galilee bagakaso.
JOH 7:10 Bare ko uriamitak namaman se nu udagi ta nogowom kaoram, ale wetang te mena wore yumura la namaram.
JOH 7:11 Biguwura biya mu te mu Juda supuling alo mu noko nomotam bita se isakasan, “Kakirip nukung mu apoko ya?” makasan.
JOH 7:12 Kariimet biya ningi mu kasikasi ningi noko isa paonga mu biya nunguning. Saki mu balukasan, “Nu kari yawara,” makasan. Se sang balukasan, “Mena, nu kariimet nunga kulurso,” makasan.
JOH 7:13 Bare nuna Juda supuling nunga nguangakasan, ale den sail te me balukasan.
JOH 7:14 Biguwura nama kusumuri awaram se Jesus temple ko por ningi kaparam ale kausa den nunga kasurukaso.
JOH 7:15 Se Juda alo Jesus ko den mu ikiman ale ninguru tengeman, ale isakasan, “Kakirip ewere kausa bo me tokaso se ana arigiman, bare awuk ta ikia ningo ewere tam?” makasan.
JOH 7:16 Se Jesus nunga maonam, “Aninga den ninga kasursam mu agata aga ikia te mena. Mu Kakirip aga beteram se tairem wore kote taiwoso.
JOH 7:17 Awiriya Kaem ko kuring karo tuokko, mu asele nu aninga den imi sapa gurugu ikiok, imi Kaem kote taiwoso agi ani agata aga ikia te munakawasam mu ko ikiokko.
JOH 7:18 Kari kota ko ikia te munakoso, mu nu kota ko nup patawurukko munakoso. Bare awiriya nu Kakirip nu beteram se tairam umu ko nup biya taukko ura beteso, mu nu den nunguning ko kari, se kumik kawel bo mena.
JOH 7:19 Moses nina law me ningaram agila? Mu awuk, nenenga ningi bo ta law me karo tuiwoso, am mena. Nina anape ko aninga moral se kuerikko ikia bitawasan?”
JOH 7:20 Se kariimet suen la balman, “Ni wit memek kimik ningi kaparam agila pa! Awiri nika moruk se kuarko ikia bitawoso wore ni balsam a?” makasan.
JOH 7:21 Se Jesus nunga maonam, “Ani miracle bo beterem se nina arigiman ale nina suen la tengeman.
JOH 7:22 Bare nina mu Moses nangimik guang batoga ko munan mu ningaram se nina Sabbath ko tom ta te kuriang kari bo kumik guang batagorsan. (Nina ikisan, nangimik guang batoga ko munan mu Moses kote me tairam, mena, mu taleng girigir alo girakala nunguningkiri wore nunga munan.)
JOH 7:23 Ario, nina Moses ko munan me kulukalko masan ale Sabbath tom te kuriang kari bo kumik guang batagorsan. Se awuk se ani Sabbath tom te kari bo nungem se nungeram bore ko ani ago ko nengemang magoso?
JOH 7:24 Buta se ali imi ko loagara te me munakaralko, bare anapeya ko balalko mu nunguning la se diram la ko balalko!” mam.
JOH 7:25 Se tom mu te Jerusalem kariimet saki nunumi isarukasan, “Kakirip oworta momon se kuerukko balukasan e?” makasan.
JOH 7:26 “Arigalko! Nu aitak murum te wetang te munakawoso, bare nuna den bo yam ta me manorsan! Agi supuling alo aitak ikiman mu nu nunguningta Kristus agila pa?
JOH 7:27 Bare ana kakirip imi ko duap yager ko ikisan; e Kristus tairuk mu, ana noko duap yager me ko ikinakkowo,” makasan.
JOH 7:28 Se Jesus temple ko por ningi den am baluwa se biyala airam ale mam, “Nina nunguningta aninga ikisan, ale aninga duap yager ko ikisan e? Ani agata aga ikia te me tairem. Kakirip aga beteram se tairem mu nu nunguning. Nina nu me ko ikisan.
JOH 7:29 Bare ani mu nu ko ikisam, mu awuk, nu ani aga beteram se nu ilak baga wore tairem,” mam.
JOH 7:30 Nu den umu balam umu te nuna ilu talipamonko barasaman, bare bo ta kuting kumik te me beteram, mu awuk, noko tom munan umu kumik te aratukko mu aitak.
JOH 7:31 Bare kariimet suen biya tala kariimet biya umu ningi mu nu ko ko nongomang ningi nunguning. Nuna balukasan, “Tom Kristus tairuk mu nu kakirip imi kiaruk ale miracle suen biya bitiruk i?” makasan.
JOH 7:32 Se Pharisee alo kariimet Jesus kumik ko kasikasi nirung bitakasan mu ikiman. Ale priest bibiya se Pharisee alo mu temple bitua kari nunga manorman se Jesus ilu talipamonko namaman.
JOH 7:33 Se Jesus mam, “Ani tom tukunangta ko nina nengerak baga, asele pelerik Kakirip aga beteram se tairem mu kote namarikko.
JOH 7:34 Se nina aninga loagaralko, bare me agarkalko; ale kuwim ani te namarikko mu nina te namaralko me terong,” mam.
JOH 7:35 Se Juda supuling alo nongota nunumi isarukasan, “Nu aparete namaruk se ana udagi me ariginakko wore balso ya? Agi nu namaruk anananga kariimet parasaman ale Greek nunga ningi bagasan mu Greek nongorak den nunga kausokko balso agila?” makasan.
JOH 7:36 Nu balso, ‘Nina aninga loagaral bare me agarkalko,’ maso, ale maso, 'Kuwim ani te bagarikko mu nina te tairalko koma mena,’ maso, mu nu anape ko iki se uwuta balso?” makasan.
JOH 7:37 Biguwura biya umu ko tom nukum, se day umutang day bo biya nunguningkiri, umutang te Jesus sanamaram ale sail te mam, “Awiriya yu ko kueruk agi mu aningate tairuk ale yu naukko.
JOH 7:38 Batoga te aniso uwutata, awiriya ani ago ko gomang ningi nunguning, mu yu marak ningo ago mu noko gomang motam ningi lairuk ale palenga kapawurukko!”
JOH 7:39 Nu uwuta balam, mu nu awiriya nu ko ko gomang ningi nunguning mu maingte Bur Laili tamonko mu ko iki se balam. Tom mu te mu Bur Laili me nungarukaso, aitak, mu awuk, Jesus duruk wonong nikim sokel ago mu ningi me nama tarigikaso, aitak.
JOH 7:40 Kariimet saki den nu balam umu ikiman ale balukasan, “Nunguningta, kari imi Prophet!” makasan.
JOH 7:41 Saki balukasan, “Nu mu Kristus!” makasan. Bare saki balukasan, “Awuk ta Kristus mu Galilee ningi aratukko?” makasan.
JOH 7:42 “Batoga te, Kristus mu David ko gue te, Bethlehem wonong girakala David te bagaram mu ningi tairukko me baluwoso e?” ma balukasan.
JOH 7:43 Se Jesus kumik ko bala tagira gurungumura mu te kariimet pagaman motam ilagala arataman.
JOH 7:44 Se saki nu ilu talipamonko nongomang anikaso, bare bo ta Jesus kumik te kuting me bitakaso.
JOH 7:45 Se temple bitua ko kari peleman Pharisee se priest bibiya nongote namaman. Se nunga isarman, “Awuk se nina ilak me taiman?” maman.
JOH 7:46 Se bitua kari mu maman, “Girakala kari bo kari imi munakoso iwita me munakakaso!” maman.
JOH 7:47 Se Pharisee alo nunga manorman, “Agi nina karogo nengemang tam agila pa!” maman.
JOH 7:48 “Se nina ana kari supuling se Pharisee alo noko nangamang ningi nunguning aso se nina arigisan e? Mena!
JOH 7:49 Bare kariimet biya, law ko me ikisan imi mu, koma memek bowa ningi bagasan.”
JOH 7:50 Buta nunga ningi bo Nicodemus, kari tom bo tirom Jesus kote namaram, mu ko saki nunga maonam,
JOH 7:51 “Anananga munan awuk baluwoso, kari bo yam ngual kasik memek te betenak agi, girinak isarnak ale kuring te aguwaya bitawoso mu ko ikinak ale asele ko agi?”
JOH 7:52 Se nuna noko den koma maman, “Agi ni agotala Galilee kari bo agila pa?” maman. “Prophet alo nunga batoga ninguru kaur ale ikiko, Galilee ningi prophet bo me aratukkowo!” maman.
JOH 7:53 Se kariimet parasaman nongoma nongoma nunga wonong wonong namakasan.
JOH 8:1 Bare Jesus Duruk Olive te namaram.
JOH 8:2 Ale ukiram se tumong biyala nu peleram temple ko por ningi namaram se kariimet suen biya arataman ale laturman. Se nu daigam ale den nunga kasurukaso.
JOH 8:3 Se law ko kausa kari se Pharisee alo, imet bo kari ago wore kari bo ilak no giwaram mu diruwuman ilak tai kariimet nomokete beteman se sanamaram.
JOH 8:4 Se nuna Jesus manorman, “Kausa kari, imet imi nu kuari ago, bare kari bo ilak no giwaram se arigiman.
JOH 8:5 Anananga Law te mu Moses iwita balam, imet iwita mu manga te usaganak se kuerukko balam. Se ni, awuk ikisam?” maman.
JOH 8:6 Nuna nunga isa mu, Jesus koma balu paguwurok agi wore te sanamamon ale den ningi betemonko isa gilingiman. Bare Jesus tara kaparam kuting te ali awote garekakaso.
JOH 8:7 Bare nuna am isaru diruwuman se, nu ping palagam ale nunga maonam, “Nenenga ningi bo numi ko ikiok nu kumik memek bo mena, mu asele nu girok manga tauk ale imet imi te usagukko,” mam.
JOH 8:8 Nu uwuta balam ale aking tararam ali te garekakaso.
JOH 8:9 Se nuna den umu ikiman mu te, suan suan aratu aratu namakasan, garuk te nama kulak te nama sapaman; se Jesus kota se imet umu te sanamiwaram mu te sanamiwakaso.
JOH 8:10 Se Jesus ping palagam ale imet mu isuam, “Imet, nuna apalak nama sapaman? Bo den te me ka beteram e?” mam.
JOH 8:11 Se imet mu mam, “Kari dom, bo buta me aga beteram,” mam. Se Jesus maonam, “Buta mu ani betela memek te me ka bitirikko. Ario, namar ale udagi munan memek sumu me bitarko,” ma maonam.
JOH 8:12 Asele udagi te Jesus akingtala kariimet den nunga manaruwa se mam, “Anigita ali lilim ko nikim. Awiriya ani agowom karoso, mu nu tiromorom ningi me aolak iluwokko, mena, mu nu nikim bagara aolak ningo tuokko mu taukko.”
JOH 8:13 Se Pharisee alo nu manorman, “Ni keta nimi ko keta tala baluwasam. Bore te se nika den sumu kumik sokel mena,” maman.
JOH 8:14 Se Jesus nunga maonam, “Ani agata aimi ko ta balik, bare aninga den mu sokel ago. Mu awuk, ani agata mu apareya te tairem mu ko ikisam, ale apareya te namawasam mu am ko ikisam tala. Bare nina mu ani apareya te tairem ale apareya te namawasam mu ko ikia nuamur bo nenenga te mena biya.
JOH 8:15 Nina mu ali kari ko munan te tutia gurugusan; bare ani mu kariimet bo me tutesam.
JOH 8:16 Bare ani tutera munan bitirik mu, aninga tutera munan mu am diram la bitirikko, mu awuk, ani agata mena. Ani aga Ait aga beteram se tairem wore ilak sanamasam.
JOH 8:17 Nina nengeta ninga Law ko batoga te aniso, kari ilagala nunga den koma suan la ko balsan, mu nononga den mu nunguning.
JOH 8:18 Iwitatala, ani agata aimi ko baluwasam, se aga Ait aga beteram se tairem mu nu ani ago ko den koma suanta tala baluwoso.”
JOH 8:19 Se nuna isarman, “Se nika niet nung mu apoko?” maman. Se nu mam, “Nina ani me aga ikisan, ale aga Ait betela me ko ikisan. E nina ani aga ikisan le mu asele, aninga Ait karogo tala ko ikisan le,” mam.
JOH 8:20 Jesus temple ningi, kuwim nuna te nuguting munan betesan, wore te sanamaram ale den umu baluwa se kariimet nunga kasurukaso. Bare kari bo nu me ilu taliparam, mu awuk, noko tom me taikaso, aitak.
JOH 8:21 Jesus akingtala nunga maonam, “Ani ninga bitirik ale namarik se nina ani agiwim kupal, mena, se ninga memek ningi kueralko. Kuwim ani te namasam mu nina te tairalko me terong mam,” mam.
JOH 8:22 Se Juda alo den umu ikiman ale isakasan, “Nu kota numi bitirukko e? Bore te se nu balso, ‘Kuwim ani te namasam mu nina te tairalko me terong,’ maso e?”
JOH 8:23 Bare nu ko munak kunasaram ale mam, “Nina mu aliti ko. Ani mu kualala ko. Nina mu ali ewere ko kariimet. Bare ani mu ali imi ko mena.
JOH 8:24 Borta ko se ani ninga manarukasam, nina ninga memek ningi kueralko. Ani mu kakirip borta, bare nina umu ko nengemang ningi me nunguning aruk, mu nunguningta, nina ninga ikup memek umu ningi kua namaralko.”
JOH 8:25 Se nuna isarman, “Se ni awiri ya?” maman. Se Jesus nunga maonam, “Imi anigita, agata aimi ko balu balu tai lagerem.
JOH 8:26 Ani nenenga memek am nengema pagik ale ninga manikko tala. Bare Kakirip aninga beteram se tairem mu ko den mu nunguning, se ani den noko kuring te ikisam mu ani kariimet suen la nunga manorsam.”
JOH 8:27 Nu Nuet ko uwuta balukaso, bare nuna me ko sinarakasan.
JOH 8:28 Se Jesus nunga maonam, “Tom nina Kari ko Namar patawu kualala ituwural ale asele, nina ani awiriya agata aimi ko balu lagerem mu aga ikialko. Ale agata aga ikia te mel bo me bitakasam, bare aga Ait mel aga manarukaso wore ninga kasurukasam, mu ko ikialko.
JOH 8:29 Kakirip aninga beteram se tairem mu me aga bita taso se agata bagasam, mu awuk, ani tom suen biya mel nu balso wore la betesam.”
JOH 8:30 Nu uwuta baluwaram mu, kariimet suen biya nu ko ko nongomang ningi nunguning aram.
JOH 8:31 Se Jesus Juda kariimet noko nongomang ningi nunguning aram mu nunga maonam, “Nina aninga kausa den mu ilukuawural mu asele nina aninga olekem bagaralko.
JOH 8:32 Ale nina den nunguning ko ikial se den nunguning mu dungan kari ko ninga tagi bataguk se guyak la gopa namaralko.”
JOH 8:33 Se nuna maman, “Ana Abraham ko taleng girigir! Ana kam bo te kariimet bo ko dungan ko katir me bagaman! Se ni awuk se anananga manorsam ana guyak la gopa namanakko nanga manorsam?” maman.
JOH 8:34 Se Jesus nunga maonam, “Ani nunguningta ninga manorsam, awiriya memek beteso mu nu munan memek ko dungan bagoso.
JOH 8:35 Ikialko. Ura dungan kari mu ko kuwim nunguning bo, ko kari dom ko kawam te me aniso, mena. Bare kari dom umu ko namar mu ko kawam umu te pempem baga lagarukko.
JOH 8:36 Bore te se, ko Namar mu uwuta ka guyak awurok, mu ni ta gopa palagem tawo.
JOH 8:37 Ani ikisam mu nina Abraham ko taleng girigir alo. Bare nina aninga moralko se kuerikko ikiwasan, mu awuk, nina aninga den biriruwusan.
JOH 8:38 Ani mu mel aninga Ait kote arigem wore ko ninga manorsam. Se nina mu ninga nenet kote ikiman wore bitawasan.”
JOH 8:39 Se nuna balman, “Abraham mu anananga nainet,” maman. Se Jesus nunga maonam, “Nina nunguningta Abraham ko kuriang le mu, nina Abraham ko munan bitakaso mu iwitatala betesan le. Bare mena.
JOH 8:40 Den ani ninga manorsam mu ani Kaem kote taem. Bare nenenga nengemang ningi mu aninga moral se kuerikko ikiwasan. Abraham munan bo suwuta me bitakaso.
JOH 8:41 Nina ninga nenet ko munan la karowasan.” Se nuna balman, “Ana lage luan ko kuriang mena. Anananga nainet suanta mu Kaem kota,” makasan.
JOH 8:42 Se Jesus nunga maonam, “Nunguningta, nenenga nenet Kaem le mu, nina ani kua aisisan le, mu awuk, ani Kaem ilak baga tairem. Ani agata aga ikia te me tairem, bare nu aninga beteram se tairem.
JOH 8:43 Bare aninga den mu nina ninguru me ko sinarsan, mu awuk, nina aninga den ikial ale karo tualko nengemang me aniso.
JOH 8:44 Nina ninga nenet mu Satan se nina noko kuriang alo, se nina noko ikia la karo tualko nengemang aniso. Nu girakala la kari mora se kuera ko kari; se nu den nunguning bala ko kari mena, mu awuk, den nunguning noko ningi me aniso. Den kawel bala mu noko den nunguningkiri, mu awuk, nu kari kawel se kawel munan ko kotam.
JOH 8:45 Ani den nunguning ninga manorsam, bare nina aninga den ko me nengemang ningi nunguning aso!
JOH 8:46 Awiri nenenga ningi ani memek ago mu wetang te aga bitirukko? Se ani den nunguning balsam agi mu, awuk se nina aninga den ko nengemang ningi me nunguning aso?
JOH 8:47 Awiriya Kaem ko, mu Kaem ko den balso mu iki karo tuso. Duap nina te noko den ikial ale karo tualko me kuesan, mu nina Kaem ko kuriang mena.”
JOH 8:48 Buta se Juda alo noko den koma balman, “Nunguningta, ana ni Samaria kari se ni wit memek bo karogo bagasam makasan mu diram e?”
JOH 8:49 Bare Jesus balam, “Ani bur memek bo angimik ningi me bagoso. Ani aga Ait nup biya tusam; e nina mu aninga aip maguwusan.
JOH 8:50 Ani agata aip biya taikko loagara mu te me loaga lagasam; bare kakirip nup biya aisuokko mu tutera kari se noko tutera mu te ani nup biya aisuokko.
JOH 8:51 Ani nunguningta ninga manorsam, awiriya aninga den ilukuawuruk mu nu me kuerukko, nu tom suen biya marak bagarukko.”
JOH 8:52 Se Juda alo aking balman, “Aitak asele ana ikiman, ni bur memek ago bagasam! Abraham kueram, se prophet alo betela kueman. Bare ni balsam awiriya nika den karo tuok mu nu me kueruk, tom suen biya marak bagarukko masam!
JOH 8:53 Agi ni anananga girigir Abraham kiarem e? Nu kueram, se prophet alo betela kueman. Se ni mu awuk nimi bitarko ago kaesam?” maman.
JOH 8:54 Se Jesus mam, “Ani agata aimi patawurik, mu aninga aip biya mu mel yam. Bare aninga Ait, nina balsan nenenga Kaem masan, borta aninga aip biya aisiso.
JOH 8:55 Nunguningta, nina nu ninguru me ko ikisan, bare ani mu nu ko ikisam. Ale ani balik ani nu me ko ikisam maik, mu ani nenenga iwita, kawel kari ko aimi bitirikko. Bare ani noko ikisam, ale ko den karo tusam.
JOH 8:56 Nenenga girigir Abraham mu aninga taira ko den mu ikiam ale tom mu arigokko amilmilaram; ale arigam ale ko amilmilaram.
JOH 8:57 Se Juda alo maman, “Nika yia 50 mena bare ni balsam ni Abraham arigem, masam!”
JOH 8:58 Se Jesus mam, “Ani nunguningta ninga manorsam, Abraham mena ko tom te la, Ani bagakasam.”
JOH 8:59 Se nuna den mu ikiman mu manga giman ale te momon usagamonko, bare nu ekes te temple beteram ale numi kaluwu namaram.
JOH 9:1 Se nu aolak iluwam namawa kari bo ko nuam tuagu ningi la motam sisira mu arigam.
JOH 9:2 Se noko olekem nu isarman, “Rabbi, awiri ko memek, kota ko memek koma agi, ko nuamnuet nunga memek koma kari imi motam sisira bilangaram?”
JOH 9:3 Se Jesus mam, “Nu motam sisira bilangaram mu, nu kota ko memek koma agi ko nuamnuet nunga memek koma mena tala. Nu motam sisira bilangaram mu nu te Kaem ko sokel wetang te aratukko.
JOH 9:4 Worem nikinang kapawoso imitang te la, ana Kakirip aninga beteram se tairem mu ko ura betenakko. Tirom taiwoso mu tai aratuk mu kari bo ura bo taukko me terong.
JOH 9:5 Tom ani ali imi te bagasam mu ani ali imi lilim ko nikinang.”
JOH 9:6 Nu den imi balu se mu, ali awote katingiram ale kating umu ali gege ago gurugam se pupurut pagam se kari mu motam te saparam,
JOH 9:7 ale nu maonam, “Namar ale yu Siloam ningi kema motam anupko,” mam. Nup Siloam ko nunguning mu “Namarako”. Se kari mu namaram koma motam anuwam ale peleram motam sor ari se wonong te tairam.
JOH 9:8 Se noko bagara suan se ko sikisaki alo nu motam sisira baga se ngatang te to nowara mu arigiman ale isakasan, “Kari ewerta dagikaso ale mel ko ngatanga lagakaso wore e?” makasan.
JOH 9:9 Se saki “Mu borta,” makasan. Bare sang balukasan, “nunga ariga koma suan, bare mu kari kilimik,” makasan. Se kari mu kota balam, “Ani kari borta,” mam.
JOH 9:10 Se nuna isarman, “Ni awuk maem ale motam sor arigisam?” maman.
JOH 9:11 Se nu mam, “Kakirip nup Jesus i masan wore ko kating gege ago gurugam ale amotam te saparam. Ale aga maonam se namerem yu Siloam te angama anuwem ale aitak sor arigisam,” mam.
JOH 9:12 Se nuna balman, “Se kari mu apalak bagoso ya?” maman. Se nu balam, “Ani me ko ikisam,” mam.
JOH 9:13 Se nuna kari motam sisira bagaram mu taman ilak Pharisee nongote namaman.
JOH 9:14 Day tom Jesus te ali gege kating ago gurugam ale kari mu ko motam te nungam mu Sabbath tom te.
JOH 9:15 Bore te se nu motam aguwaya nungeram mu ninguru tala isarukasan. Se nu nunga maonam, “Nu ali pupurut amotam te saparam se ani namerem gurem ale aitak sor arigisam,” mam.
JOH 9:16 Se Pharisee sang balukasan, “Kakirip imi Kaem ko kari mena, mu awuk, nu Sabbath ko munan me karo tuso.” Bare saki balukasan, “Kari memek ago mu awuk ta miracle uwuta bitirukko?” makasan. Ale nuna nunumi pagaru motam ilagala beteman.
JOH 9:17 Asele aking kari motam sisira bagaram mu isarman, “Ni keta mu kari umu ko awuk balsam? Nu nika motam nungam,” maman. Se nu mam, “Nu mu prophet bo,” mam.
JOH 9:18 Bare Juda supuling alo kari uwuta motam sisira baga motam aking loagakaso mu ko nongomang ningi me nunguning akaso. Se nuna ko nuamnuet nunga den beteman se taiman.
JOH 9:19 Se nunga isarman, “Imi nunguningta nenenga kuriang e? Ewerta nuam motam sisira iluwam e? Se nu awuk mam ale aking sor arigiso?” maman.
JOH 9:20 Se ko nuamnuet maman, “Nu anananga namar se nu motam sisira bilangaram mu ana ko ikisan.
JOH 9:21 Bare aitak nu sor arigiso, se awiriya nu motam nungam mu ana me ko ikisan. Nu garukaram. Nina nu isual se nu kota ko numi duap balukko,” maman.
JOH 9:22 Noko nuamnuet uwuta balman, mu awuk, nuna Juda supuling alo nunga nguangakasan. Juda supuling alo mu maingkala ikia kaloman, awiriya Jesus mu Kristus ko baluk, mu nuna synagogue ningi karomon se udagi ningi me namarukko.
JOH 9:23 Se borta ko, ko nuamnuet balman, “Nu garuk pa! Isual se kota numi duap balukko,” maman.
JOH 9:24 Buta se Juda supuling alo udagi tala kari motam sisira bagaram umu aruman se tairam se manorman, “Kaem koma te den nunguning la baluko,” maman. “Ana ikisan kakirip umu memek betera kari.”
JOH 9:25 Se kari motam nungeram mu mam, “Nu kari memek agi mena mu ani me ko ikisam. Mel suanta ani ikisam, mu ulengkala ani amotam sisira, bare aitak nu nungam se ani amotam sor arigisam!”
JOH 9:26 Se nuna isarman, “Nu ni kimik te awuk beteram? Nika motam te awuk beteram se nungeram?” maman.
JOH 9:27 Se nu nunga den koma mam, “Ani maingkala nina ninga manem, bare nina me ikiman e? Awuk se aking udagi la ikialko balsan? Agi nina agotala noko olekem ko aratalko e?”
JOH 9:28 Se nuna den duap duap te ining tuman ale maman, “Nigita kakirip umu ko olekem bo! E ana mu Moses ko olekem!
JOH 9:29 Ana Kaem Moses ilak munakaram mu ko ikiwasan. Bare kakirip imi mu nu apareyate tairam mu ana me ko ikisan!” maman.
JOH 9:30 Se kari mu mam, “Buta mel imi mel duap bo nunguningkiri! Mu awuk, nu apareyate tairam mu nina me ko ikisan, bare nu ani amotam nungam!
JOH 9:31 Ana ikisan, Kaem kariimet memek ago mu nuguring me ikiso. Nu awiriya nu bowa ningi baga se kuring karo tuso mu kuring iluso.
JOH 9:32 Awiriya bo kari motam sisira bilangara bo motam nungam se ko den ana katir me iki arigiman, mena.
JOH 9:33 Kakirip imi Kaem kote me tairuk, mu nu mel bo uwuta bitirukko me terong,” mam.
JOH 9:34 Se nuna balman, “Ni niam tuagu ningi la memek ago bilangerem ale lagerem, bare awuk se ni ana nanga kasuruko ago kaesam?” maman. Ale karoman se tagi tam.
JOH 9:35 Se Jesus kari mu karoman se tagi tam ko den mu ikiam, ale tom kari umu arigam mu maonam, “Ni Kari ko Namar ko gemang ningi nunguning aram?” mam.
JOH 9:36 Se kari mu mam, “Kari ni ko balsam mu awiri? Aga manaru se ani ko angamang ningi nunguning arukko,” mam.
JOH 9:37 Se Jesus mam, “Aitak mu ni arigem. Ale te ikiko mu nuguta ni kerak aitak munakawoso,” mam.
JOH 9:38 Asele kari mu sinararam ale, “Kari Biya, ani angamang ningi nunguning aram,” mam. Ale bugura kulukam ale Jesus nup patawuram.
JOH 9:39 Se Jesus balam, “Ani ali imi te tairem mu ani te kariimet nomotam sisira mu nomotam sor arigimonko, se kariimet nomotam sor ariwasan mu nomotam sisirokko,” mam.
JOH 9:40 Se Pharisee sang nu kumik duap te bagaman mu den mu ikiman ale balman, “Awuk! Agi, ana agotala namotam sisira e?” maman.
JOH 9:41 Se Jesus nunga maonam, “Nina nemetam sisira le mu, nina ningimik ikup memek bo mena le. Bare nina balsan, ‘Ana sor arigisan,’ masan. Buta se nenenga memek am ningimik te aniso.”
JOH 10:1 “Ani nunguningta ninga manorsam, kari sipsip ko por kuring te diram me kasu naguso, por kuali kaposo ale kasu naguso, mu nu tere kari.
JOH 10:2 Bare kari por ko korang nunguning te kaposo, mu nu sipsip umu nunga bitua kari nunguning.
JOH 10:3 Se tom nu taiso mu lage korang bitua ko kari mu korang kagaru tuso. Se sipsip noko dogotak kuring ikisan. Nu ko sipsip suan suan nunup te nunga aruso se kote taisan, se arungak por kuring te arataso.
JOH 10:4 Se noko sipsip suen la nongorak aratu saposo, mu nu giriso se nuna kowom karosan. Mu awuk, nuna noko kuring dogotak ko ikia.
JOH 10:5 Bare nuna kari bo kilimik kowom me karomonko, mu nuna bring bring mamon ale nagumonko, mu awuk, nuna kari kilimik ko dogotak kuring me ko iki gilingisan.”
JOH 10:6 Jesus den tuaturum imi te munakaram, bare nuna den tuaturum nunga manarukaso umu ko me sinarakasan.
JOH 10:7 Bore te se nu aking mam, “Ani nunguningta ninga manorsam, ani sipsip nunga por ko kuring.
JOH 10:8 Kari sang giriman tai gilingiman mu nuna tere daong nana kari. Bare sipsip nuguring me iki karoman.
JOH 10:9 Anigita por ko sor kuring. Awiriya aningate tairuk ale por ningi kasu nagurok, mu daiga bagara ningo arigokko. Se nu aninga ningi kasu nagu, utu nagu se yu inang ningo no gi se lagarukko.
JOH 10:10 Tere kari mu sipsip nunga moruk maguwurok ale tere naukko taiso, nu mel bo ko me taiso. Bare ani tairem mu sipsip te marak ningo tamon ale marak sokel nungumik ago terong mauk se amilmil te bagamonko tairem.
JOH 10:11 “Ani sipsip nunga bitua kari ningo. Bitua kari ningo ko munan mu, nu sipsip nunga ningo ko mu memek taso ale kueso.
JOH 10:12 Bare kari manga taukko sipsip nunga bitarso mu sipsip nunga kotam nunguning iwita mena. Bore te se nu kausik diwang taiso se arigiso mu nu tagoso naguso. Se kausik diwang sipsip nunga moso ale nunga karoso parusuwuso se ngual ngual namasan.
JOH 10:13 Nu tagoso naguso, mu awuk, nu noko ura manga taso ale gomang ningi nunguning te sipsip me nunga bitarso, mena.
JOH 10:14 “Anigita sipsip nunga bitua kari ningo. Ani aga sipsip nunga ikisam, se nuna ani aga ikisan tala;
JOH 10:15 munan koma suanta, aninga Ait aga ikiso se ani nu ko ikisam iwitatala. Se ani aga sipsip nunga ningo ko mu am memek taik ale kuerikko.
JOH 10:16 Ani aninga sipsip saki ago tala, nuna sipsip motam imi ningi me bagasan. Ani umu betela nunga giek nongorak tairikko. Se nuna betela ani agiring adogotak ko ikimon, se ko bagara mu sipsip motam suanta, se nunga bitua kari suanta tala.
JOH 10:17 Aninga Ait aga kueso ko duap mu ani aga angamang te sipsip nunga ningo ko kuerikko; ale aking marak ningo la barasik ale bagarikko.
JOH 10:18 Awiriya bo aga moruk se kuerikko mu me terong. Bare aninga angamang te aimi uwuta betesam. Ani uwuta aimi bitirik, ale aking marak ningo la barasik ale bagarikko ko sokel se nup biya mu aninga te la aniso. Aninga Ait ko gomang mu ani uwutata bitirikko balam.”
JOH 10:19 Nu den mu balu saparam mu, akingtala Juda kariimet pagaman motam ilagala arataman.
JOH 10:20 Ale suen biya mu balukasan, “Nu bur memek kumik ningi aniso se ngualoso sipiso. Se nina anape ko ko kuring ikisan a?” makasan.
JOH 10:21 Bare saki balukasan, “Munak nu kuring te arataso mu, kari bur memek ago ko bala iwita mena. Agi kari bur memek ago mu kari nomotam sisira mu am nunga nungok se aking sor arigimon i?”
JOH 10:22 Asele Juda nunga tom biya bo Hanukkah masan mu ko tom Jerusalem kaparam. Tom mu tuwik marir se birigira biya ko sige tala.
JOH 10:23 Se Jesus temple ko por ningi, kuwim Solomon ko ma balsan mu te geragawaram,
JOH 10:24 se Juda supuling alo taiman laturman ale isarman, “Ni amaru te nimi duap anananga manaruko wore, ana iwitata ni kimi kisu lagasan a? Ni Kristus agi mu diram la nanga manaruko!” maman.
JOH 10:25 Se Jesus nunga maonam, “Ani ninga manem, bare nina nengemang ningi me nunguning aram. Ani miracle aga Ait ko nup te betesam mu ani ago ko baluwoso tala,
JOH 10:26 bare nina ani ago ko me nengemang ningi nunguning aso, mu awuk, nina aninga sipsip mena.
JOH 10:27 Aninga sipsip aninga agiring adogotak ikisan; ani nunga ikisam, se nuna ani agowom karosan.
JOH 10:28 Se ani marak ningo tom suen biya te bagamonko mu nungarsam, se nuna me maga namamonko, mena. Awiriya bo ani agiting ningi nunga tagi bataguru giokko me terong.
JOH 10:29 Aninga Ait ani agiting te nunga awuram, mu awiriya bo nu ilak me ta terong mam, mena; awiriya aninga Ait kuting ningi nunga tagi bataguru giokko me terong tala.
JOH 10:30 Ani aga Ait ilak mu ana suanta.”
JOH 10:31 Se akingtala Juda alo manga te momonko manga giman,
JOH 10:32 bare Jesus nunga maonam, “Aninga Ait ko nup te miracle suen biya beterem. Se miracle awuk wore ko nina ani manga tam aisalko?” mam.
JOH 10:33 Se Juda alo maman, “Ana miracle bo ko ni manga tam me kisisan, mena. Bare ana ni nimi Kaem ilak suanta awusam borta ko ana manga tam kisinakko, mu awuk, ni ali kari bare ni nimi Kaem ko balsam,” maman.
JOH 10:34 Se Jesus mam, “Bare nenenga Law ko batoga ningi batoga bo iwita aniso, ‘Ani nina “kaem” ko ninga balem.’
JOH 10:35 Nu ‘kaem’ ko nunga balam borta nongote noko den tairam. Se Kaem ko batoga lilim la mu bo doleng sapanakko me terong.
JOH 10:36 Se nina awuk se ani Kaem ko Namar aimi balsam mu ani Kaem kiakoyam munakasam masan, ale den te aga atumusan? Ba kota ko Namar atumukiram ale ali imi te beteram se tai kaparam.
JOH 10:37 Ani ura aga Ait bitawoso mu me bitawirik, mu asele nina ani ago ko nengemang ningi me nunguning aruk mu terong.
JOH 10:38 Nina ani ago ko me nengemang ningi nunguning aso. Bare ani noko ura mu bitawasam, se miracle ewere arigal ale te sinararalko, Ba aninga ningi bagoso se ani Ba ningi bagasam.”
JOH 10:39 Se akingtala umu te ilu talipamonko negeman, bare nu nuguting kulupik ningi aratam ale namaram.
JOH 10:40 Ale peleram aking yu Jordan komasang ko, kuwim ulengkala John te kariimet anuwa marak nungarukaso mu te namaram ale umu te bagakaso.
JOH 10:41 Se kariimet suen biya nukote taikasan. Nuna balukasan, “Nunguningta, John miracle bo me bitakaso, bare nu den suen biya kari imi ko balam mu am nunguning la,” makasan.
JOH 10:42 Ale sor umu te kariimet suen biya Jesus ko nongomang ningi nunguning aram.
JOH 11:1 Kari bo kuera ago bagakaso, ko nup Lazarus. Nu ko korasari ilagala, bo Maria se bo Martha. Nononga wonong mu Bethany.
JOH 11:2 Se kari kuera ago mu ko koras Maria mu imet borta Kari Biya suwik te oil siring yawara mu waram ale mone te kaogam.
JOH 11:3 Se imet launuria ilagala mu Jesus kote den beteman, ale maman, “Kari Biya, ka bo, ka yawara mu kuera karogo,” maman.
JOH 11:4 Se Jesus den umu ikiam ale mam, “Kuera umu nu karogo kuerukko ko ikes mena. Bare mu Kaem ko nup biya sokel nikim ago wore te wetang te aratuk se ko Namar nup biya te taukko,” mam.
JOH 11:5 Jesus Martha se ko uria Maria se Lazarus mu ninguru nunga kuakaso.
JOH 11:6 Bare nu Lazarus kuera ago mu ko den iki se ta wore nu kuwim te bagaram mu te tom ilagala ko ago yam bagaram.
JOH 11:7 Asele ko olekem nunga maonam, “Ana pelenak Judea namanakko,” mam.
JOH 11:8 Se ko olekem alo maman, “Rabbi, tom bo me namoso, am ekela ulengko ewerta ni sor mu te Juda alo manga te ka usagamonko negeman, se aitak ni aking piler ale te namarko balsam e?” maman.
JOH 11:9 Se Jesus nunga maonam, “Day suanta mu worem hour 12 ko nikim kaposo. Kari woremkalal aolak iluso, mu mel bo suwik me taliposo, mu awuk, sor nikitang se nu sor ninguru arigiso.
JOH 11:10 Bare mu nu tirom aolak iluwok, umutang nu suwik atumok ale dagulokko, mu awuk, mu sor tiromorom.”
JOH 11:11 Nu uwuta nunga maonam, asele mam, “Anananga tiran yawara Lazarus mu motam kuiniram ale aniwoso; se ani namarik ale amumek se maragarukko,” mam.
JOH 11:12 Se ko olekem maman, “Kari Biya, nu yam aniwoso agi mu, kuera bita tauk se nungerukko pa!” maman.
JOH 11:13 Jesus mu Lazarus kueram wore ko balukaso, bare ko olekem alo mu nu am ta aniwoso wore ko balso ko balukasan.
JOH 11:14 Buta se nu wetang te kau paogam ale nunga maonam, “Lazarus kueram,” mam.
JOH 11:15 “Ani umu te pasak me namerem se nu kueram mu ko duap ago se ani ko amilmilasam. Mu awuk, munan umu te nenenga nengemang ningi nunguning mu sangukko beteram. Bore te se kote namanakko.”
JOH 11:16 Se Thomas, ko nup bo Didymus masan, mu olekem suen la nunga maonam, “Ario, ana suen la am ilak namanak ale ilak kuenakko!”
JOH 11:17 Se Jesus Bethany tai aratam, mu Lazarus maingkala mutim tuguman se ko day tom 4 namaram mu ikiam.
JOH 11:18 Jerusalem tai Bethany mu 3 kilometre iwita,
JOH 11:19 se Juda kariimet suen biya Martha se Maria nunga nogoras kueram wore ko nongomang ira taiman ale nongorak bagakasan.
JOH 11:20 Se Martha Jesus taiwoso ko den ikiam mu nu aratam, ale arigokko namaram. Bare Maria mu am kawam te bagakaso.
JOH 11:21 Se Martha nama Jesus arigam ale maonam, “Kari Biya, ni imi te bagerem le mu, aninga agoras me kueram le.
JOH 11:22 Bare ani ikisam, tom aguwaya te wore ni anapeya ko Kaem isaru mu nu am kisokko.”
JOH 11:23 Se Jesus nu maonam, “Nika keras mu aking barasukkowo,” mam.
JOH 11:24 Se Martha mam, “Mu ani ikisam, tom nukum te marak barasa kam te mu aking barasukko,” mam.
JOH 11:25 Se Jesus nu maonam, “Anigita kuera ale marak barasa ale marak pempem bagara ko duap. Awiriya ani ago ko gomang ningi nunguning aso ale kueso wore mu marak pempem bagarukko.
JOH 11:26 Se awiriya marak baga se ani ago ko gomang ningi nunguning aso, mu me kuerukko. Ni den imi ko gemang ningi nunguning aso?”
JOH 11:27 Se Martha mam, “Kari Biya, nunguningta, ani ni ko ko angamang ningi nunguning aram, ni Kristus, ni Kaem ko Namar, ali imi te tairko balam borta ni tairem,” mam.
JOH 11:28 Martha den mu balam mu nu peleram namaram ko uria Maria tam ilak due ko namaram ale mam, “Kausa kari tairam ale nika ko isawoso,” mam.
JOH 11:29 Se Maria den mu ikiam mu nu tairatela barasam ale Jesus arigokko namaram.
JOH 11:30 Se Jesus kuwim te bagaram se Martha te nama arigam mu te la bagaram. Nu wonong ningi me kasu nagukaso.
JOH 11:31 Se Juda kariimet Maria gomang ira ilak kawam ningi bagaman mu nu tairate patma barasam ale aratam mu arigiman, ale kowom karoman. Nuna ikikasan mu nu aking ali motam te namaruk ale nia mo lagarukko namoso ko bitakasan.
JOH 11:32 Se Maria nama kuwim Jesus te bagaram mu te aratam ale arigam, mu nu ko suwik duap ningi dagulam ale maonam, “Kari Biya, ni imi te bagerem le mu, aninga agoras me kueram le,” mam.
JOH 11:33 Se Jesus nu mokaso se arigam, ale Juda kariimet nu ilak taiman mu ago la mo niakasan se arigam mu nu gomang motam ninguru batagam.
JOH 11:34 Se nunga isuam, “Se nina aparete mutim tuguman a?” mam. “Kari Biya, tai ale arikko,” maman.
JOH 11:35 Se Jesus mononge kapakaso.
JOH 11:36 Se Juda alo nunumi manarukasan, “Arigalko! Lazarus ko ninguru kuakaso!”
JOH 11:37 Bare sikina balukasan, “Nu kari motam sisira mu motam paogam, bare awuk se Lazarus ko lage kaolam se me kueram?”
JOH 11:38 Jesus akingtala gomang bataga se ali motam te tairam. Ali motam mu gogong se kuring mu manga te baguman.
JOH 11:39 Se Jesus nunga maonam, “Manga kuring ko sowore guru due ko beteralko,” mam. Bare Martha, kari kuera mu ko koras, mu mam, “Kari Biya, aitak mu ko day tom 4, se ana kagornak mu siring memek aratukko pa!” mam.
JOH 11:40 Se Jesus mam, “Ni gemang ningi nunguning aruk mu Kaem ko nikim arikko mu ani ni me ka manem e?”
JOH 11:41 Se nuna manga gurugu due ko beteman se mutim kuring kaigam. Se Jesus motam patawuram ale mam, “O aga Ba, ni aninga aira ikiem se ani amilmil kisisam.
JOH 11:42 Ani ikisam, ni tom suen biya ani agiring ilusam, bare ani uwuta balsam mu kariimet bagasan ewere te ikimon ale ni aninga beterem se tairem mu ko nongomang ningi nunguning arukko ani iwita ka arusam.”
JOH 11:43 Nu den mu balu kutuwuram mu nu sail te airam ale mam, “Lazarus, aratuko!” mam.
JOH 11:44 Se kari kueram mu aratam. Noko kumik lilim la mu guang biling te kalo guruguman, ale ko koma motam mu guang bilik bo te kaloman. Se Jesus nunga maonam, “Guang kumik te sowore kututuwural se kumik gopa palagukko,” mam.
JOH 11:45 Se Juda kariimet alo Maria kote taiman mu mel Jesus beteram mu arigiman ale nunga ningi suen biya tala nu ko nongomang ningi nunguning aram.
JOH 11:46 Bare saki mu Pharisee alo nongote namaman ale mel Jesus beteram mu ko nunga manorman.
JOH 11:47 Se priest bibiya se Pharisee alo mu Sanhedrin lilim nunga aruman se tai biguwuman. Ale balukasan, “Kari imi miracle bibiya suen biya beteso. Se ana awuk manakko?
JOH 11:48 Se ana yam namotam la ariwanak, mu kariimet suen la noko nongomang ningi nunguning aruk, se Rome arika nanga bitaruwasan mu taimon ale nanga temple se wonong sor lilim la maguwumon silatamonko,” makasan.
JOH 11:49 Se nononga ningi bo Caiaphas, nu yia mu te priest supuling ko bagakaso, mu mam, “Nina ikia mena agila pa!
JOH 11:50 Kariimet lilim memek tamon mu me terong. Kari suanta mu la monak se kueruk mu te asele nuna terong bagamonko. Nina umu me ari ikisan e?”
JOH 11:51 Caiaphas kota ko ikia te den imi me balam, mena. Bare yia mu te nu priest supuling ko bagara owore te se Kaem ikia tuam se bala sinar umu te Jesus Juda nunga memek tauk kuerukko mu balam.
JOH 11:52 Se sor umu la mena, bare Kaem ko kariimet ali lilim la imi te ngual kasik bagasan owore nunga ilu biguwurok se bagara suanta bagamonko.
JOH 11:53 Se tom mu te se kaparam namaram mu nuna Jesus momon se kuerukko lage kupukasan.
JOH 11:54 Bore te se Jesus Juda alo nunga ningi biyala me geragakaso. Bare nu namaram sor koma garagarayam mu duap te wonong bo nup Ephraim masan mu te namaram ko olekem nongorak bagakaso.
JOH 11:55 Nunga munan te anira wore te, Juda nunga Passover ko tom tai pingi aram se kariimet giri giri nunga sor bita bita Jerusalem nunga memek ko nunumi nungurmonko nama tarigikasan.
JOH 11:56 Ale Jesus ko nomotam bita se loaga gurugukasan. Nuna temple por ningi baga se nunumi isaru gurungumukasan, “Nina awuk ikisan? Nu tom biya imi ko me tairukko agila?” makasan.
JOH 11:57 Priest bibiya alo se Pharisee alo nunga ikia mu betela nu ilumonko, se giriman ale den iwita kariimet nunga manorman, “Kari bo Jesus ari katingaruk mu pasak ala tairuk anananga manuk se ilunakko,” maman.
JOH 12:1 Day tom 6 imi buring ko mu Passover ko tom aratukko, se Jesus Bethany tairam, wonong umu Lazarus kueram se nu maraguwuram wore ko wonong.
JOH 12:2 Se nuna Jesus amilmil tua ko inang bo ko nup te nungurman. Nuna na nana kuwim te dagiman se Lazarus karogo nongorak daigam bagakaso. Se Martha mu na yu nunguru nungarukaso.
JOH 12:3 Se Maria oil siring yawara, ko ikup 330 gram iwita, se ko manga kalel biya, mu giam ago tairam ale Jesus suwik te waram ale palungam ale ko mone te kaogam. Se oil mu ko siring yawara kawam naung ago terong mam.
JOH 12:4 Bare Jesus ko olekem bo, Judas Iscariot, kari maingte Jesus memek kuting te bitirukko, umu mam,
JOH 12:5 “Awuk se ana oil siring yawara sowore aniram se diaman ale ko manga silver 300 taman ale kariimet kituwura guat me nungarman a?”
JOH 12:6 Judas ko ikia yumura mu kariimet kituwura guat nunga iki se me balukaso, mena, nu tere kari se manga bitaru se sang ningi tere nokaso wore ko iki se balukaso.
JOH 12:7 Se Jesus nu maonam, “Gomang ikup me tuiko. Nu oil siring yawara imi ani mutim ningi namarikko ikikoyam angimik saparam,” mam.
JOH 12:8 Kariimet kituwura guat mu nengerak pempem baga lagamonko, bare ani nengerak me baga lagarikko.”
JOH 12:9 Se Juda kariimet suen biya Jesus Bethany bagaram mu ko den ikiman ale taiman. Bare nuna Jesus la arigimonko me taiman, nuna kari Lazarus, kueram se nu maraguwuram owore ago arigimonko taiman.
JOH 12:10 Butata se priest bibiya Lazarus ago momon se kuerukko den nungurman.
JOH 12:11 Mu awuk, munan Lazarus kumik te aratam wore te se Juda kariimet suen biya Jesus ko nongomang ningi nunguning aram se nu kowom karokasan.
JOH 12:12 Ukiram se day umu te mu kariimet biya biguwura biya umu ko taiman mu Jesus Jerusalem taiwakaso mu ko den ikiman.
JOH 12:13 Ale pator gawa giman ale nu arigimonko lage te nama se aikasan ale balukasan: “Hosiana!” “Marak yawara awiriya Yawe nup te taiso mu kote kaparukko!” “Nu ana Israel nanga King, ko nup patawunakko!” makasan.
JOH 12:14 Se Jesus donkey kulak bo te araga daigam ale taiwakaso, bala den te baluwoso mu uwuta:
JOH 12:15 “O Zion wonong, ni me nguangerko! Arikko, nika King taiwoso owore arikko! Nu donkey kulak bo te aragam ale taiwoso!”
JOH 12:16 Bare motam motam mu noko olekem mu den umu ko nunguning ko me sinarakasan. Bare udagi te tom Jesus kumik te munan suen biya bita sapaman se kueram ale barasam ale nup biya tam mu te nuna noko den batoga te aniso mu ko sinar woreman.
JOH 12:17 Se kariimet tom umu te nu ilak bagaman se nu Lazarus maraguwuram mu dun nu beteram umu ko am balu pagaruwakasan.
JOH 12:18 Se kariimet suen biya nu arigimonko namaman, mu awuk, nuna nu miracle beteram wore ko den ikiman ale nu arigimonko namakasan.
JOH 12:19 Se Pharisee alo nunumi manarukasan ale balukasan, “Arigalko, ana mel bo betenakko me terong, mu awuk, kariimet lilim biya nu kowom karo gilingisan!” makasan.
JOH 12:20 Greek kari saki ago Passover tom biya umu ko Kaem nup patawumonko Jerusalem taiman.
JOH 12:21 Ale nuna Galilee sor ko wonong Bethsaida kari, Philip kote taiman ale maman, “Dom, ana Jesus ariginakko,” maman.
JOH 12:22 Se Philip namaram Andrew maonam ale wete namaman Jesus manorman.
JOH 12:23 Se Jesus nunga maonam, “Tom Kari ko Namar te nup biya taukko mu tai aratam,” mam.
JOH 12:24 “Ani nunguningta ninga manorsam, kon muguri bo ali awote me dagulok ale iwirok mu kon muguri uwutata suanta ko baga se lagarukko. Bare ali te dagulok ale iwirok mu asele gurek paguk tarigiruk ale kon nunguning suen biya ko kaparukko.
JOH 12:25 Awiriya kota numi mel gira ko pempem bita lagoso mu maga namarukko, bare awiriya kota numi mel yam ko pempem bita lagoso mu daiga bagara ningo pempem la anirukko mu arigokko.
JOH 12:26 Awiriya aninga ura beteso mu aninga amolak karukko; ale apareyate ani bagasam mu nu karogotala bagarukko. Se aninga Ait kakirip awiriya uwuta aninga ura beteso mu nup biya tuso.”
JOH 12:27 “Bare aitak mu aninga angamang motam mu ikup biya nunguningkiri. Se ani awuk balikko? Agi balik, ‘Ba, ikup ani angimik te aitakta aratukko negawoso mu kutuwurko,’ maik i? Bare mena, ani ikup borta giekko tairem.
JOH 12:28 Se Ba, ka nip biya nikitang ago mu wetang te bitar se kariimet nip biya mu arigimon ale nip biya patawumonko!” mam. Se kuring bo duruk wonong te tai kaparam mu mam, “Aninga aip biya nikitang ago maingkala wetang te beterem, bare akingtala wetang te bitirikko,” mam.
JOH 12:29 Se kariimet pingi sanamiwaman mu kuring mu ikiman ale pure pagam makasan. Se saki balukasan, “Engel bo nu ilak munakaram,” makasan.
JOH 12:30 Bare Jesus nunga maonam, “Dogotak umu aninga ningo ko mena, mu nenenga ningo ko tairam,” mam.
JOH 12:31 “Ali imi lilim tutera ko tom kaparam, se ali imi ko kari supuling biya mu karuk se tagi taukko tom aram.
JOH 12:32 Bare ani mu tom aga patawu kualala aga ituwumon, se nup biya mu taik, tom mu te ani kariimet suen la nunga giek se agate tai sapamonko.”
JOH 12:33 Nu uwuta balam mu nu aguwaya kuerukko wore ko balam.
JOH 12:34 Se kariimet biya mu maman, “Ana law ko batoga te iwita ikisan, Kristus mu marak pempem baga lagarukko. Se ni awuk se balsam Kari ko Namar patawu kualala tagimonko masam? Se Kari ko Namar mu ni awiri ko balsam?”
JOH 12:35 Se Jesus nunga maonam, “Nikim tom katirta nina nengerak bagarukko. Se tiromorom umu sor me ereso se nikim mu aniso la, nina aolak ilu sagaral. Kari tiromorom ningi aolak iluso, mu nu lage aguwaya te namarukko mu me ko ikiso.
JOH 12:36 Buta se tom nikim mu nengerak bagoso la, nina te ira sanamaralko, ale umu te nina nikim ko kariimet bagaralko.” Tom nu den mu balu saparam mu, Jesus nunga beteram ale numi kaluwu namaram.
JOH 12:37 Miracle bibiya umu ta Jesus nongoma te bitakaso se arikasan ta wore, nuna nu ko ko nongomang ningi me nunguning akaso, mena.
JOH 12:38 Munan imi prophet Isaiah ko batoga te anira wore wetang awuram. Nu iwita balam: “Kari Biya, ana den balman, bare bo ta me gomang ningi nunguning aram; kariimet nika kiting kiwol ta arigiman, bare bo ta me giris palagaman.”
JOH 12:39 Ale duap borta te nuna nongomang ningi nunguning mena. Ale munan umu ko mu prophet Isaiah ko batoga iwita balam:
JOH 12:40 “Kaem nomotam kaolam se sisiram, se nongomang motam kaolam se mel bo ikimonko me terong; buta se nuna nomotam te sor arigimonko agi nongomang motam te ikimon ale giris palagamon se ani nunga nungek se ningo arigimonko me terong.”
JOH 12:41 Isaiah den mu balam, mu awuk, nu Jesus ko nikim sokel arigam ale nu ko ko uwutata balam.
JOH 12:42 Bare tom koma suanta tala mu te Juda supuling saki suen biya tala Jesus ko nongomang ningi nunguning aram. Bare nuna Pharisee alo synagogue ningi nunga karomon bore ko nguangakasan, ale nononga nongomang ningi nunguning mu wetang te me balukasan.
JOH 12:43 Mu awuk, Juda supuling alo mu kariimet bala ningo nogo ko balmonko kua lagakasan, ale Kaem kote nup biya tata ko munan mu te me loaga lagakasan.
JOH 12:44 Se Jesus sail te airam ale balam, “Awiriya ani ago ko gomang ningi nunguning aso, mu nu ani ago ko la mena, wore Kakirip aninga beteram se tairem mu ko ago gomang ningi nunguning aso.
JOH 12:45 Se awiriya ani agarkoso, mu nu Kakirip aninga beteram se tairem mu ta arigiso.
JOH 12:46 Ani ali imi te nikim iwita tairem, se awiriya ani ago ko gomang ningi nunguning aruk mu tiromorom ningi me bagarukko, mena.
JOH 12:47 “Bare awiriya aninga den ikiso ale me karo tuso, mu ani nu me tutesam. Mu awuk, ani ali imi ko kariimet nunga tuterikko me tairem, mena. Ani nunga sangaru taikko tairem.
JOH 12:48 Awiriya buring ani aisiso ale aninga den me karo tuso, mu ko tutera kari mu bagoso: se tom nukum te den suen la ani balukasam umutang giris palaguk nu ikup yaman tuokko.
JOH 12:49 Mu awuk, den ani balukasam mu ani agata aga ikia te me balukasam, mena, bare aga Ait aga beteram se tairem mu den suen la balikko mu se aguwaya balikko mu nu la aisu sapakaso se balukasam.
JOH 12:50 Ani ko ikisam noko den mu marak ningo pempem la te bagara ko mu kariimet nungarso. Buta se den suen la ani balsam mu aga Ait balikko balam bore te se ani balsam.”
JOH 13:1 Passover ko tom biya mu tai pingi aram. Se Jesus ko ikiam, noko tom ali imi bitiruk ale Ba kote namarukko mu tai pingi aram. Noko kariimet ali imi te nunga kua lagaram mu aitak noko kua nungara mu eng am lilim la wetang saparam.
JOH 13:2 Nuna tirom bainga ko na nowaman. Se Satan maingkala Judas Iscariot, Simon namar, mu Jesus kager nuguting te bitirukko gi gurugam.
JOH 13:3 Jesus ikiam, Ba sokel nikim suen la nu la tui saparam se nu Kaem kote tairam, ale aking Kaem kote peleram namawoso mu nu yam ko iki saparam.
JOH 13:4 Bore te se nu inang beteram ale barasam ale ko guang maiya mu kutuwu beteram ale guang bo tam luan kaolam.
JOH 13:5 Asele yu tawir bo ningi waram ale olekem nusuwik anukaso, ale guang luan te kaolam mu te yu bugulik kagarukaso.
JOH 13:6 Nu nusuwik anu anu geragam tai Simon-Peter kote aratam se nu mam, “Kari Biya, ni aninga asiwik anupko e?”
JOH 13:7 Se Jesus nu maonam, “Munan aitak ani betesam imi ni me ko ari ikisam. Bare udagi te mu ni ko sinarerko,” mam.
JOH 13:8 Bare Peter mam, “Ni aninga asiwik me ta anupko nunguningkiri!” mam. Se Jesus mam, “Ani nika siwik me anuwek, mu ni aninga bo mena,” mam.
JOH 13:9 Buta se Simon-Peter nu maonam, “Kari Biya, buta aga asiwik la me anupko, bare aga agiting asupuling ago anupko!” mam.
JOH 13:10 Bare Jesus nu maonam, “Awiriya maingkala likilim la guram, mu nu kumik likilim la karur mena, se suwik la anuwokko. Se nina mu uwutata. Bare nina suen la uwuta mena.”
JOH 13:11 Jesus maingkala kari nu kager nuguting te bitirukko mu ko ikiam ale uwutata balukaso.
JOH 13:12 Nu nusuwik anu kutuwuram mu nu ko guang tam tugumam, ale peleram kuwim te nama daigam. Ale mam, “Nina munan ani aitak ningimik te beterem mu ko duap ko sinarman e?” mam.
JOH 13:13 “Nina aninga arusan ‘Kausa kari’ se ‘Kari Biya’ masan mu diram aga arusan. Mu awuk, ani kakirip borta.
JOH 13:14 Se aitak ani nenenga Kari Biya, se ninga Kausa kari, ninga nisiwik anuwem, uwutatala nina betelatala ninimi nisiwik anuwalko.
JOH 13:15 Ani ninga kausa iwita beterem, se nina ani ningimik te beterem uwuta bita se lagaralko.
JOH 13:16 Ani nunguningta ninga manorsam, ura kari bo, ko kari dom me kiaso, mena. Agi, den gia karogo namara ko kari, mu kari nu den to karogo namarukko mu me kiaso, mena tala.
JOH 13:17 Se aitak nina munan imi ari iki sapaman. Ale nina munan imi karo tual mu nina amilmila se lagaralko.
JOH 13:18 “Ani nina suen la ninga iki se me balsam. Ani awiriya nunga atumukirem mu nunga ikiwasam. Bare mu batoga te den aniso, ‘Kari ani agarak wete na nam mu buring gurugu aisuokko,’ ma baluwoso, wore ko nunguning kaparukko ani den imi balsam.
JOH 13:19 Ani girem mel imi ko ninga manorsam. Se tom mel umu aratuk, mu nina nengemang ningi nunguning aruk se ikial mu Ani Kakirip borta.
JOH 13:20 Ani nunguningta ninga manorsam, awiriya ani ura kariimet nunga betesam se taisan mu iki karo nungarso, mu ani kua aisiso; se awiriya ani kua aisiso, mu nu Kakirip aninga beteram se tairem mu kua tuso.”
JOH 13:21 Jesus den umu balu kutuwuram mu nu noman biyala batagakaso, se wetang te balu paogam ale mam, “Ani nunguningta ninga manorsam, nenenga ningi bo ani memek kuting te aga bitirukkowo,” mam.
JOH 13:22 Se ko olekem alo nu awiriya nunga ningi ko iki se balukaso wore ko nunumi nomotam ari gurugukasan.
JOH 13:23 Se nunga ningi bo Jesus ninguru kua tuikaso mu nu kumik duap te daigam bagakaso.
JOH 13:24 Se Simon-Peter papon te olekem umu maonam, awiriya ko balukaso wore ko isaruko maonam.
JOH 13:25 Se olekem umu yera nama Jesus kumik te sora se isuam, “Kari Biya, ni awiri ko iki se balsam a?” mam.
JOH 13:26 Se Jesus mam, “Awiriya ani bread kumin te iluwek ale tuek umutang kari borta,” mam. Asele nu bread tam ale kumin te iluwam ale Simon namar Judas Iscariot tuam.
JOH 13:27 Se tom Judas bread umu towaram mu Satan tairatela nu kumik ningi kaparam. Se Jesus Judas maonam, “Anapeya bitarko ikiwasam mu tairatela bitarko,” ma maonam.
JOH 13:28 Bare kari inang te dagiwaman mu anapeya duap ko Jesus nu uwuta maonam mu me ko sinarakasan.
JOH 13:29 Judas nu manga bitua ko kari, wore te se nuna ikikasan mu Jesus nu tom biya wore ko mel i bo karogo diarukko agi kariimet nungumik mel mena wore nunga mel i bo arigokko namoso iwita ikikasan.
JOH 13:30 Se tom Judas bread mu tam ale nam mu nu watingi aratam. Sor maingkala tirom batagam.
JOH 13:31 Nu aratam namaram se Jesus mam, “Aitak Kari ko Namar nup biya tauk se Kaem nu te nup biya agotala taukko,” mam.
JOH 13:32 “Se kam nu te Kaem nup biya tauk mu Kaem kota aking ko Namar mu tairate la nup biya tuokko.
JOH 13:33 “Aninga kuriang alo, ani kam maiya biya nengerak me bagarikko. Nina ani agiwim kupalkowo. Bare ani Juda alo nunga manem uwutatala ani ninga manorsam, sor ani te namasam mu nina te tairalko me terong.
JOH 13:34 Ani munan iru ningarsam: Nina ninimi ko kua tui se lagaralko. Ani nina ninga kua ningarem, uwutatala nina ninimi ko kua tui se lagaralko.
JOH 13:35 Se nenenga ninimi kua tua ko munan umu te kariimet suen la ko ikimon nina aninga olekem alo iwita ko ikimonko.”
JOH 13:36 Se Simon-Peter nu isuam, “Kari Biya, ni namasam masam mu ni aparete namasam?” mam. Se Jesus koma ko mam, “Ani apareyate namasam mu ni aitakta la ani agowom karoko mu me terong, bare tom udagi te asele ni ani agowom karo tairkowo,” ma maonam.
JOH 13:37 Se Peter mam, “Kari Biya, awuk se ani aitak la kewom karikko me terong a? Ani ni ko ko am kuerikko pa,” mam.
JOH 13:38 Se Jesus mam, “Ni nunguningta ani ago ko kuar i? Ani nunguningta ka manorsam, tarak me niaruk la, ni nimi duap saguwur ale tom ilagala suan ko balu, ni ani me aga ikisam ma balukowo!” ma maonam.
JOH 14:1 “Nina nengemang motam me namaruk tairuk ale nengemang motam me parasarukko. Kaem te la ira sanami se ani agotala te aga ira sanamaralko.
JOH 14:2 Aninga Ait ko kawam mu ko galung suen biya; uwuta mena mu ani iwita me ninga manikko. Se ani umu te namarik ale ninga bagara kuwim nungekko.
JOH 14:3 Kam ani namarik ale ninga kuwim mu nunguru saparik, mu ani pelerik tairik ale nengerak kuwim mu te namarik se nina kuwim ani te bagasam umu te agarak bagaralko.
JOH 14:4 Nina wonong ani te namarikko mu ko lage ko ikisan.”
JOH 14:5 Se Thomas mam, “Kari Biya, ana ni apareyate namasam mu me ko ikisan, buta se ana awuk ta ko lage ko ikinakko?” mam.
JOH 14:6 Se Jesus balam, “Anigita lage, den nunguning, se marak ningo ko duap. Awiriya bo lage kigilik te Ba kote namarukko me terong, mena, am ani te la.
JOH 14:7 Nina ani ninguru aga ikiman agi mu, nina aga Ait ago ko ikiman. Se aitak mu nina arigiman ale ko ikiman,” mam.
JOH 14:8 Se Philip mam, “Kari Biya, ni Ba nanga kasuru se ariginak mu asele ana nangamang motam kua kaparukko,” mam.
JOH 14:9 Se Jesus koma ko, “Philip,” mam, “ani tom maiya biya nina nengerak baga lagerem, bare ni ani am agarak nguala sipawasam e? Awiriya ani agarkam mu ta Ba arigam. Se ni awuk se Ba ninga kausekko balsam?
JOH 14:10 Ani aga Ba ilak mu ana suanta, mu ni ko gemang ningi nunguning arukko. Den ani ninga manarukasam mu ani agata aga ikia te me balsam, mena, mu Ba aninga ningi bagoso wore ko ura te beteso.
JOH 14:11 Den ani balsam, ani aga Ba ilak ana suanta masam, mu ko nengemang ningi me nunguning aruk agi mu, miracle ani bitakasam mu te ko ikialko.
JOH 14:12 Ani nunguningta ninga manorsam, awiriya ani ago ko gomang ningi nunguning, mu munan suen la ani bitakasam mu am bita saparukko. Ale mu la mena, wore munan ani bitakasam mu kiaruk ale munan bibiya karogo bita saparukko, mu awuk, aninga Ba kote namasam.
JOH 14:13 Se nina aninga aip te anapeya mel ko balal mu ani am bita saparikko. Se munan umu te Namar ko Nuet nup biya nikitang ago mu tuokko.
JOH 14:14 Nina aninga aip te anapeya mel ko balal mu ani am bita saparikko.”
JOH 14:15 “Nina aninga kuesan agi mu aninga agiring karo tualko.
JOH 14:16 Se ani aga Ait isuek se Saonga bo ningaruk se tom suen biya nengerak bagarukko.
JOH 14:17 Nu Bur Laili, den nunguning wetang awura ko kotam. Ali imi ko kariimet nu nongomang tumonko me terong, mu awuk, nuna nu me arigisan ale me ko ikisan. Bare nina nu ko ikisan, mu awuk, nu ninga ningi bagoso, ale maingte nina suan suan ninga ningi bagarukko.
JOH 14:18 “Ani nina kuriang marmar nungumik nunam nonet mena iwita me ninga awurek se bagaralko, mena. Mu ani nengete tairikko.
JOH 14:19 Kam me maiyuk se ali imi ko kariimet ani me agarkamonko, bare nina mu asele ani agarkalko. Ani marak bagasam bore te se nina betela marak bagaralko.
JOH 14:20 Day umu te asele nina ari ko ikial, ani aga Ba ningi bagasam, se nina aninga ningi bagasan, se ani nenenga ningi bagasam mu ko ikialko.
JOH 14:21 Awiriya aninga den ikiam ale karo tuso, kariimet uwuta mu ani kua aisiso. Se awiriya ani kua aisiso, mu aninga Ait nu kua tuok, se ani betela nu kua tuek ale nu koma te aimi wetang te kausekko.”
JOH 14:22 Jesus iwita balam se Judas bo, Judas Iscariot mena, mu mam, “Kari Biya, ni awuk se ana nangate la nimi wetang te bitarko balsam, ale ali imi ko kariimet mu mena ko balsam?” mam.
JOH 14:23 Se Jesus mam, “Awiriya aninga kueso, mu aninga agiring karo tuokko. Se aninga Ba nu kua tuok, se ani aga Ba ilak nu kote tainak ale tom suen biya ilak baganakko.
JOH 14:24 Se awiriya ani me aga kueso, mu nu aninga agiring me karo tuokko. Den ani balsam se nina ikisan imi mu ani agata aga den mena. Den imi mu Ba aninga beteram se tairem wore ko den.
JOH 14:25 “Ani aitak nengerak baga se den imi suen la balsam.
JOH 14:26 Bare Saonga Kari, Bur Laili, Ba aninga aip te bitiruk se tairuk mu mel suen biya ninga kausok ale den suen la ani ninga manem mu ningamin te tairukko.
JOH 14:27 Lila yawara bita ningarsam; aninga angamang lila nina ningarsam. Lila ali imi ko kariimet ningarsan iwita mu ani me ningarsam, mena. Nina nengemang motam me namaruk tairuk se nguangaralko, mena.
JOH 14:28 “Ani ninga manem, ‘Ani ninga bitirik ale namarik bare aking nengete pelerik ale tairikko’ maem se nina ikiman. Bare nina nunguningta aninga kuesan agi mu, nina ani Ba kote namasam mu ko amilmilaralko, mu awuk, Ba mu aninga kiaram, nu kalel biya.
JOH 14:29 Mel umu me arataso la, ani girem ninga manorsam. Se tom mel umu aratuk mu nina ari ikial ale ani ninga manem mu ko nengemang ningi nunguning arukko.
JOH 14:30 Ani den suen biya me nengerak balu se lagarikko, mu awuk, ali imi ko kari supuling tairukko tom pingi aram. Nu ani bowa tugumokko me terong.
JOH 14:31 Bare aga angamang mu ali imi ko kariimet te ari ikimon, ani aga Ba ko ninguru kuesam, ale mel suen biya bitirikko balso mu ani diram la bita sapasam. Buta se barasal se namanakko.”
JOH 15:1 “Ani mu tam waen nunguning, se aninga Ait mu ningam kotam.
JOH 15:2 Nu aninga kower nunguning me kaposo, mu nu batutumu warso. Bare nu aninga kower nunguning kaposo, mu te nunguning ninguru kaparukko nungurso burangoso.
JOH 15:3 Den ani ninga manem se ikiman mu ninga nungam burangaram se nina karur mena bagasan.
JOH 15:4 Nina ani agarak kapetaral ale aninga ningi bagaral se ani koma suanta tala nenenga ningi bagarikko. Waen kower bo kau batagoso ale kota baga se nunguning me kaposo, mena; mu nu waen ko luan iluso ale marak baga se asele nunguning kaposo. Uwutatala, nina nengeta kau batagal ale baga se nunguning kaparalko me terong; mu nina aninga iluwal ale marak baga se nunguning kaparalko.
JOH 15:5 “Ani tam waen, se nina ko kower. Awiriya ani agarak kapetoso ale aninga ningi bagoso, se koma suanta tala ani noko ningi bagasam, mu nunguning ninguru kaposo. Bare nina aninga beteral ale nengeta bagaral, mu nina mel bo beteralko me terong.
JOH 15:6 Awiriya ani agarak me kapetoso ale aninga ningi me bagoso mu maraka namoso; kower uwuta mu batutumusan ale tama ningi warsan se kani namoso.
JOH 15:7 Nina ani agarak kapetaral ale aninga ningi baga se, aninga den ilukuawu se, anapeya ko kueral ale ko wosengal mu, ko balsan iwitata talko.
JOH 15:8 Nenenga bagara aolak te munan ningo mu tam nunguning ningo iwita ninguru kapa se, aninga olekem iwita ninimi wetang te bita se lagaral, mu munan umu te aninga Ait nup biya taukko.
JOH 15:9 “Ba aga kua nanuguso iwitatala, ani kua ningarem. Buta se aninga kua ningara umu ningi la bagaralko.
JOH 15:10 Ani aga Ba kuring karo tui se ko kua aisa mu ningi bagasam uwutatala, nina aninga agiring karo tual, mu nina aninga kua ningara mu ningi bagaralko.
JOH 15:11 Ani den imi ninga manem, mu awuk, aninga angamang mu nina aninga amilmil ningi ningo la tom suen la bagaralko aniso.
JOH 15:12 Aninga den karo tualko ningarsam mu iwita: ani kua ningarem iwitatala, nina ninimi ko kua tui se lagaralko.
JOH 15:13 Sikisaki alo nunga ningo ko memek tata ale kuera ko munan mu, nanimi kua tua ko munan biya nunguningkiri.
JOH 15:14 Nina aninga agiring karo tual mu nina aninga tiran yawara bagaralko.
JOH 15:15 Ani aitak nina ura kari yam iwita me ningarkasam, mu awuk, ura kari yam mu ko dom kari mel singir biya me ko ikiso, mena. Bare ani nina aga tiran yawara iwita ningarkasam, mu awuk, anapeya suen la ani aga Ait kuring te ari ikiem mu ani ninga manaru saperem.
JOH 15:16 Nina ani nenenga ma balman ale me aga atumu kereman, mena. Mu ani nina aninga ma balem ale ninga atumukirem, se namaral ale munan ningo mu, tam nunguning ningo pempem kapa se lagoso iwita, nunguning kapa se lagaralko. Ale mel i ko kueral mu aninga aip te Ba maonal se ningarukko.
JOH 15:17 Aninga den karo tui se lagaralko ningarsam mu iwita: nina ninimi ko kua tui se lagaralko.
JOH 15:18 “Ali imi ko kariimet ningarki maguwusan ale nubiring ningarsan agi mu, iwita iki se lagaralko, nuna giriman ani nubiring aisiman bore te se nina uwuta ninga betesan.
JOH 15:19 E nina ali imi ko kariimet le mu, nuna ninga kua ningarsan ale uwuta me ninga betesan le. Bare mu nunguningta, nina ali imi ko kariimet mena, ani ali ewere ko kariimet ningi ninga atumukirem ale aninga ma ninga balem. Bore te se nuna nego ko nongomang magoso se ningarki maguwusan.
JOH 15:20 Buta se den ani ninga manem mu ko iki se lagaralko: Ani maem, ‘Ura kari bo, ko kari dom me ilu kiaso, mena.’ Den umu ko duap mu iwita, nuna ani memek te aga bita maguwuman agi mu, nina koma suanta tala memek te ninga bita maguwumonko. Nuna aninga den karo tuman agi mu, koma suanta tala nuna nenenga den karogo la iki karo tumonko.
JOH 15:21 Nina aninga, bore te se nuna ninga bita maguwumonko, mu awuk, nuna Kakirip aga beteram se tairem mu me ko ikisan.
JOH 15:22 E ani me tairem ale den me nunga manem le mu, nuna me ikia ta se nungumik ikup bo mena le. Bare aitak mu nuna nungumik lage bo mena, nuna nunga memek mu ko koma tamonko.
JOH 15:23 Awiriya ani me kua aisiso, mu nu aninga Ait agotala me kua tuso.
JOH 15:24 Ani kilek bibiya kariimet bo nunga ningi me bita arigam mu nunga ningi me beterem le mu, nuna nunga memek mu koma me tasan le. Bare nuna miracle bibiya mu ari sapaman ta, wore nuna ani ta se aga Ait karogo me kua nangarsan.
JOH 15:25 Se nunga munan imi te den bo batoga te aniso mu nunguning kaparam: ‘Nononga ani me kua aisa mu, kumik duap bo mena nunguningkiri.’
JOH 15:26 “Bare Saonga Kari, nu Bur Laili, den nunguning wetang awura ko kotam, nu Ba kote wore ani bitirik se nengete tairuk, mu nu aninga dugu duap wetang awu saparukkowo.
JOH 15:27 Se nina agotala aninga dugu duap karogo la balalko, mu awuk, ani aga ura duap beterem tom te se tai aitak mu nina ani agarak la bagakasan.
JOH 16:1 “Nina nengemang ningi nunguning saparal ale dagulal bore ko, ani girem ale mel suen la imi ko ninga manem se ikiman.
JOH 16:2 Nenenga synagogue ningi kagin ko namara mu ko nengema tareng ilumonko. Bare mu la mena. Tom bo taiwoso mu te awiriya ninga moruk se kueral se ikiok, nu Kaem ko ura nunguning beteso iwita ikiokko.
JOH 16:3 Nuna uwutata betemonko, mu awuk, nuna Ba ko me ikisan, ale ani agotala me aga ikisan.
JOH 16:4 Ani girem ninga sinar awusam, mu awuk, kam tom mu tai aratuk mu nina aninga den imi ko ningamin ares maukko. Ani sinar den bo iwita me ninga manarukasam, mu awuk, ani nengerak bagakasam bore te se ani me ninga manarukasam.
JOH 16:5 Bare aitak mu ani Kakirip aga beteram se tairem mu kote pelerik namarikko se ninga manorsam. Bare nina bo ta aninga isuam ale mam, ‘Ni aparete namasam a?’ ma me balam.
JOH 16:6 Ani ninga bitirikko bala mu balem se nina ko nengemang batagoso.
JOH 16:7 Bare ani den nunguning tala ninga manorsam, ani ninga bitirik ale namarikko mu nenenga ningo ko. E ani me ninga bitirik ale namarik, mu Saonga Kari sokel ningarukko mu nengete me tairukko. Bare ani namarik asele nu bitirik se nengete tai kaparukko.
JOH 16:8 Tom nu tai kaparuk mu, nu ali imi ko kariimet nunga paguwura ilagala suan imi wetang awurokko: nunga munan memek ko iki paguwura mu se, munan ningo dirkiriyam mu ko iki paguwura mu se, tutera diram iki paguwura mu wetang sapa saparukko.
JOH 16:9 Nuna ani ago ko nongomang ningi me nunguning aram umutang nononga memek gira;
JOH 16:10 se ani pelerik Ba kote namarik se nina ani me agarkalko umutang munan ningo dirkiriyam, bare nuna iki paguwuman;
JOH 16:11 se aking ali imi ko supuling mu memek bowa ningi beteram umutang Kaem ko tutera diram beteram.
JOH 16:12 “Ani den suen biya ninga manikko tala, bare nina aitak iki saparalko me terong.
JOH 16:13 Bare Bur Laili, den nunguning wetang awura ko kotam, mu tairuk mu, nu ninga kiti gurugok se den nunguning suen la ko duap mu ko sinararalko. Nu kota ko ikia te den me ninga manukko, mena, mu nu den due taso mu la diram ninga manuk, ale mel udagi te aratukko mu ko ninga manukko.
JOH 16:14 Nu aningate mel tauk ale nenengate wetang awurok se nina ari ikialko, ale munan umu te ani nup biya aisuokko.
JOH 16:15 Ba ko mel suen biya la mu aninga. Duap bore te se ani balem, Bur Laili aningate mel tauk ale nenengate wetang awurok se nina ari ikialko maem.”
JOH 16:16 Ale mam, “Tom me maiyuk se nina ani me agarkalko, bare tom me maiyuk tala aking agarkalko.”
JOH 16:17 Se ko olekem sang nunumi isarukasan ale makasan, “Nu tom me maiyuk se ana nu me ariginakko maso. Bare aking tom me maiyuk tala se aking ariginakko, ‘mu awuk, ani Ba kote namasam,’ maso, mu ko duap awuk se uwuta balso?” makasan.
JOH 16:18 Ale noko bala “tom me maiyukko” wore ko nunumi manarukasan ale makasan, “Ana noko den balso mu ko duap ikinakko me terong,” makasan.
JOH 16:19 Jesus nuna mel umu ko nu isarmonko mu ko ikiam, ale nunga maonam, “Nina aninga bala, ‘Tom me maiyuk se nina me agarkalko, bare tom me maiyuk tala se aking agarkalko’ bala, wore ko duap ikialko ninimi ago garsan e?” mam.
JOH 16:20 “Ani nunguningta ninga manorsam, nina nengemang bataguk se mal niaralko, bare ali imi ko kariimet mu amilmil biya betemonko. Bare ninga nengemang bataga ma niara mu geraguk amilmil ko aratukko.
JOH 16:21 Imet bo kuriang iluwokko mu yaman ninguru moso, mu awuk, noko tom iram. Bare tom nu ko kuriang taso mu, nu kuriang bilangaram mu ko amilmil te yaman umu kuamili sapa namoso.
JOH 16:22 Uwutatala, aitak mu nenenga nengemang bataga se ma niara kam, bare udagi aking ani ningarkik mu te nina amilmil biya beteralko. Se kariimet bo nenenga amilmil umu menawurokko me terong.
JOH 16:23 Ale tom umu te mu nina mel bo ko ani me aga isualko, mena. Ani nunguningta ninga manorsam, nina anapeya ko aninga aip te aga Ait isual, mu ningarukko.
JOH 16:24 Tom ani nengerak bagerem tai aitakta mu nina mel bo ko aninga aip te aga Ait me isaru arigiman. Isal mu asele tal ale nengemang motam kua kaparuk se amilmilaralko.
JOH 16:25 “Ani den ira te ninga manaru lagerem, bare tom bo tai lagoso mu te mu ani bala uwuta mu te me nengerak munakarikko, mena, mu ani aga Ait ko wetang te la balik se ikialkowo.
JOH 16:26 Tom mu te mu nina aninga aip te Ba isualko. Ani nina nengema taik ale Ba isuekko me balsam.
JOH 16:27 Mena. Ba kota mu ninga kueso, mu awuk, nina ani kua aisiman ale ani Kaem kote tairem mu ko nengemang ningi nunguning aram.
JOH 16:28 Ani Ba kote wore tairem ale ali imi te bilangerem; ale aitak mu ani ali imi bitirik ale pelerik Ba kote namarikko.”
JOH 16:29 Se Jesus ko olekem alo maman, “Aitak ni den me eresam, wetang te la balsam,” maman.
JOH 16:30 “Aitak asele ana ko ari ikiman, ni ikia suen la ko duap, wore te se ni kariimet bo isa kisok se ko me kimi bita lagasam. Bore te se ana ni ko ko nangamang ningi nunguning aram, ni Kaem kote wore tairem,” maman.
JOH 16:31 Se Jesus mam, “Aitakta asele nina nengemang ningi nunguning aram!
JOH 16:32 Bare tom bo tai lagoso, se aitak mungkala tai aratam, mu te ninga parusuwumon se nagu parasaral ninga wonong wonong namaralko. Ale aninga beteral se ani agata suanta diram bagarikko. Bare ani agata me bagarikko, mena, aninga Ait agarak bagoso.
JOH 16:33 Ani den imi ninga manem, mu awuk, nina aninga ningi mu nina marolila karogo bagaralkowo. Ali imi te mu nina ikup ninguru arigalko. Bare me soror mal ale nguangaralko, sokel ago la bagaralko! Mu awuk, ani ali imi ko sokel mu ira mituwu menawu saperem.”
JOH 17:1 Jesus den mu balu kutuwuram mu motam patawuram ale duruk wonong te loaga se guranek beteram: “O Ba, tom tai aratam. Nika Namar nup biya tui se ka Namar ni nip biya kisokko.
JOH 17:2 Mu awuk, ni maingkala nu kariimet suen la nunga pulawura beterem, nu kariimet ni nunga balu tuem mu marak ningo tom pempem la te bagamonko mu nungarukko.
JOH 17:3 Marak ningo tom pempem la te bagamonko mu tamonko mu iwita: Ni keta suanta ni Kaem nunguning bagasam mu ka ikimonko, ale Jesus Kristus mu ni beterem se tairam mu karogotala ko ikimonko.
JOH 17:4 Ni ura ani bitirikko balem mu ani bita saperem, ale umu te ani nup biya ali imi te ni kisem.
JOH 17:5 Se Ba, mel suen la me aratukaso ko kam te, ani ni kerak nup biya nikim ago mu ningi bagakasam, mu aitak nup biya mu aking aisuko.
JOH 17:6 “Ani ni awiriya ali imi te aninga ma nunga balem mu nunga ningi nika balu wetang awurem. Nuna nika kariimet; se ni nunga balu aisem se nuna nika kiring karo tuman.
JOH 17:7 Ale aitak nuna ikisan, mel suen la ni ani aisem mu nika te taiso.
JOH 17:8 Se den ni ani aisem mu ani nunga manem se nuna iki karo tuman. Nuna nongomang ningi nunguning te ikiman ani nika te wore tairem, ale ni aninga beterem se tairem mu ko nongomang ningi nunguning aram.
JOH 17:9 Ani borta nunga guranek betesam. Ani ali imi ko kariimet nunga guranek me betesam, bare awiriya ni aninga ma nunga balem borta nunga guranek betesam, mu awuk, nuna nika kariimet.
JOH 17:10 Aninga mel suen la mu nika la, se nika mel suen la mu aninga tala. Se nuna te ani nup biya taem.
JOH 17:11 Ani ali imi te tawun biya me bagarikkowo, ani nikate tairikkowo. Bare nuna ali imi te am bagasan. O Ba, ni Laili, nika nip biya ani aisem mu ko sokel te nunga bitaruko. Se nuna ni analak suanta bagasan iwitatala bagamonko.
JOH 17:12 Tom ani nongorak baga se mu, ani nup ni ani aisem umu bowa ningi ani nunga bituem se ningo la bagaman. Se bo ta me maga namaram, mena, nu suanta maga namaruk se ka den te nunguning kaparukko umutang maga namaram.
JOH 17:13 “Bare aitak ani nikate taisam; bare ani ali imi te nongorak baga se la den imi balsam, mu te nuna aninga amilmil mu karogo terong ma sapamonko.
JOH 17:14 Nika den ani aisem mu ani nungarem, bore te se, ali imi ko kariimet nunga mia tiruwu gilingisan, mu awuk, nuna ani iwitatala nononga bagara aolak mu ali imi ko kariimet iwita me bagasan.
JOH 17:15 Aninga wosenga mu, ni ali imi te nunga bataguru giko iwita mena, bare nunga bitaru se kari memek mu me nunga kau taukko.
JOH 17:16 Ani ali imi ko mena, uwutatala nuna ali imi ko kariimet mena tala.
JOH 17:17 Nika den nunguning mu ningi nunga ilukuawur se nika kariimet nunguning ko bagamonko. Nika den mu den nunguning.
JOH 17:18 Ni aninga beterem se ali imi ko kariimet ningi tairem uwutatala, ani ali imi ko kariimet ningi nunga beterem se namasan.
JOH 17:19 Nononga ningo ko ani aimi lilim la ni kiting te betesam, se munan imi te nuna betela nunumi lilim la ni kiting te la bita sapamonko.
JOH 17:20 “Aninga guranek mu nuna la nunga mena. Aninga guranek mu awiriya nuna nuguring te den ikiso ale ani ago ko nongomang ningi nunguning aso mu nunga karogo namoso.
JOH 17:21 Ba, ni aninga ningi bagasam se ani nika ningi bagasam, uwutatala nuna suen la arerem la bagamonko. Se nuna agotala anananga ningi bagamon se munan umu te mu ali imi ko kariimet ni aninga beterem se tairem mu ko nongomang ningi nunguning arukko.
JOH 17:22 Ani nika nip nikim ago aisem mu ani nungarem, se nuna te nongomang suanta ni analak bagasan iwitatala bagamonko:
JOH 17:23 Ni aninga ningi bagasam uwutatala, ani nunga ningi bagarikko. Aninga angamang mu nuna bagara am suanta bagamon se nononga munan umu te ali imi ko kariimet te ikimon, ni aninga beterem se tairem. Ale ni ani kua aisem uwutatala, ni nuna kua nungarem mu ko ikimonko.
JOH 17:24 “Ba, aninga angamang kariimet ni nunga balu aisem mu kuwim ani te bagarikko mu te agarak baga se aninga nikim nup biya mu arigimonko. Ale nikim nup biya, ali imi se mel suen la me aratam la ni ani kua aisem ale nikim nup biya aisem, mu arigimonko.
JOH 17:25 “O Ba, ni ningo se diram nunguningkiri. Nunguningta ali imi ko kariimet ni me ka ikisan. Bare ani nika ikisam, se aninga kariimet imi ni aga beterem se tairem mu ka ikisan.
JOH 17:26 Ani nika wetang saperem se nuna nika iki gilingiman. Se pempem am uwutatala wetang ka sapawirik se nika kua ani aisa mu uwutatala, nuna nunumi kua tumon se ani nunga ningi bagarikko.”
JOH 18:1 Jesus guranek bita kutuwuram mu ko olekem nongorak barasaman sor wolong gotek Kidron kiaman koma sang te namaman. Ale koma umu te mu tam olive ningam bo anikaso mu ningi kapaman.
JOH 18:2 Se Judas, kari Jesus kager nuguting te bitirukko, mu kuwim mu nu ko ikia. Mu awuk, kuwim umu Jesus ko olekem arungak pempem te biguwukasan.
JOH 18:3 Se Judas kager kari nunga giam, ale priest se Pharisee alo nunga kari dom dom sang ago nunga giam ale ningam umu te namaman. Nuna galep, tama se kager ko mel ago lilim namaman.
JOH 18:4 Se Jesus mel suen biya nu kumik te aratukko mu nu ko iki saparam, ale aratam nongote namaram ale nunga isuam, “Nina awiri kupusan a?” mam.
JOH 18:5 Se nuna balman, “Ana Nazareth kari Jesus kupusan,” maman. Se Jesus mam, “Mu anigita iweya,” mam. Se Judas, nu kager kari nuguting te bitirukko, mu nongorak sanamiwakaso.
JOH 18:6 Se tom Jesus, “Anigita iweya,” mam, mu nuna biririkaman ale nubiring ko peleman ale dagulaman.
JOH 18:7 Se Jesus udagi tala nunga isuam, “Nina awiri ko loagasan a?” mam. Se nuna balman, “Ana Nazareth kari Jesus ko loagasan,” maman.
JOH 18:8 Se nu mam, “Ani maingkala ninga manem, mu anigita iweya,” mam. “Nina aninga ko taiman agi mu, kariari imi am nunga beteral se namamonko,” mam.
JOH 18:9 Munan umu aratam mu den nu giram balam wore ko nunguning kaparam: “Ani kari ni ani aisem mu bo me ta ilu saperem.”
JOH 18:10 Se Simon-Peter baenat bo ago bagaram mu woyam ale saparam ale priest supuling ko ura kari ko dogowa sengam mu bataguru saparam. Ura dungan kari mu ko nup Malchus i.
JOH 18:11 Bare Jesus Peter maonam, “Ka baenat ko singir ningi tugumko!” mam. “Awuk, Ba ani ikup yu bagun ago iwita naikko aisam mu me giekko e?” mam.
JOH 18:12 Se kager kari, se nunga supuling, se Juda kari bibiya Jesus iluman. Mayang te talipaman,
JOH 18:13 ale ilak giriman Annas kote namaman. Annas mu Caiaphas ko tonger, se Caiaphas mu yia mu te priest supuling bagakaso.
JOH 18:14 Caiaphas mu kari borta Juda ikia nungaram ale mam, “Kari suanta kariimet te yawarakala bagamonko kueruk mu terong,” mam.
JOH 18:15 Simon-Peter olekem bo ilak Jesus kowom karoman namaman. Se olekem bo umu priest supuling nu ko ikia, ewere te se nu Jesus ilak priest supuling ko kawam ko por ningi kasu naguram.
JOH 18:16 Bare Peter mu watingi songkuring biya mu ago sanamiwakaso. Bare olekem bo priest supuling ko ikia mu peleram tairam ale itiwik ura te bagaram mu maonam ale Peter ilak utu naguram.
JOH 18:17 Se itiwik songkuring ago bagaram mu Peter isuam, “Ni noko olekem bo agila?” Se Peter numi duap saguwuram ale, “Ani mena,” mam.
JOH 18:18 Sor birigira biya se ura kari se temple bitua kari tama uwi gilingiman, ale laturman ale kowar gi se sanamiwakasan. Se Peter betela nongorak sanamaram ale tama kowar gi se bagakaso.
JOH 18:19 Se priest supuling mu Jesus ko olekem alo se noko kausa ura mu ko isaruwakaso.
JOH 18:20 Se Jesus den koma mam, “Ani murum te wetang te den balukasam. Ani tom suen biya synagogue ningi se temple ningi, kuwim Juda kariimet te biguwusan mu te den nunga manarukasam. Ani den bo yumura te me balukasam, mena.
JOH 18:21 Se ni anape ko aninga isaru lagasam? Awiriya ani agiring iki lagaman mu nunga isaruko. Kaluwura mena, nuna den ani balem mu ko ikiwasan.”
JOH 18:22 Tom Jesus den koma uwuta balam mu, temple ko dirdir bo sanamiwaram mu koma motam te moram. “Den koma priest supuling suwuta maona mu terong e?” sokel ago uwuta balam.
JOH 18:23 Se Jesus maonam, “Ani den i bo balu maguwurem agi mu, ni am wetang te baluko. Bare ani den nunguning la balem agi mu, ni anape ko aninga morem?”
JOH 18:24 Se Annas balam se talipara la ilak priest supuling Caiaphas kote ilak namaman.
JOH 18:25 Simon-Peter sanamaram tama kowar giwaram se aking isarman, “Ni kari ewere ko olekem bo agila pa!” Se nu numi duap saguwuram ale mam, “Ani noko bo mena,” mam.
JOH 18:26 Se priest supuling ko ura kari, ko gue suan bo mu Peter baenat te dogowa batogam, mu Peter den te atumukaso, ale mam, “Ani tam olive ko ningam ningi ni nu ilak bagerem se karkem mu ni mena agila?” mam.
JOH 18:27 Se akingtala Peter numi duap saguwuram, se tom umutang te tarak niakaso.
JOH 18:28 Asele Juda alo Jesus diruwuman ilak Caiaphas ko kawam beteman ale Rome governor Pilate ko kawam te ilak namaman. Nuna turomola la ilak namaman ale, ilak kawam biya mu ningi kasu nagumonko wore, nononga munan te nunumi karur tugumon ale Passover inang me namon bore ko se, am watingi bagakasan.
JOH 18:29 Se Pilate nongote aratam ale nunga isuam, “Nina anape duap ko kari ewere den te beteman a?” mam.
JOH 18:30 Se nuna noko den koma balman, “Nu kari memek mena le mu, ana ni kiting te me beteman le,” maman.
JOH 18:31 Se Pilate mam, “Tal ale nengeta ninga munan te beteralko,” mam. Bare Juda supuling alo mu maman, “Bare munan bo ana nangata kari bo tanak ale kuerukko balnakko me aniso,” maman.
JOH 18:32 Munan imi uwuta aratukaso mu, Jesus kota ko kuera uwuta kuerukko giram balam wore ko nunguning kapakaso.
JOH 18:33 Se Pilate aking peleram ko kawam biya mu ningi kasu naguram ale Jesus auram se kote tairam se isuam, “Ni Juda nunga king e?” mam.
JOH 18:34 Se Jesus nu isuam, “Ni keta ka ikia te isa suwuta isesam agi kariimet saki ani ago ko nika manorman e?” mam.
JOH 18:35 Se Pilate mam, “Agi ani pa Juda kari bo e? Imi keta ko kariimet se priest bibiya nika diruwuman kerak aningate taiman. Se ni anape memek beterem?” mam.
JOH 18:36 Se Jesus mam, “Aninga kingdom mu ali imi ko kingdom bo mena. E uwuta le mu, Juda alo aninga ilumonko namaman mu, aninga ura kari nongorak kager biya beteman le. Bare mena, aninga kingdom mu sor bo ko kingdom,” mam.
JOH 18:37 Se Pilate mam, “Buta mu ni king bo tala pa!” mam. Se Jesus mam, “Ni ani king bo ko aga balsam mu ni diram balsam. Duap nunguningkiri mu, borta te se ani ali imi te tai kaperem ale bilangerem, den nunguning borta kariimet nunga manikko tairem. Se kariimet den nunguning mu ko kuesan mu ani agiring iki karo tusan.”
JOH 18:38 Se Pilate nu isuam, “Se den nunguning mu anape?” ma se aking peleram Juda alo mu nongote aratam ale mam, “Ani memek bo kari imi kumik te me arigem.
JOH 18:39 Bare Passover ko tom te nenenga munan mu, nina kari talipara ningi mu ko balsan mu ani kutuwu ningarsam. Buta se nina awuk balsan, ‘Juda ninga king’ ewere kutuwu ningarikko e?” mam.
JOH 18:40 Se nuna aikasan ale balukasan, “Sumu mena,” makasan. “Bare ana Barabbas kutuwu nangaruko!” makasan. Barabbas mu kager daong kari bo.
JOH 19:1 Buta se Pilate balam se Jesus taman ale wip te moman.
JOH 19:2 Ale kager kari mayang kore karogo mu taman ale kitigat iwita nungurman ale supuling tuguman. Ale guang bo purple mu kataru tuman, ale kote taikasan,
JOH 19:3 ale gira awom la koma ningi namakasan ale balukasan, “O Juda nunga king, nup biya!” makasan, ale kol koma motam te moakasan.
JOH 19:4 Se Pilate akingtala watingi aratam ale Juda kariimet alo nunga maonam, “Ikialko, ani ilak nenengate aratem mu ninga manikko, ani noko memek bo me arigem.”
JOH 19:5 Se tom Jesus tai watingi aratam, guang purple mu kumik te se mayang kore ago kitigat ko nungurman mu supuling te, mu Pilate mam, “Ario, kari nung mu iwo,” mam.
JOH 19:6 Se tom priest bibiya se temple bitua ko kari mu nu arigiman mu nuna aikasan ale balukasan, “Tam kangono te tagiralko! Tam kangono te tagiralko,” makasan. Bare Pilate nunga maonam, “Nina nengeta tal ale tam kangono te tagiralko. Bare ani memek bo nu te morik se kuerukko mu me arigem,” mam.
JOH 19:7 Bare Juda alo am sail tagikasan ale balukasan, “Anananga munan bo baluwoso mu te mu, kari imi am kuerukko, mu awuk, nu Kaem balu maguwuram ale nu numi balam nu Kaem ko Namar mam. Buta se am kuerukko.”
JOH 19:8 Se tom Pilate den mu ikiam mu nu eng am ninguru nguangakaso,
JOH 19:9 ale peleram kawam ningi kasu naguram ale Jesus isuam, “Ni apalak ko ya?” mam. Bare Jesus noko isa koma me balam.
JOH 19:10 Se Pilate nu maonam, “Ni awuk se ani agarak me munakasam? Ni me ko ikisam e, ani la balik se ni memek me arik agi, am ani tala balik se ni tam kangono te ka tagimonko mu ni me ko ikisam e?” mam.
JOH 19:11 Se Jesus mam, “Kualala mu te sokel me kisam le mu, ni sokel bo ani te aga ilupko mu mena le wore. Bore te se kari ni kiting te aga beteram, mu ko memek mu nika memek mu kiaram,” mam.
JOH 19:12 Se Pilate den mu ikiam mu nu lage Jesus te bataguru tauk se memek me arigokko mu ko loagakaso. Bare Juda alo am ai baluwakasan, “Ni kari sumu bitar se yam namaruk, mu ni Caesar ko bo mena. Kari kota numi balso king ko balso, mu nu Caesar kiarukko kaeso,” makasan.
JOH 19:13 Se Pilate den mu ikiam mu nu Jesus ilak watingi aratam, ale kuwim te daiga ale den ariga ko mu te daigam. Kuwim mu manga peng peng te muruman, ko nup Hebrew den te mu Gabbatha.
JOH 19:14 Tom mu Passover ko week nongoma ko wore ko kirimi karame ko tom. Worem tai dirmam. Se Pilate Juda alo nunga maonam, “Ninga king iwo,” mam.
JOH 19:15 Bare nuna aikasan ale balukasan, “Tal ilak tagi talko! Tal ilak tagi talko! Tam kangono te tagiralko!” makasan. Se Pilate nunga isuam, “Awuk ninga king tam kangono te tagirekko e?” mam. Se priest bibiya koma balukasan ale makasan, “Ana nangimik king bo mena, bare Caesar kota suanta,” makasan.
JOH 19:16 Asele Pilate Jesus tam kangono te tagimonko nuguting te beteram. Buta se kager kari Jesus taman ilak namakasan.
JOH 19:17 Ko tam kangono tuman se giam, se ilak sor ko nup Supuling Sokel masan mu te ilak arataman namakasan, sor mu Hebrew den te Golgotha masan.
JOH 19:18 Ale umu te tam kangono te tagi gilingiman, ale kari ilagala ago nu ilak nunga tam kangono te nunga tagiman, noko beta koma sing sang se Jesus mu kusumuri ko beteman.
JOH 19:19 Pilate balam se den bo batagorman ale Jesus supuling ko tam kangono te tagiman. Den mu iwita balam: “JESUS NAZARETH KARI, JUDA NUNGA KING.”
JOH 19:20 Se Juda kariimet suen biya nama tai se den mu kaukasan, mu awuk, kuwim nuna Jesus te tagiman mu wonong biya mu duap te. Se batoga umu Aramaic den te, Latin den te se Greek den te batagorman.
JOH 19:21 Se Juda nunga priest bibiya Pilate manorman, “Ni nu Juda nunga king iwita me bataguruko!” maman, “bare ni ‘Kari imi numi balso nu Juda nunga king maso,’ iwita bataguruko,” maman.
JOH 19:22 Bare Pilate mam, “Batoga aguwaya ani batagem mu ani ta batagem,” mam.
JOH 19:23 Se kager kari Jesus tam kangono te tagiman mu ko guang giman ale pagaru 4 ko awuman ale nunumi tuman. Bare ko guang bo ningi ko nagura mu la anikaso. Guang umu am suanta lilim kualala biriman karogo kapa kopa te beteman.
JOH 19:24 Guang naung umu taman ko nunumi manorman ale maman, “Ana me barurumunakko, bare ana ko kolanak ale kari awiriya taukko mu ariginakko,” maman. Munan imi batoga bo te aniram wore ko nunguning wetangaram: “Nuna aninga guang sang pagaru nunumi tuman, ale bo lilim biya mu awiriya taukko wore ko, ko kola gilingiman.” Den uwutata aniram se kager kari awote uwutata te beteman.
JOH 19:25 Jesus ko tam kangono duap te mu ko nuam, se Maria bo Clopas ko nuwus mu se, Maria bo tala Magdala mu sanamiwakasan.
JOH 19:26 Se tom Jesus ko nuam arigam, ale olekem nu ko kuakaso mu ilak pingi sanamiwaram se nungarkam, mu ko nuam maonam, “Imet aora, imi mu nika namar,” mam,
JOH 19:27 ale olekem mu maonam, “Umu nika niam,” mam. Se tom umutang te olekem mu Maria tam ilak ko kawam te namaram ale eng am bitarukaso.
JOH 19:28 Se udagi, Jesus noko ura tai nukum aram se ko ikiam, ale Kaem ko batoga te nunguning aratu saparukko mu nu balam, “Ani yu ko kuerem,” mam.
JOH 19:29 Se yu kuting bo waen aora ago aniram mu, mel bo taman ale waen mu ningi mituwuman, ale tam hyssop ko kopa te atumuman ale Jesus ko kore sumulak te beteman.
JOH 19:30 Se misikiram ale Jesus mam, “Menawu kutuwurem, mu butata,” ale supuling kaparam se kueram.
JOH 19:31 Day umu Passover ko kirimi karame ko tom, se ko anirok ukirok mu Sabbath ko tom biya nunguningkiri. Se Juda alo nononga nongomang mu, kari tam kangono te mu Sabbath tom te nunga nungumik guang tam kangono te me anirukko. Bore te se namaman Pilate isarman, nusuwik kulukumumon se kapamonko.
JOH 19:32 Se kager kari namaman kari ilagala Jesus beta sing sang nunga tagiman mu bo suwik kulukumuman, ale nama koma sang te mu suwik kulukumuman.
JOH 19:33 Bare tai Jesus kote, mu nu maingkala kueram wore te se suwik me kulukumuman.
JOH 19:34 Bare kager kari bo Jesus beta te gaongam se kumik gue yu ago palengam kapakaso.
JOH 19:35 Kari mel mu motam te arigam mu nu ko duap balu pagarso se mel balso mu nunguningta, se ko ninga manarso mu, nina agotala ikial ale ko nengemang ningi nunguning arukko balso.
JOH 19:36 Mel uwutata aratam mu Kaem ko batoga te aniram mu nunguning kaparam. Batoga mu iwita balam, “Kariimet bo kumik sokel bo ta me kulukokko.”
JOH 19:37 Se batoga bo tala mu iwita balam, “Nuna kakirip gatu te gangorman mu arigimonkowo.”
JOH 19:38 Se udagi te mu Joseph, Arimathea kari mu, Jesus ko kumik guang taukko Pilate isuam. Joseph mu Jesus ko olekem bo tala, bare nu Juda supuling alo nunga nguangakaso ale yumura la bagakaso. Pilate aing mam se Joseph namaram Jesus ko kumik guang tam.
JOH 19:39 Nu Nicodemus ilak wete nunumi sangorman. Nicodemus mu kari kam bo tirom tairam ale Jesus ilak munakaram wore. Nu mel siring yawara tam myrrh se aloes ko kiri te nungurman se ko ikup mu 30 kilogram iwita mu karogo giam ale namaram.
JOH 19:40 Nuna Jesus ko kumik guang taman, ale wete guang maiya maiya mu te mel siring yawara mu karogo biguwu biguwu Jesus ko kumik guang kaloman. Nuna Juda nunga munan kari te mutim tugusan wore te beteman.
JOH 19:41 Kuwim Jesus tam kangono te tagiman mu duap te mu ningam bo, se ningam mu ningi mu kari te mutim tuguma ko mutim bo manga ningi nunguru beteman se anikaso. Bare kariimet bo ta ningi katir me mutim tugu arigiman, mena, am lilim biya aniram.
JOH 19:42 Se nuna Jesus ningi beteman. Mu awuk, day umu Juda nunga Sabbath ko kirimi karame ko tom, se betela mutim umutang pingi nuam anira se ningi beteman.
JOH 20:1 Week ko day 1, ubou tumong biyala, sor am tiromorom mununguning karogo la, Maria Magdala ali motam te namaram. Nu manga mutim kuring te baguman mu sarumu due ko beteman se aniram mu arigam.
JOH 20:2 Ale soragala la peleram namaram ale Simon-Peter se olekem Jesus ninguru ko kuakaso mu nongote namaram ale iwita nunga maonam, “Nuna Kari Biya mutim ningi mu taman ilak namaman ale apalagaya beteman mu ana me ko ikisan!” mam.
JOH 20:3 Se Peter olekem umu ilak barasaman ale ali motam te namakasan.
JOH 20:4 Nuna ilagala soragala la namakasan bare olekem mu Peter kiaram ale nu giram nama ali motam te aratam.
JOH 20:5 Ale tararam manga mutim mu ningi loagaram, ale guang te kaloman mu la ningi aniram se arigam, bare ningi me kasu naguram.
JOH 20:6 Se Simon-Peter udagi tairam mu dirmam manga mutim ningi nama naguram ale guang biling umu arigam.
JOH 20:7 Ale guang biling Jesus supuling te kaloman mu agotala aniram se arigam. Guang biling mu guang te ira kaluwuman mu karogo bolala me aniram, mu moa nunguru kigilik beteman se aniram.
JOH 20:8 Asele olekem giram ali motam te nama aratam mu ago kasu naguram ale mel mu ago arigam ale gomang ningi nunguning aram.
JOH 20:9 Nuna batoga baluwakaso, Jesus kueruk ale aking barasukko den, mu ninguru me ko sinar wirakasan tala.
JOH 20:10 Asele olekem ilagala peleman uningi namaman.
JOH 20:11 Bare Maria mu am ali motam te sanamaram ale mowakaso. Nu mowa se manga mutim ningi loagarukko tararam,
JOH 20:12 ale engel ilagala guang siraram la naguman ale Jesus te aniwaram mu te dagiwaman mu nungarkam, bo supuling ko se bo suwik ko dagiwaman.
JOH 20:13 Nuna nu isarman, “Imet, ni anape ko mo lagasam a?” maman. Se nu nunga maonam, “Nuna aninga Kari Biya taman ale apareyate nama beteman se ani me ko ikisam!” mam.
JOH 20:14 Nu uwuta balu se punga geragam mu Jesus sanamiwaram se arigam, bare nu Jesus iwita me ko sinarakaso.
JOH 20:15 Se kakirip mu mam, “Nang, ni anape ko mo lagasam a? Ale awiri ko loaga lagasam a?” mam. Se imet umu ikikaso mu ningam owore ko kotam i makaso, ale mam, “Kari dom, ni taem ilak nama kuwim i te beterem agi mu balu se ani namarik taikko,” mam.
JOH 20:16 Se Jesus nu maonam, “Maria,” mam. Se Maria giris palagam arigam ale Aramaic den te niaram ale “Rabboni,” mam. Den umu ko nunguning mu Kausa kari.
JOH 20:17 Se Jesus maonam, “Me aga ilupko, ani Ba kote me namasam, aitak. Bare namar ale aga olekem iwita nunga manaruko, ‘Ani aninga Ait se nenenga Nenet kote pelesam, aninga Kaem se nenenga Kaem kote namasam,’ ma balu se ikimonko.”
JOH 20:18 Se Maria Magdala peleram namaram ale olekem nunga maonam, “Ani Kari Biya arigem!” mam. Ale den nu maonam mu nunga maonam.
JOH 20:19 Week ko day 1 mu ko bainga ningi, olekem alo Juda supuling bibiya nunga nguangakasan, ale arerem la kawam kuring kalo kutiman ale bagaman se Jesus tairam ale nongorak sanamaram ale, “Lila yawara nengerak bagarukko!” mam.
JOH 20:20 Nu uwuta balu se mu ko kuting se beta nunga kausam. Se olekem alo Kari Biya arigiman ale amilmil ko amilmil nunga iram.
JOH 20:21 Se Jesus aking nunga maonam, “Lila yawara nengerak bagarukko! Ba aninga beteram se tairem uwutatala, ani ninga beterem se namasan,” mam.
JOH 20:22 Nu uwuta balu se kuring te marir itugumam se nongote namaram se nunga maonam, “Bur Laili karogo terong malko.
JOH 20:23 Nina awiriya bo ko memek siwu tual, mu ta siwu tusan; bare awiriya bo ko memek me siwu tual, mu ta me siwu tusan se uwutata anirukko,” mam.
JOH 20:24 Thomas, arusan Didymus masan, mu olekem 12 wore nunga bo, bare tom Jesus nongote aratam mu nu me bagaram.
JOH 20:25 Se olekem saki nu manarukasan, “Ana Kari Biya arigiman,” makasan. Bare nu nunga manarukaso, “Ani amotam te nil ko kuruwurim kuting te mu arigek ale agiting peperek nil ko kuwim te bitirik ale agiting beta te gatu kuruwurim kau taik bare asele angamang ningi nunguning arukko,” makaso.
JOH 20:26 Se udagi week bo namaram se ko olekem alo akingtala kawam ningi ilu biguwuman ale bagaman, aitak mu Thomas nongorak bagaram. Se songkuring suen la mu bagura kutira biya, bare Jesus tai nunga ningi sanamaram ale mam, “Lila yawara nengerak bagarukko,” mam.
JOH 20:27 Asele Thomas maonam, “Ka kiting ewere te bitarko; agiting arigisam. Kiting garuku ale abeta kau toko. Gemang namara taira sowore bitar ale gemang ningi nunguning arukko!” mam.
JOH 20:28 Se Thomas nu maonam, “Ni aninga Kari Biya, se aninga Kaem!” mam.
JOH 20:29 Se Jesus nu maonam, “Aitak ni ani agarkem, bore te se gemang ningi nunguning aram; bare awiriya nomotam te me arigiman bare nongomang ningi nunguning aram mu amilmil ningo tamonko,” mam.
JOH 20:30 Jesus miracle se kausa bibiya suen biya ko olekem nomokete bitakaso, bare batoga imi ningi me aniso.
JOH 20:31 Bare anapeya ani batagem imi mu te nengemang ningi nunguning aruk, Jesus mu nu Kristus, Kaem ko Namar, se nengemang ningi nunguning umutang te noko nup te marak ningo talko.
JOH 21:1 Udagi tala Jesus ko olekem yu Galilee duap te bagaman se nongote aratam.  Mel aratam mu ko dugu duap mu iwita:
JOH 21:2 Simon-Peter, se Thomas, arusan Didymus masan mu se, Nathanael, Galilee wonong gotek Cana ko kari mu, se Zebedee ko namarari, se olekem ilagala agotala, biguwu bagaman.
JOH 21:3 Se Simon-Peter nunga maonam, “Ani wal taikko namasam,” mam. Se nuna nu manorman, “Ana ago ni kerak namanakko,” maman. Ale namaman dal te aragaman. Bare tirom umutang mu wal bo me taman.
JOH 21:4 Se tirom biyala Jesus langi nama sanamaram, bare olekem alo mu nu Jesus iwita me ko ikikasan.
JOH 21:5 Se nu nunga auram ale mam, “Aga saki alo, wal i bo taman e?” mam. Se nuna balman, “Mena biya pa!” maman.
JOH 21:6 Se nu nunga maonam, “Buta ninga pote dal koma sengam ko mu te saparal mu asele bo talko,” mam. Se nuna nu balam uwuta beteman, ale asele wal pote ago terong ma saparam, se wal pote ago patawumonko mu me terong nunguningkiri.
JOH 21:7 Se olekem bo Jesus ninguru kua tuiwara mu Peter maonam, “Imi Kari Biya i pa,” mam. Se tom Simon-Peter ko den “Imi Kari Biya i pa,” mu ikiam mu, tairate ko guang kutuwu beteram mu aking tam ale ko luan ago kaolam, ale tingam yu ningi kaparam.
JOH 21:8 Se olekem saki mu dal te wal pote ago lilim gurataman ale kowom karokasan. Nuna awar biya mena, saun norogen te 90 metre iwitata.
JOH 21:9 Tom tai saun te arataman, mu tama bo ko kaok kaniwaram mu awote mu wal bo se bread sang aniram se arigiman.
JOH 21:10 Se Jesus nunga maonam, “Wal aitak taman wore sikina karogo tairalko,” mam.
JOH 21:11 Se Simon-Peter dal te aragam ale pote wal ago gurataram ago saun te aratam. Pote mu wal bibiya ago, wal umu 153, bare pote umu wal bibiya uwuta ago wore me batuwutuk mam.
JOH 21:12 Se Jesus nunga maonam, “Tairal turomola ko na nalko,” mam. Se olekem bo ta nu isuok, “Ni awiri ya?” maukko ikia me tokaso. Mu awuk, nuna maingkala ikiman mu Kari Biya nuguta.
JOH 21:13 Se Jesus tairam bread tam ale nungaram, ale wal agotala nungaram.
JOH 21:14 Tom Jesus kueram ale barasam mu imi noko tom 3 ko olekem nongote aratam se arigiman.
JOH 21:15 Nuna na no sapaman, asele Jesus Simon-Peter isuam, “Simon, John ko namar, ni nunguningta saki imi nunga ningi ani ninguru aga kuesam e?” mam. Se nu mam, “Kari Biya, mu diram, ni ko ikisam, ani nika kuesam,” mam. Se Jesus nu maonam, “Ni aninga sipsip gotektek inang te nunga katarmurko,” mam.
JOH 21:16 Udagi tala Jesus nu isuam, “Simon, John ko namar, ni nunguningta aninga kuesam e?” mam. Se nu mam, “Kari Biya, mu diram, ni ikisam ani nika kuesam,” mam. Se Jesus nu maonam, “Aninga sipsip nunga bitaruko,” mam.
JOH 21:17 Udagi tala Jesus aking isuam, “Simon, John ko namar, ni aninga kuesam e?” mam. Se Simon-Peter gomang motam dagulam, mu awuk, Jesus tom ilagala suan ko isa mu tuam, “Ni aninga kuesam e?” Se nu mam, “Kari Biya, ni mel suen la ko iki sapasam; ni ikisam ani nika kuesam!” mam. Se Jesus nu maonam, “Aninga sipsip nunga ninguru bitaruko.
JOH 21:18 Ani nunguningta ka manorsam: tom ni kulak la mu ni nimi nungurukasam ale sor apareyate namarko mu ni am te namakasam. Bare tom ni garuker mu ni kiting patawur se kariimet bo guang tugu kisok ale kerak sor ni te namarko me kuawasam mu te kerak namarukko.”
JOH 21:19 Jesus iwita balam mu munan Peter te kueruk ale Kaem nup biya tuokko wore ko iki se nu maonam. Asele maonam, “Agowom karoko!” mam.
JOH 21:20 Peter giris palagam buring ko loagaram ale olekem Jesus ninguru ko kuakaso mu nogowom karowaram se arigam. Kari borta Passover inang na tom te susuru ko Jesus te yeraram ale isuam, “Kari Biya, kari awuk wore ni kager nuguting te ka bitirukko ya?” mam borta.
JOH 21:21 Se Peter arigam ale Jesus isuam, “Kari Biya, se kari sumu?” mam.
JOH 21:22 Se Jesus mam, “Se aninga angamang nu marak bagaruk la ani pelerik tairikko maik, mu ni awuk baluko? Ni la ani agowom karoko!”
JOH 21:23 Bala owore te nirung bo barasam olekem ningi geragam ale mam, olekem umu me kuerukko. Bare Jesus nu me kuerukko iwita me balam, mena. Nu mam, “Aninga angamang nu marak bagaruk la ani pelerik tairikko maik, mu ni awuk baluko?” ma balam.
JOH 21:24 Olekem borta tala aitak mel imi ko balu pagaru se den imi batogam. Se ana noko dugu duap balso mu am nunguningta iwita ko ikiwasan.
JOH 21:25 Se mel suen biya tala Jesus beteram. Se mel mu suen la ko dugu duap batagornak se kaparukko negenak mu, ani ikisam buk umu kaparuk ninguru sor magaruk, ale ali imi lilim la ta wore buk umu gi saparukko me terong nunguningkiri.
ACT 1:1 O Theophilus, aninga batoga giriwuk la mu te mu, ani Jesus ura duap beteram ale mel suen la bitakaso, ale kariimet nunga kausa ura bitakaso,
ACT 1:2 ale tai tom nu barasam duruk wonong te namaram, mu ko dugu duap ani bataguru saperem. Ale barasuk duruk wonong te namarukko se Bur Laili ko sokel te olekem alo nu nunga atumukiram mu den sangam nungaram.
ACT 1:3 Nu ikup yaman giam ale kueram, bare tom nu barasam mu ko kariari mu nongote, lage suen biya te nu marak bagoso mu ko nongomang ningi nunguning arukko numi wetang awukaso. Nu day tom 40 ko baga se numi nunga kasurukaso, ale Kaem ko kingdom ko karogo la nunga manarukaso.
ACT 1:4 Ale tom bo nu nongorak daigam ale na no se den sangam iwita nunga maonam, “Nina Jerusalem me beteralko. Nina aninga Ait ko munan ningarukko ko gomang, se ani ko ninga manarukasam umutang ko kimi beteralko.
ACT 1:5 Mu awuk, John yu te kariimet anuwa marak nungarukaso. Bare tom maiya mena nina Bur Laili ko sokel te baptais talko,” mam.
ACT 1:6 Se ilak biguwuman baga se mu isarman, “Kari Biya, ni aitakta tom ewere te Israel sor lilim, kuwim kuwim te bitar se pila kota sanamarukko e?” maman.
ACT 1:7 Se nu nunga maonam, “Day tom Ba kota ko nup biya ko pulawura bowa ningi balu awuram mu, nina ikialko mel bo mena.
ACT 1:8 Bare Bur Laili nengete tai kaparuk mu tom mu te nina sokel talko; ale nina aninga dugu duap balu balu Jerusalem ningi, Judea se Samaria ningi, se ali lilim la te geragalko,” mam.
ACT 1:9 Nu den mu balu kutuwuram, mu nuna nomotam te barasam tarigiram namakaso, se taiti nuwi bo tairam kaluwuram se nomotam ko yumuram.
ACT 1:10 Nuna yam taiti kuali loagawaman mu me kam la kari ilagala nunga guang siraram mu aratu nongorak sanamaman.
ACT 1:11 Ale maman, “Galilee kari alo, nina anape ko sanamaman ale taiti kuali loaga lagasan a? Jesus Kaem aru tam se duruk wonong te namaram nukung mu, nina ariwaman se namaram uwutatala maingte aking peleruk tai kaparukko.”
ACT 1:12 Asele nuna peleman duruk gotek balsan Duruk Olive masan mu beteman, ale Jerusalem namaman. Duruk Olive mu Jerusalem duap te, ko awar mu 1 kilometre iwita.
ACT 1:13 Nuna nama arataman mu kawam ningi kasu naguman ale galung kualala nuna te bagakasan mu te nama tarigiman. Kariari tom umu te bagakasan mu nunga nunup: Peter, John, James, se Andrew; Philip se Thomas, Bartholomew se Matthew; se James bo tala Alphaeus ko namar, se Simon Zealot, se Judas, nu kari bo nup James tala wore ko namar.
ACT 1:14 Nuna se Maria, Jesus ko nuam, se ko uriamitak, se imet sang ago tala mu am guranek te la bagakasan.
ACT 1:15 Day tom sang namaram se nongomang ningi nunguning alo 120 iwita tai ilu biguwuman se Peter barasu sanamaram,
ACT 1:16 ale mam, “Aga singsang, girakala Bur Laili ikia David tuam, se te Judas ko den balam se batoga te aniso mu ko nunguning kaparam. Judas mu nu kari borta kager kari nunga kiti gurugam se namaman Jesus ilu talipaman.
ACT 1:17 Nu anananga ningi nanga bo, nu anananga ura suan se nanga bagara suan.”
ACT 1:18 Judas ko munan memek umu ko koma manga tam ale ali bilik bo diaram. Ale ali nukung te dagulam ale tuagu pagam se nulis woyam aratam.
ACT 1:19 Se kariimet suen la Jerusalem bagara mu ko den mu ikiman, ale ali mu nunga den te nup beteman Akeldama maman. Nup mu ko nunguning mu Ali Gue ago.
ACT 1:20 Se Peter den kunasaram ale mam, “Psalm ko batoga ningi iwita batagorman se aniso: ‘Noko sor mu dulurmon se ipi anirukko, kari bo me te bagarukko,’ se, ‘Kari bo noko kuwim te ko ura mu taukko.’
ACT 1:21 Bore te se noko kuwim te mu, ana kariari alo nangarak pempem Kari Biya Jesus ilak lagaman,
ACT 1:22 tom nu John kuting te anuwa marak tam tai aitak nu nanga beteram ale barasam namaram, kariari imitang bo atumu kerenak se ana nangarak ura tauk ale kueram ale kumik guang ago lilim barasam umu ko dugu duap wetang te balu balu geragukko.”
ACT 1:23 Peter uwuta balam, se nuna kari ilagala nunga balu gilingiman. Bo Joseph, ko nup bo Barsabbas, se ko nup bo tala Justus. Se kari bo mu Matthias.
ACT 1:24 Asele guranek te Kaem aru manorman ale maman, “Kari Biya, ni kariimet suen la nunga nongomang motam arigisam. Ilagala imi nunga ningi awiriya ni atumukirem mu nanga kasuru
ACT 1:25 se apostle ura imi Judas kuwim te giokko. Judas kuwim beteram ale sor nu te namarukko wore te namaram,” maman.
ACT 1:26 Uwuta guranek beteman, ale te ikimonko kolara bo kolaman, se manga gotek te kolaman mu Matthias kote dagulam. Se nu eng am apostle 11 mu nunga bo ko aratam.
ACT 2:1 Tom Pentecost ko day mu tai aratam mu nuna suen la biguwuman ale kuwim suanta te bagaman.
ACT 2:2 Se tairatela nirung bo marir aora taiso ko nirung iwita wore duruk wonong te tai kaparam, ale kawam nuna ningi bagawaman mu karogo likilim aram.
ACT 2:3 Se nuna mel bo tama kuamili iwita wore parasaram ale suan suan nongote namaram ale nungumik te bagakaso se arikasan.
ACT 2:4 Se Bur Laili nuna suen la nungumik ago terong ma saparam, ale Bur nunga gi sapawakaso se wonong wonong ko den duap duap te munakakasan.
ACT 2:5 Juda sang ali sor suen biya ko taiman Jerusalem bagakasan, nuna Kaem bowa ningi bagara ko kariimet.
ACT 2:6 Se tom nuna nirung mu ikiman mu nuna suen la tai ilu biguwuman ale olekem alo sor suen biya nung nunga den koma koma te munakakasan mu ikikasan.
ACT 2:7 Nuna ninguru biririkakasan ale makasan, “Kariari imi Galilee kari la,
ACT 2:8 bare awuk nunguningkiri se nuna ana sor kirker wore nanga den te munakasan se ana ikisan a?” makasan.
ACT 2:9 “Ana Parthia, Media, Elam kariimet; se Mesopotamia, Judea, Cappadocia, Pontus, se Asia kariimet;
ACT 2:10 se Phrygia se Pamphylia, Egypt, se Libya komasang Cyrene ko; se ana sang mu Rome kari taiman imi te bagasan,
ACT 2:11 saki Juda nunga gue te, se sika ali sor kari sang Juda nunga kilek taman mu; se ana sang Crete se Arabia; bare ana suen la nuna Kaem ko ura ningo ningo beteram wore ko dugu duap anananga den koma koma te balsan se ana ikiwasan!” makasan.
ACT 2:12 Ale ikia ninguru nunga moakaso se nunumi isarukasan ale makasan, “Mel imi ko duap awuk a?” makasan.
ACT 2:13 Bare sang mu olekem nunga den kolara balukasan ale makasan, “Kariari imi yu waen tawun biya naman,” makasan.
ACT 2:14 Se Peter apostle 11 mu nongorak barasu sanamaram ale kuring biya la kariimet umu nunga manarukaso, “Nanga sikisaki Juda alo, se nina awiriya taiman Jerusalem bagasan, mu nedegawa tagiralko. Ani mel imi ko duap ninga manik se ninguru ikialko.
ACT 2:15 Nina balsan kariari imi yu naman ale ngualaman masan, bare mena. Kariari imi yu me naman. Imi 9 o’clock tumongola pa!
ACT 2:16 Mena, munan imi prophet Joel maingkala ko balam bore; nu iwita ko balam:
ACT 2:17 ‘Kaem iwita baluwoso, tom nukum te ani Bur Laili bitirik se kariimet suen la nunga ningi kaparukko, mam. Se ninga namarari se ninga nanawusari mu agiring tamon ale agiring diram la balu pagarmonko. Se ninga kari kulak mu kausa yumura sang arigimonko, se ninga kari garuk mu ipingira arigimonko.
ACT 2:18 Tom mu te aga ura kariimet, kari ta imet ta, mu Bur bitirik se karogo terong mamon ale aninga den balu pagarmonko.
ACT 2:19 Ani mel koma kigilik taiti gomang ko bitirik se aratukko, se ali te mu betelatala kausa duap duap, gue, tama se tama bur biya bitirik se aratukko.
ACT 2:20 Worem motam tiromorom paguk, sige motam gue iwita guar mauk, asele Kari Biya ko tom biya, nguangara ago, umutang aratukko.
ACT 2:21 Se awiriya Kari Biya nup te airuk mu saonga taukko.’
ACT 2:22 “Nina Israel kariimet, den imi ikialko: Jesus, Nazareth kari, mu Kaem kota ningaram. Miracle suen biya se kausa duap duap Kaem noko ningi bitakaso se nenenga ningi aratukaso, mu nina nengeta arigiman ale ko ikiman.
ACT 2:23 Kaem kota ko gomang ikia te aniram uwutata, kari umu nina nigiting te beteman; se nina ninga kari memek ago nu tam kangono te tagiman se kueram.
ACT 2:24 Bare Kaem aking maraguwuram se barasam, ale mateng ko sokel menawuram, mu awuk, mateng ko sokel nu kiarukko mu me terong.
ACT 2:25 Se David iwita noko ko balam: ‘Ani arigisam mu Kari Biya ani pempem agarak bagoso; nu ani agiting duap ningi aga iluso, bore te se ani gek am bagasam.
ACT 2:26 Bore te se ani angamang kua kaposo se noko balikko mu ninguru amilmilasam; ale angimik guang lilim ago nu te la loaga lagasam.
ACT 2:27 Mu awuk, ni ani kuera mutim ningi me aga ari daleluwurko, ani nika Kakirip Laili aga bitar se me maga iwi namarikko.
ACT 2:28 Ni bagara aolak ningo pempem te bagara ko lage mu ni aninga kausem; ni ani agarak bagasam ewere te se ani amilmilarikko.’ ”
ACT 2:29 Peter den kunasaram ale mam, “Aga singsang, ani wetang te ninga manorsam, anananga taleng David kueram se mutim tugu gilingiman, se ko ali motam mu nangarak aitak aniso.
ACT 2:30 Bare nu prophet, se Kaem den nu maonam ale ilak kaolam mu nu ikiam, mu noko gue te king bo aratukko.
ACT 2:31 Nu mel uragi biya aratukko mu ari ikiam, ale Kristus ko kuera ale barasa mu ko balam, ale mutim ningi me baga laga, kumik guang me iwi maga namarukko mu ago tala ko balam.
ACT 2:32 Kaem Jesus imi maraguwuram se barasam, se ana suen la mu namotam nunguning te arigiman.
ACT 2:33 Ale aitak nu nama tarigiram ale Kaem ko kuting sengam mu te nup biya tuam se bagoso. Ale nu Bur Laili, Ba ulengkala tuokko balam mu tam ale borta beteram se tai kaparam, mu ko sokel te nina aitak anananga ningi anapeya arigisan ale ikisan.
ACT 2:34 “Mu awuk, David mu Jesus iwita barasam duruk wonong te me namaram, bare nu balam, ‘Yawe aninga Kari Biya iwita maonam: Ni kuwim nup ago agiting sengam mu te bager se,
ACT 2:35 ani kari memek nunga menawu siwik duap ningi nunga awurekko, mam.’
ACT 2:36 “Buta se nina Israel suen la mel imi ko ninguru ikialko: Jesus nina tam kangono te tagiman mu Jesus borta, Kaem nu Kari Biya ko beteram se nu Kristus.”
ACT 2:37 Se kariimet den umu ikiman se den umu nongomang ninguru batogam. Se nuna Peter se apostle alo nunga manorman, “Nanga singsang, ana awuk manakko ya?” maman.
ACT 2:38 Se Peter nunga maonam, “Nina suen la nengemang motam gurugal, giris palagal ale Jesus Kristus nup te anuwa marak tal, se Kaem ninga memek siwurok se nina Bur Laili mu munan iwita talko.
ACT 2:39 Mu awuk, munan umu balu beteram se aniso; munan umu nenenga se ninga kuriang nunga se, kariimet saki awar bibiya mu nunga agotala, awiriya Kari Biya anananga Kaem mu noko ma nunga balam mu nunga tala.”
ACT 2:40 Se Peter den suen biya te sinar den agotala nungarukaso, ale den aora tala nunga maonam, ale mam, “Nina tom imi ko kariimet memek umu nongorak memek tal bore ko, ninimi bataguru talko!”
ACT 2:41 Se kariimet Peter ko den ikiman ale nongomang motam guruguman mu anuwa marak taman. Se anuwa marak taman mu 3000 iwita, se nunga gi giriwuk la mu ago nunga biguwuman.
ACT 2:42 Nuna pempem la ilu biguwukasan ale apostle alo nunga kausa den ikikasan, ale biguwura la inang nunumi tui no se pasa inang karogo nokasan ale guranek bitakasan.
ACT 2:43 Se munan umu te kariimet suen la nuguring menayakaso se iki gurugu se bagakasan; se apostle alo nuguting te miracle se kausa duap duap aratukaso.
ACT 2:44 Nongomang ningi nunguning alo mu nunumi nongomang suanta baga se, mel aguwaya ta wore wewe te nunumi tui nokasan.
ACT 2:45 Nuna nunga ali se melmasak diakasan ale koma manga tokasan ale nunga saki mel ko tukunang mu te nunga sangarukasan.
ACT 2:46 Tom suen biya nuna temple ningi nunumi ilu biguwukasan. Ale nunga kawam koma koma te biguwukasan ale nongomang ningi nunguning te amilmil te inang nunumi tui no gi se,
ACT 2:47 Kaem nup patawukasan. Se kariimet nungarkikasan mu ninguru nuna amilmilakasan. Se Kari Biya day suan suan te kariimet nunga sangaru tokaso mu nunga gi motam biya mu ningi nunga awukaso se kariimet motam mu eng am lagakaso.
ACT 3:1 Tom bo Peter se John temple ningi guranek ko namakasan, mu 3 o’clock bainga ningi.
ACT 3:2 Se tom koma suanta mu te kari bo suwik memek mu giman ilak namaman. Kari mu nuam tuagu ningi la ko suwik kuera tilital, se tom suen biya nu gikasan ale ilak nama temple ko songkuring bo, ko nup Balayam masan, mu te bitakasan se manga mel ko ai ngatanga lagakaso.
ACT 3:3 Se tom nu Peter John ilak temple ningi kasu nagumonko negawaman se nungarkam, mu nu manga ko nunga ngatongam.
ACT 3:4 Se Peter John ilak nomotam am diram nu kumik kuali beteman. Se Peter mam, “Ana nangarkiko!” mam.
ACT 3:5 Se kari mu motam nungarki se mel i bo tumon wore ko kumik bitakaso.
ACT 3:6 Bare Peter mam, “Ani silver gold mu mena, bare ani anapeya ago mu ani kisekko. Nazareth kari Jesus Kristus ko nup te bares ale aolak ilupko!” mam.
ACT 3:7 Ale kuting sengam mu te iluwam ale saongam se barasam, ale tairatela ko suwik bakinong sokel gemaman.
ACT 3:8 Se ting palagam suwik te sanamaram ale aolak ilukaso. Ale aolak ilu tinga se kari ilagala mu nongorak temple ningi kasu naguram, ale Kaem nup patawukaso.
ACT 3:9 Se kariimet suen la nu aolak ilukaso ale Kaem nup patawukaso mu arigiman,
ACT 3:10 ale ko ari ikiman, mu kari pempem songkuring Balayam masan mu kuringi dagi se manga ko ai ngatanga lagara borta. Mu nuna biririkaman ale munan nu kumik te aratam mu ko ikia ninguru nunga moakaso.
ACT 3:11 Se kari nung mu temple ko langilong bo Solomon nup te beteman mu te Peter John nunga kiti kuawuram ale nongorak bagakaso, se kariimet nongomang soragakaso se nagukasan nungarkamonko nongote tai biguwukasan.
ACT 3:12 Se Peter uwuta nungarkam mu nunga maonam, “Israel kari alo, nina anape ko nengemang soragakaso? Nina ikisan ana nangata nanga sail te, agi ana Kaem koma te ningo se, kari imi nungurman se aolak iluso i masan ale nangarki kuawuwasan e? Suwuta mena.
ACT 3:13 Abraham Isaac se Jacob nunga Kaem, se nanga nanangatakari suen la nunga Kaem, mu ko ura kari Jesus nup biya tuam. Kakirip nina kager kari nuguting te beteman ale momon se kuerukko balman ale Pilate am bitiruk se namarukko balukaso, mu nina Pilate koma te nu kari memek makasan.
ACT 3:14 Nina Kakirip Laili se Ningo Diram Nunguningkiri wore kari memek ko balman, ale kari kuting gue ago mu Pilate noko kuwim te kutuwu ningarukko balman, se kutuwu ningaram.
ACT 3:15 Nina Kakirip marak ningo ko duap wore moman se kueram. Bare Kaem nu maraguwuram se barasam. Se ana nangata namotam te arigiman.
ACT 3:16 Kari nina ari ko ikisan e imi, nangamang ningi nunguning te, Jesus ko nup te suwik sokel gemaram. Mu Jesus ko nup ko nangamang ningi nunguning te kari imi suwik nungia saparam se nina arigisan.
ACT 3:17 “Ario, aga singsang, ani ikisam nina ninga supuling ago me ko ikia se munan umu Jesus kumik te beteman.
ACT 3:18 Bare umu, girakala Kaem ko prophet alo nuguring te noko ura kari Kristus ikup memek giokko balam bare ko nunguning kaparam.
ACT 3:19 Buta se nina giris palagal ale Kaem nenenga Kari Biya mu kote tairal se ninga memek siwurok, ale nu sokel iru ningaruk,
ACT 3:20 ale nu Kristus, nina nego ko balu beteram, umu bitiruk se aking nengete tairukko, nu Jesus i.
ACT 3:21 Nu am duruk wonong te bagaruk se, Kaem girakala prophet alo nuguring te balam uwutata, melmasak suen la nunguru saparukko tom mu asele nu tai kaparukko.
ACT 3:22 “Mu awuk, Moses iwita balam: ‘Kaem nenenga Kari Biya, nu mu nengeta ninga kariimet ningi prophet bo aninga iwitatala bitiruk se aratukko. Se nina suen la nu anapeya baluk mu ko kuring karo tualko.
ACT 3:23 Kari awiriya noko kuring me karo tuok, mu noko kariimet bo iwita me bagarukko.’ Moses buta balam.
ACT 3:24 “Se nunguningta, prophet suen la Samuel te se kaparam namaram mu suen biya giriman ale mel umu ko balman se aniso.
ACT 3:25 Se nina mu prophet alo owore nunga gue, se anapeya den Kaem ninga taleng girigir nongorak kaolam mu nina nengerak kaolam tala. Nu Abraham iwita maonam, ‘Nika kuriang gue te ani ali imi ko kariimet suen la marak nungarikko,’ mam.
ACT 3:26 Ale Kaem ko ura kari beteram se aratam mu, giram nenengate beteram se tairam; noko gomang mu nina suan suan ninga memek ko nengemang gurugal se marak ningarukko butata beteram.”
ACT 4:1 Peter John ilak kariimet den nunga manaruwaman se priest alo, se temple ko kager kari nunga supuling se, Sadducee alo taiman.
ACT 4:2 Nuna apostle ilagala kariimet den nunga kasuru se Jesus nup te kariimet kueman mu aking marak ningo ago barasamonko mu balukasan se ikiman, ale ninguru nongomang magaram.
ACT 4:3 Se Peter John ilak nunga ilu talipaman. Bare maingkala baingam wore te se, ukirok asele ko balman, ale talipara kawam ningi nunga beteman.
ACT 4:4 Bare kariimet suen biya Peter se John nunga den umu ikiman ale ko nongomang ningi nunguning aram. Se nongomang ningi nunguning ko kariimet motam mu lagaram tarigi 5000 tam.
ACT 4:5 Animan ukiram se priest bibiya, kari supuling, se law ko kausa kari alo Jerusalem biguwu gilingiman.
ACT 4:6 Priest supuling Annas mu karogo bagakaso. Se Caiaphas, John, Alexander, se priest supuling ko gue suan saki mu agotala bagakasan.
ACT 4:7 Se kari ilagala Peter se John nongorak tai nongoma te nunga beteman ale isa nungarukasan: “Nina awiri ko aing au bowa ningi agi, nup awuk wore te munan owore beteman?” maman.
ACT 4:8 Peter mu Bur Laili kumik ago terong mam, wore te se nu nunga maonam, “Nina kariimet nunga kari supuling se kari bibiya!
ACT 4:9 Ana kari kua tua ko munan, kari bo suwik tilital mu kote beteman, mu ko nina ana den te nanga betesan, ale nu aguwaya nungeram mu ko esesan.
ACT 4:10 Ario, nina se Israel kariimet suen la den imi ikialko: Nazareth kari Jesus Kristus, nina tam kangono te tagiman se kueram bare Kaem maraguwuram se barasam, wore ko nup te kari aitak nengema te sanamiwoso imi ningo arigam.
ACT 4:11 Nu ‘manga nina kawam kaola ko kari ari pateman, bare nu manga borta aitak kawam giwoso.’
ACT 4:12 Nu kota suanta diram anananga sangaru tata kari. Nup bo bo kigilik ali imi te kariimet nunga sangaru taukko me nangaram, mena.”
ACT 4:13 Se nuna ikiman Peter John ilak mu skul biya bo me kapaman, nuna wonong kari. Bare ilagala nunga den ko sokel arigiman mu nuna ikia nunga moakaso, se ko ikiman nuna Jesus ilak bagara ko kari iwita nunga ikiman.
ACT 4:14 Bare kari suwik nungeram mu ilagala mu nongorak sanamiwakaso se arigiman, wore te se nuna den bo balmonko iwita mena.
ACT 4:15 Ale ilagala mu nunga karoman se dom bibiya mu nunga beteman ale arataman, asele nuna nongota nunumi ago balukasan ale makasan,
ACT 4:16 “Ana kari ilagala imi awuk nunga betenakko? Nuna miracle duap bo nunguningkiri wore beteman se kariimet Jerusalem mu maingkala iki sapaman, wore te se ana mu kaluwunakko me terong.
ACT 4:17 Bare den imi pagukko mu, ana kariari nuguring kalonak se awiriya bo noko nup te me ilak munakamonko,” maman.
ACT 4:18 Asele aking nunga aruman se kasu naguman se nunga manorman, udagi Jesus ko nup te den bala agi kausa den bo me betemonko nunga manorman.
ACT 4:19 Bare Peter John ilak nunga manorman, “Nina nengeta tuteral ale ikialko, Kaem koma te ana nina nigiring karonak agi Kaem kuring karonak mu diram e?
ACT 4:20 Ana anapeya arigiman ale nadogowa te ikiman mu ko nagiring kalonakko me terong,” maman.
ACT 4:21 Se kari supuling nguangara den aora suen biya nunga manorman, ale asele nunga beteman se namaman. Nuna aguwaya nunga betemonko mu me terong, mu awuk, kariimet suen la mu munan aratam wore ko Kaem nup patawukasan.
ACT 4:22 Se kari miracle te nungeram mu ko yia 40 se kualala iwita.
ACT 4:23 Peter John ilak nunga beteman se arataman mu, nunga kariimet nongote namaman ale priest bibiya se kari supuling den balman mu nunga manaru sapaman.
ACT 4:24 Se nuna den mu ikiman mu nuna suen la ilu biguwuman ale Kaem kote guranek bitakasan ale makasan: “O Kaem, ni keta suanta ni Kari Biya, ni ali se gagi beterem, ale mel suen biya ningi se awote mu nungem.
ACT 4:25 Ni Bur Laili ko sokel nika ura kari se anananga girigir David tuem se te iwita balam: ‘Awuk se ali sor lilim la ko kariimet nongomang magoso se ikia memek duap duap betemonko den kalosan? Mu kalomon ale betemon, bare nunguning mena.
ACT 4:26 Ali sor lilim la ko king alo se supuling bibiya nongomang suan awuman ale barasu sanamaman, Kaem se ko kari atumukiram mu nongorak dun kopa ilumonko den kaloman.’
ACT 4:27 “Nunguningta, Herod Pontius Pilate ilak, wonong biya imi ningi, Israel kariimet alo se sor saki ko kari nongorak biguwuman, ale nika ura kari Jesus, ni atumukirem ale marak tuem, wore momon se kuerukko den nungurman.
ACT 4:28 Nika sokel biya se ka gemang mel aratukko girem balem mu nuna uwutata beteman se aratu saparam.
ACT 4:29 O Kari Biya, nononga nguangara den balu lagaman mu iki ale, nika ura kari alo nunga sangaru se nguangara mena nika den balmonko.
ACT 4:30 Ni kiting patawur ale sokel nungaru se ka ura kari laili Jesus ko nup te, miracle se kausa kiwem bibiya mu betemon ale ka kariimet nunga nungurmonko.”
ACT 4:31 Nuna guranek bita kutuwuman mu kawam nuna ningi biguwuman bagaman mu uririkiram. Se nuna suen la Bur Laili nungumik ago terong mam, se nguangara mena, sokel ago Kaem ko den balukasan.
ACT 4:32 Kris alo suen la ikia suanta se nongomang suanta bagakasan. Bo ta kota ko mel wore noko kota ko makaso ale me guramukaso, mena. Nunga melmasak suen la mu nunumi te sangarukasan.
ACT 4:33 Sokel duap bo apostle alo nunga gi sapakaso, se Kari Biya Jesus kueram ale barasam mu ko dugu duap balu balu geragakasan. Se Kaem ko gomang lila suen la nunga iramuram.
ACT 4:34 Se kariimet bo nunga ningi mel bo ko me ta tukunangakaso. Tom tom ago, awiriya ali bilik ago agi kawam digo ago mu, ilu arikasan se diakasan, mu ko manga tokasan
ACT 4:35 karogo tai apostle alo nuguting te bitakasan, se pagarukasan ale awiriya mel i ko dagulukaso mu te sangarukasan.
ACT 4:36 Se kari bo Cyprus ko, ko nup Joseph, nu Levi ko gue te ko kari bo, apostle arukasan Barnabas makasan, (nup mu ko nunguning mu “Sangam kari”),
ACT 4:37 mu ko ali bilik bo ilu arigam se diaman, se ko manga tam ago tai apostle nuguting te beteram.
ACT 5:1 Kari bo ko nup Ananias, se ko nuwus Sapphira. Nuna ilagala nunga ali bilik bo ilu arigiman se nongote diaman.
ACT 5:2 Bare nu nuwus ilak nunumi manorman ale manga taman umu mu sang kue kumik ko ira bitawa se, sang la giam karogo nama apostle alo nuguting te beteram.
ACT 5:3 Se Peter mam, “Ananias, Satan gemang motam ninguru ilukuawuram. Ni awuk se Bur Laili kula iwita beterem ale manga ali bilik ko taem mu sang ke kimik ko ira bitawa se wore lilim la aisa iwita aisem a?” mam.
ACT 5:4 “Ulengkala ali bilik sumu mu nika, se udagi diaman se ko manga mu nika, aguwaya bitarko mu nika te la, kumik ikup bo mena. Bare ni awuk ikiem ale lilim la Kaem tua iwita tuem? Ni ali ko kari bo me kulem, bare ni Kaem kula iwita beterem,” mam.
ACT 5:5 Se Ananias den mu ikiam, mu eng am dagu kueram. Se kariimet munan aratam mu ko den ikiman mu nuna ninguru nguangakasan.
ACT 5:6 Se kari kulak taiman ale ko kumik guang mu guang te kaloman, ale giman ilak nama mutim tuguman.
ACT 5:7 Udagi hour ilagala suan namaram se ko nuwus tairam kasu naguram. Nu mel aratam mu nu me ko ikikaso.
ACT 5:8 Se Peter isuam, “Ni Ananias ilak ali diaman mu ko manga taman ale aisiman mu iwitata e?” mam. Se nu mam, “Mu diram, ko manga koma butata.”
ACT 5:9 Se Peter nu maonam, “Awuk se nina ilagala den nungurman ale Kaem ko Bur Laili kula iwita beteman a? Arikko! Kari nika kari mutim tuguman mu taiman songkuring ago utu naguwasan; nuna ni karogo tala ka gimon kerak nama ka mutim tugumonkowo,” mam.
ACT 5:10 Se imet mu umu te Peter suwik duap ningi dagulam ale kueram. Se kari kulak utu naguman, arigiman mu nu kueram, se giman ilak nama kuari beta dugu te mutim tuguman.
ACT 5:11 Se Kris alo suen la ta se kariimet awiriya munan aratam umu ko den ikiman, mu nuna ninguru tala nguangakasan.
ACT 5:12 Apostle alo miracle se kiwem duap duap sokel ago kariimet ningi bitakasan. Se kariimet nongomang ningi nunguning mu tom suen biya temple ningi, kuwim Solomon nup te beteman, mu te biguwukasan.
ACT 5:13 Se kariimet biya ninguru nunga kuakasan, bare bo me nunga ningi utu kapakaso.
ACT 5:14 Bare kariimet suen biya tala Kari Biya ko nongomang ningi nunguning akaso, se Kris alo nunga kariimet motam ko tom mu am lagawakaso.
ACT 5:15 Se kariimet nunga saki kuera ikes ago mu nunga gikasan nongorak tai lage norogen ko kuwim nungurukasan ale nunga awukasan. Nunga nongomang mu Peter tairuk kuting nungumik te bitirukko. Mena agi mu, nunga kia kaparuk se ko tamarum nunga kau taukko kiwem bitakasan.
ACT 5:16 Se kariimet wonong gotektek Jerusalem duap te mu agotala nunga saki kuera ikes ago se saki bur memek ago mu nongorak taikasan se suen la nungiakasan.
ACT 5:17 Se priest supuling, ko sikisaki Sadducee ningi bagara mu nongorak, ninguru nongomang magakaso.
ACT 5:18 Se apostle alo nunga iluman ale talipara kawam biya mu ningi nunga awuman.
ACT 5:19 Bare tirom Kari Biya ko engel bo talipara kawam umu ko songkuring kagaru muruwuram ale nongorak aratam,
ACT 5:20 ale nunga maonam, “Namaral ale temple ningi bagara aolak iru imi ko den lilim la kariimet nunga maonalko,” mam.
ACT 5:21 Se den taman uwutata karo tuman, ale sor ukiram mu nuna namaman temple ningi kariimet den nunga kausa duap beteman. Se tom priest supuling ko kari arungu taiman mu, nuna Israel kari supuling bibiya Sanhedrin ningi bagara mu suen la nunga aruman se tai biguwuman. Se apostle alo talipara kawam ningi bagaman mu nongorak taimonko den beteman.
ACT 5:22 Bare temple ko dirdir talipara kawam te namaman mu me nungarkaman. Ale peleman taiman ale maman,
ACT 5:23 “Ana talipara kawam te namaman mu ko songkuring mu bagura la se gek am aniram; se bitua kari alo mu am bitaru se sanamiwakasan. Se ana kagaru kagaru ningi loagakasan, bare kariimet bo ningi me bagakasan.”
ACT 5:24 Se temple ko bitua ko dirdir supuling se priest bibiya karogo den mu ikiman ale ikia biyala nunga moakaso, se anapeya apostle nungumik te aratam wore ko nungamin yenakaso.
ACT 5:25 Bare kari bo tairam ale mam, “Ikialko! Nina arika talipara ningi nunga awuman, se umu arika temple ningi kariimet den nunga kasuruwasan?” mam.
ACT 5:26 Den umu ikiman mu, temple ko dirdir supuling, ko kari sang ago namaman ale apostle nongorak taiman. Bare alis ago mena, mu awuk, kariimet manga tam nungarmon bore ko nguangaman.
ACT 5:27 Nuna nongorak Sanhedrin ko biguwura motam te, se priest supuling isa nungaram ale mam,
ACT 5:28 “Ana den aora biya ninga manorman, nina noko nup te kariimet den bo me nunga kausalko maman,” ma balam. “Bare nina ninga den kausa sumu Jerusalem lilim ago terong mam! Ale nina kari kumik gue kaparam mu ko den ikup mu ana atumu nangaralko ago kaesan!”
ACT 5:29 Se Peter apostle saki ago iwita balman, “Ana ali kari nuguring me karonakko, ana Kaem la kuring karo tunak mu terong!
ACT 5:30 Anananga taleng girigir alo nunga Kaem, Jesus nina tam kangono te tagiman se kueram, bare maraguwuram se marak barasam.
ACT 5:31 Se Kaem patawuram kalel biya kuting sengam mu te beteram. Nu aitak Dom Biya se Saonga Kari ko beteram, se te Israel kariimet nongomang motam gurugumon se nunga memek siwu saparukko bagoso.
ACT 5:32 Ana mel suen la umu wetang te bala ko kari. Se Bur Laili Kaem awiriya nu kuring karo tuso mu tuso mu betela, wetang te mel umu ko baluwoso.”
ACT 5:33 Nuna den umu ikiman mu nongomang ninguru magaram, se nunga momon se kuemonko balman.
ACT 5:34 Bare Pharisee bo, ko nup Gamaliel, nu law ko kausa kari, se kariimet suen la nup biya tusan, nu Sanhedrin motam te barasam ale kariari mu tom tukunangta ko nongorak watingi aratamonko sail ago balam.
ACT 5:35 Asele nu kari supuling nunga maonam, “Israel ko kari alo, nina anapeya kariari imi nungumik te beteralko mu ninguru iki kuawural ale beteralko,” mam.
ACT 5:36 Giringila Theudas barasam ale numi biya ko beteram se kari ko tom 400 iwita arataman nu ilak sanamaman. Bare nu moman se kueram, se kari parasaman, se mel bo nunguning me aratam, mena.
ACT 5:37 Aking nu buring ko mu, Judas Galilee kari mu aratam, nu kariimet nunga kaura tutera ko kam te betela kariimet sang nunga giam ale kokosa moram. Mu betela moman se kueram se ko kariimet parasaman.
ACT 5:38 Buta se ani dun aitak imi ko mu iwita ninga manorsam: Kariari imi me nunga kau talko! Am nunga beteral se namamonko! Mu awuk, nononga ikia mu kari ko ikia te naguwoso agi mu, nuna dagulamonko tala.
ACT 5:39 Bare dun umu Kaem kote taiwoso agi mu, nina kariari imi nomoke kaolalko me terong. Buta agi wore nina Kaem ilak dun kopa iluwaral bore ko sinar talko!”
ACT 5:40 Noko den umu nunga nongomang motam gurugam se, balman se olekem alo nongorak utu naguman. Ale balman se wip te nunga moman, asele den aora biya nunga manorman, namamon Jesus nup te den me balmonko nunga manorman, ale nunga beteman se namaman.
ACT 5:41 Se apostle alo Sanhedrin beteman ale Nup owore ko yaman dolara giman umu ko amilmilakasan.
ACT 5:42 Ale tom suen la temple por ningi, se kawam kawam, Jesus nu Kristus ko den gilalong mu ko nuguring me ta kalokasan, kariimet nunga manarukasan.
ACT 6:1 Se tom mu te olekem nunga tom mu lagaram biyala tarigikaso. Se Juda Kris saki Greek den te munakawara mu Juda Kris alo Hebrew den te munakawara mu nongorak den tagi gurungumukasan. Nuna balukasan, nononga imet gerewa mu day suan suan ko na inang te nunga kiakasan ale nogore ilukasan, makasan.
ACT 6:2 Se apostle 12 mu olekem suen la nunga ilu biguwuman ale nunga manorman, “Ana Kaem ko den bala ko ura mu mel gotek ko betenak ale na inang nanakko la ikia bita se loaga laganak mu me terong,” maman.
ACT 6:3 “Bore te se, nanga launuria alo, nina nenenga ningi kari 7, Bur ko sokel ago terong maman ale ikia sinar ago mu nunga atumukiral, se ana na inang parusuwura ko ura mu nuguting te betenakko.
ACT 6:4 Ale ana nangata mu guranek ko ura se den apura ko ura mu ko sinar tanakko,” maman.
ACT 6:5 Se kariimet suen la bala umu ikiman ale ko amilmilaman. Ale nuna Stephen balman, nu kari gomang ningi nunguning aora biya, se Bur Laili ko sokel ago terong mam. Ale Philip, Procorus, Nicanor, Timon, Parmenas se Antioch kari Nicolas, nu sor bo ko kari bare Juda nunga munan ningi utu naguram, mu nunga balman.
ACT 6:6 Nuna kariari imi apostle nomokete nunga awuman se sanami gilingiman. Se nuna nuguting nusupuling te beteman ale guranek te ura ko sokel nungarman.
ACT 6:7 Se Kaem ko den pagam ale namakaso. Se Jerusalem ningi ko olekem mu pasak ala lagaram tarigiram ale suen biya aram. Se priest suen biya tala nongomang ningi nunguning aram se karo tuikasan.
ACT 6:8 Se Stephen, kari Kaem ko sokel se ko gomang lila ago terong mam mu, kariimet ningi miracle se kausa bibiya bitakaso.
ACT 6:9 Bare Stephen ilak dun kopa iluwa ko munan barasam. Nuna wonong Cyrene se Alexandria ko Juda kari, se province ilagala Cilicia se Asia ko Juda kari alo, nunga balukasan Freedmen ko Synagogue kari makasan. Nuna Stephen ilak den tagi gurungumukasan.
ACT 6:10 Bare nuna Bur ko ikia sinar nu te munakawakaso mu karogo me terong maman.
ACT 6:11 Bore te se nuna tetela la kari sang nunga giman, ale nongomang kulukurman se balukasan, “Ana kari sumu Moses se Kaem nunga balu maguwukaso se ikiman,” makasan.
ACT 6:12 Nuna bala umu te kariimet, se Juda kari supuling, se law ko kausa kari mu, nongomang atumukasan. Se Stephen iluman, ale ilak Sanhedrin kari supuling nongoma te ilak namaman.
ACT 6:13 Ale kari sang nu kumik ko den kawel balmonko mu arungak taiman, se balukasan, “Kari sumu kuwim laili imi se law balu maguwura wore katir me bitakaso,” makasan.
ACT 6:14 “Nu balukaso, Nazareth kari Jesus mu kuwim imi parusuwurok maguwurok, ale Moses ko munan ana nangaram mu karogo la gurugok patawurukko balukaso se ana ikikasan,” makasan.
ACT 6:15 Se kari supuling bibiya Sanhedrin ningi dagiwaman mu Stephen arikuawukasan, ale noko koma motam mu engel bo ko koma motam iwita arikasan.
ACT 7:1 Se priest supuling Stephen isuam, “Ni kimik ko den balsan umu nunguningta e?” mam.
ACT 7:2 Se Stephen koma balam, “Aga launuria, aga ait alo, ikialko! Girakala anananga taleng girigir Abraham nu Harran me namakaso, am Mesopotamia bagaram, se Kaem kumik nikitang biya ningi kote aratam.
ACT 7:3 Ale maonam, ‘Ka wonong sor se ka kariimet nunga bitar ale bares ale ali sor ani ka kausekko mu te namarko,’ mam.
ACT 7:4 “Se Abraham barasam Chaldea nunga ali sor umu beteram ale Harran nama daigam. Ale udagi ko nuet kueram se, Kaem maonam se tai ali sor nina aitak te bagasan imi te daigam.
ACT 7:5 Bare Kaem mel bo ta ali sor imi te noko iwita me tuam, am ali bilik nuamur gotek bo ta me tuam, am mena. Tom umu Abraham kumik kuriang mena wore, Kaem ilak den kaolam, ‘Ni se ka gue luan uragi mu ali imitang talko.’
ACT 7:6 Ale aking iwita maonam, ‘Nika taleng girigir sor bo nononga sor mena mu te nunga bita maguwumon se dungan ura bita se yia 400 bagamonko.
ACT 7:7 Bare,' mam, ‘ani sor wonong nuna te dungan ura bitawasan umu yaman ikup nungarik se uragi nuna barasamon sor wonong umu betemon tai sor kuwim imitang te ani aip perr tumonko.’
ACT 7:8 Ale Abraham ilak den kaolam umu ko kausa, nungumik guang batoga ko munan tuam. Se Abraham butata beteram, se udagi noko namar Isaac bilangaram mu day 8 namaram se ko kumik guang batogam. Se Isaac mu Jacob ko nuet, se Jacob mu kuriang 12 mu nunga nonet, se kuriang 12 umu te aitak ana Israel kariimet bagasan.
ACT 7:9 “Se anananga girigir umu Joseph ko nongomang magaram se dungan kari iwita Egypt nongorak diaman se ilak Egypt namaman. Bare Kaem nu ilak bagakaso,
ACT 7:10 ale ikup suen la ningi bataguru tokaso. Nu Joseph ikia sinar tuam se nu te Egypt ko king Pharaoh gomang motam tam; se Pharaoh balam se nu Pharaoh ko kawam lilim bitaru se Egypt sor lilim la bitarukaso.
ACT 7:11 “Se udagi karak biya Egypt se Canaan sor te kaparam, se ikup biya nunguningkiri kariimet nunga iram. Se anananga girigir alo na inang arigimonko ikup biya.
ACT 7:12 Se tom Jacob den ikiam, Egypt sor te na inang aniso, mu nu ko kuriang anananga girigir alo mu nunga maonam se nunga iru nuam namaman.
ACT 7:13 Ale aking udagi namaman, tom mu te Joseph numi wetang te ko launari se ko uria nongoma te balam. Se Pharaoh Joseph ko gue suan umu nunga ikiam.
ACT 7:14 Umutang buring ko mu Joseph, ko nuet ko gue suan suen la nongorak taimonko balam. Nuna suen la mu 75 kariimet.
ACT 7:15 Se Jacob uwutata ko kariimet ago Egypt namaram baga, nu se anananga girigir alo umu te kueman.
ACT 7:16 Se nunga nungumik guang mu gikasan ago pilakasan tai Shechem, manga mutim Abraham Hamor ko namarari nongote manga silver te diaram mu te nunga mutim tugukasan.
ACT 7:17 “Udagi Kaem Abraham ilak den kaolam umu ko nunguning wetang kaparukko tom pingi aram mu, anananga kariimet Egypt bagakasan mu gue pagam suen biya nunguningkiri.
ACT 7:18 Se king bo iru Joseph ko dugu duap me ko ikia mu aratam Egypt bitarukaso.
ACT 7:19 Nu anananga kariimet alo ninguru nunga bita maguwukaso, ale anananga girigir alo nunga kuriang iru bilangara mu watingi nunga warmon se kuemonko nunga manarukaso.
ACT 7:20 “Se tom mu te Moses bilangaram, bare nu kuriang bo yam mena. Sige ilagala suan ko mu nu ko nuet ko kawam ningi bitaruwakasan.
ACT 7:21 Bare tom ilak watingi arataman mu, Pharaoh ko nanawus tam, ale noko namar iwita laguwuram.
ACT 7:22 Se Moses Egypt ko ikia ningi skul kaparam ale noko munak se ko munan sokel ago garagarayam.
ACT 7:23 “Se tom Moses ko yia 40 mu, nu ko kariimet Israel alo namaruk nungarkukko ikia beteram.
ACT 7:24 Nu Egypt bo Israel bo moa maguwuwaram se arigam, ale sangukko namaram, ale koma ko Egypt kari mu moram se kueram.
ACT 7:25 Moses ikikaso mu, noko kariimet ikimon, Kaem nu te nunga sangaru taukko iwita ikikaso, bare nuna uwuta me ikikasan.
ACT 7:26 Aking aniram ukiram se Moses Israel kari ilagala nunumi moakasan se nungarkam. Se nu nunga kager bataguk se lila te bagamonko iwita balam, ‘Kari ilagala, nina launuria pa; nina anape ko ninimi bita maguwuralko kaeyawasan a?’ mam.
ACT 7:27 “Bare kari ko bo mu moawaram mu Moses ira diruwu saparam, ale mam, ‘Awiri ni anananga bitaru ale nanga ikup nunguruko ka balam a?’ mam.
ACT 7:28 ‘Ni ekelako Egypt kari bo morem se kueram, uwutatala aninga moar se kuerikko e?’ mam.
ACT 7:29 Tom Moses den umu ikiam mu nu naguram nama Midian daigam ale taira kari bo iwita bagakaso. Nu umu te baga se namar ilagala bilangaman.
ACT 7:30 “Se yia 40 namaram buring ko mu, nu duruk Sinai duap te, ali sor garagarayam mu te bagaram, se engel bo tama tam ningi kaniwara wore iwita kote aratam.
ACT 7:31 Se tom nu mel iru nuam uwuta arigam mu kuamin yenakaso. Se pingi namaruk ale ninguru arigokko namaram mu, nu Kari Biya kuring dogotak ikiam:
ACT 7:32 ‘Ani nika taleng girigir alo nunga Kaem, Abraham ko se Isaac ko se Jacob ko Kaem.’ Se Moses nguangakaso ale kumik barowara makaso se arigokko me kaeyakaso.
ACT 7:33 “Se Kari Biya maonam, ‘Ka siwik tuagu kutuwurko; kuwim ni te sanamiwasam imi laili biya.
ACT 7:34 Ani aga kariimet Egypt nunga bita maguwusan mu ani arigem. Ani nunga niara kikira ikiem, ale nunga bataguru taikko tai kaperem. Ario, tairko, ani ka bitirik se Egypt piler namarko.’
ACT 7:35 “Kari imi kari Moses, borta ulengkala nuna bala imi te ari daleluwuman ale manorman, ‘Awiri ni nanga bitaru ale nanga ikup nunguruko ka balam a?’ maman. Bare aitak mu Kaem kota nu beteram se namaruk ale nunga sangaru taukko, engel tama tam ningi kaniwara iwita aratam mu kuring te maonam.
ACT 7:36 Se nu nunga giam ale Egypt beteman ale arataman, ale Egypt sor te miracle se kausa bibiya bitakaso. Koma suanta tala gagi Red Sea mu te, se yia 40 ko sor garagarayam umu ningi geraga se miracle se kausa bibiya bitakaso.
ACT 7:37 “Imi Moses suanta borta Israel kariimet nunga maonam, ‘Kaem prophet bo ani iwitata, mu nengeta ninga gue suan ningi bitiruk se tairukko,’ mam.
ACT 7:38 Nu anananga girigir alo nongorak sor garagarayam mu te ilu biguwura la bagakaso, se engel bo duruk Sinai te ilak munakaram. Se nu den marak sokel ago mu umu te tam ale nunga manarukaso, ale den borta aitak ana ikiman.
ACT 7:39 “Bare anananga girigir alo noko den umu nubiring tuman. Nuna nu karogo la nubiring tuman ale Egypt ko nam giam ko nungamin bitakasan.
ACT 7:40 Ale nuna Aaron manorman, ‘Ni anananga kaem nunga kuar nunguru se nuna girimon se ana nogowom karonakko,’ maman. ‘E kari Moses, nu ana Egypt nanga giam nangarak aratam tairam mu, anapeya kumik te aratam mu ana me ko ikisan!’ maman.
ACT 7:41 Ale tom mu te nuna kuar bulmakau gotek dora te nungurman, ale mel nuguting te nungurman mu tama bita tui se nup patawu se iru sesekakasan.
ACT 7:42 Se Kaem buring nungaram, ale worem sige baras nunup patawu se bagamonko kuring nungaram. Nunga munan umu prophet alo nunga batoga te aniram wore karogo dirmam: ‘Nina Israel alo, nina yia 40 ko sor garagarayam te tama i bo bita ani aisukasan agi, nigiting munan i bo ani aisukasan e?
ACT 7:43 Nina Molek ko sel kawam mu patawu gikasan, ale nenenga kaem Rephan ko baras dora mu patawu gikasan, ninga kaem kawel kuar te nunga mu, perr nungaralko nunga gikasan. Buta se ani ninga karik se Babylon kiaral ale buring ko namaral ale bagaralko.’
ACT 7:44 “Anananga girigir alo sor garagarayam mu te mu, Kaem ko sel kawam nunga ningi anikaso. Kaem kota kiwol Moses kausam se arigam wore te iki se kaolam. Kawam umu te nuna ikikasan mu Kaem nongorak bagakaso.
ACT 7:45 Se udagi Joshua bowa ningi, anananga taleng girigir alo taman ale giman karogo ali Kaem giram ale sor saki ko kariimet nunga karo parusuwukaso mu te nama dagiman, ale ali umu taman. Se sel kawam mu karogo bagaman la tai David ko tom te.
ACT 7:46 Noko munan te Kaem noko amilmilaram se David aking Jacob ko Kaem umu ko bagara kuwim bo kalokko isuam.
ACT 7:47 Bare mena, mu Solomon noko kawam mu kaolam.
ACT 7:48 “Bare Kaem Kalel Biya nu kari kuting te kawam kaloso mu ningi me bagoso. Se prophet Kari Biya kuring balam:
ACT 7:49 ‘Duruk wonong mu aninga daiga kuwim, se ali mu ani asiwik te bitirikko kuwim. Se nina kawam koma awuk wore ani kalo aisalko? Aninga aeman sapara kuwim mu aparete anirukko?
ACT 7:50 Se mel suen biya imi ani agiting te me nungem e?’ ”
ACT 7:51 Asele Stephen gurugam nunga manarukaso, “Nina nisipiling aora biya ko kariimet, nengemang motam sisira biya se nedegawa lilim! Nina ninga taleng girigir nunga turan, tom suen biya Bur Laili kuring kulukursan!
ACT 7:52 Nenenga taleng girigir alo prophet bo yam nomotam la me arigiman, am nunga bita maguwura la! Nuna kari saki Kakirip Ningo Diram mu tairukko mu ko den girikasan baluwakasan mu nunga moman se kueman. Se aitak nina Kakirip Ningo Diram umu kager nuguting te beteman ale moman se kueram!
ACT 7:53 Nina law mu engel nongote taman, bare nina me karo tuman!”
ACT 7:54 Nuna den mu ikiman mu Stephen ko ninguru nongomang maga kaparam, se nogore motam nokasan.
ACT 7:55 Bare Stephen Bur Laili ago lilimaram, mu motam patawuram ale duruk wonong te loagaram, ale Kaem ko nikim yawara arigam, ale Jesus Kaem ko kuting sengam mu te sanamiwaram mu ago arigam.
ACT 7:56 Ale “Arigalko!” mam. “Ani duruk wonong kaigam se Kari ko Namar noko kuting sengam mu te sanamiwoso se arigem!” mam.
ACT 7:57 Bare nuna den umu ko nodogawa baguman, ale sail te niaman aiman ale kote naguman namaman,
ACT 7:58 ale gurataman ilak wonong buring ko arataman, ale manga te usagukasan. Kari Stephen den te bitawaman mu nunga guang kututuwu kari kulak bo ko nup Saul mu suwik duap ningi awu beteman.
ACT 7:59 Ale nuna manga tam tuiwakasan, mu Stephen guranek beteram, “Kari Biya Jesus, ni aninga adera toko,” mam.
ACT 7:60 Ale nu bugura te dagulam ale airam balam, “Kari Biya, ni nunga memek imi ko koma me nungaruko,” mam. Nu uwutata balam mu eng kueram.
ACT 8:1 Se Saul mu Stephen uwuta betemonko mu nu gomang suanawuram ale ariwaram se moman se kueram. Tom umu te mu sios Jerusalem mu ikup memek biya ningi kaparam. Se Kris alo nagu parasaman, ale sang Judea se sang Samaria namaman. Se apostle alo mu am Jerusalem bagakasan.
ACT 8:2 Kaem bowa ningi bagara ko kari sang Stephen mutim tuguman, ale ko ninguru mo nia gilingikasan.
ACT 8:3 Se Saul duap beteram ale sios maguwukaso. Nu kawam suan suan te, kari ta imet ta, nunga ilu gurati talipara kawam ningi nunga awukaso.
ACT 8:4 Awiriya nagu parasaram mu apareyate namakaso mu den apu apu la namakaso.
ACT 8:5 Philip Samaria ko wonong bo te namaram, ale Kristus ko dugu duap balukaso.
ACT 8:6 Se kariimet biya Philip den balukaso mu ikikasan, ale miracle bitakaso mu arikasan, ale noko den ikimonko ninguru nodogawa bitakasan.
ACT 8:7 Kariimet suen biya bur memek ago mu bur memek mu sail te nia ai se aratu namakasan. Se kariimet suen biya tilital, nusuwik patanga daeldel mu nungiakasan.
ACT 8:8 Se wonong umu te mu amilmil biya te bagakasan.
ACT 8:9 Wonong umu te kari bo ko nup Simon. Nu tom maiya nuam mang sima ko kawel te kilek kilek bitakaso, se Samaria kariimet lilim la ninguru nongomang barasukaso. Nu numi balukaso nu kari biya,
ACT 8:10 se kariimet nunup ago ta, se kariimet nunup mena ta, mu suen la noko den ikimonko nongomang anikaso, se ko balukasan, “Nunguningta, kari imi sokel duap bo balsan Sokel Biya Nunguningkiri masan owore karogo,” makasan.
ACT 8:11 Ale nuna nu kowom karo karo geragakasan, mu awuk, nu tom maiya nuam ko kilek kilek bitakaso nung te nongomang gurugam.
ACT 8:12 Bare tom nuna Philip Kaem ko kingdom ko den gilalong balam ale Jesus ko nup biya ko balam se ikiman ale ko nongomang ningi nunguning aram mu, kari te imet te anuwa marak taman.
ACT 8:13 Se Simon kota mu agotala gomang ningi nunguning aram se anuwa marak tam. Ale nu Philip kowom karo ilak geragakaso, ale miracle se kausa bibiya arikaso, ale gomang ninguru barasukaso.
ACT 8:14 Se tom apostle alo Jerusalem bagaman mu Samaria kariimet Kaem ko den nongomang tuman ko den mu ikiman mu, nuna Peter se John nunga beteman se nongote namaman.
ACT 8:15 Nuna nama arataman mu, nuna Bur Laili kariimet nongote kaparukko guranek beteman,
ACT 8:16 mu awuk, Bur Laili kariimet mu nongote me tai kapakaso; nuna yam Kari Biya Jesus ko nup te anuwa marak to gilingiman.
ACT 8:17 Asele Peter se John nuguting patawu nusupuling te bitakasan se Bur Laili nungumik te kapakaso.
ACT 8:18 Se tom Simon apostle ilagala nuguting kariimet nusupuling te bitakasan se Bur Laili nungumik te kapakaso mu arigam, mu nu manga nungaru se
ACT 8:19 mam, “Nina sokel sowore ani ago aisal se, ani awiriya agiting kumik te bitirik mu agotala Bur Laili kumik te kaparukko,” mam.
ACT 8:20 Bare Peter nu maonam, “Ni ka manga sumu karogo maga namarko! Mu awuk, ni Kaem ko munan ana nangaram mu ni manga te dierko balsam.
ACT 8:21 Ura ana bitawasan imi ni bitarko me terong! Mu awuk, nika gemang motam mu Kaem ilak diram me aniso.
ACT 8:22 Ni munan memek sumu ko, gemang motam gurugu ale Kari Biya kote guranek bitarko. Se ani nu kote la betesam, nu kota ka ikia memek gemang motam ningi mu siwu kisokko.
ACT 8:23 Ani arigisam mu ni motam barasa ko munan se munan memek ninguru ka taliparam.”
ACT 8:24 Se Simon nunga maonam, “Nina ani ago ko Kari Biya kote guranek beteral se, bala balman sumu ani angimik te me aratukko!” mam.
ACT 8:25 Se Peter se John Kari Biya Jesus ko dugu duap balu pagorman, asele peleman Jerusalem namakasan. Nuna nama se lage luan te, Samaria ko wonong gotektek te mu, den gilalong balu balu namakasan.
ACT 8:26 Asele Kari Biya ko engel bo Philip maonam, “Bares ale lage koma south, lage garagarayam, Jerusalem betesan ale nama Gaza aratasan wore te nama kaparko,” mam.
ACT 8:27 Se Philip barasam namakaso. Ale nama se lage te Ethiopia kari bo arigam. Kari umu nu kari dom bo, Ethiopia nunga queen Candace ko manga suen la bitaruwara. Nu Jerusalem kagin ko namaram,
ACT 8:28 ale pila se, nu ko karis te dagi se prophet Isaiah ko batoga ari ari taikaso.
ACT 8:29 Se Bur Philip maonam, “Karis owore duap te namar ale ilak ilak namarko,” mam.
ACT 8:30 Se Philip naguram pingi namaram, ale kari mu prophet Isaiah ko batoga mu kaukaso se ikiam, ale isuam, “Ni den kauwasam sumu ko nunguning ikisam e?” mam.
ACT 8:31 Se kari mu balam, “Ani awuk ta ko sinararikko? Mu kari bo den imi ko duap aninga te apurok mu asele ko,” mam. Ale Philip auram se araga ilak daigam.
ACT 8:32 Se batoga nu kauwaram mu iwita balam: “Nuna nu sipsip iwita diruwuman ilak sipsip mora se kuera ko kuwim te ilak namaman; se sipsip gotek, kari mone batoga mu iluso bare me niaso, am kutek am bagoso iwita, nu kuring paogam ale den bo yam ta me balam.
ACT 8:33 Nuna ninguru ira kutuwu ilak kapaman, se awiriya bo nu sangukko mu mena. Nu kumik kuriang gue bo kariimet nunga balmonko mu mena, mu awuk, noko tom ali imi te mu bataguru taman.”
ACT 8:34 Se dom kari umu Philip isuam, “Prophet imi awiri ko baluwoso, kota numi ko balso agi, kari i bo ko balso, mu ni aga manaruko terong e?”
ACT 8:35 Se Philip batoga nung te duap beteram ale nama Jesus ko den gilalong umu maonam.
ACT 8:36 Nuna lage karoman namawa yu bo te arataman, se kari dom umu mam, “Arikko, yu iweya. Anape ko ani anuwa marak me taikko ya?”
ACT 8:37 
ACT 8:38 Ale balam se ko karis sanamaram. Se nuna wete kapaman ale yu ningi kapaman, se Philip nu anuwa marak tuam.
ACT 8:39 Tom nuna yu beteman ale arataman mu tairatela Kari Biya ko Bur Philip tam ilak namaram. Se dom kari mu udagi nu me arigam. Ale nu eng amilmil biya ago namakaso.
ACT 8:40 Se Philip kota numi arigam mu nu Azotus nama aratam, ale eng am aolak iluwam nama se Jesus ko den gilalong wonong wonong balu balu nama Caesarea aratam.
ACT 9:1 Bare tom mu te Saul Kari Biya ko olekem alo nunga maguwurok menawurokko mu am sokel ago baluwakaso. Ale nu priest supuling kote namaram,
ACT 9:2 ale synagogue suen la Damascus wore nunga, noko aing au ko tam gawa bataguru tuokko isuam. Tam gawa umu nu sokel tuok se awiriya Lage Nunguning ko munan karowasan, kari ta imet ta, wore nunga gi Jerusalem talipara ningi nunga awurokko.
ACT 9:3 Se tom nu tai Damascus aratuwaram mu nikim biya bo duruk uningi wore am kaniram ale nu te taiwaram mu am lilim iramuram.
ACT 9:4 Se nu geragam ali te dagulam, ale kuring bo iwita nu manarukaso mu ikiam, “Saul, Saul, ni awuk se aninga mosam maguwusam a?” mam.
ACT 9:5 Se Saul isam, “Ni awiri ya, Kari Biya?” mam. Se nu mam, “Ani Jesus i, kakirip ni bita maguwusam wore,” mam.
ACT 9:6 “Ario, bares ale wonong ningi kasu nagur se aguwaya bitarko mu ka manarmon se ikiko,” mam.
ACT 9:7 Se kari Saul ilak namawaman mu sanamaman, ale nuguring menaram; nuna kuring dogotak mu ikiman, bare kakirip bo me arigiman.
ACT 9:8 Se Saul ali te dagulam mu barasam, ale motam paogam bare mel bo me arikaso. Se nuna kuting te iluman ale ilak Damascus kasu naguman.
ACT 9:9 Nu tom ilagala suan ko motam sisiram se baga se, na yu me nokaso.
ACT 9:10 Olekem bo Damascus bagakaso, ko nup Ananias. Se Kari Biya ipingira ko kausa te auram ale maonam, “Ananias!” mam. Se nu mam, “Kari Biya, baluko,” mam.
ACT 9:11 Se Kari Biya maonam, “Ni bares ale nama lage ko balsan Tuang Dirkiriyam masan mu te, Judas ko kawam te namar ale Tarsus kari bo Saul ko isako. Nu guranek bitawoso.
ACT 9:12 Nu ipingira ko kausa ningi, kari bo nup Ananias, mu nigita, ni namerem ale kiting supuling te beterem se noko motam sisiram mu aking te sor arigam.”
ACT 9:13 Bare Ananias mam, “Kari Biya, ani kari sumu ko den suen biya ikiem, ale nu Jerusalem nika kariimet, memek nungumik te bitakaso mu ko den mu ani ikiem tala.
ACT 9:14 Se nu e tairam imi, priest bibiya nunga aing au bowa ningi, awiriya nika nip giwoso mu nunga ilu taliparukko tairam,” mam.
ACT 9:15 Bare Kari Biya Ananias maonam, “Am namarko! Kari mu ani maingkala atumukirem nu aninga ura kari. Nu aninga aip biya giok ale karogo sor saki ko kariimet se nunga king alo se Israel kariimet nongote namarukko.
ACT 9:16 Ani nu aninga aip ko ikup memek suen biya giokko mu kausek se arigokko.”
ACT 9:17 Asele Ananias namaram kawam ningi kasu naguram, ale ko kuting Saul ko supuling te beteram, ale maonam, “Aga bo Saul, Kari Biya Jesus, kam ni imi te taiwerem se nu lage te kete aratam borta aninga beteram se tairem. Ale ani tairem mu ni motam te aking sor arik ale Bur Laili kimik ago terong maukko,” mam.
ACT 9:18 Nu uwuta balu sapawaram mu tairate mel wal kuriring iwita Saul motam ira kalowaman mu kutukutuk ma kapaman, se nu aking sor arikaso. Asele nu barasam ale anuwa marak tam.
ACT 9:19 Ale na inang nam ale sokel tam. Saul day tom sang ko Damascus olekem nongorak bagakaso.
ACT 9:20 Ale tom bo me namaram, nu synagogue ningi kapa kapa, Jesus mu Kaem ko Namar mu ko den apu apu geragakaso.
ACT 9:21 Se kariimet noko den ikikasan mu suen la biririkakasan, ale isakasan, “Kari ewerta Jerusalem geragakaso ale kariimet nup aitak nu baluwoso mu ko baluwakasan mu nunga maguwukaso e? Ale aitak imi te tairam mu saki nunga taliparuk ale priest bibiya nongote nongorak namarukko e?” makasan.
ACT 9:22 Bare mena, Saul ko sokel ura te bitirukko mu am lagaram tarigiwakaso. Se Juda alo Damascus bagaman mu ninguru nunga manarukaso, Jesus mu nunguningta nu Kristus, makaso. Se nuna den bo balmonko mena.
ACT 9:23 Tom maiya nuam namaram, se Juda alo biguwuman ale Saul momon se kuerukko den nungurman,
ACT 9:24 bare Saul mu ko den ikiam. Tirom woremkalal Juda alo nu momonko wonong ko songkuring bibiya bitarukasan.
ACT 9:25 Bare ko singsang ilak geragawara mu tirom ilak namaman, ale korokem ningi beteman ale mayang te kaloman, ale por ko kuring gotek bo te kualala wore beteman se nama wonong buring ko aliti kaparam.
ACT 9:26 Tom nu tai Jerusalem mu nu olekem alo nongorak bolala awurokko karogo kaeyakaso, bare nuna ko nguangakasan. Nuna nu nononga bo ko aratam mu nuna me ko nongomang ningi nunguning akaso.
ACT 9:27 Bare Barnabas nu tam ale ilak apostle nongote namaram. Ale Saul ko aolak Damascus mu te aguwaya Kari Biya arigam, se Kari Biya nu ilak munakaram, mu nunga maonam. Ale nu Damascus nguangara mena Jesus ko nup te den balukaso mu, karogo nunga maonam.
ACT 9:28 Asele Saul nongorak baga se guyak la Jerusalem ningi, Kari Biya ko nup te, den balu balu geragakaso.
ACT 9:29 Ale nu Juda alo Greek den te munakawara mu arungak den te nunumi iluman, se nuna nu momon se kuerukko wore ko lage ko loagakasan.
ACT 9:30 Se ko launuria olekem alo den mu ikiman, mu nuna taiman nu taman ilak nama kapa Caesarea, se beteman se Tarsus namaram.
ACT 9:31 Asele sios Judea, Galilee, Samaria lilim la ningi mu amilmil malin ningo kapa nungaram, se yawarakala bagakasan. Bur Laili sokel sangam nungaram se nuna Kari Biya kuring bowa ningi la bagakasan, se sios lagaram lagaram namakaso.
ACT 9:32 Se Peter sor umu ningi geragam, ale Kaem ko kariimet nungarkukko Lydda namaram.
ACT 9:33 Ale nu kari bo kuting kumik tilital se yia 8 ningi am anira la lagakaso, ko nup Aeneas, mu arigam.
ACT 9:34 Se Peter nu maonam, “Aeneas, Jesus Kristus ka nungam. Bares ale ka kiwim sor moa nunguruko,” mam. Se Aeneas tairatela barasam.
ACT 9:35 Se kariimet suen la Lydda wonong te bagara mu se, Sharon ko sor wolong te bagara mu munan umu ari gilingiman, ale nongomang gurugu Kari Biya tuman.
ACT 9:36 Se nama Joppa wonong te mu olekem bo ko nup Tabitha, Greek den te mu Dorcas masan. Nu pempem la munan ningo bita se kariimet kituwura guat nunga sangarukaso.
ACT 9:37 Bare tom umu te mu nu kuera tam, ale kueram. Se nuna ko kumik guang mu anuman, ale galung bo kualala mu te ilak araga beteman.
ACT 9:38 Lydda wonong mu Joppa wonong duap te; se olekem alo Peter Lydda bagoso mu ko den ikiman, mu nuna kari ilagala nunga manorman se kote namaman ale manorman, “Ni tairate ana nangarak tairko!” maman.
ACT 9:39 Se Peter arungak namaram. Nama aratam mu nuna ilak galung kualala mu te ilak tarigiman. Se imet gerewa nu laturman ale nia mo se guang mel Dorcas marak baga se biri nungaram mu nu kasurukasan.
ACT 9:40 Se Peter suen la nunga kaoram se watingi arataman, asele nu bugura kulukam ale guranek beteram. Ale koma gurugu imet kueram mu tuam, ale balam, “Tabitha, baresko!” mam. Se imet mu motam pauk palagam, ale Peter arigam ale barasu daigam.
ACT 9:41 Se Peter kuting te iluwam ale patawuram se barasu sanamaram. Asele Peter Kris alo, se gerewa, mu nunga auram se taiman, se imet maragaram mu nungaram.
ACT 9:42 Se den mu pagam Joppa wonong ningi geraga saparam. Se kariimet suen biya Kari Biya ko nongomang ningi nunguning aram.
ACT 9:43 Se Peter tom maiya nuam Joppa bagakaso. Nu kari bo nup Simon, nu bulmakau guang nunga ko kari, mu ilak bagakaso.
ACT 10:1 Caesarea wonong te kari bo ko nup Cornelius. Nu Rome ko kager motam bo, nunga balsan Italy Kager Kari masan, wore nunga supuling bo.
ACT 10:2 Nu ko kawam digo lilim ago mu gek am Kaem ko bowa ningi bagara ko kariimet. Nu amilmil te awiriya tukunangakaso mu nunga sangarukaso, ale pempem Kaem kote guranek bitakaso.
ACT 10:3 Tom bo, bainga ningi 3 o’clock iwita, nu ipingiram te kausa bo arigam. Nu wetang te Kaem ko engel bo arigam, se engel mu kote tairam ale auram ale mam, “Cornelius,” mam.
ACT 10:4 Se Cornelius nguangara ago nu arikuawu se, mam, “Kari biya, anape awuk a?” mam. Se engel mam, “Nika guranek se ka kiting, kituwura guat nunga saonga ko munan mu tai bausam se Kaem arigam ale ko amilmilaram.
ACT 10:5 Ario, aitak mu ni kari sang nunga bitar se Joppa namamon ale kari bo nup Simon, bare nup Peter te arusan, mu manarmon ale ilak taimonko.
ACT 10:6 Nu Simon, kari bulmakau guang nungurso, wore ilak bagoso. Ko kawam mu gagi norogen ko aniso,” mam.
ACT 10:7 Se tom engel mu nu ilak munakaram ale beteram namaram mu, Cornelius ko ura kari ilagala, se ko kager kari ningo bo, nu Kaem bowa ningi bagara, mu nunga auram se taiman.
ACT 10:8 Se mel suen la aratam mu ko duap nunga maonam, ale nunga awuram se Joppa namakasan.
ACT 10:9 Se ukiram day bo, se 12 o’clock iwita mu nuna aolak iluman nama wonong ko pingi aman, se Peter mu guranek bitirukko kawam gul te tarigiram.
ACT 10:10 Nu guranek bitawa na ko kueram, ale gomang na mel bo naukko. Se na mu aitak nunguru burangiwaman se nu ipingira ningi kausa bo arigam.
ACT 10:11 Nu taiti kuring kaigam se mel bo guang aromemek bo iwita tai kapakaso mu arigam. Mel umu dun bo te koma singsang iluman, ale dun bo te mu betela koma singsang iluman, ale beteman se tai kapakaso se arigam.
ACT 10:12 Mel guang iwita nung mu awote mu, giarum ko mel nosowek nuguting te geraga mu, se ali ko gawitiru boromor mel se inangnang binga geragawara awote anikaso.
ACT 10:13 Se kuring bo mam, “Peter, bares ale mel sowore nunga moar ale noko,” mam.
ACT 10:14 Bare Peter mam, “Kari Biya, ani buta me bitirikko! Aninga agiring imi mel bo karur ago suwuta me kau to arigam, mena,” mam.
ACT 10:15 Se udagi tala kuring mu mam, “Ni mel Kaem nungam ale karur mena mu, ni balu karur ago ma me baluko,” mam.
ACT 10:16 Munan mu tom ilagala suan ko aratam, asele guang mu me kam la aking tagiman se peleram duruk wonong te nama tarigiram.
ACT 10:17 Se Peter mel arigam mu ko kuamin tuguwaram mu, kariari Cornelius nunga beteram se taiman umu Simon ko kawam ko ikiman ale tai ko songkuring ago sanamaman.
ACT 10:18 Ale aiman ale eseman, kari bo ko nup Simon, nup Peter te arusan, mu nongorak owola bagaruk mu ko eseman.
ACT 10:19 Se Peter ipingira mu ko am kuamin tuguwaram mu, Bur maonam, “Simon, kari ilagala suan nika kupuwasan.
ACT 10:20 Buta se bares ale nongote kapar, ale nongorak namarko; ale ko ikia me ka morukko, mu awuk, anigita nunga beterem se taiman,” mam.
ACT 10:21 Se Peter nongote aliti kaparam ale mam, “Kari nina kupuwasan mu anigita. Nina anape ko taiman?” mam.
ACT 10:22 Se nuna balman, “Ana Cornelius, kager kari nunga supuling, wore nanga beteram se taiman. Nu kari ningo diram, se Kaem bowa ningi bagara ko kari. Se Juda kariimet suen la nu kua bowa nagu gilingisan. Engel laili bo nu maonam, nu nika aurok se ko kawam te namar, ale ni den ago bagasam wore balu se nu ikiokko balam.”
ACT 10:23 Se Peter nunga aru tagiram se noko daup iwita kawam ningi kasu naguman. Animan ukiram, asele Peter se kariari mu, se nongomang ningi nunguning alo sang Joppa wonong ko mu nongorak barasaman namakasan.
ACT 10:24 Nuna aolak iluman nama, animan ukiram se Caesarea arataman. Se Cornelius nuna taimonko mu iki se, noko gue suan alo se tiran yawara alo nunga auram se taiman ale bagakasan.
ACT 10:25 Se Peter tai aratam ale kawam ningi kasu naguwaram mu, Cornelius kote tairam ale amilmil munan te suwik duap ningi bugura kulukam.
ACT 10:26 Bare Peter maonam, “Baresko, ani ali kari yam tala pa!” mam.
ACT 10:27 Ale Peter ilak munaka munaka kawam ningi kasu nagu mu, kariimet motam biya bo biguwuman bagaman se nungarkam.
ACT 10:28 Ale nunga maonam, “Nina ninguru ko ikisan, ana Juda nanga munan te mu, Juda kari bo sor saki ko kari bo ilak me numi giok, agi ko kawam te me ilak namarukko. Bare Kaem ani iwita aga kausam, mu ani kari bo balik, nu diram mena, karur ago, ma me balikko mam.
ACT 10:29 Bore te se ani tairikko den taem mu, ani saowa iluwa bo mena, am tairem. Ale ani ninga isarsam, nina anape ko ani tairikko balman se ani tairem?”
ACT 10:30 Asele Cornelius duap beteram balukaso, “Day 4 ko namaram mu te, ani aga kawam te guranek bitawerem. Mu kowar motam tom iwita tala, 3 o’clock bainga ningi. Se me kam la kari bo guang nikim karogo naguram mu angama ko sanamaram,
ACT 10:31 ale mam, ‘Cornelius, Kaem nika guranek ikiam ale ka munan kariimet kituwura guat alo nunga sangorsam mu arigam.
ACT 10:32 Bore te se, ni kari bo ko nup Simon, arusan Peter i masan, mu ko den bitarko, nu Joppa wonong te bagoso. Nu kari bo Simon tala, bulmakau guang nungurso, mu ko kawam te noko daup iwita ilak bagoso. Noko kawam mu gagi norogen te,’ mam.
ACT 10:33 Se ani ni tairko den eng am tom umu te la beterem se namaram. Se aitak ni tai aratem mu, yawarakala nunguningkiri. Ario, ana suen la Kaem koma te dagiman imi, ni anapeya den Kari Biya anananga manaru se ikinakko balam mu balu se ana ikinakko,” mam.
ACT 10:34 Se Peter duap beteram ale den balukaso, “Nunguningta, aitakta asele ani ikiem, Kaem imi, kariimet sang la kua nungara ale sang buring nungara ko Kaem mena.
ACT 10:35 Bare nu sor suen la ko kariimet nu bowa ningi baga se, munan ningo la bita lagasan mu nu gomang motam nungarso.
ACT 10:36 Nina den Kaem Israel kariimet nongote beteram mu ko ikisan. Den gilalong umu iwita baluwoso, ana Jesus Kristus te lila yawara arigisan. Nu kariimet suen la nunga Kari Biya.
ACT 10:37 Nina munan Judea lilim ningi aratam mu ko ikisan. Munan umu Galilee duap beteram. John anuwa marak ko den apura ko ura mu bita saparam asele buring ko mu,
ACT 10:38 Kaem Bur Laili te Jesus Nazareth kari mu marak sokel tuam, se nu geragakaso ale munan ningo bitakaso. Nu kariimet, kari memek ko sokel memek bowa ningi bagakasan, mu nunga nungurukaso, mu awuk, Kaem nu ilak bagakaso.
ACT 10:39 “Ana olekem alo mu munan suen la, nu Judea kariimet nunga sor ningi se Jerusalem ningi beteram mu ana namotam te arigiman. Nuna kari mu tam kangono te ituwuman se kueram.
ACT 10:40 Bare kueram ko day 3 mu te, Kaem aking maraguwuram se barasam se wetang te ari gilingikasan.
ACT 10:41 Kariimet suen biya me ari gilingiman, bare ana maingkala Kaem nanga atumukiram wore arigiman. Nu kueram ale barasam mu ana ilak na yu naman giman.
ACT 10:42 Nu nanga maonam, ana noko dugu duap kariimet nunga manaru se, nuguta kariimet marak bagasan umu, se kariimet kueman umu, nunga tutera kari Kaem atumukiram mu balnakko mam.
ACT 10:43 Prophet alo nunga batoga te noko iwita baluwasan, awiriya noko gomang ningi nunguning aruk, mu noko nup te noko memek umu siwu saparukko.”
ACT 10:44 Se Peter den imi am baluwaram mu Bur Laili kariimet suen la den ikiwaman mu nungumik te kaparam.
ACT 10:45 Se nongomang ningi nunguning alo nungumik guang batoga, Peter ilak taiman, mu Bur Laili sor saki ko kariimet wore agotala nungumik te kaparam umu arigiman, ale ikia nunga moakaso.
ACT 10:46 Mu awuk, kariimet umu den duap duap me te munakara wore te munakakasan ale Kaem nup patawukasan se nuna ikiman. Se Peter mam,
ACT 10:47 “Awiri balam, kariimet imi anuwa marak me tamonko? Nuna ana Bur Laili taman iwitatala taman.”
ACT 10:48 Bore te se, nu balam se nuna Jesus Kristus ko nup te anuwa marak to gilingiman. Asele nuna Peter tom bo agotala nongorak bagarukko isarman.
ACT 11:1 Judea lilim ko apostle alo se Kris alo den ikiman mu, sor saki ko kariimet Kaem ko den ikiman ale taman nongomang motam ningi beteman.
ACT 11:2 Bore te se, tom Peter peleram Jerusalem namaram, mu Kris alo nungumik guang batoga mu nu balu maguwukasan,
ACT 11:3 ale maman, “Ni kari nungumik guang me batoga wore nunga kawam ningi namerem ale nongorak na naem!” makasan.
ACT 11:4 Se Peter duap beteram ale kiwem suen la te aratam umu ko dugu duap ninguru nunga manarukaso, ale mam,
ACT 11:5 “Ani Joppa wonong te baga se guranek bitawa, kausa bo ipingira iwita arigem. Mu mel bo guang biya iwita, dun bo te koma singsang iluman ale dun komasang te betela koma singsang iluman, ale beteman se aninga te tai kaparam.
ACT 11:6 Se ani ningi loagerem ale giarum ko mel nusuwik nuguting te geraga mu, se ali ko gawitiru boromor se inangnang binga geragasan mu arigem.
ACT 11:7 Se kuring bo iwita aga manarukaso, ‘Peter, bares nunga moa noko,’ makaso.
ACT 11:8 “Bare ani maem, ‘Kari Biya, ani buta me bitirikko. Aninga agiring imi mel bo karur ago suwuta me kau to arigam,’ maem.
ACT 11:9 “Se kuring umu duruk wonong te udagi tala aking balam, ‘Mel Kaem nungam ale balam karur mena ma balam mu, ni balu ale karur ago ma me baluko,’ mam.
ACT 11:10 Munan umu tom ilagala suan ko aratam. Asele aking melmasak umu suen la tagiman se duruk wonong te tarigiram.
ACT 11:11 “Se me kam la, kari ilagala suan, ani ago ko Caesarea wore nunga beteman se tai kawam ani te bagerem mu te arataman.
ACT 11:12 Se Bur Laili ani nongorak namarikko mu me angamin yenerukko mam. Se nanga singsang 6 sanamiwasan imi mu ago agarak namaman. Ale nama kari den beteram mu ko kawam ningi kasu naguman.
ACT 11:13 Se nu engel bo ko kawam ningi aratam ale den balam mu nanga maonam, ‘Kari bo Joppa bagoso, ko nup Simon, arusan Peter masan, wore kete tairukko den bitar se kote namarukko.
ACT 11:14 Se nu den ni se ka kawam digo lilim ago ninga sangaru taukko mu, karogo tai ninga manukko.’
ACT 11:15 Peter ko den kunasaram ale mam, “Se ani den duap beterem ale nunga manaruwerem mu, Bur Laili nongote kaparam, giram ana nangate kaparam uwutatala nongote kaparam.
ACT 11:16 Se ani den Kari Biya nanga maonam mu angamin te tairam, ‘John yu te kariimet anuwa marak nungarukaso. Bare nina mu Bur Laili ko sokel te baptais talko,’ mam.
ACT 11:17 Ikialko, ana Kari Biya Jesus Kristus ko nangamang ningi nunguning aram se Kaem munan umu nangaram uwutatala, nuna nongomang ningi nunguning aram se nu munan umu nungaram. Se ani mu awiri wore Kaem ko gomang motam kalikko?” mam.
ACT 11:18 Se nuna Peter den balam mu ikiman ale tagira gurungumura mu menaram, se Kaem nup patawukasan ale balukasan, “Buta se Kaem kariimet sor saki ko wore karogotala, giris palagamon ale marak ningo tamonko lage korang kagaru nungaram,” makasan.
ACT 11:19 Tom Stephen bita maguwuman se kueram mu te Kris alo nagu parasaman; ale Phoenicia, Cyprus, se Antioch nama gilingiman, ale Juda alo sor mu te bagara mu la den gilalong mu nunga manarukasan.
ACT 11:20 Bare saki mu Cyprus se Cyrene kari, nuna Antioch namaman ale Greek kari agotala Kari Biya Jesus ko den gilalong nunga manarukasan.
ACT 11:21 Se Kari Biya ko sokel nuna nongorak bagakaso, se kariimet suen biya giris palagaman ale Kari Biya ko nongomang ningi nunguning aram.
ACT 11:22 Se munan aratukaso umu ko den nama sios Jerusalem mu te aratam, se nuna Barnabas beteman se Antioch namaram.
ACT 11:23 Tom nu nama aratam mu, nu Kaem ko gomang lila ko munan nunga ningi arigam ale amilmilaram. Ale tom suen biya nongomang motam nunguning te Kari Biya ilukuawumonko den sangam mu nungarukaso.
ACT 11:24 Barnabas mu kari ningo, nu gomang ningi nunguning aora biya se Bur Laili ago terong mam, se kariimet suen biya nunga saongam se Kari Biya ko nongomang ningi nunguning aram.
ACT 11:25 Asele Barnabas Saul kupokko Tarsus namaram;
ACT 11:26 tom nu arigam, mu nu ilak peleman Antioch taiman. Se Barnabas Saul ilak yia suanta ko Antioch baga se, kariimet motam bibiya tala Kaem den nunga kasurukasan. Se Antioch sor te nuna giriman olekem alo mu nunga balman “Kris kariimet” maman.
ACT 11:27 Tom mu te prophet sang Jerusalem beteman ale Antioch tai kapa gilingiman.
ACT 11:28 Nunga ningi bo, ko nup Agabus, mu Bur saongam se barasam ale karak biya sor suen la Rome bitaruwara mu ningi kaparukko mu ko balam. (Karak biya mu Claudius Rome nunga Caesar bagaram se mel mu aratam.)
ACT 11:29 Se olekem alo suan suan nunga ikup guyak ko iki se nunga sikisaki Judea bagara mu nunga sangarmonko balman.
ACT 11:30 Ale nuna butata beteman, ale nunga nuguting mel mu Barnabas Saul nuguting te awuman, se giman ago nama nunga supuling alo nuguting te beteman.
ACT 12:1 Tom mu te King Herod sios ko kari sang nunga bita maguwurokko nunga ilu taliparam.
ACT 12:2 Nu balam se James dogotak batagorman. James mu John ko laun.
ACT 12:3 Nu munan umu beteram se Juda kariimet ko amilmilaman se arigam mu, nu kunasaram ale Peter ilu taliparam. Tom umu Bread Yeast Mena wore Nana ko kam te munan umu beteram.
ACT 12:4 Nu iluwam ale talipara kawam ningi beteram, ale kager kari sang motam 4 se, motam suan suan ningi mu kager kari 4, mu nuguting te beteram se bitarukasan. Herod uwuta mam mu, nu Passover buring ko asele Peter kariimet biya motam te den te bitirukko ikia beteram.
ACT 12:5 Se Peter mu talipara kawam ningi bagakaso, bare sios lilim la mu Peter ko Kaem ilak guranek te bagawakasan.
ACT 12:6 Se tirom umu se ko anirok ukirok mu Herod Peter ilak aratu den te bitirukko. Tirom umu Peter kager kari ilagala nunga kusumuri aniwakaso. Nuna sen ilagala kuting koma singsang te ituwuman, se songkuring mu kager kari sang bitaru se sanamiwakasan.
ACT 12:7 Se me kam la Kari Biya ko engel bo aratam se galung te bagaman mu nikim paga saparam. Se nu Peter beta te atumu tam ale amumam, ale mam, “Tairate baresko!” mam. Se sen Peter kuting te mu kutukutuk mam kaparam.
ACT 12:8 Se engel maonam, “Ka guang mel gi tugum ale ka siwik tuagu tugumko,” mam. Se Peter uwutata beteram, asele maonam, “Ka guang luan te kaola mu kalo ale agowom karoko,” mam.
ACT 12:9 Se Peter kowom kaoram ale talipara kawam beteram ale engel ilak aratam mu nu kota me sinarakaso. Nu ipingira ko kausa bo ariwoso iwita ikikaso, bare mena, mu mel nunguning aratuwakaso.
ACT 12:10 Nuna aolak iluman kager kari motam gira mu kiaman, aking motam kowom kaora mu kiaman, ale tai songkuring biya nunguning ain te nunga, te aratu wonong ningi kasu nagusan, mu te arataman. Se songkuring umu nogo ko yam kota kaigam se te arataman. Nuna lage karoman maiya nuam namaman, ale asele engel mu nu bita tam ale namaram.
ACT 12:11 Asele Peter ko ikia sinararam se mam, “Aitakta asele ani ko ikiem imi paguwura bo mena. Imi Kari Biya ko engel beteram se tairam ale Herod kuting te se, Juda alo mel ani angimik te bitiruk se arigimonko loagawaman mu te aga bataguru tam,” mam.
ACT 12:12 Nu dun imi ari ko iki saparam mu, nu Maria ko kawam, te kariimet ilu biguwuman ale guranek bitawaman mu te namaram. Maria mu John ko nuam, John mu nup bo Mark tala.
ACT 12:13 Se Peter songkuring watingi mu te bong bong mam se ura imet itiwik bo, ko nup Rhoda, mu songkuring kagukko tairam.
ACT 12:14 Tom nu Peter ko kuring dogotak ko sinararam mu, nu ninguru amilmilaram ale songkuring me kaogam. Nu am naguram kasu naguram ale mam, “Peter watingi songkuring ko sanamiwoso!” mam.
ACT 12:15 Bare nuna nu manorman, “Ni ngualasam agila pa,” maman. Bare nu am gira awom la balukaso, se nuna maman, “Imi noko engel agila pa,” maman.
ACT 12:16 Bare Peter am bong bong mawakaso. Se tom nuna songkuring kagorman ale arigiman mu nuna ninguru tengeman.
ACT 12:17 Se Peter kuting te kawus mamonko paponaram, asele nu Kari Biya aguwaya talipara kawam ningi tam ale ilak aratam mu ko dugu duap nunga maonam. Ale mam, “Nina James se nanga sikisaki ago nunga maonalko,” ma se aratam nunga beteram ale kuwim bo te namaram.
ACT 12:18 Se ukiram tumongola kager kari nunga ikia ninguru parasaram, se anapeya nunguningkiri Peter kumik te aratam wore ko ikia nunga moakaso.
ACT 12:19 Se Herod balam se ko kari Peter kupu sapaman, bare me arigiman. Se nu kager kari nunga isuam gurungumuram ale ninguru ikiam mu, kager kari umu nunga momon se kuemonko balam. Udagi Herod Judea sor beteram ale namaram Caesarea tom tukunang ko bagakaso.
ACT 12:20 Nu Tyre se Sidon ko kariimet nongorak numi ilukaso. Se nuna tai biguwu sapaman ale ilak tuatamonko namakasan. Nuna giriman Herod ilak nongomang suan awumonko mu Blastus ilak munakaman, se nu nubiring ko bagakaso. Blastus mu king ko ura kari bo, noko yawara nunguningkiri. Nuna Herod ilak suan awumonko, mu awuk, nuna sor nung te na inang to no gilingisan.
ACT 12:21 Se tom balu beteram mu te mu, Herod ko king ko guang maiya mu naguram, ale ko daiga kuwim biya mu te daigam, ale kariimet biya den nunga manarukaso.
ACT 12:22 Se nuna aiman balukasan, “Imi kaem ko kuring, ali kari bo ko kuring mena!” ma balukasan.
ACT 12:23 Se me kam la Kaem ko engel ikes bo tuam, se yes gotektek kumik lilim naman se kueram. Mu awuk, nu Kaem nup biya me tuikaso.
ACT 12:24 Bare Kaem ko den mu am pagam sor tam ale namawakaso.
ACT 12:25 Se Barnabas se Saul mu Jerusalem ningi nunga ura menawuman, asele John, ko nup bo Mark, mu taman ale ilak Antioch peleman namaman.
ACT 13:1 Se sios Antioch mu nunga prophet alo ago se, kausa kari alo ago: Barnabas, se Simeon, ko nup bo Niger, se Lusias Cyrene kari mu, se Manaen, se Saul. Kari Manaen mu governor Herod ilak wete lagara suan.
ACT 13:2 Nuna inang kaloman ale Kari Biya nup perr tui se bagaman. Se Bur Laili nunga maonam, “Nina Barnabas Saul ilak nunga atumukiral, se ura ko ani nunga aurem wore tamonko.”
ACT 13:3 Se nuna inang kaola ko munan umu nama menaram mu, nuna guranek beteman ale nuguting nungumik te beteman ale nunga beteman se ura ko namaman.
ACT 13:4 Nuna ilagala Bur Laili te nunga balam iwita namakasan. Nuna nama kapa Selusia arataman ale umu te dal taman ale Cyprus namakasan.
ACT 13:5 Nuna nama Salamis arataman mu, Juda nunga synagogue ningi Kaem ko den apukasan. Se John mu, nunga saonga iwita nongorak bagakaso.
ACT 13:6 Nuna tual lilim la ningi geragaman ale tai Paphos arataman. Ale umu te nuna Juda mang sima kari bo, se nu prophet kawel, ko nup Bar-Jesus, mu arigiman.
ACT 13:7 Nu Cyprus tual mu ko governor Sergius Paulus mu ilak bagakaso. Sergius Paulus mu kari ikia biya ago. Se nu ko gomang Kaem ko den ikiokko se Barnabas se Saul nunga den beteram.
ACT 13:8 Kari Bar-Jesus mu nup bo Elymas tala, nup mu ko nunguning mu mang sima kari. Se Elymas mu nongorak dun kopa ilukaso, ale nu Sergius Paulus ko tareng iwita bitiruk se nu Kaem ko den ko me gomang ningi nunguning arukko lage bitakaso.
ACT 13:9 Bare Saul, ko nup bo Paul, nu Bur Laili ko sokel ago terong mam, nu Elymas arikuawuram ale maonam,
ACT 13:10 “Ni Satan ko kuriang! Ni munan ningo suen biya ko kager kari! Ni hus hus pang pang se kawel munan suen biya ago terong maem. Ni Kari Biya ko munan diram umu balu maguwura ko munan sowore amaru bita toko?
ACT 13:11 Ikiko! Ni aitakta Kaem ko kuting arikko. Ni motam sisirok se, tom maiya nuam worem ko nikim imi me arikko,” mam. Se tairatela Elymas motam tama bur tiromorom iram, se nu iriki posa posa geragakaso, ale kariimet bo kuting te iluwok ale lage kausokko wore ko loagakaso.
ACT 13:12 Se Sergius Paulus mel mu arigam ale Kristus ko gomang ningi nunguning aram. Mu awuk, nu Kari Biya ko den nuna balman se ikiam mu ko ninguru gomang pitigiram.
ACT 13:13 Paul ko sikisaki karogo Paphos beteman, ale dal taman nama Pamphylia, wonong Perga mu te arataman. Se umu te John nunga beteram ale peleram Jerusalem namaram.
ACT 13:14 Nuna Perga beteman, ale aolak iluman nama Pisidia wonong bo Antioch mu te arataman. Ale Sabbath tom te Juda nunga synagogue ningi kasu naguman ale dagiman.
ACT 13:15 Se supuling alo Moses ko law ko batoga mu kauman ale prophet alo nunga den kauman, asele synagogue ko supuling iwita den beteman se nongote namaram, “Nanga singsang, nina kariimet nongomang motam sokel tua ko den ago agi mu, am balalko,” maman.
ACT 13:16 Se Paul barasu sanamaram, ale kuting te kutek mamonko paponaram, ale mam, “Nina Israel kariimet, se nina sor saki ko kariimet nina Kaem bowa ningi bagasan, nina aninga den ikialko!
ACT 13:17 Ana Israel nanga Kaem imi, nu nanga girigir alo noko ma nunga balam. Ale tom nuna Egypt sor te bagakasan mu nunga saongam se nunga gue pagam sor iram. Ale noko sokel aora mu te nunga giam ale sor umu beteram ale nongorak aratam,
ACT 13:18 ale yia 40 ko, sor garagarayam mu te nunga ikup gi se ta wore nunga sangaru pituwu lagaram.
ACT 13:19 Nu Canaan sor ningi digo bibiya 7 nunga moa parusuwuram ale nunga ali bataguru tam ale ko kariimet nungaram se aitak nononga aram.
ACT 13:20 Mel suen la aratam imi mu ko yia tom 450 ningi aratu aratu namaram. “Ale imi buring ko mu nu kari sinar nunga atumukirakaso se nunga bitarukasan tai prophet Samuel ko kam te.
ACT 13:21 Se kariimet aking king ko balman, se nu Benjamin ko gue te, Kish ko namar Saul balu nungaram, se yia 40 ko nunga bituam.
ACT 13:22 Udagi nu Saul menawuram ale David nunga king ko beteram. Ale iwita noko balam, ‘Ani Jesse ko namar David arigem, ale ani agata aga angamang motam te atumukirem; nu aninga angamang motam se aga ikia suen la karo tuokko,’ mam.
ACT 13:23 “Se kari imitang ko gue te Kaem ana Israel nanga Saonga Kari nangarukko kota balam uwutata Jesus nangaram.
ACT 13:24 Jesus ura duap me bitakaso la mu, John Israel alo giris palagamon ale anuwa marak tamonko mu balu pagarukaso.
ACT 13:25 Se tom John ko ura menarukko pipingi aram mu nu mam, ‘Ani nina kari ko baluwasan mu mena. Bare nu ani agowom kaoram taiwoso, nu kari nup biya se ani noko suwik gomang ko mayang kutuwurekko me terong tala, mu awuk, ani ningo nuam mena.’
ACT 13:26 “Aga singsang, nina Abraham ko gue te se nina sor saki ko kariimet Kaem bowa ningi bagasan, ikialko! Mu ana nago ko nanga saonga ko den mu beteram se tairam.
ACT 13:27 Jerusalem ko kariimet, se nunga supuling nongorak, nuna Jesus me ko ari ikiman. Bare nuna den ningi beteman ale moman se kueram mu te, nuna prophet nunga den pempem Sabbath kam ningi kau lagasan mu ko nunguning bita sapaman.
ACT 13:28 Nuna memek bo nu te momon se kuerukko me arigiman, bare Pilate yam baluk se momon se kuerukko manorman.
ACT 13:29 Ale batoga te nu kumik ko den aniram mu bita karo sapaman mu, nuna tam kangono te kutuwuman se kaparam se mutim ningi beteman.
ACT 13:30 Bare Kaem nu maraguwuram se barasam.
ACT 13:31 Se tom suen biya ko kariari nu ilak Galilee nama Jerusalem aratukasan mu ari gilingikasan. Nuna nomotam te ariga ewere te se, aitak anananga kariimet nunga manorsan.
ACT 13:32 “Ana nina den gilalong imi ninga manorsan: Anapeya Kaem bitirukko anananga girigir alo nunga maonam mu
ACT 13:33 ana ta nononga gue te imi nangate wetang awuram, ale Jesus maraguwuram se barasam ta umutang. Psalm ko batoga 2 mu te iwita batagorman se aniso: ‘Ni aninga kuriang; se aitak ani nika niet bagasam.’
ACT 13:34 Kaem nu maraguwuram se barasam ale udagi me kueruk iwirokko mu, batoga imi te balam se aniso: ‘Ani nunguningta munan laili ningo ningo ko David manem, uwutata ningarikko.’
ACT 13:35 Uwutata, batoga sang te karogo la iwita aniso: ‘Ni ka Kakirip Laili mu ko kumik guang bitar se me iwirokko!’
ACT 13:36 “Nina ikisan, David ko tom te mu nu Kaem ko kuring karo tui laga kueram, se nu ko nongotakari nongorak mutim tuguman se iwi namaram.
ACT 13:37 Bare Kakirip kueram se Kaem maraguwuram mu me iwiram.
ACT 13:38 “Bore te se aga singsang, aninga angamang mu iwita ikialko ko aniso. Jesus te anananga memek mu suen la siwu nangarso.
ACT 13:39 Ale am nu te awiriya gomang ningi nunguning aso mu kari kumik memek mena ko arataso. Munan bo Moses ko law te uwuta nanga bitirukko me terong wore nu te ana ningo diram ko nanga balso.
ACT 13:40 Buta se nina ninguru sinar talko! Se mel prophet alo ko balman wore nina ningimik te me aratukko. Nuna iwita balman:
ACT 13:41 ‘Nina den ningo balu maguwura ko kari alo, nina ikia ninga moa laga, kua namaralko! Mu awuk, ani nenenga tom te mel bo bitirikko, se nenenga ikia te me ta dirmaukko, kariimet bo ta ninga manuk ta wore nina ko nengemang ningi me ta nunguning arukko.’ ”
ACT 13:42 Ale Paul Barnabas ilak namamonko barasaman synagogue bitawaman mu, kariimet nunga aruman ale Sabbath udagi taimon ale bo karogo aking ko balmonko nunga manorman.
ACT 13:43 Se kariimet biya parasaman mu, Juda suen biya tala, se sor saki ko kariimet Juda nunga munan ningi kasu naguman mu, Paul Barnabas nogowom karoman. Se nuna ilagala nongorak munaka se nunga gi sapakasan, ale Kaem ko gomang lila bowa ningi sokel ago la bagamonko nunga manorman.
ACT 13:44 Week bo namaram se aking Sabbath tom se wonong lilim Kari Biya ko den ikimonko aratu biguwuman.
ACT 13:45 Se Juda alo kariimet suen biya uwuta nungarkaman ale ninguru nongomang magaram, se den memek duap duap Paul den baluwakaso wore ko balukasan.
ACT 13:46 Se Paul Barnabas ilak nguangara mena, nunga den koma balman ale maman, “Ana giriman Kaem ko den ninga manorman. Bare nina nibiring tuman, mu ta nina ninimi wetang te beteman, nina marak pempem bagara ko munan umu talko me terong. Bore te se, ana aitak nangama gurugu sor saki ko kariimet nungarman.
ACT 13:47 Mu awuk, Kari Biya iwita nanga maonam, ‘Ani ni sor saki ko kariimet nunga nikim iwita ka beterem, se ni ali lilim ko kariimet saonga yawara nungaruko.’ ”
ACT 13:48 Se sor saki ko kariimet den umu ikiman mu nongomang barasam se Kari Biya ko den ko ninguru amilmilakasan. Se awiriya marak pempem bagamonko nunga atumukiram mu suen la nongomang ningi nunguning aram.
ACT 13:49 Se Kari Biya ko den mu pagam sor umu lilim aram.
ACT 13:50 Bare Juda alo mu wonong ko imet nunup ago Kaem bowa ningi bagara mu se, wonong ko kari gira gira mu nongomang atumukasan. Se Paul Barnabas ilak nunga bita maguwukasan, ale sor mu te nunga karoman.
ACT 13:51 Se nuna nusuwik gege siwu nungarman, ale sor mu beteman ale Iconium namaman.
ACT 13:52 Bare olekem alo sor umu te mu ninguru amilmilakasan, ale Bur Laili ago terong ma sapaman.
ACT 14:1 Ale Iconium mu pempem te betera wore te, Paul Barnabas ilak nama Juda nunga synagogue ningi kasu naguman. Ale den ningo yawara yawara balman se kariimet suen biya, Juda ko ta, se sor saki ko ta, nongomang ningi nunguning aram.
ACT 14:2 Bare Juda sang nongomang ningi me nunguning aram mu, nuna sor saki ko kariimet nongomang atumukasan ale nunga ikia maguwuman, se nuna Kris alo nongorak dun kopa ilukasan.
ACT 14:3 Se Paul Barnabas ilak tom maiya nuam umu te baga se Kari Biya ko dugu duap sokel ago balukasan. Se Kari Biya noko gomang nangara ko munan nuna ko baluwakasan mu sokel tuokko nunga saongam, se miracle se kausa bibiya bita gilingikasan.
ACT 14:4 Se wonong umu ko kariimet pagaman motam ilagala: sang Juda nunga dun te se, sang apostle alo nunga dun te sanamikasan.
ACT 14:5 Se nirung bo barasam mu, sor saki ko kariimet se Juda kariimet saki nunga supuling ago bolala awuman, ale Paul Barnabas ilak nunga bita maguwumon ale manga te nunga momon se kuemonko den nungurman.
ACT 14:6 Bare nuna ilagala den mu ko ikiman, ale naguman nama Lycaonia sor ko wonong Lystra se Derbe, se sor sang pingi pingi mu te,
ACT 14:7 den gilalong apu apu geragakasan.
ACT 14:8 Se Lystra wonong te kari bo nuam tuagu ningi la suwik tilital, se katir aolak me ilu arigam, mu daigam bagakaso.
ACT 14:9 Se Paul den apuwakaso wore ikiwakaso. Se Paul loagaram se diram kote namaram se arigam mu, noko gomang ningi nunguning te ningo taukko mu sokel karogo iwita arigam,
ACT 14:10 ale sail te auram, “Bares ale siwik te sanamirko!” mam. Se kari mu tingam barasu sanamaram mu ta aolak ilukaso.
ACT 14:11 Se kariimet biya Paul munan beteram mu arigiman ale Lycaonia den te aiman ale balukasan, “Anananga kaem alo kari ko geragaman ale nangate tai kapaman!” makasan.
ACT 14:12 Ale Barnabas mu arukasan Zeus makasan, ale Paul mu arukasan Hermes makasan, mu awuk, nu munak ko kari gira.
ACT 14:13 Zeus ko temple mu wonong buring ko watingi anikaso. Se temple ko priest mu bulmakau kari sang nongorak tai, tam sisik mayang te tugu gilingiman mu karogo, wonong ko kuring biya mu te awuram. Nu kariimet arungu Paul Barnabas ilak tama bita nungarmonko.
ACT 14:14 Bare apostle ilagala Paul se Barnabas mel mu ko den ikiman mu nuna nunga guang barurumuman, ale naguman kariimet biya mu ningi namaman, ale sail te ai balukasan:
ACT 14:15 “Kariimet alo, nina awuk se munan ewere betesan a? Ana betela ali kari, nenenga turantala. Ana den gilalong ago taiman, nina ikial ale munan kumik nunguning mena sowore nibiring tual, ale Kaem marak bagoso, nu taiti, ali, gagi, se mel suen biya ningi se awote nungam wore kote tairalko.
ACT 14:16 Girakala nu sor suen biya yam nungarkiwakaso, se nongota nunga ikia te geragakasan.
ACT 14:17 Bare nu pempem mel bo nu numi te wetang awurokko mu bitakaso. Nu ko gomang ningara ko munan bitakaso ale taiti ningi tuwik nina ningarukaso; nu na inang koma koma ko tom tom karogo ningarukaso; nu na inang terong la ningarukaso, ale nengemang motam amilmil tuikaso.”
ACT 14:18 Nuna den umu kariimet biya umu nunga manorman mu, nuna eng am tama bita nungarmonko kasu kelagaman.
ACT 14:19 Bare Juda saki Antioch se Iconium wonong te wore taiman ale kariimet nunga tagi bataguru nunga giman. Ale nuna Paul manga te moa usagaman, se kua goraram se kueram i maman, ale gurataman ilak wonong buring ko aratu sapaman.
ACT 14:20 Bare olekem alo taiman ale taluru guruguman se nu barasam, ale aking peleram wonong mu ningi kasu naguram. Se animan ukiram mu nu Barnabas ilak Derbe wonong te nama gilingiman.
ACT 14:21 Nuna den gilalong wonong umu ningi apuman ale kariimet suen biya nunga tagi olekem ko nunga beteman. Asele nuna peleman Lystra, Iconium se Antioch nama se,
ACT 14:22 Kris alo nongomang sokel tui tui namakasan. Ale nongomang ningi nunguning ilukuawumonko nunga manaru se makasan, “Ana Kaem ko kingdom ningi kasu nagunakko mu, ikup suen biya ginak asele kasu nagunakko,” makasan.
ACT 14:23 Paul Barnabas ilak nunga sios suan suan ningi kari gira nunga balu balu ago namaman. Ale inang kaloman, ale guranek te la baga asele, sios suen la Kari Biya ko nongomang ningi nunguning aram mu kuting te nunga awuman.
ACT 14:24 Nuna nama Pisidia, asele nama Pamphylia arataman,
ACT 14:25 ale nuna Perga wonong te den apuman, asele nama Attalia arataman.
ACT 14:26 Ale Attalia mu te dal taman ale peleman nama Antioch wonong biya, nuna te motam motam la Kaem ko lila bowa ningi ura ko sokel te nungarman, mu te arataman. Nuna ura mu aitak menawuman.
ACT 14:27 Ale nunga pelera taira mu te sios lilim la aruman ale, kiwem suen la Kaem nononga ningi beteram mu nunga manorman. Ale Kaem sor saki ko kariimet nunga nuna nongomang ningi nunguning ko lage kuring kaogam mu karogotala nunga manorman.
ACT 14:28 Ale nuna tom maiya biya olekem alo umu te mu nongorak bagakasan.
ACT 15:1 Bare kari sang Judea beteman ale Antioch tai kapaman, ale Kris alo iwita nunga manarukasan, “Nina Moses balam uwuta ningimik guang me batogal, mu Kaem nina me ninga sangaru taukko.”
ACT 15:2 Nuna uwuta balukasan, se Paul Barnabas ilak den mu ko ninguru nongomang magaram se arungu den te nunumi ilukasan. Se sios lilim mu Paul, Barnabas se Kris alo saki ago, Jerusalem namamon ale apostle alo se kari gira saki nongorak den umu ko munakamonko balman.
ACT 15:3 Ale sios kariari mu nunga beteram se namakasan. Nuna nama Phoenicia sor se Samaria sor te mu, nuna sor saki ko kariimet aguwaya giris palagaman mu Kris alo umu te mu nunga manarukasan. Se nuna ikikasan ale ninguru amilmilakasan.
ACT 15:4 Se nuna nama Jerusalem arataman mu, sios ko kariimet se apostle alo se kari gira alo mu nongorak amilmil beteman. Se nuna Kaem nunga ura luan ningi munan suen la bitakaso mu ko dugu duap nunga manarukasan.
ACT 15:5 Bare Kris alo sang, nuna Pharisee ningi bagara, mu barasaman ale makasan, “Sor saki ko kari mu agotala nungumik guang batagarmon ale Moses ko law karo tumonko,” makasan.
ACT 15:6 Se apostle alo se kari gira alo ilu biguwuman ale den umu tuati guruguman.
ACT 15:7 Tuati gurungumu namaman, asele Peter barasam ale nunga maonam, “Aga singsang, nina ikisan, ekela ulengko nenenga ningi Kaem aninga balam, agiring te sor saki ko kariimet alo den gilalong ikimon ale nongomang ningi nunguning arukko mam.
ACT 15:8 Kaem, ana ali kari nangamang motam ari sapawara ko Kaem mu, gomang motam nungaram mu ko kausa mu, Bur Laili karogotala nungaram, ana nangate beteram uwutatala nuna nongote beteram.
ACT 15:9 Nu ana se nononga paoga kilek bo me beteram, mena, mu awuk, nuna noko nongomang ningi nunguning aram, se nu nunga memek siwu waram.
ACT 15:10 Bore te se, nina awuk se Kaem ira ariga te betesan ale mel ikup, ana ta, se nanga girigir alo ta, gimonko me terong nunguningkiri mu, aking nuna nubiwinang te gimonko betesan?
ACT 15:11 Mena, uwuta me beteralko! Mu awuk, nina ta, ani ta, ana ikisan, ana Kari Biya Jesus ko gomang nangara ko munan te nanga sangaru tam, uwutatala nuna nongote beteram.”
ACT 15:12 Bala umu te biguwura ningi mu nirung mena saparam; se kutek maman bagaman se Paul Barnabas ilak barasaman ale Kaem aguwaya nunga ura te miracle se kausa duap duap sor saki ko kariimet ningi bitakaso mu balukasan se nuna ikikasan.
ACT 15:13 Nuna ilagala nunga munak menawuman mu, James munak duap beteram: “Aga singsang, aninga den ikialko.
ACT 15:14 Simon ko munak te balam uwuta, Kaem ko gomang motam sor saki ko kariimet nungaram ale nunga ningi kariimet giam ale noko ma nunga balam.
ACT 15:15 Se mel aratam imi mu prophet alo nunga batoga te aniram wore ago dirmam. Mu batoga te iwita aniso:
ACT 15:16 ‘Tom udagi ani pelerik tairik mu, David ko sel kawam dagulam mu ani patawu bangikko, parasaram mu akingtala kalik ale kuwim kuwim te bitirik se pelerukko.
ACT 15:17 Se kariimet saki yam bagasan, sor saki ko kariimet aninga ma balem se anisan, mu Kari Biya kote taimonko; Kari Biya mel imi bitiruk se aratukko mu uwuta balam.
ACT 15:18 Mel imi girakala Kari Biya ko balam se anikaso.’
ACT 15:19 “Se aninga ikia te mu iwita, ana sor saki ko kariimet nongomang gurugusan ale Kaem kote taiwasan mu ana nongoma tareng iwita me kalonakko.
ACT 15:20 Bare ana tam gawa nongote betenak ale, na inang kaem kawel nunup te betesan mu me namonko; ale saman katagot ko munan me betemonko; ale mel dogotak kalosan se kueso mu ko nunguning me namon; ale melmasak gue karogo mu betela me namonko mu, ko nunga kiti gurugunakko,” mam.
ACT 15:21 “Mu awuk, Moses ko law mu girakala wonong suen biya te balu pagarukasan. Ale tai aitak mu Sabbath tom te synagogue suen la te ko den kausan.”
ACT 15:22 Asele apostle alo se kari gira alo se sios lilim mu nunga kari saki nunga balman se Paul Barnabas ilak nongorak Antioch namamonko. Ale nuna Kris alo nunga ningi kari gira ilagala Judas, nup bo Barsabbas mu se, Silas karogo nunga balman.
ACT 15:23 Ale tam gawa imi karogo, nunga beteman se namakasan. Garek iwita tam gawa te beteman: Ana apostle alo se kari gira alo, ana nenenga launuria, ana nina sor saki ko Kris alo, Antioch Syria Cilicia ningi bagasan, mu tam gawa imi ningarsan. Amilmil yawara.
ACT 15:24 Ana ikiman mu, kari sang anananga te den bo me taman, bare nengete namaman. Nuna anapeya balman mu nenenga daiga bagara se ninga ikia maguwuram.
ACT 15:25 Bore te se ana ikia kaloman ale, kari sang nunga balman se nanga singsang yawara Barnabas se Paul nongorak nengete namaman.
ACT 15:26 Kari ilagala mu, nanga Biya Jesus Kristus ko nup biya ko nunumi mel yam ko beteman.
ACT 15:27 Buta se ana Judas se Silas tam gawa imi ko den karogo la nuguring te ninga manarmonko nunga beteman se nengete namaman.
ACT 15:28 Nunguningta, Bur Laili ko gomang te se, anananga nangamang te mu, ana dun bo bo karogo te me kakowor ningarnakko, mena. Bare dun imi la ko sinar talko ninga kasursan:
ACT 15:29 Nina na inang mel kaem kawel nunup te nungurmon mu me nalko; ale melmasak gue ago mu me nalko tala; ale mel dogotak mayang te itumon se kueruk mu ko nunguning me nalko; ale saman katagot ko munan me beteralko. Nina mel imi ko sinar la lagaral mu nina ikup bo me arigalko. Se nanga singsang, yawarakala bagaralko.
ACT 15:30 Se kariari mu nunga beteman se Antioch nama kapaman ale, sios lilim ilu biguwuman ale tam gawa umu nungarman.
ACT 15:31 Se kariimet kauman ale ninguru amilmilaman, mu awuk, tam gawa mu sangam nungaram.
ACT 15:32 Se Judas se Silas mu nuna nongota mu prophet tala se, den suen biya te Kris alo umu sangam sokel nungarukasan.
ACT 15:33 Nuna tom sang ago nongorak umu te bagaman. Se tom pelemonko mu Kris alo marak lila yawara ko amilmil nungarman, se peleman kari nunga beteman se taiman mu nongote namaman.
ACT 15:34 
ACT 15:35 Bare Paul se Barnabas mu Antioch baga se, kari saki ago Kari Biya ko den balu se kariimet den nunga kasurukasan.
ACT 15:36 Tom sang namaram se Paul Barnabas maonam, “Analak pelenak ale wonong wonong te Kari Biya ko den balu balu geragaman wore te, Kris alo nungarki gurugu gurugu geraganak ale, aguwaya bagasan wore ariginakko,” mam.
ACT 15:37 Se Barnabas mu John ko nup bo Mark wore tauk se nongorak namarukko balukaso.
ACT 15:38 Bare Paul ikikaso mu umu ikia bo ningo mena, makaso. Mu awuk, nu giriwuk la nongorak ura iluwam tai Pamphylia mu nu peleram ale nongorak ura me kunasaram.
ACT 15:39 Nuna ilagala den ninguru tagi gurungumuman ale nunumi beteman. Barnabas Mark tam ale dal te ilak Cyprus namaman.
ACT 15:40 Se Paul Silas tam se Kris alo Kari Biya ko gomang lila bowa ningi nunga beteman se namakasan.
ACT 15:41 Nu nama Syria se Cilicia ningi sios suen la sokel nungarukaso.
ACT 16:1 Paul nama Derbe aratam ale nama Lystra. Wonong mu te olekem bo bagakaso, ko nup Timothy. Nu Juda Kris imet bo ko namar, bare ko nuet mu Greek kari.
ACT 16:2 Lystra se Iconium Kris alo nongoma te mu nu kari ningo bo.
ACT 16:3 Paul ko gomang noko aolak umu ningi mu nu ilak namarukko, wore te se nu ko kumik guang batogam. Mu nu Juda alo sor mu te bagara owore nunga iki se munan umu beteram, mu awuk, nuna suen la mu nu ko ikia, noko nuet mu Greek kari.
ACT 16:4 Nuna aolak ilu wonong wonong nama se mu, apostle alo se kari gira alo munan Jerusalem balman mu kariimet ikimon ale karo tumonko nunga manaru manaru namaman.
ACT 16:5 Se sios suen la mu nongomang ningi nunguning te sokel ago la baga se, day suan suan te kariimet iru sios ningi utu nagukasan se sios mu eng am laga laga namakaso.
ACT 16:6 Paul ko singsang mu nongorak nama Phrygia se Galatia sor ningi la den apu apu geragaman. Bare Asia ningi mu Bur Laili nuguring kaolam se den me apukasan.
ACT 16:7 Ale nama Mysia sor mu ko tom batoga te arataman, ale Bithynia ningi kasu nagumonko, bare Jesus ko Bur nongoma iluwam se me namaman.
ACT 16:8 Se nuna Mysia kiaman ale nama Troas kapaman.
ACT 16:9 Ale ko tirom mu, Paul ipingira te, Macedonia kari bo sanamaram ale nu ngatangarukaso, “Ni ewela Macedonia tair ale nanga sangaruko,” makaso.
ACT 16:10 Paul ipingira mu arigam, mu ana tairate barasaman Macedonia namanakko mel nungurman. Ana ko ikiman, Kaem ana namanak sor mu te noko den gilalong apunakko nanga auram maman.
ACT 16:11 Ana Troas mu dal aragaman ale dirmaman Samothrace namaman, ale animan ukiram se aking nama Neapolis arataman.
ACT 16:12 Ale umu te aolak iluman nama Philippi arataman. Philippi mu Macedonia ko wonong biya, se Rome bowa ningi bagoso. Ana day saki ko mu te bagakasan.
ACT 16:13 Ale Sabbath tom te ana wonong buring ko arataman ale yu bo te nama kapaman. Ale umu te guranek ko kuwim bo ariginakko iwita ikiman. Ana umu te dagiman ale imet sang umu te biguwuman mu nongorak munakakasan.
ACT 16:14 Imet den ikiwakasan umu nunga ningi mu bo ko nup Lydia. Nu wonong biya Thyatira ko imet, se nu guang purple, ko manga motam kalel biya wore te ura ta ta ko imet, se Kaem nup biya tua ko imet tala. Nu den Paul balukaso mu ikiwaram se Kari Biya gomang motam kaogam se den umu gomang tuam.
ACT 16:15 Se nu se ko kawam bagara karogo lilim anuwa marak taman. Nu ana ko kawam te namanakko nanga auram. Ale mam, “Nina ikial ani Kari Biya ko angamang ningi nunguning iwita aga ikial agi mu asele, tairal aga kawam te bagaralko,” mam. Se ana noko kuring karoman.
ACT 16:16 Tom bo ana aolak iluman ale guranek kuwim te namawa ura dungan imet itiwik bo arigiman. Nu bur bo mel maingte aratukko wore kuring te balukaso mu kumik ningi bagakaso. Se kariimet kote taikasan se nu mel uragi aratukko wore nunga manarukaso. Se nu awiriya nu bitarukasan mu, nunga manga biya nungarukaso.
ACT 16:17 Se itiwik mu Paul se ana nagowom karo se sail te ai balukaso, “Kariari imi Kaem Kalel Biya wore ko ura kari! Nuna lage Kaem te ana nanga sangaru giokko wore nanga manorsan!” makaso.
ACT 16:18 Nu tom suen biya ko uwutata bitakaso. Asele tom bo mu Paul kumik alisiram se giris palagam ale bur memek nu kumik ningi mu maonam, “Ani Jesus Kristus ko nup te ka manorsam, imet sumu bitar ale aratuko!” mam. Se tom umu te la bur umu itiwik umu beteram ale aratam.
ACT 16:19 Se awiriya imet umu bitaruwara mu ikiman nononga manga ko lage kuring mu batagam. Bore te se nuna Paul Silas ilak nunga iluman ale nunga gurataman nongorak murum kuwim te kari supuling nongote namaman.
ACT 16:20 Nuna den tutera ko kari alo nongote nongorak namaman, ale maman, “Kariari imi Juda kari. Nuna ikup tagi anananga wonong tuagu ningi betesan.
ACT 16:21 Nuna munan sang ana Rome kariimet me karo tunakko ko den aora biya aniso, bare nuna ana am karo tunakko masan.”
ACT 16:22 Se kariimet biya agotala taiman ale nunga den kunasaman ale Paul Silas den te nunga bitakasan. Se den tutera ko kari alo mu balman se, nunga guang nungumik te mu kututuwuman ale wip te nunga moman.
ACT 16:23 Nuna wip te ninguru nunga moman, ale talipara kawam ningi nunga warman. Ale talipara kawam ko bitua kari ninguru nunga bituokko manorman.
ACT 16:24 Bitua kari mu, den aora biya uwuta tam mu nu nongorak kasu nagu galung gotek ningi biya mu te palang gogong ago mu nusuwik tugumam.
ACT 16:25 Se tirom uriluan iwita mu Paul Silas ilak guranek bita se Kaem kote wur ilukasan, se talipara kari sang iki se bagakasan.
ACT 16:26 Se me kam la wanara bo aora biya nunguningkiri kaparam, se talipara kawam ko duap mu barakayam beteram. Ale talipara kawam mu ko songkuring suen la mu tom mu te la kaiga saparam, se talipara kari suen la sen te nunga talipaman mu kutukutuk mam.
ACT 16:27 Se bitua kari mu aniwa biririkaram ale tingam barasam, ale songkuring suen la kaiga saparam mu arigam, ale talipara kari nagu sapaman i mam. Ale ko baenat woyam, ale kota numi moruk ale kuerukko negawaram.
ACT 16:28 Bare Paul airam ale mam, “Keta nimi me moarko! Ana suen la am bagasan iwa!” mam.
ACT 16:29 Se bitua kari mu galep ko airam, ale tairatela kasu naguram ale Paul Silas nomoke dugu te bugura kulukam ale barowara makaso.
ACT 16:30 Asele nunga giam nongorak aratam ale nunga isuam, “Dom bibiya, ani awuk maik se Kaem aninga sangukko?” mam.
ACT 16:31 Se nuna maman, “Ni Kari Biya Jesus ko gemang ningi nunguning aruk asele, nu ni se ka kawam digo lilim ago ninga sangaru taukko,” maman.
ACT 16:32 Asele nuna Kari Biya ko den gilalong mu nu se ko imet kuriang ago lilim nunga manorman.
ACT 16:33 Ale tirom umu te la bitua kari umu nunga giam, ale nunga lot giman mu anuwam. Ale tom umu te la nu ko kuriang imet ago anuwa marak taman.
ACT 16:34 Asele nongorak ko kawam te namaram ale na yu nungaram; nu ko kuriang imet ago Kaem ko nongomang ningi nunguning aram mu ko ninguru amilmilakasan.
ACT 16:35 Se sor ukiram mu den tutera kari alo dirdir sang nunga manorman se den imi karogo nama bitua kari mu manorman, “Kari ilagala sumu nunga bitar se namamonko.”
ACT 16:36 Se bitua kari mu namaram Paul maonam ale mam, “Den tutera kari ni se Silas ninga bitirik se namaralko maman. Buta se nengemang lila te namaralko,” mam.
ACT 16:37 Bare Paul dirdir alo mu nunga maonam, “Mena, supuling alo anananga den ninguru me arigiman. Ana Rome government ko citizen tala, bare kariimet biya nomotam te nanga moman ale talipara kawam ningi nanga warman. Ale aitak aking tetela la nanga betemon se namanakko balsan e? Mena! Namaral nunga maonal se taimon ale nongota nangarak talipara kawam ningi mu aratamonko!” mam.
ACT 16:38 Se dirdir alo den umu ikiman ale ago nama den tutera kari alo nunga manorman. Ale balman Paul Silas ilak mu Rome ko citizen maman. Se nuna den mu ikiman ale ninguru nguangakasan.
ACT 16:39 Ale taiman Paul Silas ilak nongomang tata den balukasan. Ale nunga giman arungu arataman, ale wonong mu betemonko nunga manorman.
ACT 16:40 Se nuna talipara kawam beteman mu nuna Lydia ko kawam te namaman. Nuna umu te Kris alo nongorak biguwuman, ale den sangam nungarman. Ale asele nunga beteman ale namaman.
ACT 17:1 Nuna aolak iluman nama Amphipolis, se nama Apollonia, se nama Thessalonica arataman. Wonong umu te mu Juda nunga synagogue bo anikaso.
ACT 17:2 Paul ko kiwem pempem te betera wore te, Sabbath tom ilagala suan ko, synagogue mu ningi kariimet den batoga te mu nunga manarukaso.
ACT 17:3 Nu Kristus ikup yaman biya giok ale kueruk ale aking barasukko mu wetang la nunga manarukaso ale nunga kasurukaso. Ale balukaso, “Kari Jesus, ani ko ninga manorsam, borta Kristus,” makaso.
ACT 17:4 Se Juda alo sang nongomang guruguman ale Paul se Silas nogowom karokasan. Uwutatala, Greek kariimet Kaem bowa ningi bagara mu suen biya tala, se nunga imet bibiya nunup ago mu sang agotala nogowom karokasan.
ACT 17:5 Bare Juda alo suen biya mu singi pagaman, ale kari memek sang murum te mu nunga ilu biguwuman ale kager patawuman. Nuna naguman namaman ale Jason ko kawam ningi kasu naguman ale Paul Silas nunga loagakasan. Nuna nunga gimon ale kariimet biya nongoma te nunga awumonko.
ACT 17:6 Bare tom nuna me nungarkaman mu, nuna Jason se Kris kari saki karogo nunga ilu gurati nongorak nama wonong ko supuling nongoma te nunga awu se, ai balukasan, “Kariari munan memek sor suen biya te bita bita geragaman mu aitak tai imi te arataman,
ACT 17:7 se Jason nunga gi ko kawam ningi nunga awuram,” makasan. “Nuna suen la Caesar ko munan den kiasan, ale balsan, king bo bagoso, ko nup Jesus, ma balsan.”
ACT 17:8 Se tom kariimet biya, se wonong ko supuling alo den mu ikiman mu, nongomang memek te ngata nirung bitakasan.
ACT 17:9 Se kari supuling alo mu Jason ko kari saki ago mu nongorak nunga manorman, se manga te nunumi dia dia ago namaman, asele nunga beteman se namaman.
ACT 17:10 Kam sor tirom batagam, mu Kris alo tirom umutang te la Paul Silas nunga beteman se Berea namaman. Nuna nama umu te arataman mu nuna Juda nunga synagogue ningi namaman.
ACT 17:11 Juda kariimet Berea wonong ningi bagaman mu kua kapara ko kariimet ningo, nuna Juda alo Thessalonica mu nunga iwita mena. Nuna Paul den balukaso mu ikimonko nongomang soragakaso. Se den Paul balukaso mu nunguning agi mu ko mu, pempem batoga ningi ninguru tataga laga gilingikasan.
ACT 17:12 Bore te se nunga ningi suen biya nongomang ningi nunguning aram. Uwutatala Greek kari suen biya, se Greek imet nunup ago mu sang agotala nongomang ningi nunguning aram.
ACT 17:13 Bare tom Juda alo Thessalonica mu Paul Berea ningi Kaem ko den apuwoso den mu ikiman, mu nuna karogo tala umu te namaman, ale nongomang atumumon se, biguwumon ale ikup betemonko nunga bitakasan.
ACT 17:14 Bare Kris alo tairate Paul beteman se langi nama kaparam. Bare Silas Timothy ilak mu am Berea bagakasan.
ACT 17:15 Se kariari Paul betemonko ilak namaman mu ilak nama Athens beteman. Ale Paul kuring te Silas Timothy tom me maiyuk, pasak ala nu kowom karomonko den mu taman, ale peleman namakasan.
ACT 17:16 Kam Paul Athens baga se kari ilagala mu nunga kimi bita se mu, nu wonong umu lilim ningi kaem kawel nunga kuar dora ninguru ta arikaso, ale gomang ninguru ikuwaram.
ACT 17:17 Se nu synagogue ningi Juda alo, se Greek kariimet Kaem bowa ningi bagara mu nongorak ko den tagikaso. Ale tom pempem la awiriya murum kuwim umu te aratukasan mu nongorak ko balukaso.
ACT 17:18 Se Epicurean  se Stoic nunga ikia kari alo tai biguwuman ale nu ilak den tagikasan. Se saki isakasan, “Numi patawura ko kari wore anape balukko ago kaeso ya?” makasan. Se sang balukasan, “Nu sor saki nunga kaem iwareng nunga duap balso agila pa!” makasan. Nuna uwuta isakasan, mu awuk, Paul Jesus kueram ale aking barasam wore ko duap balukaso.
ACT 17:19 Se Paul taman ilak kari supuling nunga balsan Areopagus masan mu nongote namaman, ale manorman, “Ana kausa iru ni kariimet nunga kasuruwasam sowore nanga manaru se ikinakko terong agi?
ACT 17:20 Ni ikia sang iru karogo tai ana nadogowa te beterem, wore te se ana ko duap ninguru ikinakko,” makasan.
ACT 17:21 Sor Athens ko kariimet, se sor saki ko taira kariimet umu te bagara mu nungumik ura mena, nunukum nuam te dagikasan ale ikia iru gurugu patawu, balu gurugu iki se dagi lagakasan.
ACT 17:22 Se Paul Areopagus kari bibiya nunga biguwura motam te barasu sanamaram ale mam, “Athens alo! ani nina suen la ningarkasam nina kagin ko munan kaora ko kari nunguningkiri.
ACT 17:23 Mu awuk, ani aolak ilu geragasam ale ninga kuar mel nodora ko kagin betesan mu ninguru nungarkasam. Ale umu la mena, wore altar bo karogo la arigem, mu awote garek bo iwita arigem, ‘IMI KAEM ANA ME KO IKISAN WORE KO.’ Ario, aitak ani mel nina kagin tusan bare me ko ikisan, umutang ani ko balu pagik se nina ko ikialko.
ACT 17:24 “Kaem ali imi nungam ale mel suen la te bagamonko nunga beteram, borta ta nu taiti se ali ko Kari Biya. Se nu mu temple kari nuguting te kalosan mu ningi me bagoso.
ACT 17:25 Ale nu mel bo ko tukunangaruk se ali ko kariimet nu sangarmonko mena. Nu kota kariimet suen la marak nungarso se te marak bagasan; nu kota tala mel suen la nungarso.
ACT 17:26 Ale kari suanta ko gue te sor singir biya ko kariimet nunga nungam. Ale ali imi lilim la te dagi dagi namamonko, nu kota tom nungaram ale kuwim apareyate bagamonko mu balu beteram.
ACT 17:27 Kaem uwuta beteram mu, kariimet nu kupumonko agi mu, te nu kupumon, ale ari ko ikimonko. Bare nu awar me bagoso, nu ana suen la nangarak pingita bagoso.
ACT 17:28 ‘Mu awuk, ana nu te marak baga se namasan taisan ale nanimi balsan ana kariimet, masan.’ Nenenga bala guruga patawura welang awura ko kari alo iwita balman, ‘Ana noko kuriang gue.’
ACT 17:29 “Bore te se, ana Kaem ko kuriang gue alo mu, ana ikinak Kakirip laili mu ko ariga gold agi silver agi manga, ali kari ko ikia te kuting kiwolaram iwita me ariginakko, mena.
ACT 17:30 Girakala mu kariimet uwuta bitakasan mu Kaem am motam la nungarkikaso, bare aitak mu ali lilim ko kariimet uwuta betesan mu nongomang gurugumon ale giris palagamonko baluwoso.
ACT 17:31 Mu awuk, nu Kakirip ko balu beteram mu ko tom te balu beteram mu te, ali imi lilim la ko kariimet munan diram te nunga tuterukko. Nu mel imi diram se nunguning la bita saparukko, se ko kausa kariimet singir la nunga kausokko mu, Kakirip mu kueram bare maraguwuram se barasam.”
ACT 17:32 Se nuna kari kuera ale barasa ko den umu Paul balam se ikiman, mu sang nu gusirukasan. Bare sang balman, “Ana tom udagi akingtala ni kiring te den sumu ikinakko,” maman.
ACT 17:33 Se eng am Paul biguwura umu beteram ale tagi tam.
ACT 17:34 Bare kariimet sang Kristus ko nongomang ningi nunguning aram se Paul kowom karokasan. Nunga ningi mu bo Dionysius, nu biguwura Areopagus wore ko kari bo, se imet bo ko nup Damaris, se kariimet sang karogotala.
ACT 18:1 Paul Athens beteram ale buring ko Corinth namaram.
ACT 18:2 Ale umu te mu nu Juda kari bo, ko nup Aquila, mu arigam. Nu Pontus wonong ko kari wore nuwus Priscilla ilak ekela ulengko Italy beteman ale taiman, mu awuk, Rome ko Caesar ko nup Claudius mu iwita balam, Juda kariimet suen la Rome ningi mu tagi tamon ale Rome betemonko mam. Se Paul nungarkukko namaram,
ACT 18:3 ale nu nononga turan tala sel nunga ko kari wore te se, nu nongorak baga se sel nungurukasan.
ACT 18:4 Nu Sabbath tom pempem mu synagogue ningi namakaso, ale Juda se Greek kariimet alo den nunguning ko ikimonko den sail ago nunga manaru lagakaso.
ACT 18:5 Se tom Silas se Timothy Macedonia beteman ale taiman mu, Paul ko tom suen biya mu den apura ko ura mu ningi bita se, Jesus mu Kristus mu wetang te Juda alo nunga kasurukaso.
ACT 18:6 Bare kam Juda alo biriruwuman ale bita maguwukasan, mu nu ko guang kutuwuram ale kupkup ko guang te mu sisuwuram ale sail karogo nunga maonam, “Ninga memek koma ikup arigal mu nenenga mel la! Ani angimik den mena. Se ani aitak mu sor saki ko kariimet alo la nongote den apurekko,” mam.
ACT 18:7 Ale Paul synagogue beteram, ale synagogue duap te kari Titius Justus mu ko kawam te namaram, nu Kaem bowa ningi bagara ko kari.
ACT 18:8 Se kari Crispus mu synagogue ko kari supuling, nu imet kuriang karogo lilim mu Kari Biya ko nongomang ningi nunguning aram. Se Corinth suen biya tala Paul ko den ikiman ale nongomang ningi nunguning aram se anuwa marak taman.
ACT 18:9 Se tirom bo Kari Biya ipingira te Paul maonam, “Paul, ni me nguangerko; den am balu sagerko, kiring me kaloko.
ACT 18:10 Ani ni kerak bagasam. Se kari bo me ka moruk maguwurokkowo. Mu awuk, wonong imi ningi aninga kariimet suen biya tala anisan,” mam.
ACT 18:11 Se Paul yia suanta ko sige 6 ago Corinth ningi baga se Kaem ko den nunga kasurukaso.
ACT 18:12 Bare tom Gallio Achaia sor ko kari biya bagakaso, mu Juda alo biguwuman ale Paul iluman ale munak te beteman,
ACT 18:13 ale maman, “Kari den te beteman imi, kariimet Kaem nup patawumonko nunga manarso, bare munan nuna karosan mu anananga law maguwuso,” ma balman.
ACT 18:14 Se Paul den koma balukko kuring pagaruwaram mu, Gallio Juda alo nunga maonam, “Nina Juda alo, ikup nina ago taiman imi, kari imi munan memek bo biya nunguningkiri beteram le mu asele, ani ninga ikup imi arigisam le.
ACT 18:15 Bare ikup imi nengeta ninga bala tagira gurungumura se, nengeta ninga law ko ikup, bore te se gial karogo nama nengeta balu nungalko. Ani ikup iwita mu ko den arigekko me kuesam,” mam.
ACT 18:16 Ale nunga ikup umu karogo nunga kaoram.
ACT 18:17 Se nuna giris palagaman ale synagogue ko supuling Sosthenes iluman, ale den ariga kuwim te kariimet nomotam te moa kulukumu beteman. Bare Gallio munan beteman mu ko bala bo ta me balam.
ACT 18:18 Se Paul tom maiya nuam Corinth am bagaram. Asele Kris alo umu te mu nunga beteram ale dal aragam ale Priscilla se Aquila ago Syria namakasan. Bare dal tamon namamonko tom awaram mu nu dal tata kuwim Cenchrea mu te mone batogam, mu awuk, nu mel bo Kaem koma te ko ikia kaolam ale ko kausa umu beteram.
ACT 18:19 Nuna nama Ephesus arataman, ale umu te Paul nu Priscilla se Aquila nunga beteram. Ale nu kota Juda nunga synagogue ningi namaram ale Juda alo nongorak den sang balukaso.
ACT 18:20 Se kam nuna nu bo karogo nongorak bagarukko isarman mu nu mena mam.
ACT 18:21 Bare tom nu nunga bita se mu nunga maonam, “Kaem ko gomang uwuta aniruk mu asele, ani pelerik nengete tairikko,” mam. Ale dal aragam Ephesus beteram ale namakaso.
ACT 18:22 Nu nama Caesarea kaparam mu, nu nama tarigi Jerusalem, sios lilim amilmil nungaram, ale asele Antioch nama kaparam.
ACT 18:23 Ale nu tom sang karogo Antioch baga, asele umu te barasam mu Galatia se Phrygia koma umu lilim ningi, wonong wonong Kris alo sokel nungaru nungaru geragakaso.
ACT 18:24 Tom umu te mu Juda kari bo tala, nu wonong Alexandria ko kari, ko nup Apollos, mu Ephesus tairam. Nu ikia kari se Kaem ko den ninguru ko ikia.
ACT 18:25 Nu Kari Biya ko munan mu ninguru ko kiti guruguman se ko ninguru ikiam, ale gomang sokel ago la ko balukaso. Nu John ko anuwa marak ko den wore la ko ikia, bare nu Jesus ko dugu duap mu aking diram la kariimet nunga kasurukaso.
ACT 18:26 Nu synagogue ningi mu nguangara mena sokel ago munakakaso. Se tom Priscilla se Aquila uwuta ikiman mu, aruman se nunga kawam te namaram, se Kaem ko lage se munan diram mu eng am diram la kasurman.
ACT 18:27 Se tom Apollos Achaia sor te namarukko mu, Kris alo den sangam tuman ale tam gawa beteman se Achaia Kris alo nongote namaram. Nu namaruk bare nuna amilmil te nu tamon ale ilumonko tam gawa beteman. Nu nama aratam mu kariimet Kaem ko gomang lila te nongomang ningi nunguning aram mu saonga biya nungaram.
ACT 18:28 Mu awuk, nu murum biya te Juda alo nongorak den tagikaso ale nunga paguwura am wetang te kariimet nomotam te balu pagaru se, Kaem ko batoga te Jesus mu nu Kristus mu kau pagaru wetang awukaso.
ACT 19:1 Se tom Apollos Corinth bagaram, mu Paul lage sor duruk ningi mu kaoram ale tai Ephesus aratam. Ale umu te mu olekem saki nungarkam,
ACT 19:2 ale nunga isuam, “Kam nina nengemang ningi nunguning aram mu Bur Laili taman e?” mam. Se nuna maman, “Mena, ana Bur Laili bo ko me ikisan,” maman.
ACT 19:3 Se Paul akingtala nunga isuam, “Se nina anuwa marak awuk wore taman a?” mam. Se nuna balman, “Ana John ko anuwa marak taman,” maman.
ACT 19:4 Se Paul nunga maonam, “John ko anuwa marak mu, nangamang guruga ale giris palaga ko anuwa marak,” mam. Ale nu Kakirip nu agowom kaoram ale taiwoso wore ko nongomang ningi nunguning arukko nunga maonam. Mu Jesus ko nunga maonam.”
ACT 19:5 Nuna den umu ikiman mu, nuna Kari Biya Jesus nup te anuwa marak to gilingiman.
ACT 19:6 Se Paul kuting nusupuling te bitakaso se Bur Laili nongote kapakaso. Se nuna nungamili nuguring geragakaso se den duap duap te munakakasan, ale Kaem ko bala yumura balu pagarukasan.
ACT 19:7 Nuna suen la mu kari 12 iwitata.
ACT 19:8 Se Paul sige ilagala suan umu te baga se, synagogue ningi namakaso ale kariimet nongomang gurugumonko Kaem ko kingdom ko den sokel ago nunga manarukaso.
ACT 19:9 Bare saki mu nunga ikia aora biya, se me giris palagakasan, ale wetang te la Lage Nunguning umu balu maguwukasan. Buta se Paul nunga beteram. Ale nu olekem alo umu nunga giam ale day suan suan te Tyrannus ko kausa kawam mu ningi nunga kasurukaso.
ACT 19:10 Nu ura mu yia ilagala ko bitawaram la, Juda alo se Greek alo Asia ningi bagara mu suen la Kari Biya ko den umu node kau saparam.
ACT 19:11 Se Kaem miracle duap duap Paul kuting te bitakaso se aratukaso,
ACT 19:12 se guang bilik mel ta agi Paul kumik kau tokaso mu, tokasan ale karogo nama kuera ikes ago mu nungumik te bitakasan, se bur memek agi kuera ikes memek ta wore nunga bita tokaso.
ACT 19:13 Juda sang, geraga geraga bur memek nunga karowara, mu Kari Biya Jesus ko nup te karogo la bur memek nunga karomonko ago kaeyakasan. Nuna awiriya bur memek ago mu manarukasan ale makasan, “Jesus, ko dugu duap Paul apuwoso, mu ko nup te, ani kari sumu bitar ale aratuko masam,” makasan.
ACT 19:14 Juda priest biya bo nup Sceva wore ko namarari 7 mu nuna uwutata bitakasan.
ACT 19:15 Se tom bo, bur memek bo koma ko nunga maonam, “Jesus mu ani ko ikisam, ale Paul mu ani ko ikisam tala, bare nina mu arika ya?” mam.
ACT 19:16 Asele kari bur memek ago mu tingam barasam ale kariari 7 nukung mu nunga iluwam. Nu ninguru nunga moram maguwuram, se nunguning la, nungumik gue kapa kapa, kawam umu beteman ale naguman arataman.
ACT 19:17 Se Juda alo se Greek alo Ephesus bagakasan umu, mel umu ko den ikiman ale nguangara ninguru nunga iramuram, se Kari Biya Jesus ko nup mu eng am ko laili kaura biya bitakasan.
ACT 19:18 Se kariimet suen biya nongomang ningi nunguning aram mu taikasan ale nunga munan memek bita lagaman mu wetang la balu pagarukasan.
ACT 19:19 Ale nunga ningi sang dawur mang sima duap duap bita lagaman mu nunga garek scroll ago mu ago tai murum te kaikasan. Scroll umu ko manga tom, 50,000 manga silver iwitata.
ACT 19:20 Ale munan umutang te Kari Biya ko den mu pagam parasaram ale sokel ago namakaso.
ACT 19:21 Mel mu aratam buring ko mu, Paul Macedonia se Achaia sor karok ale ningi la nama Jerusalem aratukko ikia beteram. Ale mam, “Ani nama aratik mu, ani Rome agotala namarikko,” mam.
ACT 19:22 Ale nu ko saonga kari ilagala Timothy se Erastus nunga beteram se Macedonia namaman. Se nu mu tom bo agotala Asia bagakaso.
ACT 19:23 Ale tom koma tegeta uwutata mu, Lage Nunguning ko ikup biya barasam.
ACT 19:24 Kari bo ko nup Demetrius, nu silver te mel nungokko kari. Nu nunga kaem imet Artemis ko temple dora gotektek silver te nungurukaso. Kari noko ura tokasan mu manga biya tokasan.
ACT 19:25 Se nu ko ura kari umu se, kari sang nu turantala ura bitakasan mu nunga biguwuram, ale mam, “Kari alo, nina ikisan, ana ura manga imi te, ana manga terong towasan.
ACT 19:26 Bare nina nengeta arigisan ale ikisan, kari Paul imi kariimet suen biya, Ephesus ningi se, umu la mena wore Asia lilim ningi, nunga tagiram se nu kowom karo gilingisan. Nu balso, kaem kari kota kuting te nungurso mu kaem nunguning bo mena, maso.
ACT 19:27 Se noko bala umu te, anananga ura manga umu la ko nup me magarukko. Bare anananga kaem imet Artemis ko temple mu mel yam ko betemon, ale kaem imet kota nung mu Asia ningi se ali lilim la ningi nup patawuwasan ale ko laili kauwasan umu, nup magarukko,” mam.
ACT 19:28 Se nuna den umu ikiman mu, nongomang ninguru magaram, se aikasan ale balukasan, “Ephesus ko Artemis mu nup biya!” makasan.
ACT 19:29 Ale kam maiya mena wonong lilim la ningi mu nirung biya barasam. Se kariimet Macedonia kari ilagala, Paul ko saonga kari Gaius se Aristarchus, mu nunga iluman ale darangara nungarman nongorak biguwura kuwim biya mu ningi namaman.
ACT 19:30 Se Paul mu kariimet biya ningi am aratukko karogo kaeyakaso, bare Kris alo guramukasan.
ACT 19:31 Se sor umu ko kari bibiya sang, Paul ko tiran ningo, mu agotala kote den beteman, ale biguwura kuwim biya mu ningi me namarukko isaru diruwuman.
ACT 19:32 Se biguwura biya umu ningi mu ngualara sipira biya barasam: Saki mel bo ko ai baluwakasan mu, saki mel bo kigilik ko ai balukasan. Se kariimet suen biya nuna anapeya ko tai biguwuman mu ko duap me ko ikikasan.
ACT 19:33 Se Juda alo Alexander diruwuman se gira nama sanamaram, se kariimet sang aikasan ale ikia duap duap tuikasan. Se numi duap balukko se, kuting te kawus mamonko paponaram.
ACT 19:34 Bare kam nuna arigiman mu nu Juda kari, umutang te mu nuna nuguring bolala la, hour ilagala ko iwita, am butata ai balu lagakasan, “Ephesus ko Artemis mu nup biya!” makasan.
ACT 19:35 Bare wonong mu ko kari supuling bo kawus mamonko nunga maonam se kawus maman. Se mam, “Nina Ephesus alo, ali lilim la mu nuna ikisan, Artemis nup biya wore ko temple se ko manga laili taiti ningi tai kaparam mu Ephesus wonong ewere bitarso, masan.
ACT 19:36 Mel imi kaluwura ko mel bo mena, bore te se nina kutek mal ale mel bo beteralko me uririkiralko.
ACT 19:37 Nina kariari nongorak taiman imi, nuna temple suen la ningi me tere naman, agi nanga kaem imet umu ko den memek bo me balman, mena.
ACT 19:38 Bore te se, Demetrius ko ura suan nongorak, kari i bo ko nengemang ikup agi mu, den ariga ko kari bagasan, se umu te den te ninimi atumal se nuna ko koma balu ningarmonko.
ACT 19:39 Se ikup mel i biya nuam agi mu, den ariga ko kuwim te diram karogo namaralko.
ACT 19:40 Se aitakta mu ana munan aitak beteman imi ko ikup ginakko lage te bagasan. Se nanga ilumon ale nanga isarmon agi mu ana awuk balnakko, mu awuk, ikup imi kumik duap bo mena,” mam.
ACT 19:41 Kari supuling mu uwuta balam, ale kariimet nunga biguwura umu parusuwuram se namaman.
ACT 20:1 Se tom kariimet nunga nirung umu menaram mu, Paul Kris alo nunga den beteram se taiman. Se den sangam nungaram, ale nunga beteram ale Macedonia namakaso.
ACT 20:2 Nu sor umu ningi aolak ilu se den sangam suen biya kariimet nungaru nungaru nama Greece aratam.
ACT 20:3 Ale nu umu te sige ilagala suan baga udagi dal tauk ale Syria namarukko negawa, Juda alo nu momonko den taling beteman se ikiam mu nu aking koma gurugam peleram, lage Macedonia aratam namaram mu kaoram.
ACT 20:4 Kari sang nu ilak aolak iluman mu, Berea kari Pyrrhus namar Sopater se, Thessalonica kari ilagala Aristarchus se Secundus, se Derbe kari Gaius, se Asia kari ilagala Tychicus se Trophimus se, Timothy karogo tala nu ilak namakasan.
ACT 20:5 Kariari umu giriman namaman ale Troas anananga kimi bitawakasan.
ACT 20:6 Bare ana Bread Yeast Mena mu Nana ko tom mu menaram se buring ko, dal te Philippi beteman ale day 5 buring ko tai Troas nungarkaman, ale umu te day 7 ko bagaman.
ACT 20:7 Week ko day 1 mu te, ana pasa inang nanakko tai ilu biguwuman. Se Paul anirok ukirok mu nu namarukko wore te se, kariimet nongorak munakawaram la mung lukanaram.
ACT 20:8 Kawam ko galung kualala ana te bagakasan mu te galep suen biya kaniwakaso.
ACT 20:9 Se Paul am munaka lagakaso se, kari kulak bo, ko nup Eutychus, mu marir te ta ko kuring mu awote daigam ale motam kilikilok nama taiwakaso. Kam me maiyam nu aniram kueram ale galung 3 kualala biya wore te wore tai laga aliti dagulam. Se nuna kapaman mu gugum ta patawuman; nu maingkala kueram.
ACT 20:10 Se Paul tai aliti kaparam ale kuriang kulak mu awote taga aniram yasaram ale mam, “Nina me neneman sisirokko, nu marak bagoso!” mam.
ACT 20:11 Ale nu aking kuwim galung kualala mu te nama tarigiram, ale bread mu kulukam ale nongorak nam. Ale nongorak munakaram nama sor ukiram, se nunga beteram ale namaram.
ACT 20:12 Se kari kulak mu marak ningo ilak ko kawam te namaman. Ale ninguru amilmilakasan.
ACT 20:13 Ana dal aragaman ale giriman Assos namakasan. Paul ko gomang mu suwik te nama Assos, asele umu te ana nangarak dal aragukko ko ikia beteram.
ACT 20:14 Se ana nama Assos arigiman se dal te aragam se eng Mitylene namakasan.
ACT 20:15 Se animan ukiram se Mitylene beteman mu nama Kios arataman. Ale ko aniram ukiram mu dal taman kulukuman Samos namaman, ale ko aniram ukiram mu nama Miletus arataman.
ACT 20:16 Paul ko ikia mu pasak ala nama terong agi mu, Pentecost ko tom te diram Jerusalem aratukko. Bore te se, ana dal te Asia sor ko wonong Ephesus mu am kiaman ale namakasan, se tom bo me nanga kiaram.
ACT 20:17 Se ana nama Miletus mu, Paul sios Ephesus mu ko kari gira taimonko den beteram.
ACT 20:18 Se kam nuna tai arataman mu, nu nunga maonam, “Nina ko ikisan, ani motam motam Asia ningi tairem ale aguwaya nengerak bagakasam, mu nina ko ikisan.
ACT 20:19 Ani tom suen biya Juda alo aninga maguwumonko den taling suen biya te aga irakasan. Bare ani aimi ago kapakasam ale amononge kapa se Kari Biya ko ura bitakasam.
ACT 20:20 Nina ko ikisan, ani den aguwaya ninga sangukko iwita ikikasam mu apurekko me soror makasam. Ani wetang te ninga kasurukasam ale kawam suan suan te ago la geragakasam.
ACT 20:21 Ani Juda alo ta se Greek alo ta, nunga memek ko nongomang gurugumon ale, Kaem kote taimon ale, nanga Kari Biya Jesus ko nongomang ningi nunguning arukko, den mu balu pagarukasam.
ACT 20:22 “Se aitak mu ani Bur Laili kuring karo tusam ale Jerusalem namawasam. Se ani anapeya umu te ani angimik te aratukko mu ani me ko ikisam.
ACT 20:23 Bare mel suanta ani ko ikisam se Bur Laili wonong suen la te sinar iwita aisiso mu, talipara se ikup yaman mu ani pempem giekko.
ACT 20:24 Bare ani agata aimi arigisam mu mel yam iwita arigisam. Aninga te mel biya mu, aninga nagura mu kopa morik ale, Kaem ko gomang nangara ko den gilalong ko ura, Kari Biya Jesus ani aisam umu, bita saparik ale menawurikko, umutang mel biya nunguningkiri.
ACT 20:25 “Bare aitak ani aimi ikisam mu, ninga awiriya ani ninga ningi geraga se kingdom ko den ninga manaru lagerem mu, udagi angama bo karogo me agarkalko.
ACT 20:26 Bore te se ani aitak nina wetang te ninga manorsam, ani kari bo ko gue agiting te me anirukko, mena.
ACT 20:27 Mu awuk, ani Kaem ko gomang motam lilim la ko ninga manikko me ta soror ma arigem, mena.
ACT 20:28 Buta se nina nengeta ninimi ko sinar to se, Kaem ko kariimet suen la, ko Bur Laili nunga kari gira ko ninga beteram mu, ninguru nunga sinar talko. Nina Kaem ko sios nu kota ko gue te nunga dia tam mu ko bitua kari alo ko bagaralko.
ACT 20:29 Ani ko ikisam, ani ninga bitirik ale namarik mu, kausik diwang memek ninga ningi taimon ale sipsip me ta nunga ari sapamonko.
ACT 20:30 Ale nengeta ninga ningi kari saki barasamon ale den nunguning umu den kawel ko balmon, ale Kris alo nunga tagimon se nogowom karomonko.
ACT 20:31 Bore ko se nina ninguru sinar talko! Nina ninguru ko ikialko, ani yia ilagala suan ningi, tirom woremkalal, ani amononge kapa kapa, sinar den ningara mu me ta bita to arigem.
ACT 20:32 “Se aitak ani Kaem kuting te ninga betesam. Noko gomang nangara ko den mu te sokel ningaruk ale, kariimet noko ma nunga balam mu nongorak mel ningo ningo ningarukko.
ACT 20:33 Ani bo ko silver, se ko gold, se ko guang mel mu te me loaga lagerem, mena.
ACT 20:34 Nina nengeta pempem arikasan, ani agata aga agiting te aimi sangaru se aga ura saonga kari nunga sangarukasam.
ACT 20:35 Ani mel suen biya bitakasam mu te ninga kasurukasam, ura kowar iwita wore te ana kariimet kituwura nunga sangornakko. Uwuta bita se, Kari Biya Jesus kota den bo balam mu ningamili me saparukko. Nu mam: ‘Kariimet bo mel tuata ko munan mu ko amilmil aromemek, bare kariimet bo kote mel tata ko munan mu ko amilmil aliti ta,’ mam.
ACT 20:36 Nu den umu balu saparam mu nu suen la nongorak nubugura kulukurman ale guranek beteman.
ACT 20:37 Ale nuna suen la nu iluman yasaman ale ilak niaman.
ACT 20:38 Bala nongomang tawun biya bataga nungaram mu, nuna nu koma motam udagi me arigimonko balam umutang nongomang batogam. Asele nuna Paul diruwuman ale dal te namaman.
ACT 21:1 Nuna nongomang bataga te nanga betemonko mena, bare sail te nanga beteman se ana dal aragaman, ale kasuman mu dirmaman nama Cos arataman. Asele ko ukiram mu nama Rhodes se nama Patara arataman.
ACT 21:2 Ale mu te dal bo Phoenicia namarukko negawaram mu arigiman, ale te aragaman ale namakasan.
ACT 21:3 Ale nama tual Cyprus ari se, koma south mu te taman, ale eng nama Syria sor te arataman. Se dal nangarak nama Tyre wonong te kaparam, se dal mu umu te melmasak warukko.
ACT 21:4 Se wonong mu te ana Kris alo sang nungarkaman ale week suanta ko nongorak bagakasan. Se nuna Bur Laili ikia nungarukaso se Paul me Jerusalem namarukko manarukasan.
ACT 21:5 Bare anananga tom te namanakko mu tai aratam se ana nunga beteman ale namakasan. Se nuna nunga imet kuriang karogo lilim nangarak tai wonong buring ko arataman, ale nama langi kapaman. Ale mu te ana suen la nabugura kulukurman ale guranek beteman.
ACT 21:6 Asele ana nuguting iluman ale namaman dal te aragaman, se nuna peleman nunga wonong te namaman.
ACT 21:7 Ana nama Tyre beteman ale dal te kunasaman nama Ptolemais arataman. Ale mu te Kris alo nungarkaman ale day suanta ko mu te nongorak bagaman.
ACT 21:8 Ale ukiram se aking barasaman nama Caesarea arataman. Ale Philip, evangelist, mu ko kawam te namaman ale ilak bagakasan. Nu kariari 7 ura ko nunga atumu kereman wore nunga bo.
ACT 21:9 Noko nanawusari mu 4. Nuna itiwik se samalet la, se Kaem nuna nuguring te gomang motam wetang awukaso.
ACT 21:10 Ana umu te bagaman day sang namaram se prophet bo nup Agabus mu Judea wore tai kaparam.
ACT 21:11 Nu ananangate tairam ale Paul ko let ko luan te kaloso mu tam, ale kota ko sowek kuting te taliparam, ale mam, “Bur Laili iwita balso: ‘Juda alo Jerusalem bagasan umu let imi ko kotam ilumon ale suwik kuting iwitata talipamon, ale sor saki ko kariimet umu nuguting te betemonko,’ ” mam.
ACT 21:12 Se ana den umu ikiman mu ana, se kariimet nangarak bagara mu, Paul Jerusalem me namarukko manarukasan.
ACT 21:13 Bare Paul mam, “Nina anape ko niasan ale ani angamang batagorsan? Ani Kari Biya ko nup ko aga talipamon agi, Jerusalem ningi aga momon se kuerikko mu am terong tala, ani ko sinar la bagasam,” mam.
ACT 21:14 Se ana noko gomang motam gurugu turutuwuman, ale am bita taman, ale maman, “Kari Biya aguwaya ikiwoso mu am uwutata aratukko,” maman.
ACT 21:15 Ale eng am nanga melmasak nungurman ale barasaman mu Jerusalem nama tarigiman.
ACT 21:16 Se Kris alo saki Caesarea ko mu nangarak namaman, ale nangarak nama Mnason ko kawam te arataman. Nu Cyprus kari, nu Kris laun motam motam la arataman wore nunga bo, se ana nu ilak bagakasan.
ACT 21:17 Ana tai Jerusalem arataman mu Kris alo amilmil te nanga iluman.
ACT 21:18 Se animan ukiram se Paul se ana suen la James ariginakko namaman mu, kari gira suen la karogo bagaman.
ACT 21:19 Se Paul amilmil nungaram ale asele noko ura luan ningi, Kaem munan sor saki ko kariimet ningi bitakaso mu ninguru ninguru ta nunga maonam.
ACT 21:20 Se nuna dugu duap umu ikiman mu Kaem nup patawuman. Ale Paul manorman, “Nanga bo, ni arikko, Juda kariimet thousand awilaya Kristus ko nongomang ningi nunguning aram, se nuna suen la Moses ko law mu ninguru ilukuawusan ale karo tuiwasan.
ACT 21:21 Nuna iwita den ikiman, mu ni Juda alo sor saki ko kariimet ningi bagara mu, Moses ko law nubiring tumon, ale nunga kuriang nungumik guang me batagarmon, ale anananga garuk nunga munan me karo tumonko nunga manem,” maman.
ACT 21:22 “Se nuna ni tairem mu ko ikimonkowo, se ana awuk manakko?
ACT 21:23 Buta se aitak ana aguwaya balnak mu ni am iki karo tuiko,” maman. “Anananga kariari 4, maingkala ikia bo betemonko nongomang motam suan awuman.
ACT 21:24 Se ni kariari umu nunga gi ale, ni nongorak tala laili kaura ko munan ningi namaral ale, munan umu ko manga am sapar se nomone turuwu warmonko. Ni uwuta bitar mu asele kariimet ko ikimon, den suen biya ni ko ko balman mu kumik nunguning mena. Ale balmon, nika bagara aolak mu law bowa ningi la bagasam, mamonko.
ACT 21:25 Bare sor saki ko Kris kariimet mu, ana ikia kaloman mu maingkala tam gawa te nungarman: nuna na inang kaem kawel te tama bita nungarsan mu me namonko ana balman. Ale melmasak gue karogo me namonko, se mel saki nunga ilusan ale nodogotak mayang te pagorsan se kuesan mu betela me namonko. Ale saman katagot ko munan mu me betemonko, ana balman.”
ACT 21:26 Ukiram se Paul kariari 4 mu nunga giam, ale nongorak laili kaura ko munan ningi namaman. Asele nu temple ningi namaram ale priest alo nunga maonam, tom amaruya nunga laili kaura munan umu mena saparuk se, nuna nongoma nongoma tama bita Kaem tumonko mu ko nunga maonam.
ACT 21:27 Se day 7 mu menarukko tom pingiawaram mu, Asia sor te ko Juda kari sang temple ningi Paul ari gilingiman. Ale nuna kariimet biya nongomang atumu patawuman, ale iluman,
ACT 21:28 ale aikasan, “Israel alo, nanga saongalko!” makasan. “Kari ewerta sor suen biya te geragakaso ale anananga kariimet, se anananga law, se nanga temple imi balu maguwukaso. Ale umu la mena, nu sor saki karogo la nunga gikaso ale nongorak temple ningi kasu nagukaso, ale kuwim laili imi karur tuikaso,” makasan.
ACT 21:29 Nuna uwuta balukasan, mu awuk, tom bo nuna Ephesus kari Trophimus Paul ilak wonong umu ningi geragawaram se arigiman, ale nongota nunga ikia te mu Paul kari umu ilak temple ningi kasu naguram iwita ikikasan, ale uwutata balukasan.
ACT 21:30 Se Jerusalem wonong lilim barasam, se ko kariimet tuang ngual ngual te nagu nagu taikasan. Nuna Paul uwuta iluman mu, tagiman temple beteman ale ilak watingi arataman se temple songkuring tairate bagu gilingiman.
ACT 21:31 Ale momon se kuerukko negawaman mu, Rome ko kager supuling mu Jerusalem ningi nirung umu ko den ikiam.
ACT 21:32 Ale nu tairatela kager kari gira sang se, kager kari sang ago nunga giam, ale nagu nagu kariimet biya te bagaman mu te namaman. Se nuna kager kari supuling ko kari nongorak nungarkaman, mu nuna Paul moawa mu bita taman.
ACT 21:33 Se kager kari supuling mu namaram Paul iluwam, ale sen ilagala te kalomonko balam. Asele nu awiriya se anapeya memek beteram mu ko isam.
ACT 21:34 Se kariimet biya umu ningi den koma ngual ngual taikaso. Se nirung biya umu ningi mu, kager kari supuling den bo diram taukko me terong, se balam se Paul ilak kager kari nunga bagara kuwim te ilak namakasan.
ACT 21:35 Se Paul aolak ilu namaram, bare titeng irok tarigirukko me terong, mu awuk, kariimet kager daong ko munan kumik te wore am me terong, se kager kari kualala patawu gi gilingiman.
ACT 21:36 Se kariimet nogowom karo se mu, bala, “Am moral se kuerukko,” mu me ta bita tokasan.
ACT 21:37 Se kager kari ilak namaman ale nunga bagara kuwim te ilak kasu nagumonko negawaman se nu kager kari supuling biya mu isuam, “Ani am kerak munakarik e?” mam. Se kager kari supuling mu tingam ale mam, “Ni Greek den ikisam e?” mam.
ACT 21:38 Ale mam, “Ani ikikasam mu ni Egypt kari, ekela ulengko kota nama sanamarukko, ko kari 4000 kager ko nunga giam, ale nongorak namaram sor garagarayam te bagakaso wore i makasam.”
ACT 21:39 Se Paul den koma mam, “Mena! Ani Juda kari, ani Cilicia wonong Tarsus ko, ani wonong bo nup mena ko kari mena. “Ni kuring aisu se kariimet den sang nunga manikko terong e?” mam.
ACT 21:40 Se kager kari supuling aing mam, se Paul titeng te sanamaram ale kuting te kariimet kutek mamonko papon nungaram. Se nuna kutek maman, asele nu Aramaic den te nunga maonam.
ACT 22:1 “Aga launuria alo se, aga ait alo, aninga aimi duap balik se ikialko,” mam.
ACT 22:2 Se nuna nu Aramaic den te munakaram se ikiman ale kutek ma sapaman. Se Paul balukaso,
ACT 22:3 “Ani Juda kari, ani Cilicia sor te wonong Tarsus ningi bilangerem. Bare ani wonong ewere te lagerem. Ani Gamaliel bowa ningi law ko kausa taem, ale nanga taleng girigir alo nunga munan den ninguru ikiem. Ale ani Kaem angamang motam lilim la tuem, aitak nina nengemang motam tuiwasan suwutatala.
ACT 22:4 Ani kariimet Lage Nunguning karo tuiwakasan mu nunga moakasam se kueman, se sang kari ta imet ta talipara kawam ningi nunga bitakasam.
ACT 22:5 Priest supuling alo se supuling bibiya mu balmon se ikialko. Ale umu la mena, nunanta ani tam gawa aisiman, se karogo nama nunga saki Damascus wore nungarik ale, kariimet nung nunga ilu taliparik ale nongorak tai Jerusalem se nanamara tamonko.
ACT 22:6 “Se kowar tai dirmawaram mu ani nama Damascus aratuwerem mu, me kam la nikim biya bo taiti kuali kaparam ale aga iramuram.
ACT 22:7 Se ani ali te dagulem, ale kuring bo iwita aga manarukaso se ikiem, ‘Saul! Saul! Ni awuk se aninga bita maguwuwasam a?’ mam.
ACT 22:8 Se ani isuem, ‘Kari Biya, ni awiri ya?’ maem. Se nu balam, ‘Ani Nazareth kari Jesus, ni aga bita maguwuwasam wore,’ mam.
ACT 22:9 Se kariari ani agarak namawaman mu nikim mu arigiman, bare Kakirip ani agarak munakawakaso mu kuring dogotak mu nuna me ikikasan.
ACT 22:10 “Se ani isuem, ‘Kari Biya, ani awuk maikko ya?’ maem. Se Kari Biya mam, ‘Bares ale Damascus wonong ningi kasu nagurko,’ mam. ‘Ale umu te asele anapeya ani ni bitarko balem mu ka manarmon se ikiko,’ mam.
ACT 22:11 Se aga kariari mu agiting te aga iluman ale agarak Damascus ningi kasu naguman, mu awuk, nikim ani arigem mu aora biya se ani amotam tam se poserem.
ACT 22:12 “Se kari bo nup Ananias mu ani agarkukko tairam. Nu law karo tuokko kari nunguningkiri. Se Juda alo Damascus bagara mu suen la kua bowa ningi la bagakasan.
ACT 22:13 Nu ani abeta duap te sanamaram, ale mam, ‘Aga bo Saul, ni motam paok se sor arikko’ mam. Se eng am tom umutang te la ani aking amotam pagam se nu arigem.
ACT 22:14 Asele nu mam, ‘Anananga taleng girigir alo nunga Kaem mu nika atumukiram, ni noko ikia gomang motam mu ko iki ale, Kakirip Ningo Diram mu ni arik ale, kuring te den ikiko.
ACT 22:15 Ni anapeya nu kuring te ikiem ale arigem mu, nu koma tata kariimet suen la nunga manaru se ikimonko.
ACT 22:16 Se ni anape ko kimi bitawasam? Bares ale noko nup te anuwa marak to se ka memek siwu warukko,’ mam.
ACT 22:17 “Ale tom ani pelerem Jerusalem tairem, ale temple ningi guranek bitawa, ipingira ko kausa te iwita
ACT 22:18 ani Kari Biya arigem, se iwita aga maonam, ‘Tairate bares ale Jerusalem bitarko, mu awuk, ni aninga den balu, wore mu nuna me ta tamonko,’ mam.
ACT 22:19 “Se ani maem, ‘Kari Biya, kariimet imi ikisan anigita synagogue synagogue geragakasam, ale kariimet ni ko ko nongomang ningi nunguning mu nunga ilu talipakasam, ale nunga moakasam.
ACT 22:20 Ale tom nuna Stephen, kari ni ko ko dugu duap apuram se ko moman se kueram, mu ani agotala sanamerem ale, kari nu moawakasan mu nunga guang mel bitaru se ariwerem se moman se kueram,’ maem.
ACT 22:21 “Bare Kari Biya iwita aga maonam, ‘Namarko, ani awar biya, sor saki ko kariimet alo nunga ningi ka bitirik se namarko,’ mam.”
ACT 22:22 Se kariimet biya Paul kuring ikiman nama, tom nu den ponor umu balam mu, nuna sail te aikasan ale balukasan, “Moral se kuerukko! Nu ali imi te bagarukko me terong!” makasan.
ACT 22:23 Nuna sail te aikasan, ale nunga guang ali te pungurukasan se kupkup barasukaso.
ACT 22:24 Se kager kari supuling mu darangara beteram se ko kager kari alo Paul taman ilak nunga kuwim te namaman. Se wip te momon ale isarmon se mel ito duap ko kariimet uwuta ngata tuikasan wore baluk se ikimonko mam.
ACT 22:25 Se nuna wip te momonko kuting kumik tagi dingumuman se Paul kager kari nunga kari gira bo sanamiwaram mu isuam, “Munan i bo, kari Rome government ko citizen, kumik memek mena mu, wip te moralko karogo e?” mam.
ACT 22:26 Se kager kari gira umu namaram ko supuling biya mu maonam, ale mam, “Ni awuk bitarko? Kari umu Rome ko citizen bo!” mam.
ACT 22:27 Se kager kari nunga supuling biya mu Paul kote namaram ale isuam, “Ni balu se ani ikiekko, ni Rome ko citizen bo e?” mam. Se Paul mam, “Se! mu nunguningta,” mam.
ACT 22:28 Se kager kari supuling mam, “Ani Rome ko citizen bagarikko manga biya saperem, ale aitak bagasam,” mam. Se Paul mam, “Ani mu suwuta mena, ani mu Rome ko citizen bilangerem ale bagasam,” mam.
ACT 22:29 Se kari Paul bo karogo isarmonko sanami kirawaman mu ekes te tagi taman. Se kager kari nunga supuling biya mu mungkala ko ikiam, nu paguwuram, Paul mu Rome government ko citizen wore nu balam se sen te kaloman.
ACT 22:30 Se aniram ukiram mu, kager kari nunga supuling biya mu, Paul anapeya memek beteram se Juda alo den te atumukasan wore ko duap ninguru ikiokko. Bore te se Paul noko talipara kawam ningi mu bita tam, ale balam se priest bibiya se Sanhedrin lilim la tai ilu biguwuman. Asele nu Paul ilak tai nomoke te beteram se sanamaram.
ACT 23:1 Paul Sanhedrin supuling alo diram nungarkiwa se mam, “Aga singsang alo, ani Kaem motam te aga ura angamang motam ningi nunguning te beterem tai aitak.”
ACT 23:2 Nu uwuta balam mu, priest supuling Ananias, kari Paul kumik duap te sanamiwaman mu kuring sumulak te momonko balam.
ACT 23:3 Se Paul nu maonam, “Kaem ka morukko. Ni ka ariga, kawam naung memek bare kumik guang bala tuman wore iwita! Ni law baluwoso wore te aninga den tuterko sumu te dagiwasam, bare ni keta law kulukem ale aninga momonko balem!” mam.
ACT 23:4 Se kari pingi sanamiwaman mu Paul manorman, “Ni Kaem ko priest supuling balu maguwurko me nguangasam e?” maman.
ACT 23:5 Se Paul mam, “Aga singsang, ani nu priest supuling iwita me ko ikiem; mu awuk, batoga te iwita baluwoso: ‘Ni ka kariimet nunga supuling me balu maguwurko!’
ACT 23:6 Bare Paul ikiam mu nuna sika Sadducee alo se saki mu Pharisee alo Sanhedrin ningi bagara, wore te se nu sail te airam ale balam, “Aga singsang alo, ani Pharisee bo, ani Pharisee bo ko namar. Ani kariimet kuera mu akingtala barasamonko ikia mu te sanamasam wore te se, ani ko aitak den te sanamiwasam,” mam.
ACT 23:7 Tom nu uwuta balam mu, Pharisee se Sadducee nunumi ago den tagi guruguman ale biguwura paga ilagala aram.
ACT 23:8 Sadducee alo mu balsan kariimet kuera mu aking barasamonko masan, ale engel alo se bur duap duap mu mena tala masan. Bare Pharisee alo mu balsan mel mu suen la karogo la masan.
ACT 23:9 Se nirung biya barasam. Se law ko kausa kari saki, nuna Pharisee tala, mu barasaman ale sail ago balukasan, “Ana kari imi kumik te memek bo me arigiman. Se den nu balam umu engel bo agi bur bo nu manuk se nu baluk mu, ana awuk balnakko?” maman.
ACT 23:10 Bare nirung mu namaram laga kaparam, se kager kari supuling nu Paul ilumon ale tagi gurungumu maguwumon wore ko nguangaram. Ale kager kari nunga maonam, wuli sokel ago nama kapamon ale nunga ningi nu tagi batagarmon ale ilak nunga bagara kuwim te namamonko balam.
ACT 23:11 Se tirom umu te Kari Biya Paul kumik duap te sanamaram ale maonam, “Ni sokel ago la bagerko! Ni Jerusalem ningi aninga den nunguning la balem iwitatala, Rome mu agotala nunga manaruko,” mam.
ACT 23:12 Ukiram turomola Juda kari ikia bolala awuman ale inang yu kalomon ale uwutata baga, Paul momon se kueruk bare asele inang yu namonko ikia kaloman.
ACT 23:13 Kari ko tom 40 se ko kualala iwita, ikia munan umu kaloman.
ACT 23:14 Ale nuna priest bibiya se supuling alo nongote namaman ale maman, “Ana nanga ikia kaloman, ale inang yu me ta kau tanak baga, Paul monak se kueruk nunguningkiri wore asele aking inang yu nanakko.
ACT 23:15 Buta se nina se Sanhedrin lilim ago nu kote den diram talko kawel te, den beteral se kager kari supuling Paul ilak nengete tai kaparukko. Ana maingkala imi te me tai aratuk la, monak se kuerukko kirimi karame aman ale bagasan.”
ACT 23:16 Bare Paul ko koras ko namar den umu ikiam mu nu kager kari nunga kuwim te namaram ale Paul maonam.
ACT 23:17 Se Paul bitua kari bo auram se tairam se mam, “Kari kulak imi to ale ilak ninga dom biya kote namarko. Nu den sang manukko,” mam.
ACT 23:18 Se nu tam ilak kager kari nunga supuling biya mu kote namaram. Ale mam, “Talipara kari Paul aninga auram se namerem, se mam, ani kari kulak ewere taik ale ilak ni kete tairikko mam. Nu den sang ni kerak munakarukko.”
ACT 23:19 Se kager kari nunga supuling mu kuriang kulak mu tam ilak due ko namaram ale isuam, “Ni anape den aninga manaruko?” mam.
ACT 23:20 Se nu mam, “Juda alo den nungurman, ale Paul ko den duap ninguru ikimonko kawel te, nika isarmon se ukuruk se Paul ilak nongote nama kaparko.
ACT 23:21 Umu kawel bo, ni nuguring me ikiko! Mu awuk, kari 40 se ko kualala iwita mu lage te mungkala yumuman, ale ni ilak namawer se ilumon ale momon se kuerukko kimi bitawasan. Nuna nunga ikia kaloman ale, inang yu kaloman ale uwutata baga, Paul momon se kueruk bare asele inang yu namonko maman. Nuna maingkala kirimi karame aman ale nika te den koma tamonko kimi bitawasan,” mam.
ACT 23:22 Se kager kari supuling mu kuriang kulak mu maonam, “Ni den sumu aninga manem mu, ni aking awiriya bo me ta manaruko,” mam. Ale beteram se namaram.
ACT 23:23 Asele kager kari nunga dom biya mu bitua kari supuling ilagala nunga auram ale nunga maonam, “Kager kari 200 nunga gial, ale horse kari mu 70, se gatu kari mu 200 nunga gial, ale tirom 9 o’clock Caesarea namaralko mu ko ninimi nungal burangaralko.
ACT 23:24 Ale horse sang Paul te ningo la ilak nama Governor Felix kote aratalko mu karogo nunga nungal burangaralko,” mam.
ACT 23:25 Asele nu tam gawa bo iwita batogam:
ACT 23:26 Ani Claudius Lysias, ni Governor Felix, ni nip biya, kete tam gawa imi betesam. Amilmil yawara.
ACT 23:27 Kari imi Juda alo iluman ale momon se kuerukko negawaman, se ani tom mu te ikiem mu nu Rome government ko citizen bo, buta se ani aga kager kari ago taiman ale bataguru taman.
ACT 23:28 Ani duap aguwaya se den te atumukasan wore ko ikiekko se, ilak nunga Sanhedrin biguwura motam te namerem.
ACT 23:29 Ale ani arigem, mu nuna nunga law ko munan ko den te atumukasan. Bare memek bo nu bitiruk se ko monak se kuerukko agi talipara ningi betenakko iwita me arigem, mena.
ACT 23:30 Se Juda alo momon se kuerukko den taling beteman se ani ikiem mu, ani tairatela beterem se nikate namoso. Ale kariari nu den ningi bitawasan mu karogo la nunga manem, nuna anapeya ko kari sumu den te atumusan mu karogo tai nika kasurmonko nunga manem.
ACT 23:31 Buta se kager kari nunga dom biya mu kote den taman mu uwutata beteman, ale Paul taman ale ilak tirom la nama Antipatris arataman.
ACT 23:32 Ale ukiram se horse kari mu Paul ilak kunasaman namakasan, se kager kari saki mu peleman nunga bagara kuwim te namakasan.
ACT 23:33 Se horse kari mu ilak nama Caesarea arataman, mu tam gawa umu governor Felix tuiwa se, Paul agotala nu kuting te beteman.
ACT 23:34 Se governor tam gawa mu kauram, ale Paul isuam, “Ni wonong sor awuk wore ko?” mam. Se Paul balam nu Cilicia ko mam.
ACT 23:35 Se nu mam, “Ani kari ni den te ka bitawasan mu tai aratamon asele ani nika den arigekko.” Ale balam, Paul Herod ko kawam biya mu ningi kager kari ninguru bitarmon ilak bagamonko mam.
ACT 24:1 Day 5 namaram se priest supuling Ananias mu Caesarea nama kaparam. Nu ko kari gira saki se law kari Tertullus nongorak namaram. Ale nunga bala Paul te den te betemonko mu governor manorman.
ACT 24:2 Se kam Paul auram se utu naguram mu, Tertullus nunga den mu iwita balu Felix koma te beteram: “Ana tom maiya biya bagara lila ni bowa ningi bagaman, se nika ikia ningo mu te mel suen biya anananga sor ningi magaram kueneram mu ni nungem burangerem.
ACT 24:3 Se ana nanga wonong wonong suen biya ningi pempem la ni ko ko ninguru amilmilasan.
ACT 24:4 Bore te se, ani nika tom tawun biya me iluwekko, bare aninga angamang mu tom katirta aisu se, anananga den tukunang ewere balik se ikiko.
ACT 24:5 “Ana kari imi arigiman mu, nu ikup memek betera ko kari. Nu Juda alo ali lilim ningi mu nongomang atumuso se kager daong barasoso. Nu kariimet sang pagaman ale anananga beteman, nunga bala Nazarene, wore nunga supuling bo.
ACT 24:6 Se mel bo tala mu, anananga temple mu kuwim laili wore karur tugu kam beteram se, ana ko ilu talipaman.
ACT 24:7 
ACT 24:8 Se ni keta nu isaru gurungumur ale asele ana noko den balsan imi ko nunguning ikiko.”
ACT 24:9 Se Juda alo suen la Tertullus den balam mu atumu sangarukasan ale den mu nunguning makasan.
ACT 24:10 Se governor Paul munakarukko ko kiwa tuam se, nu den koma mam: “Ani ikisam ni yia suen biya kariimet imi nunga ningi den tutera ale nunga ko ura bita lagerem. Bore te se ani amilmil te aimi duap balsam.
ACT 24:11 Ani Jerusalem kagin ko tairem mu, ko day 12 me namaram. Ni keta duap kupuko neger mu arikko.
ACT 24:12 Nuna ani kari bo ilak temple ningi den tagiwerem se me agarkaman. Agi synagogue bo ningi agi, wonong kower bo ningi kariimet ikup betemonko nongomang me patawuwerem, mena.
ACT 24:13 Ewere te se, bala ani angimik ko baluwasam sumu awuk ko nunguning balmon se ni ikiko ya? Mena.
ACT 24:14 Bare ani wetang te la balsam mu, ani anananga girigir alo nunga Kaem nup perr tusam ale Lage Nunguning ko lage karo tusam. Se borta nuna balsan ale kagin gotek bo iru masan. Ani mel suen la Law baluwoso mu se, Prophet alo nunga batoga te mu ani karogo angamang motam suanta.
ACT 24:15 Ale ani kariari imi nongorak ana nanga loagara koma suanta, Kaem kariimet kuera mu, ningo diram ta, memek ago ta, mu suen la nunga maraguwurok se barasamonko.
ACT 24:16 Bore te se ani tom suen biya Kaem motam te, se kariimet nomotam te, aga angamang motam ningo la se diram la anirukko sail tagi lagasam.
ACT 24:17 “Ani yia saki ko Jerusalem beterem ale lagakasam. Bare aking kariimet sang nunga nuguting giem ale aga kariimet ningi kituwura guat mu nungaru se Kaem tama bita tuekko tairem.
ACT 24:18 Ale ani laili kaura ko munan beterem ale angimik ikup mena, temple ningi munan umu bitawerem se agarkaman. Tom umu te mu kariimet biya bo ani agarak me bagaman agi, ani daiga bagara ningo ko munan bo me maguwuwerem, mena tala.
ACT 24:19 Bare Asia sor ko Juda sang tom umu te karogo bagaman. Ani tom mu te memek i beterem agi mu, nuna awuk se aitak me taiman ale balu pagorsan?
ACT 24:20 Se awiriya bagasan imi, tom ani Sanhedrin biguwura motam te sanamerem se aga memek i ikiman agi mu balmonko.
ACT 24:21 Agi den suanta tom ani nongoma te sanamerem ale sail te airem ale: ‘Kariimet kuera mu aking barasamonko’ bala mu balem, borta ko agi, ani aitak nina nemekete sanamiwasam,’ ” mam.
ACT 24:22 Paul uwutata balam. Se Felix maingkala Lage Nunguning mu ikia se munak tom tukunangta ko to iluwam, ale mam, “Lysias, kager kari nunga supuling biya mu tairuk asele, ani munak imi aguwaya nama sanamaram mu balik se ikialko,” mam.
ACT 24:23 Ale nu kager kari supuling Paul bitaruwaram mu maonam, Paul ilak nama ninguru bitaru se bagamonko mam. Ale nu kuring katir tumon ale ko tiran alo karogo la kuring nungarmon se noko ikup guyak te am sangarmonko maonam.
ACT 24:24 Day sang namaram se Felix ko nuwus Drusilla ilak taiman. Drusilla mu Juda imet. Se Felix Paul ko den beteram se tairam ale Jesus Kristus ko nangamang ningi nunguning ko munan balukaso se ikikaso.
ACT 24:25 Se Paul balam nama, munan ningo diram, se nanga bagara aolak ko bitua ningo se, tom nukum te tutera ko munan umu baluwaram se, Felix nguangaram, ale mam, “Aitak ko bala mu, balem terong mam se, am namarko! Udagi tom kuring bo arigek mu aking balik se tairko,” mam.
ACT 24:26 Nu munan umu Paul kote bita se mu, noko ikia yumura mu Paul numi te bataguru taukko, manga sang nu tuokko i makaso. Ale tom suen biya arukaso se taikaso, se ilak munaka lagakaso.
ACT 24:27 Yia ilagala namaram, se Porcius-Festus mu Felix kuwim tam. Se Felix Juda alo nongomang motam nunga iwita, Paul talipara ningi am beteram se bagakaso.
ACT 25:1 Festus tairam Caesarea baga, ko day 3 namaram se, aking Caesarea beteram Jerusalem nama tarigiram.
ACT 25:2 Se umu te priest bibiya se Juda supuling alo nu kote taiman ale Paul kumik ko den mu manorman.
ACT 25:3 Ale Festus isarukasan, nu nuguring iluwok ale, Paul pasak ala bitiruk se Jerusalem namarukko, mu awuk, nuna maingkala nunumi den tuman ale Paul taiwuruk se lage luan te yumumon baga momonko den nungurman.
ACT 25:4 Bare Festus mam, “Paul mu iluman ilak Caesarea bagasan, se ani agata mu ukuruwuruk umu te namarikko.
ACT 25:5 Bore te se nina nenenga kari supuling sang ani agarak Caesarea namamon, asele nu memek aguwaya beteram agi mu, umu te ko den ariginakko,” mam.
ACT 25:6 Ale nu day 8 agi 10 ko iwita nongorak baga asele nu aking Caesarea peleram nama kaparam. Ale ukiram se nu den ariga ko biguwura anirukko balam, ale Paul ilak nu kote biguwura te taimonko balam.
ACT 25:7 Se kam Juda alo Jerusalem taiman umu Paul arigiman mu tai laturu gilingiman ale, den ikup ikup wore te atumukasan. Bare den mu ko duap bo nunguning nuna nongota te sanamamonko mu am mena.
ACT 25:8 Asele Paul numi duap balukaso: “Ani Juda nunga law bo me kulukem, temple ko munan bo me maguwurem, ale Caesar ko mu am koma suanta tala,” mam.
ACT 25:9 Bare Festus Juda alo nongomang tata iwita Paul maonam, “Nika gemang ni Jerusalem nama tarigir se ani umu te ka den arigekko agi awuk?” mam.
ACT 25:10 Se Paul mam, “Ani den te sanamiwasam imi, Caesar ko den ariga kuwim te sanamiwasam. Se aninga den imi ewere te la arikko. Ni keta ninguru ko ikisam, ani Juda alo nungumik te memek bo me beterem.
ACT 25:11 Bare ani memek bo bitirik se memek mu ko koma mu kuerikko balmon mu, ani kuerikko mel bo mena. Bare Juda alo den ani angimik ko balsan imi mu am kawel la mu, awiri mel i duap ko ani nuna nuguting te aga bitirukko? Buta se ani Caesar aga ikup arigokko isarsam!”
ACT 25:12 Se Festus ko kari supuling nongorak munakaram asele balam, “Ni Caesar ko balem, ario, ni Caesar kote namarko!”
ACT 25:13 Day awilaya namaram se, King Agrippa nuwus Bernice ilak Festus amilmil tumonko Caesarea taiman.
ACT 25:14 Nuna umu te tom maiya nuam bagakasan, se Festus Paul ko ikup mu King Agrippa ilak munakaram. Ale mam, “Felix kari bo imi te talipara ningi beteram se bagoso.
ACT 25:15 Tom ani Jerusalem namerem mu Juda nunga priest bibiya se supuling alo nu kumik ko bala duap duap aninga manorman ale, ani nu memek te bitirikko aga isarman.
ACT 25:16 “Bare ani nunga manem, Rome ko munan te mu, ana kari bo yam ipi memek te me betenakko, mena. Mu ilak den te aratu, se nu kota kumik ko numi duap baluk se nu ikup ago ariginak, mu asele ana uwuta betenakko, ani uwuta balem.
ACT 25:17 Se nuna ani agarak imi te taiman mu kam bo ago me namaram. Ani munak pasak ala iluwem, ale kari mu ilak taimonko balem.
ACT 25:18 Se kariari nu den te beteman mu barasaman mu, ikup ani te ko ikiwerem mu kumik ko me katir balman.
ACT 25:19 Mena, nuna nongota nunga kagin munan ko tagira gurungumura, se kari kuera nup Jesus mu, Paul balso mu maragaram ale marak bagoso maso, umu ko ilak balukasan.
ACT 25:20 Ani ikup uwuta mu ko aguwaya bitirikko mu karogo ngualerem tala. Ale ani Paul, Jerusalem namaruk se umu te ko den arigekko agi wore ko isem.
ACT 25:21 Bare Paul mam, nu am talipara ningi uwuta baga udagi Caesar noko den arigokko mam. Buta se ani balem, nu yam talipara ningi bitaru se bagamon se ani Caesar kote bitirik se namarukko,” maem.
ACT 25:22 Asele Agrippa Festus maonam, “Ani agata kari mu kuring te den ikiekko,” mam. Se Festus mam, “Ukirok se asele baluk se ikiko,” mam.
ACT 25:23 Ukiram se Agrippa Bernice ilak bala duap bo beteman, ale kager supuling bibiya, se wonong mu ko kari bibiya arungu den ariga ko kuwim te nama kasu naguman. Se Festus balam se Paul ilak utu naguman.
ACT 25:24 Asele mam, “King Agrippa, se nina suen la imi te bagasan, nina kari imi arigisan! Juda kariimet lilim la, Jerusalem sor te, se Caesarea imi te, kari imi ko ai balukasan ale yam pasak kuerukko makasan.
ACT 25:25 Bare ani nu mel bo ikup bitiruk se ko koma mateng te betenakko iwita me arigem. Bare nu Caesar noko ikup arigokko iwita gomang balam se, ani nu Rome bitirik se namarukko ikiwasam.
ACT 25:26 Bare ani noko anapeya bo diram arigek ale bataguru kari biya Caesar tuek se arigokko mu mena. Buta se ani balem se ilak tai nina nemekete se, mel biya mu King Agrippa kema te. Se biguwura imi ningi mu asele ani mel bo tam gawa te batagikko mu ko ari ikiekko agila.
ACT 25:27 Mu awuk, ani ikisam talipara kari bo yam ipi betera se Rome namara mu me terong. Bare ko memek duap karo karo betera se namara mu asele terong,” ma balam.
ACT 26:1 Asele Agrippa Paul maonam, “Aitak ni keta nimi duap baluko ani kuring kisisam,” mam. Se Paul munakarukko se kuting garukam, ale kota numi duap balukaso:
ACT 26:2 “King Agrippa, ani aitakta kuring ningo kapa aisam se, ni kema te bala suen la Juda alo ago ko balsan mu ko koma balikko mu ko amilmilasam.
ACT 26:3 Mu awuk, ni Juda nunga munan se anapeya ko nanimi nagere batagorsan mu ni ninguru ko iki ari sapasam. Bore te se, gemang kua kaparuk se aninga den ikiko ani ka isarsam.
ACT 26:4 “Juda alo suen la mu aninga bagara aolak, kam ani gotektir la aga sor te la se tai Jerusalem, mu nuna ko iki sapasan.
ACT 26:5 Ale tom maiya biya ani biguwura motam ko munan aora biya wore ningi, Pharisee iwita bagakasam. Se nuna mel umu ko ikia biya, bare balmonko nongomang baluk mu asele balmonko.
ACT 26:6 Bare aitak mu, ani den ningo Kaem anananga taleng girigir alo nongorak balu beteram wore te ira sanamiwasam mu ko, ikup eta den te sanamiwasam.
ACT 26:7 Se den borta tala, Juda gue ko kariimet motam 12 mu nunguning kaparuk se arigimonko, nongomang nongomang tirom woremkalal Kaem nup patawu se bagasan. O king, mu loagara borta ko Juda alo aitak ani den te aga beteman.
ACT 26:8 Se Kaem kariimet kuera mu nunga maraguwuso se barasasan, se awuk se nina mel bo uwuta me aratukko iwita iki lagasan?
ACT 26:9 “Ani betela, Jesus Nazareth kari mu ko nup menawurikko sail tagikasam, mu ani ikikasam ani munan diram bitakasam ko balukasam.
ACT 26:10 Ale ani munan am borta Jerusalem bitakasam. Ani priest bibiya sokel aisukasan se ani Kaem ko kariimet suen biya talipara ningi nunga awukasam. Se sang nunga moakasan se kuakasan mu ani am kuemonko makasam.
ACT 26:11 Ale ani tom suen biya memek te nunga bitakasam. Ani synagogue bo te nama bo te, nunga nongomang motam te sanamiwakasan mu nubiring tumonko nunga diruwukasam. Ani nuna nogo ko angamang memek mu aga gikaso se, memek te nunga bitirikko sor saki te wonong wonong karogo la geragakasam.
ACT 26:12 “Aninga aolak bo uwutata kam bo beterem ale Damascus namakasam. Priest bibiya nunga aing au se nunga den sokel ago aisiman se namakasam.
ACT 26:13 O king, ani lage la nama 12 o’clock iwita mu, nikim bo, ko nikim mu worem ko nikim mu kiaram mu, taiti kuali tai kaparam ale ani aga kari ago namaman mu nanga iramuram.
ACT 26:14 Se ana suen la ali tuagu te dagulaman. Se ani kuring bo Aramaic den te munakaram se ikiem, nu mam, ‘Saul, Saul, ni awuk se ani aga bita maguwuwasam a?’ mam. ‘Ni awuk se mel imi ni katir ko iki batagem bare am biriruwura ko munan te keta nimi yaman tuiwasam a?’ mam.
ACT 26:15 “Se ani nu isuem, ‘Ni awiri ya, Kari Biya?’ maem. “Se Kari Biya mam, ‘Ani Jesus, ni anigita aga bita maguwuwasam.
ACT 26:16 Ario! barasu sanamirko,’ mam. ‘Ani aimi ka kausem ale ni aninga ura kari ko ka balsam. Ale anapeya aitak ni arigem imi se anapeya ani ka kausek mu ko balu pagaruko.
ACT 26:17 Ani ni keta ka kariimet se sor sang ko kariimet nunga ningi ka bataguru taikko. Ani nika beterem se namasam,
ACT 26:18 ni nomotam pagaru se tiromorom betemon ale nubiring tumon ale nikim te taimonko. Ale Satan ko sokel memek mu betemon ale Kaem kote taimon se, nunga memek siwu waruk se, kariimet nongomang motam ningi nunguning te kuwim laili ningi bagasan mu ningi karogo bagamonko.’
ACT 26:19 “Bore te se, King Agrippa, ani duruk wonong ko kausa mu abiring me tuem, mena.
ACT 26:20 Motam motam mu Damascus ningi balem, asele Jerusalem ningi, se Judea sor suen la, se nama sor saki ko kariimet ningi karogo la ani balukasam. Ani nuna giris palagamon Kaem kote namamon, ale nunga giris palaga ko munan umu, nunga bagara aolak te wetang awumonko.
ACT 26:21 Se duap borta te, Juda alo temple ningi aga iluman ale aga momon se kuerikko ago kaeyakasan.
ACT 26:22 Bare Kaem aninga saongam tai aitakta day imi te ani sanamerem ale nina kari ninip ago ta se ninip mena mu koma suanta ninga manaruwasam. Ani mel Moses se prophet alo aratukko balman mu ilu kiasam ale aga ikia te mel bo karogo me balsam.
ACT 26:23 Nuna balman Kristus ikup giok ale kueruk ale, kariimet bo kueram ale aitak la me barasam, bare nu girok ale barasukko. Ale nu kota ko kariimet se sor saki ko kariimet nikim yawara nanga sangaru taukko umu ko nunga manaru gurugokko.”
ACT 26:24 Nu den umu baluwaram mu, Festus biyala balam ale mam, “Paul, ni ngualasam agila pa! Ni ikia biyala toko negerem se ka ikia ngualaram,” mam.
ACT 26:25 Bare Paul mam, “Dom biya Festus, ani me ngualasam. Ani den balsam mu nunguningta se ko duap ago.
ACT 26:26 King mel suen biya imi nu ko iki saparam, se ani guyak la manaruwasam. Ani ninguru ikisam, mel imi ko den ponor am suen la ninguru gi sapawoso, bo nu me kiawoso, mu awuk, mel suen la imi sigilok duap ningi yumura te me aratam.
ACT 26:27 King Agrippa, ni prophet nunga den ko gemang ningi nunguning aso? Ani ikisam, ni nunga den ko gemang ningi nunguning aso!”
ACT 26:28 Se Agrippa Paul maonam, “Agi tom tukunang imi ningi ni aga gurugu se Kris kari bo aratikko terong e?”
ACT 26:29 Se Paul balam, “Tom maiya agi tom tukunangta, bare aninga guranek Kaem kote mu, ni la mena wore awiriya suen la aitakta aninga agiring ikiwasan, mu aninga iwitatala aratalko. Bare sen imitang mu asele nina ningimik te me anirukko,” mam.
ACT 26:30 Mu te king barasam, se governor, se Bernice, se kariimet saki arungu dagiwaman mu ago la barasaman.
ACT 26:31 Ale kuwim umu beteman arataman ale nunumi ago munakakasan, ale balukasan, “Kari imi mel bo memek nu bitiruk ale ko kuerukko, agi te talipara ningi namarukko mu mena,” makasan.
ACT 26:32 Se Agrippa Festus maonam, “Kari imi Caesar noko den arigokko me balam le mu, ni am betesam se namoso le,” mam.
ACT 27:1 Se kam balman ana dal tanak ale Italy namanakko maman mu, Paul talipara kari saki nongorak mu nunga bitua kari ko nup Julius mu kuting te nunga awuman. Nu Caesar ko kager kari nunga supuling bo.
ACT 27:2 Ana Adramyttium dal bo Asia lang karok ale kasu nagu aratu aratu namarukko negawaram mu te aragaman ale, kasuman namakasan. Kari bo ko nup Aristarchus, Macedonia sor te Thessalonica ko mu, ana nangarak namakaso.
ACT 27:3 Se ukiram mu ana nama Sidon arataman. Se Julius Paul gomang tuam ale balam se aratam ko singsang nongote mel te sangarmonko namaram.
ACT 27:4 Se Sidon beteman arataman mu daula nanga moram, se Cyprus tual kararu kararu namakasan.
ACT 27:5 Ale nama tual umu beteman mu ana Cilicia se Pamphylia ko gagi tuagu biya mu batagorman ale nama Lycia sor te wonong Myra arataman.
ACT 27:6 Ale umu te mu bitua kari mu Alexandria nunga dal bo aratuk Italy namarukko mu arigam, se te aragaman.
ACT 27:7 Ana arataman mu gagi luan te day suen biya am gora turutuwu lagakasan. Ana nama Cnidus aratanakko mu am ikup biya. Se daula nanga daleluwuram se diram namanakko mu me terong. Se ana guruguman nama tual Crete beta kararu kararu Salmone dun sima kausam mu kiaman ale namakasan.
ACT 27:8 Ana lang karoman ale eteman beleman ale nama laga Lasea wonong duap te, wonong bo ko nup Fair Havens masan mu te arataman.
ACT 27:9 Ana gagi luan te tom ninguru nanga kiaram, se Inang kaola ko tom biya mu nanga kiaram tala. Bore te se, gagi maingkala duap beteram barasuwakaso se, dal te namara mu am memek ikup biya. Se ko Paul nunga maonam,
ACT 27:10 “Kari alo, ani ikisam anananga aolak imi ningi ikup memek ariginakkowo. Dal imi se, ko melmasak ago lilim sarenguk se, ana agotala memek tanakkowo.”
ACT 27:11 Bare nunga bitua kari mu Paul den balukaso mu me karo tuikaso. Nu dal ko yager iluwa kari se, dal ko kotam mu la nunga ikia karo tuikaso.
ACT 27:12 Lang korang umu mel bo daula siruwurokko mena, se dal te bagarukko mu me terong. Se kari suen biya balman, ana am namawa Phoenix aratanakko terong agi mu asele, umu te daula ko yumu baganakko maman. Phoenix mu Crete ko lang korang bo, koma southwest se northwest tuam ale bagoso, daula biya ko tom mu dal te yumumonko mu terong la.
ACT 27:13 Se koma south mu te daula gotek bo duap beteram barasukaso, se nuna ikikasan mu nunga ikia balman mu uwutata ko i maman. Ale nuna anchor tagiman se bausam, se Crete ko lang karoman ale namakasan.
ACT 27:14 Bare kam me maiyam se daula biya nunguningkiri, “northeaster” masan mu tual kaoram ale taikaso.
ACT 27:15 Se yar daula gagi biya mu dal iluwam se dal atumok ale kiaruk namarukko me terong. Se ana yar daula la karo tuman se nanga giam nangarak namakaso.
ACT 27:16 Ana naguman nama tual gotek Cauda masan mu kararman mu ana dingi gotek mu ninguru kuwim te kalonakko mu am ikup biya tala taman.
ACT 27:17 Se kari karogo kaeya laga tagiman se tairam se patawu kualala beteman. Asele dal te aora la anirukko mu mayang te dal luan lilim la tagi kalo kalo karogo namaman. Nuna ikia nunga moakaso, dal nama Syrtis  ko bararem ko saun te daigok bore ko sel kututuwuman, se daula kota dal giam se namakasan.
ACT 27:18 Ana yar daula gagi ninguru nunguningkiri nanga moakaso, se ukiram mu nuna mel tutuk dal ningi mu gi wara duap beteman.
ACT 27:19 Se day 3 mu te mu, nuna dal ko nuamur tutuk mu nongota nuguting te gi gi warukasan.
ACT 27:20 Se ana day tom suen biya namaram, bare ana worem sige baras katir me arikasan. Am yar daula gagi la barasuwakaso se, ana saonga bo tanak ale ningo ariginakko ikia mu mena saparam.
ACT 27:21 Se kari kam maiya biya na bo me naman, se Paul barasu sanamaram ale mam, “Kari alo, nina ani agiring karoman ale Crete me beteman le mu, nina ikup memek dal imi te arigisan imi me arigiman le.
ACT 27:22 Bare aitak ani sangam ningarsam, nina nengemang motam me dagulokko! Mu awuk, nenenga ningi bo me ta maga namarukko, mu dal la magarukko.
ACT 27:23 Ekelako tirom aninga Kaem, ani ko ura bitawasam mu, ko engel tai ani abeta ko sanamaram,
ACT 27:24 ale mam, ‘Paul, ni me nguangerko! Ni am Caesar koma te den te sanamirko. Kaem ko gomang ni kisam, bore te se kari suen la ni kerak dal sumu te mu bo me memek taukko,’ mam.
ACT 27:25 ‘Buta se kari alo, nengemang motam sokel ago la bagaralko! Ani Kaem ko angamang ningi nunguning, nu mel suen la aninga maonam mu, balam uwutata aratu saparukko.
ACT 27:26 Bare dal nangarak nama tual bo te sorarukko.”
ACT 27:27 Se day 14 aram mu, ana am Gagi Adriatic luan te gagi nanga moram maguwuram nangarak namawakaso. Se ko tirom 14 mu te, 12 o’clock mung lukan mu, dal ko ura kari ikikasan mu ana ali sor bo nangimik aram iwita ikikasan.
ACT 27:28 Ale gagi ko du te ikia ko mel mu beteman ale arigiman mu, gagi ko du ko tom mu 37 metre. Aking nama kam me maiyam akingtala mel umu beteman mu, gagi ko du ko tom mu 27 metre arigiman.
ACT 27:29 Ale nuna gagi dal ago nama manga ago moruk bore ko nguangaman, ale anchor 4 ko dal nukum ko warman se kaparam. Ale pasak ala sor ukirokko guranekakasan.
ACT 27:30 Se dal ko ura kari nagumonko ikia taman ale, dingi gotek mu kutuwuman se gagi ningi kaparam. Ale kawelakasan, anchor sang dal dun gira mu te warmonko makasan.
ACT 27:31 Bare Paul bitua kari Julius, ko kager kari arungu nunga maonam, “Dal ko ura kari umu dal te me bagamon, mu nina suen la mu saonga bo me arigalko.”
ACT 27:32 Se kager kari mayang dingi gotek te kalo beteman mu batutumuman se dingi pata pata namakaso.
ACT 27:33 Se sor ukira duap iluwaram mu, Paul nuna suen la na namonko nunga maonam. Ale mam, “Nina day 14 ko ikia ninga moakaso se na inang nigiring meram, se nina na inang bo me nokasan.
ACT 27:34 Se ani ninga manorsam, na inang sang nalko. Mu ninga sanguk se sokel talko. Ikup memek bo me ta ninga maguwurokko, mena.”
ACT 27:35 Nu uwuta balam mu nuna suen la ariwaman se bread bo tam ale Kaem aru maonam, asele paogam ale nokaso.
ACT 27:36 Se nuna suen la nongomang auram, se na sang nokasan.
ACT 27:37 Se kari dal te suen la mu nanga tom mu 276 kari.
ACT 27:38 Nuna suen la na ninguru naman terong mam, mu nuna dal te goparukko inang wheat muguri sang gagi ningi waru sapaman.
ACT 27:39 Se tom sor ukiram mu nuna sor umu karogo ngualakasan. Bare long bo saun welang yawara karogo arigiman ale nuna terong agi mu, dal karogo nama umutang te betemonko ikiman.
ACT 27:40 Ale anchor ko mayang batutumuman se gagi ningi animan. Ale mayang ko yager te gurugusan patawusan mu te kaloman mu uruku ago namaman. Ale nuna sel gira mu tagiman, se daula dal giam long ningo arigiman mu te namakaso.
ACT 27:41 Bare dal bararem te aragam ale soraram. Dal dun gira mu bararem giam ale ninguru gek mam. Se dal nukum mu gagi moram moram se papak mam kapakaso.
ACT 27:42 Se kager kari mu talipara kari yamon aratamon ale nagumon bore ko, nunga momon se kuemonko ikia kaloman.
ACT 27:43 Bare bitua kari mu ko gomang mu nuna Paul me momon se kuerukko aniram se nomoke kaolam. Ale nu kari yara ko ikia mu girimon tengemon ale yamon aratamonko nunga maonam.
ACT 27:44 Ale sang mu dal biling biling gimon ale te ya ya aratamonko balam. Se ana butata beteman, ale suen la yawarakala watingi arataman.
ACT 28:1 Ana yawarakala ningo la langi arataman, ale asele tual mu ko nup ikiman mu tual Malta.
ACT 28:2 Tual umu ko kariimet mu munan ningo nunguningkiri nangate beteman. Tom umu tuwik kapakaso ale sor birigira biya, se nuna tama uwiman ale nanga aruman se nama tama duap te nanimi karuwukasan.
ACT 28:3 Paul tam merang sang giam ale tama awote awuwaram se mot memek daong bo tama kowar iluwam se aratam, ale Paul kuting usiram ale kekawakaso.
ACT 28:4 Se tual umu ko kariimet mot kekawakaso se arigiman mu nunumi manarukasan, “Kari imi kari mora se kuera ko kari agila pa; nu gagi ningi kua maga namarukko wore yawarakala aratam. Bare anananga kaem Justice noko memek koma moram,” makasan.
ACT 28:5 Bare Paul mot memek daong mu sisupuram se nama tama ningi dagulam, bare ko ikup yaman memek bo me arigam.
ACT 28:6 Se kariimet mu nu kuting lagaruk agi, me kam la dagulu kueruk wore ko kimi tuikasan. Nuna kimi tuman nama kam maiyam, bare mel bo kumik te me aratam. Se nunga ikia guruguman ale makasan, “Nu kaem bo agila pa!” makasan.
ACT 28:7 Se ali sor bo awar mena tala mu, tual umu ko kari dom Publius ko ali sor. Nu anananga aru tagiram se ko kawam te namaman, ale day ilagala suan ko yawarakala nunguningkiri nanga bituam.
ACT 28:8 Noko nuet mu kuera ago aniwakaso. Nu kuera kowar ago se nukum yu namakaso. Se Paul arigokko ko galung ningi kasu naguram ale, ilak guranek beteram, ale asele kuting kumik te beteram se nungeram.
ACT 28:9 Nu munan umu beteram se arigiman mu, kuera ikes ago tual umu te mu suen la taikasan se nu nunga nungurukaso.
ACT 28:10 Nuna munan suen biya te yawarakala nanga bitakasan. Ale anananga namara ko tom aram mu, melmasak suen biya ana nanimi te sangornakko mu ago tai nangarman.
ACT 28:11 Sige ilagala suan buring ko mu, ana dal bo tual umu te yar daula gagi kimi tui baga lagaram mu aragaman ale namakasan. Dal umu Alexandria wonong ko dal bo. Se dal umu sumulak te mu kaem singisik ilagala, Castor se Pollux, nodora kisi beteman.
ACT 28:12 Ana nama Syracuse arataman ale day ilagala suan umu te bagaman.
ACT 28:13 Ale umu te arataman mu nama Rhegium arataman. Ale ko ukiram mu koma south mu ko daula barasam se ko ukiram mu nama Puteoli arataman.
ACT 28:14 Ale umu te mu Kris alo sang nungarkaman, se nanga aruman se nongorak week suanta bagaman. Asele nama Rome arataman.
ACT 28:15 Se Kris alo umu te mu ana namawakasan umu ko den ikiman, ale aolak iluman tai sor Appius ko Diara Kuwim se Daup Kawam Ilagala Suan umutang te nangarkaman. Se Paul nuna nungarkam mu nu Kaem nup patawuram ale gomang motam sokel tam.
ACT 28:16 Tom ana Rome nama arataman, mu Paul kuring tuman se kota bagakaso, se kager kari suanta nu bitarukaso.
ACT 28:17 Day ilagala suan namaram se Paul Juda supuling alo nunga auram se tai bolala awuman. Se iwita nunga maonam, “Aga singsang alo, ani nanga kariimet nunga maguwura ko munan bo agi, nanga taleng girigir alo nunga munan bo me maguwurem. Bare ani Jerusalem wonong te aga ilu talipaman, ale aitak Rome alo nuguting te aga beteman.
ACT 28:18 Se Rome kari bibiya aninga den arigiman, bare nuna ani munan memek bo bitirik se ko koma ani kuera mateng te aga betemonko wore me arigiman. Ale am aga betemon se namarikko ikia beteman.
ACT 28:19 Bare Juda alo ikia mu me ko amilmilaman, se ani angimik lage bo mena iwita, se ani Caesar aga den arigokko balem. Bare nina ikial ani aga kariimet ikup bo ningi nunga bitirikko iwita ikial bore ko, mena.
ACT 28:20 Se borta ko ani nina ningarkik ale nengerak balikko ninga aurem se taiman. Ani Israel alo Kakirip ko nomotam bita se loaga lagasan wore ko aitak ani sen te aga talipaman se bagasam.”
ACT 28:21 Se nuna koma ko nu manorman, “Ana Judea sor te ko tam gawa bo katir me taman. Ale nanga singsang umu te taikasan mu, bala sang nangarak balukasan bare ni ko ko den memek bo me balukasan.
ACT 28:22 Bare aitak mu ana ni keta ka ikia loagara aguwaya mu balu se ikinakko. Mu awuk, ana ikisan, sor singir biya te mu, kariimet kagin motam gotek imi ko bala memek duap duap baluwasan,” maman.
ACT 28:23 Ale nuna Paul ilak biguwumonko tom bo balman, ale tom umu te mu kariimet numi den tuam ale kore motam ago kuwim nu te bagoso mu te arataman. Se nu tumongola la se nama bainga ningi mu Kaem ko kingdom ko balu se ko duap apukaso. Ale nongomang gurugok se Jesus ko ikimonko mu, Moses ko law te se Prophet alo nunga batoga te den mu balukaso.
ACT 28:24 Se kariimet sang mu noko den mu ko nongomang ningi nunguning akaso, bare kariimet saki mu mena.
ACT 28:25 Se kam Paul ko den kopa moram mu, nuna nongota nunumi nogore bataguru bataguru peleman ale namakasan. Nu den kopa iwita balam: “Bur Laili den nunguning ninga girigir alo nunga maonam. Nu Prophet Isaiah kuring te iwita balam:
ACT 28:26 ‘Namar ale kariimet umu iwita nunga manaruko, “Nina den ikia iki lagaral, bare ko nunguning me ikialko; nina ariga mu ari lagaral, bare mel bo me arigal ale ko sinararalko.
ACT 28:27 Mu awuk, kariimet imi nunga nongomang nutagu kaola biya; nodogawa den ikiokko mu ikup biya, ale nomotam kaloman se sisiram. Uwuta mena le mu, nuna nomotam sor arigiso, se nodogawa den ikiso, se nongomang nunga ikia sinarso, se giris palagasan se ani nunga nungursam le, bare mena.
ACT 28:28 “Bore te se, aninga angamang mu nina iwita ikialko: Kaem ko sangaru ta ko munan mu sor saki ko kariimet nungaram se nuna mu iki karo tumonkowo!”
ACT 28:29 
ACT 28:30 Paul yia ilagala kawam umu te baga se kawam dia se, awiriya arigimonko taikasan mu bo me ta karokaso.
ACT 28:31 Nu nguangara bo mena se, kalakumura bo mena tala, Kaem ko kingdom ko den balukaso, ale Kari Biya Jesus Kristus ko dugu duap nunga kasurukaso.
ROM 1:1 Imi ani Paul, Jesus Kristus ko ura kari. Kaem aninga aru tam ale noko apostle ko aga beteram, ale ani noko den gilalong apurekko aga balam.
ROM 1:2 Den gilalong umu nu maingkala ko prophet alo nuguring te balu beteram se noko batoga laili te aniso.
ROM 1:3 Se den mu noko Namar ko balso. Nu David ko gue te kari ko bilangaram.
ROM 1:4 Ale Bur ko sokel laili mu te, noko kuera ale marak barasa mu te numi wetang saparam, nu Kaem ko Namar: Jesus Kristus anananga Kari Biya.
ROM 1:5 Se nu te, se noko nup biya ko, Kaem gomang ana nangaram, ale apostle ura mu nangaram, mu ana te sor saki ko kariimet ningi kariimet nunga aru tanak se ko nongomang ningi nunguning aruk se kuring karo tumonko.
ROM 1:6 Se nina mu, nu kariimet Jesus Kristus ko ma nunga balam ale nunga aru tam wore nunga ningi agotala bagasan.
ROM 1:7 Se nina suen la Rome bagasan, Kaem nego ko kua ningaram ale noko kariimet ko ninga aru tam mu, Kaem anananga Nainet se, nanga Kari Biya Jesus Kristus, nunga nongomang nangara, se nongomang lila mu nengerak anirukko.
ROM 1:8 Motam motam mu, ani girek ale nina suen la nego ko, Jesus Kristus nup te aga Kaem amilmil tuekko, mu awuk, nenenga nengemang ningi nunguning ko den mu, sor suen la te geraga saparam se ani agotala ikiem.
ROM 1:9 Kaem, ani ko angamang motam lilim la te ko ura betesam, ale ko Namar ko den gilalong balu lagasam, mu agarkiwoso. Nunguningta, tom bo me ta aga kiaso,
ROM 1:10 nina nego ko guranek pempem la bita lagasam; ale aga guranek mu Kaem ko gomang uwuta agi mu, lage kuring bo kaguk se ani tairik ningarkikko.
ROM 1:11 Aninga angamang biya mu, nina ningarkik ale Bur Laili ko munan sang aninga ningi wore nina ningimik te bitirik se sokel talko.
ROM 1:12 Ale munan umu te, nina ta, ani ta, kiwem koma suanta umu te nangamang ningi nunguning te nanimi sangam tunakko.
ROM 1:13 O aga singsang, aga angamang mu nina iwita ikialko aniso: Ani tom suen biya nengete tairik ale, sor saki ko kariimet ningi ura beterem ale ko nunguning kaparam se arigem uwuta, nenenga ningi bitirik se ko nunguning kaparuk se arigekko, bare lage kuring me kaiga aisu arigam tai aitak.
ROM 1:14 Aninga ura mu kariimet suen la nunga ningi bitirikko ura, Greek alo ta se Greek ko mena alo, ikia sinar ago se ikia sinar mena mu koma suanta.
ROM 1:15 Bore te se, ani nina Rome bagasan mu nenengate karogo la den gilalong balikko angamang tawun biya aniso.
ROM 1:16 Ani den gilalong apurekko me soror masam, mena. Mu awuk, mu Kaem ko sokel, te awiriya ko gomang ningi nunguning aso umu sangaru taso. Juda alo giriman iki gilingiman, se aitak sor saki agotala ikimonko.
ROM 1:17 Mu awuk, mu den gilalong borta Kaem ko munan ningo diram ana nago ko beteram mu wetang te nanga kasurso, mu iwita: Anananga nangamang ningi nunguning te nu ana noko kariimet ningo diram ko ma nanga balso, lage bo bo mena. Batoga te aniso iwita, “Kariimet ningo diram mu nongomang ningi nunguning ko munan te ningo la lagamonko.”
ROM 1:18 Kariimet nubiring Kaem tuman ale nunga kilek memek memek umu ko munan te den nunguning mu maguwurayam bitawasan mu, nu duruk wonong te ko gomang magara mu wetang saparam.
ROM 1:19 Mu awuk, Kaem ko betera kaora aguwaya mu Kaem kota nunga kausam se nuna ko ikia, wore me ko ikia iwita betesan.
ROM 1:20 Bare Kaem ali lilim la nungam ko kam te la mu, noko ikia se kiwem yumura se, noko sokel kumik menara mena mu se, noko munan duap bo nunguningkiri mu, anapeya mel kasik la nu giragiraram mu te, nuna nu ko ari ikiman. Bore te se, kariimet umu nungumik tuang bo te aratamonko mu am mena.
ROM 1:21 Mu nuna Kaem ko ikiman, bare nuna nu Kaem iwita nup me patawukasan, agi amilmil me tuikasan. Nononga ikia mu kumik nunguning bo mena, se nongomang motam mu tiromorom paga saparam.
ROM 1:22 Nuna nongota ikikasan mu nuna kari sinar iwita ikikasan, bare mena, nuna kari borara ko arataman,
ROM 1:23 ale nuna Kaem nikim biya ago tom suen la baga lagoso mu bita taman ale tengeman ali kari ko dora se inangnang gawitiru mel dora kuar ko kisiman ale nup patawukasan.
ROM 1:24 Bore te se, Kaem nunga bita tam se, nunga nongomang motam barasa memek umu ago, saman katagot ko munan dolara ago mu te nunumi maguwu silati se bagakasan.
ROM 1:25 Nuna Kaem ko den nunguning mu bita taman ale tengeman den kawel ningi kapaman, ale melmasak suen la kuting te giragiraram mu guruguman se Giragir Kotam kuwim tam. Bare mena, mu nuguta wore ana pempem la nup patawunakko. Nunguning.
ROM 1:26 Bore te se, Kaem nunga bita tam se, nomotam nongomang barasa ko munan ningi kapa sapa gilingiman. Nunga imet mu munan nunguning, imet kari nunumi ago nana gia mu beteman ale, imet imet nunumi ago no gikasan.
ROM 1:27 Se nunga kari mu koma suanta tala, imet ago nana gia ko munan nunguning mu beteman ale, kari kari nunumi ago nana gia ko munan ko nongomang barasukaso se bitakasan. Ale nunga betera kaora memek umu ko koma memek tokasan.
ROM 1:28 Ale umu la mena, nuna Kaem ko ningo ilukuawumonko me ko kuakasan, bore te se Kaem nunga bita tam se, nunga ikia memek umu ningi, munan nuna me betemonko koma wore bita gilingikasan.
ROM 1:29 Nononga bagara aolak mu am memek biya se kilek ningo diram bo ta me bitakasan, am kilek memek duap duap bitakasan: mel suen biya nononga la ko awura ko ago kaera, se kilek memek ko dolara ago mu, se kariimet saki nunga nongomang magara, kari mora se kuera, ining singi, kawel kilek, saki alo memek tamonko nunga iki maguwura. Se bo buring ko den bala,
ROM 1:30 se saki alo nomokete bo nup maguwura; Kaem ilak betera kaora, den ikia ale ter patera, nunumi kualala betera, se nuguring te nongota nunumi ko bala. Ale kilek memek te betera ko lage iki gurugu lagara. Ale nunga nunam nonet nuguring kuluka.
ROM 1:31 Ikia ningo bo nongote am mena. Nongota den bala ale me karo tuata. Ale nunga singsang nunga kuera ale nongomang nungara mu mena tala.
ROM 1:32 Nuna Kaem ko munan ningo diram aguwaya baluwoso mu nuna ko ikia biya. Munan umu iwita baluwoso, kariimet munan memek uwuta uwuta betesan mu koma kua namamonko. Bare nuna kilek umu am bitakasan. Se mu la mena. Nuna munan memek umu bita se, mu aking awiriya kilek umu tuaturum sapawakasan mu nuna nunga atumu sangarukasan.
ROM 2:1 Bore te se, ni awiriya bo den te atumusam mu, nika munan memek umu ko nagurko lage bo mena. Ni kilek aguwaya mu te bo den te atumusam mu, ni keta nimi den ningi betesam, mu awuk, ni awiriya munan umu betesan mu, ni kilek borta tala bitawasam.
ROM 2:2 Ana ikisan, Kaem kariimet uwuta umu koma memek nungarso mu noko tutera ura diram la beteso.
ROM 2:3 Bore te se, ni aguwaya nimi ko ikisam ale nuna den te uwuta nunga atumu se, ni keta mu munan koma suanta bitawasam mu, ni Kaem ko tutera umu kierko i masam e? Mena.
ROM 2:4 Ikiko, Kaem ko munan yawara mu te nu numi ira se, ni giris palageko kimi kisu lagoso. Se nu lage kuring yawara kisu lagoso mu, ni awuk se mel yam ko betesam ale me ari ko ikisam?
ROM 2:5 Bare nika ikia aora biya se gemang motam me gurugusam mu te, ni keta noko gomang magara mu kimik te awuwasam. Kam noko tutera ningo diram mu ko tom kaparuk, mu ni ko gomang magara mu arikko.
ROM 2:6 Kaem kariimet suan suan nunga ningo memek aguwaya bita lagaman mu te iki se ko koma diram la nungarukko.
ROM 2:7 Bore te se, kariimet tom suen biya Kaem ko bagara ningo nup ago se, kumik magara mena mu ko kua paga se munan ningo bita lagaman mu, nu marak ningo tom suen la te baga lagamonko mu nungarukko.
ROM 2:8 Bare kariimet nongota nunumi ko ikia tasan, ale munan nunguning nubiring tusan ale kilek memek karo tusan, mu nuna Kaem ko gomang magara arigimonko.
ROM 2:9 Nunguningta, kariimet memek bitawasan mu ikup yaman memek arigimonko, Juda alo girimon se, sor saki ko kariimet mu nogowom karomonko.
ROM 2:10 Bare kariimet munan diram bita karo lagasan, mu Kaem bagara ningo, nup biya, se nongomang lila ago mu nungarukko, Juda alo girimon se, sor saki ko kariimet mu nogowom karomonko.
ROM 2:11 Mu awuk, Kaem paoga biluluwura me ikiso, nu munan koma suanta kariimet suen la nongote bita saposo.
ROM 2:12 Kariimet Moses ko law me ko ikia se munan memek betesan mu memek tamonko, bare law umu bowa ningi memek me tamonko; bare kariimet Moses ko law mu ko ikia wore kulukursan mu, law umu bowa ningi memek koma tamonko.
ROM 2:13 Mu awuk, kariimet law ko ikisan mu, Kaem ko loagara te mu nu ningo diram ko me nunga balso, mena, bare nu kariimet law karo tui gilingisan bare la diram kariimet ningo diram ko nunga balso.
ROM 2:14 Nunguningta, sor saki ko kariimet nuna Moses ko law mu me ko ikisan, bare noge nungamin te munan law umu baluwoso mu karo tusan, mu nuna nungumik law mena wore mu ta nunga law ko aso.
ROM 2:15 Nuna munan umu te, law ko munan sang nunga nongomang motam ningi bataguru beteram mu wetang sapasan. Se nunga nongomang motam mu nuna diram beteman agi bita maguwuman mu nunga manarso se ikisan.
ROM 2:16 Bore te se, Kaem kariimet suen la nunga tuterukko kam te mu, Jesus Kristus te kariimet nunga ikia yumura tuterukko. Den gilalong ani baluwasam mu uwutata baluwoso.
ROM 2:17 Ikiko, ni nimi balsam Juda kari masam, ale ni law te ira sanamasam ale nimi patawusam ale Kaem mu nika Kaem masam.
ROM 2:18 Ni balsam ni noko gomang motam ko ikisam, ale law te mu ni munan ningo memek mu ko iki sapasam masam.
ROM 2:19 Ale nimi balsam ni nomotam sisira alo lage am nunga kasuru ale tiromorom ningi bagara alo mu nikim nungaruko masam.
ROM 2:20 Ni nimi balsam ni ikia mena alo mu nunga kausa kari, se kuriang gotektek nunga kausa kari, law ningi ikia biya se ikia nunguning taem masam.
ROM 2:21 Ale ni kariimet sang nunga kasursam. Bare awuk, ni awuk se keta nimi me kasursam? Ni kariimet tere daong me namonko den apusam, bare ni keta mu tere daong me nasam e?
ROM 2:22 Ni kariimet nunga manorsam ale kari imet ago agi, imet kari ago mu ilak me no giko masam mu, ni keta munan umu me betesam e? Ni kaem kawel ko dora nup patawura mu mesam nunguningkiri masam, bare ni temple temple me tere nasam e?
ROM 2:23 Ni law te ira sanamasam ale nimi patawusam, bare ni law me kulukursam ale Kaem doleng sapasam e?
ROM 2:24 Ota batoga te aniso iwitata: “Nina Juda alo ningimik te, sor saki ko kariimet alo Kaem ko nup balu maguwusan.”
ROM 2:25 Ni kimik guang batoga te namerem, ale law ko munan suen la karo tui mu, kimik guang batoga ko munan mu ka sangukko; bare ni law kulukursam mu, ni kari kumik guang me batagorman wore iwita bagasam.
ROM 2:26 Se awuk, kari nungumik guang me batoga mu law ko munan diram la karo tumon mu, nuna kari nungumik guang batoga iwita me nunga balmonko e? Mu uwutata nunga balmonko pa.
ROM 2:27 Bore te se, ni law karem ale kimik guang batagem bare law me karo tusam agi mu, kari kumik guang me batoga bare law karo tuso mu, ni den te ka bitirukko.
ROM 2:28 Ninguru ikialko: kari bo kumik yam te Juda kari nunguning ko me bagoso. Nu ta kumik guang batoga ta wore mu mel yam.
ROM 2:29 Bare kari gomang motam du biya ningi Juda kari ko bagoso. Ale ko kumik guang batoga mu, law ko munan te mena, bare mu Bur Laili ko sokel te kumik guang batagukam noko gomang motam nungurso burangoso. Se kari uwuta umu ko amilmil tua mu kariimet nongote me taiso, mu Kaem kote taiso.
ROM 3:1 Buta se, Juda kari ko bagara se nungumik guang batoga ko munan mu ko ningo mu anape?
ROM 3:2 Mu ko ningo suen biya! Mel gira nunguningkiri mu, Kaem ko den mu giram nuna nungaram.
ROM 3:3 Se saki Kaem ko den nongorak kaolam mu me diram la karo tuikasan, se ana balnak Kaem mu ko den nongorak kaolam mu betela me karo tuokko e?
ROM 3:4 Mena, mu nu uwuta me bitirukko! Kariimet kawel munan ta betemonko, bare Kaem mu ko den diram la karo tuokko. Batoga bo te balam se aniso uwuta: “Se ni den te aga betesam mu ni diram la betesam, ale aga memek wetang sapasam mu am diram.”
ROM 3:5 Se anananga betera kaora memek umu, Kaem ko munan ningo diram mu wetang te beteso. Se umu ana awuk ko balnakko? Agi ana balnak, Kaem anananga memek umu koma gomang memek te nanga maguwuso mu me terong manak e? Mena! (Ani ana kariimet nanga bala ko iki se balsam, bare mu ana kawelawasan.)
ROM 3:6 Mu uwuta mena! Se ana uwuta balnak mu, Kaem awuk ta kariimet suen la nanga tuterukko?
ROM 3:7 Agi awiriya bo ta baluk, “Aninga munan kawel mu te, Kaem ko munan nunguning mu wetang te nunguningkiri betesam se nu te nup biya taso, bare awuk se Kaem ani kari memek karogo ko am aga baluwoso?”
ROM 3:8 Bare ni buta balsam agi mu, bala ngualara imi am karogo la baluko, “Ario, ana kilek memek memek betenak se ko nunguning mu, Kaem nup biya taukko,” ma baluko. (Kariimet saki ana nagiring guari uwutata kutisan, bare nononga den mu am kawel la.) Nuna nunga bala ngualara mu ko koma memek mu ko eseman, uwutata tamonko.
ROM 3:9 Buta se ana awuk balnakko? Ana balnak ana Juda alo mu terong nuam se sor saki ko mu mena manak e? Mena! Mena nunguningkiri! Ana maingkala ta ikiman, ana Juda ta se sor saki ko kariimet ta, ana suen la memek bowa ningi bagasan.
ROM 3:10 Kaem ko batoga te aniso uwuta: “Bo ta diram nunguning mena, am mena,
ROM 3:11 ale bo ta ikia sinar ago baga se Kaem la kote me loaga lagoso, mena.
ROM 3:12 Nuna suen la Kaem nubiring tui muruwuman ale suen la maga muruwuman. Bo ta munan ningo bo me beteso, am mena biya.”
ROM 3:13 “Nunga nodogotak nuguring mu kuera ko mutim iwita, se nunga nungamili mu den kawel te balsan.” “Nunga nungamili kopa mu urer ko kuating memek kari te nunga moso se kuesan mu iwita.”
ROM 3:14 “Nunga nuguring nusumulak mu kari maguwura ko den ago terong mam.”
ROM 3:15 “Nunga nusuwik nuguting mu kari te momonko tairate pitigiso;
ROM 3:16 nuna aolak ilusan mu mel suen biya maguwu se la namasan;
ROM 3:17 ale nongomang suanta se bagara lila ko ikia mu nongote mena.”
ROM 3:18 “Nuna Kaem ko me nguangasan, am mena.”
ROM 3:19 Ana ikisan, den suen biya Kaem ko batoga te aniso mu kariimet den umu ari ikiman wore nunga atumuwoso. Buta se ana suen la awuk balnakko, mena. Ana ali lilim ko kariimet mu ana suen la Kaem koma te den ago.
ROM 3:20 Bore te se, kariimet bo ta law karo tua ko munan te, Kaem ko baluk nu ningo diram ko me ta balukko, mena. Bare mu, law anananga memek wetang te beteso se ana ari ikisan, mu ana bita paguwuman, masan.
ROM 3:21 Bare aitak mu, Kaem law umu ilu kiawa se, lage bo nu te ana kariimet ningo diram ko nanga balukko mu wetang te nanga kausam. Se lage umu Law se Prophet alo ko baluwasan tala.
ROM 3:22 Mu kariimet Jesus Kristus ko nongomang ningi nunguning aso, mu Kaem suen la nunga balso nuna kariimet ningo diram ko nunga balso. Lage bo bo kigilik mena.
ROM 3:23 Mu awuk, ana suen la memek beteman, ale Kaem ko sor nikim ningi ilak baganakko mu me terong.
ROM 3:24 Bare Kaem kota aking gomang nangaram, ale ura Jesus Kristus te nanga dia taukko beteram mu te, ana kariimet ningo diram ko nanga balam.
ROM 3:25 Kaem anananga memek siwurokko Jesus te tama beteram, se ana ko gue kaparam mu ko nangamang ningi nunguning aruk mu, Kaem nanga memek siwurokko. Nu uwuta beteram, mu noko munan diram se laili mu wetang te nanga kausam. Kam nu tama umu me betera la mu, kariimet memek bitakasan bare koma memek me nungarukaso, am ilu lagaram,
ROM 3:26 mu tom imi te Jesus te koma beteram. Ale munan umu te nu kota numi nanga kausam, nu mu ningo diram la, se kariimet Jesus ko nongomang ningi nunguning aso mu nu ningo diram la ko nunga balso.
ROM 3:27 Bore te se, ana anape te ira sanamanak ale nanimi patawunakko? Mu mena. Nanimi patawura ko munan mu sisi saparam. Se anape mel mu munan mu siruwuram? Agi law karo tua ko munan lage mu siruwuram? Mena. Nangamang ningi nunguning ko munan mu nanimi patawura ko munan menawuram.
ROM 3:28 Mu awuk, ana iwita balsan, kari ko gomang ningi nunguning te se, Kaem nu kari ningo diram ko ma balso. Bare law karo tua ko munan te mena.
ROM 3:29 Se Kaem mu Juda alo nunga Kaem la e? Nu sor saki alo nunga Kaem mena e? Mena. Mu nu sor saki alo nunga Kaem tala.
ROM 3:30 Mu nu Kaem suanta borta, nungumik guang batoga alo mu nunga nongomang ningi nunguning te, kariimet ningo diram ko nunga balso. Ale nungumik guang me batoga alo mu, betela nongomang ningi nunguning koma suanta nung te tala, nu kariimet ningo diram ko nunga balso.
ROM 3:31 Buta se awuk, ana nangamang ningi nunguning ko munan umu te ira sanamanak ale law mu mel yam ko balnakko e? Mena, mu uwuta mena tala. Bare mu ana munan umu te law sokel tusan.
ROM 4:1 Buta se anananga girigir Abraham mu, ana awuk ko balnakko?
ROM 4:2 Nunguning ta, nu ko munan ningo te, nup kari ningo diram mu tam le mu, nu ko numi am patawurukko. Bare Kaem koma te mu, nu nup umu mu noko munan ningo te me tam, mena.
ROM 4:3 Mu awuk, Kaem ko batoga iwita baluwoso: “Abraham Kaem ko gomang ningi nunguning aram, owore te se Kaem nu kari ningo diram ko ma balam.”
ROM 4:4 Ana ikisan, kari ura iluso mu ko koma manga taso, se ko ura koma umu, nongomang amilmil te nuguting munan ko iwita me balsan, mena. Mu nu ko ura kowar taso wore ko koma.
ROM 4:5 Bare awiriya ura kowar betera ko munan te me ira sanamoso, bare nu ikiso, Kaem mu kariimet memek ta wore nunga nongomang ningi nunguning te kariimet ningo diram ko nunga balso maso, ale Kaem ko munan umu ko gomang ningi nunguning aso mu, Kaem nu kari ningo diram ko balso.
ROM 4:6 Se David betela munan umu ko balam, ale mam, kari awiriya ura kowar betera ko munan te me ira sanamoso, bare noko gomang ningi nunguning te Kaem noko balso kari ningo diram ko ma balso, kari uwuta mu amilmilarukko, mam. David uwuta balu se mam:
ROM 4:7 “Awiriya ko munan memek mu apuram se Kaem siwu saparam mu amilmilarukko.
ROM 4:8 Awiriya ko memek umu, Kari Biya kuamili sapa namaram mu amilmilarukko.”
ROM 4:9 Se awuk, amilmil uwuta mu awiriya kumik guang batoga wore la nunga agi, awiriya kumik guang me batoga mu nunga ago la e? Mena, mu suen la nunga. Batoga te iwita baluwoso, Abraham ko gomang ningi nunguning te, Kaem nu kari ningo diram ko balam.
ROM 4:10 Nu tom awuk mu te nup uwuta mu tam? Nu kumik guang me batoga la giram nup umu tam agi, kumik guang batogam ale nup umu udagi tam e? Mu nu kumik guang me batogam la nup umu giram ale tam.
ROM 4:11 Ale nu kumik guang me batoga la, Kaem ko gomang ningi nunguning te, nup umu tam ale, ko kausa mu nu kumik guang batoga te namaram. Bore te se, nu mu kari awiriya nungumik guang me batoga, bare Kaem ko nongomang ningi nunguning se Kaem nunga balam kari ningo diram ko nunga balam, wore nunga nonet.
ROM 4:12 Ale nu awiriya nungumik guang batoga mu nunga nonet tala. Bare nungumik guang batoga ko munan umu te mena, nu awiriya anananga nainet Abraham nung, kumik guang me batoga la, Kaem ko gomang ningi nunguning aram se ko molak nung umu karoso umutang nunga nonet.
ROM 4:13 Girakala Kaem ali lilim la mu Abraham se ko gue te mu nungarukko balam. Bare law karo tua ko munan te iki se me balam, mena. Nu, nuna nongomang ningi nunguning te kariimet ningo diram ko baga se, den umu ko nunguning kapa nungarukko iki se balam.
ROM 4:14 E kariimet law karo tua ko munan te den Kaem Abraham ilak kaolam mu nunguning kaparukko mu, nangamang ningi nunguning mu mel yam se, den Kaem Abraham ilak kaolam mu betela ko nunguning mena ko tala.
ROM 4:15 Mu awuk, law utu naguso se me karo tusan mu, Kaem ko gomang magara karogotala utu naguso. E law me aniruk mu, law kuluka ko munan mu me anirukko tala.
ROM 4:16 Buta se, den Kaem Abraham ilak kaolam umu ko nunguning mu ana nangamang ningi nunguning te ariginakko. Se mel umu mu, noko gomang nangara ko munan te ana Abraham ko gue te suen la nangaram. Bare nu law ko kariimet mu la me nungaram, bare sor saki ko kariimet Abraham ko gomang ningi nunguning ko molak karo tusan mu karogo la nungaram. Nu ana suen la nanga nainet.
ROM 4:17 Batoga te aniso iwita: “Ani aitak ni kariimet motam suen biya nunga nonet gira ko ka betesam.” Nu Kaem ko gomang ningi nunguning aram, Kaem borta motam te nu anananga nainet bagoso. Kaem borta tala kariimet kuesan mu marak nungarso, ale mel uwuta aratukko mena wore nu balso mu uwutata arataso.
ROM 4:18 Se Abraham mel bo motam te me ari ikikaso, bare Kaem den ilak kaolam mu motam te ariwakam am ko gomang ningi nunguning aram. Bore te se nu sor suen biya nunga nonet ko beteram, Kaem nu maonam uwutata, “Nika kuriang gue, nimas bitir, taleng girigir kaparam sor tam!”
ROM 4:19 Abraham ko yia 100 taukko pingi aram mu, numi arikaso mu nu kumik guang mu sail menaram ale kuakoyam iwita arikaso. Se Sarah mu karogo la garukaram ale kuriang bo iluwokko me terong. Bare Abraham ko gomang ningi nunguning mu sokel ago am anikaso.
ROM 4:20 Nu den Kaem ilak kaolam mu ko gomang motam ningi nunguning mu me nama taikaso, bare gomang motam ningi nunguning mu sokel ago la Kaem nup biya tuikaso.
ROM 4:21 Ale nu gomang motam lilim la te ikikaso, mu Kaem mel bitirukko den ilak kaolam mu am bitirukko terong la iwita ikikaso.
ROM 4:22 Bore te se, nu nup kari ningo diram mu tam.
ROM 4:23 Se bala “kari ningo diram” mu noko la me batagorman,
ROM 4:24 bare mu ana suen la nanga: Ana Kaem nanga Kari Biya Jesus kueram se maraguwuram se barasam mu ko nangamang ningi nunguning aruk mu, nu ana nup umu agotala nangarukko.
ROM 4:25 Kaem Jesus beteram se anananga memek ko moman se kueram. Se Kaem ana te nanga baluk kariimet ningo diram ko nanga balukko aking maraguwuram se barasam.
ROM 5:1 Bore te se anananga nangamang ningi nunguning te Kaem ana kariimet ningo diram ko nanga balam. Buta se ana nanga Kari Biya Jesus Kristus te nangamang suanta Kaem ilak bagasan.
ROM 5:2 Ana noko nangamang ningi nunguning te Kaem nanga giam ale noko lila yawara ningi nanga awuram se aitak te bagasan. Ale ana udagi Kaem ko nikinang ariginak ale ningi namanakko loaga se amilmil te bagasan.
ROM 5:3 Bare mu la mena. Ana ikup yaman gisan mu ko karogo la amilmilasan. Mu awuk, ana ikisan, ana ikup yaman gisan mu nangamang sokel tuso ale sokel ago la sanamara ko munan nangarso.
ROM 5:4 Se ana kari nunguning ko baga se Kaem kote la loaga lagasan.
ROM 5:5 Se mel ana ariginakko namotam bita lagasan mu, mena ko mena, ana ariginakko, mu awuk, Kaem ko Bur Laili ana nangaram mu, nu te ko kua nangara mu ana nangamang motam ningi awuram.
ROM 5:6 Se iwita arigalko, ana Kaem nabiring tua ko kariimet se nasokel mena bagaman, bare Kaem kota ko tom balu beteram mu te diram, Kristus ana nago ko kueram.
ROM 5:7 Nina ikisan, ali imi te kari bo ta, kari kumik den mena wore sangukko am kueruk i? Mena. Bare tom suan suan ta, kari bo agi kariimet ningo bo sangukko butata beteso.
ROM 5:8 Bare Kaem noko kua nangara mu wetang te iwita nanga kausam: Ana kariimet memek ta se, nanga memek ningi bagaman se, Kristus ana nago ko kueram.
ROM 5:9 Ana mu noko gue te Kaem ana kariimet ningo diram ko nanga balam. Buta se aitak ana ninguru ko ikinakko, Kristus te ana Kaem ko gomang magara mu udagi me ariginakko, mena!
ROM 5:10 Mu awuk, ana Kaem nabiring tua ko munan te bagaman, bare nu ko Namar ana nago ko kueram mu te, nu ana nangarak gomang suanawuram ale nanga giam. Buta se aitak ana ninguru ko ikinakko mu, nu ana nangarak gomang suanawuram ale ko Namar barasam ale marak bagoso umu te nu anananga sangukko!
ROM 5:11 Ale umu la mena, bare ana nanga Kari Biya Jesus Kristus te nu ana nangarak koma suanawuram mu ko Kaem ko amilmil tunakko.
ROM 5:12 Nina ikisan, kari suanta te memek ali imi lilim la iramuram, ale memek umu ko koma, kuera mateng utu naguram. Se ana kuera mateng umu suen la nanga iramuram, mu awuk, ana suen la memek bitakasan.
ROM 5:13 Kaem ko law Moses me tuata la, mu memek umu giram ali lilim la ningi anikaso. Bare law mena mu memek umu me ari ko ikiko.
ROM 5:14 Bare kuera mateng mu Adam ko tom te la se tai Moses ko tom te anikaso. Kariimet Adam Kaem ko kuring kulukam iwita me bitakasan, bare kuera mateng ko munan mu am suen la nunga iramuram. Adam mu kakirip udagi tairukko wore ko kausa iwita.
ROM 5:15 Bare kari ilagala umu nunga dugu duap koma suanta mena! Mu awuk, kari suanta Adam ko memek te kariimet suen biya kueman. Bare Kaem gomang nangara ko munan te, kari suanta Jesus Kristus te kariimet suen biya nunga memek siwuram.
ROM 5:16 Uwutatala, Kaem ko gomang munan umu, kari suanta ko memek te kariimet suen la memek ningi kapaman mu iwita mena. Bare Kaem ko munan nangaram mu te anananga memek suen biya siwuram, ale kariimet ningo diram ko nanga balam.
ROM 5:17 Kari suanta Adam ko memek te kuera mateng ko munan ana suen la nanga iramuram, ale kuera mateng ko munan umu kasu kelagam ale bagakaso. Bare Kaem ko gomang nangara ulal aromemek mu ningi, kari suanta Jesus Kristus te ana kariimet ningo diram ko nanga balukko mam. Se ana awiriya noko nangamang ningi nunguning aram, mu ana nu te tom suen biya marak, amilmil, sokel ago mu te baganakko.
ROM 5:18 Buta se, memek suanta mu kariimet suen la memek ningi nunga awuram, uwutatala munan diram suanta mu suen biya nunga saongam ale marak nungaram.
ROM 5:19 Aking kari suanta Kaem ko kuring kulukam mu te kariimet suen la kariimet memek ko arataman, uwutatala kari suanta tala Kaem kuring karo tuam mu te Kaem kariimet suen biya nunga baluk kariimet ningo diram ko ma nunga balukko.
ROM 5:20 Se law utu naguram ale kariimet memek bitakasan mu wetang sapakaso se ko tom umu tarigiram kalel biya. Bare memek ko sokel tarigiwakaso mu Kaem ko gomang nangara mu eng am ko sokel kalel biya nunguningkiri tarigikaso.
ROM 5:21 Munan memek umu kariimet suen la nunga iramuram se kuera mateng ko sokel tarigiram. Bare Kaem nanga Kari Biya Jesus Kristus te ko gomang nangara mu sor ira saparam, ale munan ningo diram mu te marak pempem te baga se laganakko mu nangarso.
ROM 6:1 Se ana awuk balnakko? Ana memek am bo karogo bita se baganak se Kaem ko gomang lila mu bo karogo am nangaru se bagarukko e?
ROM 6:2 Mena! Ana munan memek ningi kueman, ale anape ko munan memek ningi baga se laganakko?
ROM 6:3 Agi nina me ikisan, ana suen la Jesus Kristus nup te anuwa marak taman mu, ana nu kueram uwutatala ana ilak kueman.
ROM 6:4 Ale nu kueram se mutim tuguman uwutatala, ana nanga anuwa marak mu te nu ilak kueman se nanga mutim tuguman. Se Ba ko nikim sokel ago mu te Kristus maraguwuram se barasam uwutatala, ana marak iru mu ningi ilak baganakko.
ROM 6:5 Mu awuk, ana nu kueram iwita ilak kueman agi mu, nunguningta ana nu barasam iwita ilak barasanakko.
ROM 6:6 Ana ikisan, anananga memek nanga ningi mu tam kangono te nu ilak tagiman se ko sokel menaram, bore te se, ana memek umu ko dungan ko me baganakko.
ROM 6:7 Mu awuk, kari kueso mu nu udagi kilek memek ko bowa ningi me bagoso.
ROM 6:8 Ana ikisan ana Kristus ilak kueman agi mu, ana nu ilak baganakko mu ko ago nangamang ningi nunguning.
ROM 6:9 Mu awuk, ana ikisan, Kristus kuera mutim ningi maraguwuram se barasam, bore te se nu udagi me kuerukko; nu kuera mateng ko munan se ko sokel bowa ningi me bagoso.
ROM 6:10 Nu tom suanta ko kueram, ale nu kueram umutang te munan memek ko sokel menawuram; ale nu aitak marak bagoso mu nu Kaem ilak bagoso.
ROM 6:11 Bore te se, nina betela iwita ko ninimi iki se lagaralko, ana aitak munan memek ko sokel bowa ningi me bagasan, bare aitak ana Jesus Kristus ningi marak ningo la Kaem ilak bagasan.
ROM 6:12 Se ikialko, nina munan memek ariwaral se nina me ninga bituok se karo tualko.
ROM 6:13 Nina ningimik nuamur bo ta munan memek ko ura te me beteralko, mena. Bare kariimet kueman ale aking barasaman iwitata, nengeta ninimi Kaem kuting te beteral ale, ninga ningimik nuamur suen la mu noko munan ningo diram mu ko ura te la beteralko.
ROM 6:14 Ale nina aitak munan memek mu nenenga dom iwita me bagarukko, mu awuk, nina law bowa ningi me bagasan, mena. Mu nina Kaem ko gomang nangara bowa ningi bagasan.
ROM 6:15 Ana aitak law bowa ningi me bagasan, ana Kaem ko gomang nangara ko munan bowa ningi bagasan, bore te se, awuk, ana munan memek am bita se laganakko e? Mena!
ROM 6:16 Nina me ikisan e, nina kari bo kuring karo tualko balsan ale kuting te ninimi betesan mu, nina noko ura dungan ko bagasan. Nenenga nengemang te, nina munan memek ko dungan kariimet baga se kua namara ko lage te bagaralko agi, Kaem kuring karo tual ale bagara ningo diram mu ningi bagaralko mu nenenga te la.
ROM 6:17 Bare ana Kaem amilmil tusan, mu awuk, nina ulengkala munan memek ko ura dungan bagaman, bare aitak nina Kaem ko den ningaram se ikiman mu nengemang ningi nunguning te karo tusan.
ROM 6:18 Nu nina munan memek bowa ningi bagaman, bare aitak nu ninga bataguru tam, se nina munan ningo diram mu ko ura kariimet ko bagasan.
ROM 6:19 Nina ninga ikia ninguru me sinar woreso, wore te se ani ali kari ko bala te iwita ninga manorsam. Nina ulengkala ningimik nuamur sang munan memek karur ago mu ko dungan ura te tawun biya bitakasan. Bore te se, aitak mu, nina munan ningo diram ko ura kariimet ko ninimi beteral ale laili bagaralko.
ROM 6:20 Tom nina munan memek ko ura dungan bagakasan, mu nina munan ningo ko ura kariimet me bagakasan.
ROM 6:21 Ale nina munan memek aitak ko dolawasan umu ningi anape mel yawara tokasan? Mena. Munan umu karogo kua namara ko munan la!
ROM 6:22 Bare Kaem nina munan memek ningi ninga bataguru tam se nina noko ura kariimet iwita bagasan; umutang ko ningo mu nina noko kariimet laili baga se, marak ningo pempem la te bagaralko mu talko.
ROM 6:23 Mu awuk, munan memek ko koma mu kua namanakko. Bare Kaem ko munan ningo mu, nanga Kari Biya Jesus Kristus te mu marak yawara tom pempem la te baganakko.
ROM 7:1 Aga singsang, nina law ko ikisan wore te se, ani den pangan imi balsam mu nina ikialko. Tom kari marak bagoso mu nu law bowa ningi bagoso. Bare tom nu kueso mu nu law bowa ningi me bagoso.
ROM 7:2 Se ko kausa bo mu nuwus kuari ko munan te balikko. Nuwus kuari ko law bowa ningi mu, kam kari marak bagoso mu, imet mu kari umu ko nuwus ko pempem baga se lagarukko; bare kam kari umu kueso mu, imet umu gopa palagoso ale law umu bowa ningi udagi me bagoso.
ROM 7:3 Bare ko kuari marak bagaruk se nu kari bo iru tauk, mu balsan “kari suanta ilak bagara ko imet mena” masan. Bare ko kuari kueruk se nu kari bo iru tauk, mu nu nuwus kuari ko law me maguwuram, mu awuk, nu maingkala gopa palagam, ale nup “kari suanta ilak bagara ko imet mena” mu me taukko.
ROM 7:4 Bore te se aga singsang, nina law aitak me ninga kaloso, mena, mu awuk, nina Kristus ilak kueman ale nina aitak noko kariimet ko bagasan. Nu kueram ale barasam, umu te ana ilak baga se Kaem koma te munan ningo ningo mu betenakko.
ROM 7:5 Tom ana ikia memek nangamang te anikaso mu, ana ikia memek umu la karo tuikasan, se law mu nangamin kiti kau pagarukaso se kilek memek memek te nama kuenakko mu ninguru tala bitakasan.
ROM 7:6 Bare aitak ana kueman ale law nanga kalowaram mu beteman, ale Bur Laili ko sokel te munan iru karo tusan ale te Kaem nup biya tusan. Bare law maingkala bataguru beteman se aniso mu karo tua ko munan te mena.
ROM 7:7 Se ana awuk balnakko? Law mu memek e? Mena nunguning! Bare kawel am mena, ani munan memek mu anapeya mu, ani me ko sinararikko, wore mu law ko munan te munan memek mu wetang awuram se ani ari ko ikiem. Uwutatala, law balam, “Bo ko mel arik ale gemang me barasukko,” mam. Bare uwuta me balam le mu, ani munan memek umu ko duap nunguning me ikisam le.
ROM 7:8 Bore te se, munan memek mu law ko den ningi kuring tam, ale ani amotam angama barasa ko munan duap duap te aga tagikaso. E law bo me aniruk, mu munan memek mu sokel mena.
ROM 7:9 Tom ani law ninguru me ko ikikasam mu ani marak bagakasam. Bare tom ani law ko ikiem mu, munan memek barasu sanamaram se ani te kuerem.
ROM 7:10 Ani ikikasam mu law umu marak aisuokko mel i makasam, bare mena, mu kuera mateng ko munan ago utu naguram.
ROM 7:11 Mu awuk, munan memek mu law den umu ningi kuring tam, ale aga kulam, ale aga moram se kuerem.
ROM 7:12 Buta se ana ikisan, Kaem ko law mu laili. Se ko law den suen biya mu laili, ningo diram, se yawarakala tala.
ROM 7:13 Se ani balik, mel ningo umu aking aninga moram se kuerem maik e? Mena! Bare ani te munan memek mu memek wore te ko ikiekko, munan memek mu munan ningo ningi kaparam ale aninga moram se kuerem. Se umu te law den mu, munan memek umu mel memek nunguningkiri ko wetang saparam.
ROM 7:14 Ana ikisan, law mu Kaem kote tairam. Bare ani mu ali kari, munan memek aga iramuram se bagasam.
ROM 7:15 Ani munan betesam mu ko duap me ko ikisam! Mu awuk, munan diram ani bitirikko mu ani me betesam! Bare munan ani me bitirikko mu ani betesam!
ROM 7:16 Se ani munan me bitirikko mu betesam mu te, ani ko ikisam law mu mel ningo.
ROM 7:17 Se ani umu te ikisam, mu ani agata munan memek umu me betesam, mena. Bare mu memek aninga angamang ningi aniso wore aga diruwuso se memek umu betesam.
ROM 7:18 Ani ko ikisam, munan ningo bo aninga angamang ningi mu te me aniso, mena. Mu awuk, ani munan ningo bitirikko angamang aniso, bare ani bitirikko me terong.
ROM 7:19 Munan ani betesam mu, munan ningo ani bitirikko angamang mu mena. Bare memek ani me bitirikko angamang mu, gira awom la bita lagasam.
ROM 7:20 Bore te se, munan ani me bitirikko angamang mu ani betesam mu te, ani ikisam mu, memek aninga ningi aniso borta memek umu beteso.
ROM 7:21 Se munan imi aninga talipara iwita beteso: Ani munan ningo bitirikko negesam mu, munan memek mu pingita la ani agarak bagoso.
ROM 7:22 Aninga angamang ningi du biya mu, Kaem ko law ko amilmilasam.
ROM 7:23 Bare ani arigisam mu, law bo kelemak angimik te ura taso, ale Kaem ko law angamang ningi mu ilak kagerso, ale talipara ningi aga beteso.
ROM 7:24 O ani yo, ani magara kuenera ko kari bo! Se awiri ani aga sangaru taukko?
ROM 7:25 Bare ani Kaem amilmil tusam! Mu awuk, nu nanga Kari Biya Jesus Kristus te aga bataguru tam! Bore te se, ani agata aga angamang ikia ningi mu, ani ikisam ani Kaem ko law ko amilmilasam, bare ikia memek angimik te aniso mu te mu, ani munan memek ko sokel bowa ningi bagasam.
ROM 8:1 Bore te se, kariimet Jesus Kristus ningi bagasan mu magara kuenera bo udagi me arigimonko, mena.
ROM 8:2 Mu awuk, Jesus Kristus te, Bur Laili marak ningo nangaram ale munan memek se kuera mateng ko munan bowa ningi nanga sangaru tam.
ROM 8:3 Law mu nanga sangukko me terong, mu awuk, memek anananga ningi mu law ko sokel menawuram. Bare mel law bitirukko me terong mu Kaem kota beteram. Ale kota ko Namar beteram se ali kari bo iwita tairam, ale anananga memek nu giam ale kueram. Bore te se Kaem ko munan umu te munan memek ko sokel menawuram.
ROM 8:4 Nu uwuta beteram mu law ko munan diram mu lilim la, ana awiriya memek ko munan bowa ningi me bagasan bare Bur Laili ko sokel bowa ningi bagasan, mu nanga ningi aratu saparukko beteram.
ROM 8:5 Kariimet awiriya ali imi ko munan memek bowa ningi bagasan mu, munan memek umu ko ikia la karo tui lagasan; bare kariimet awiriya Bur Laili bowa ningi bagasan mu, Bur Laili ko munan ikia la karo tui lagasan.
ROM 8:6 Memek betera ko kari mu ko ikia mu kuera mateng ko lage te namoso, bare kari ko ikia Bur Laili bitarso mu bagara aolak ningo se lila karogo lagoso.
ROM 8:7 Kari awiriya ikia memek bowa ningi bagoso mu, Kaem ilak koma suanta me bagoso. Nu kam bo te ta kua kaparuk ale Kaem ko law karo tuokko ikup biya.
ROM 8:8 Kariimet awiriya munan memek bowa ningi bagasan mu, munan bo te Kaem amilmil tumonko lage bo mena.
ROM 8:9 Bare nina mu munan memek bowa ningi me bagasan, mena; nina Kaem ko Bur Laili ninga ningi bagoso agi mu, nina Bur Laili bowa ningi bagasan. Bore te se awiriya Kristus ko Bur Laili gomang ningi me bagoso mu, nu Kristus ko kari mena.
ROM 8:10 Bare Kristus nenenga ningi bagoso agi mu, nenenga ningimik guang mu munan memek te kuemonko, bare nenenga marak ningi mu, munan ningo diram ko munan mu te marak bagamonko.
ROM 8:11 Se aking Kaem ko Bur Laili Jesus maraguwuram se barasam mu nenenga ningi bagaruk agi mu, nu Bur Laili nenenga ningi bagoso mu ko sokel te marak iru ningarukko.
ROM 8:12 Bore te se aga singsang alo, anananga ura mu Kaem ko Bur Laili bowa ningi la baga se, munan memek ko munan bowa ningi me ta baganakko.
ROM 8:13 Mu awuk, nina munan memek ko munan bowa ningi bagaral mu, nina kuera mateng arigalko. Bare nina Bur Laili bowa ningi bagaral mu, nina ninga munan memek umu moa mutim tugumal ale marak ningo bagaralko.
ROM 8:14 Mu awuk, awiriya Kaem ko Bur Laili nunga kiti guruguwoso mu nuna Kaem ko kuriang alo.
ROM 8:15 Nina aitak dungan iwita baga se nguanga se lagaralko sangam bo me ningaram, mena. Bare nina noko Bur Laili taman mu nina noko kuriang ko bagaralko ningaram, se nina te arusan, “O Ba! Anananga Nainet!” masan.
ROM 8:16 Se Bur Laili anananga nangamang motam atumu sangarso ale nanga kasurso, se ana ikisan ana Kaem ko kuriang alo ko nanimi ikisan.
ROM 8:17 Buta se, ana Kaem ko kuriang alo agi mu, ana mel suen biya nu Kristus tuokko balam mu ana karogotala ningi bagasan. Ana nunguningta Kristus ikup yaman giam mu ilak giman agi mu, ana agotala noko nikinang biya umu ningi ilak baganakko.
ROM 8:18 Ani ikisam ikup yaman aitakta tom imi te ana giwasan imi mu mel gotektir, nikinang biya ana ningi baganakko udagi taiwoso mu karogo me terong nunguningkiri.
ROM 8:19 Kaem ko kuting kiwol ko melmasak suen la mu, tom nu te ko kuriang alo wetang nunga saparuk se arigimonko nomotam bita uriri se bagasan.
ROM 8:20 Mu awuk, melmasak suen biya umu maga kuenera bowa ningi anisan. Mu nongota nunga ikia te mena, bare Kotam kota nunga kiwolaram mu ko duap ago se uwuta nunga beteram, se kimi bita loaga se bagasan.
ROM 8:21 Se ko tom umu tai aratuk mu, Kaem kota melmasak suen la kua iwi namara ko kalakumura ningi bagasan umu kuring kagaru nungaruk se, noko kuriang nunga nikim biya umu ningi, amilmil te nongorak bagamonko.
ROM 8:22 Ana ikisan, melmasak suen la noko kuting kiwol umu, imet yusan taukko yaman karogo nia kika kam, nia kika lagaman tai aitak.
ROM 8:23 Se nuna la mena, wore ana noko Bur Laili munan gira iwita nangaram umu, nangamang motam ningi la nia kika loaga uriri se, nu amaruya ana noko kuriang ko nanga to siluwurok ale nangimik lilim iru nangarukko kimi bita se bagasan.
ROM 8:24 Nu nanga sangaru tam mu, loagara umutang te loaga se laganakko. E ana loagara umu maingkala ko nunguning ari ikiman le mu, ana anape mel ko kimi bita loaga se laganakko?
ROM 8:25 Bare ana tom yawara umu me tai arataso, wore te se ana nangamang kua kaposo se ko namotam bita loaga lagasan.
ROM 8:26 Se lage koma suanta tala te, Bur Laili betela, nangamang motam dagulok bore ko sokel nangarso. Ana anapeya ko guranek betenakko mu ana nangata karogo nia kika se nguala sipawasan, bare Bur Laili anananga niara kikira umu ningi nangama taso ale nago ko guranek beteso.
ROM 8:27 Se Kakirip ana suen la nangamang motam ari sapawara mu, nuguta tala ko gomang te, Bur Laili ana nangama taso ale nu ilak munakawoso, bore te se anapeya ko baluwoso mu, nu ko ari iki saposo.
ROM 8:28 Ana ko ikisan, Kaem kariimet nu kua tusan mu munan suen la te nunga ningo beteso. Nu aguwaya nunga bitirukko mu ko iki se nunga auram.
ROM 8:29 Mu awuk, awiriya Kaem maingkala nunga iki balu beteram mu, noko gomang te nunga giok se, noko Namar ko nikim biya mu ningi ilak koma suanta bagamon se, ko Namar mu nunga ningi kuriang laun iwita bagarukko.
ROM 8:30 Se awiriya nu nunga iki balu beteram mu, nu agotala nunga auram. Ale awiriya nu nunga auram, mu nu agotala kariimet ningo diram ko nunga balam. Ale awiriya nu kariimet ningo diram ko nunga balam, mu nu agotala noko kuwim ningo nikinang karogo mu ningi nunga beteram.
ROM 8:31 Se ana munan umu ko awuk balnakko? Kaem ana nangarak bagaruk agi mu, awiri ana nangarak balukko? Mena.
ROM 8:32 Nu kota ko Namar suanta me guramam, nu yam beteram se ana suen la nanga sangaru taukko kueram. Se awuk, nu ko gomang nangara ko munan te melmasak suen la me nangaruk i? Mena. Mu mel umu agotala nangarukko!
ROM 8:33 Se awiri kariimet Kaem noko ma nunga balam mu den i bo te nunga atumokko terong? Mu mena tala. Mu Kaem kota nuna kariimet ningo diram ko nunga balso.
ROM 8:34 Se nu awiri wore kariimet nunga memek koma ikup tamonko balso? Jesus Kristus munan memek umu ko kuera mateng ningi namaram; bare mu la mena, nu aking maraguwuram se barasam ale Kaem ko kuting sengam mu te baga se ana nago ko munakawoso.
ROM 8:35 Se awiri ana Kristus ko kua nangara mu ningi nanga pagaru kigilik nanga bitirukko terong? Mena. Dun suen biya te am nanga betemonkowo, ikup yaman am ginakkowo, nanga momon maguwumonkowo, karak am kuenakkowo, guang yamel mel menaruk se nunguning la am baganakkowo, daong kager gatu mare ningi am nanga bita sapamonkowo. Se munan uwuta mu nanga pagaru kigilik nanga bitiruk i?
ROM 8:36 Mu awuk, batoga te balam se aniso uwuta: “Ana nika nip biya ko, kuera mateng tom suen biya arigisan; kariimet ana sipsip nunga momon se kuemonko bagasan iwita nanga bita gilingisan.”
ROM 8:37 Bare mena. Munan suen la umu te ta, wore ana noko kua nangara ko munan te am gek am namawasan.
ROM 8:38 Ani ninguru ko angamang ningi nunguning aram mu, kuera mateng ko sokel ta agi, marak bagara ko munan te ta agi, engel bibiya alo ta agi, wit mairap ta agi wore, noko kua nangara ko munan mu me ta menawurokko, mena. Aitakta ko mel bo te ta agi, udagi ko mel bo te ta agi,
ROM 8:39 taiti ningi ko sokel duap duap ta agi, gagi du biya ningi ko sokel duap duap ta agi, se noko kuting kiwol ko melmasak suen la ningi agi ta wore, Kaem nanga Kari Biya Jesus Kristus te kua nangaram umu ningi, nanga pagaru kirker nanga awumonko me terong, am mena biya nunguningkiri.
ROM 9:1 Ani Kristus ningi den nunguning balsam, ani me kawelasam, se Bur Laili aninga angamang motam sokel tuso se ani ko ikisam ani den nunguning la balsam:
ROM 9:2 Ani angamang motam biyala batagoso se ikup yaman ago lagasam.
ROM 9:3 Kristus betera ale bataga maga namara mu ani me ta ko kuesam nunguningkiri. Bare uwuta bitirik se agata aga gue suan Israel alo te Kaem ko ningo arigimonko agi mu, ani am uwutata bitirikko.
ROM 9:4 Nunanta nu noko kuriang ko nunga giam; nunanta noko sokel nikinang mu arigiman, se den nongorak kaolam, ale law nungaram. Nunanta temple ningi kagin betera mu nunga kausam, ale nunga saonga den aora nunga maonam.
ROM 9:5 Nunanta nunga taleng girigir alo nunga gue te tairam tai Messiah aratam. Nu Messiah, nu Kaem, mel suen la pulawuram, se nup pempem patawu se laganakko! Nunguning.
ROM 9:6 Bare ani balsam ale Kaem ko den mu yam balu te kolaram iwita me balsam, mena. Mu awuk, nup Israel kariimet mu nup biya, bare ningi mu saki la Israel kariimet nunguning.
ROM 9:7 Nuna Abraham ko gue te ko kariimet arataman, bare mu saki la Abraham ko gue nunguning. Mu awuk, girakala Kaem iwita Abraham maonam; “Isaac ko tuagu te, aninga kariimet gue nunga balem mu aratamonko,” mam.
ROM 9:8 Buta se Abraham Sarah ilak nongota nunga ikia te kuriang bilangaram mu ko gue te mu Kaem ko kariimet iwita me nunga balsan; bare den Kaem Abraham ilak kaolam mu, gue noko namar Isaac tuagu te wore ko iki se balam.
ROM 9:9 Kaem ko den Abraham ilak kaolam mu iwita: “Tom ani agata balem mu te diram pelerik tairik mu, Sarah kuriang kari iluwok ilak bagaruk se ani tairikko,” mam.
ROM 9:10 Ale umu la mena. Rebekah ko kuriang ilagala nunga nonet suanta, anananga girigir Isaac.
ROM 9:11 Bare kuriang singisik ilagala umu me bilangaman ale munan ningo agi memek me betera la, Kaem ko munan kota kariimet noko ma nunga balso wore te beteram.
ROM 9:12 Noko munan kari ko betera kaora te ari se me aura, mu te Rebekah maonam, “Kuriang laun mu kuriang uria umu ko kari dungan bagarukko,” mam.
ROM 9:13 Batoga bo te baluwoso iwita, “Ani Jacob angamang tuem, bare Esau mu ani abiring tuem.”
ROM 9:14 Se umu ana awuk ko balnakko? Kaem munan diram me beteram manak e? Mena biya!
ROM 9:15 Nu Moses iwita maonam, “Ani awiriya angamang tuekko mu ani angamang tusam, ani awiriya sangikko mu sangorsam.”
ROM 9:16 Bore te se, ana wetang te ariginakko, umu kari ko gomang te agi ko ura kowar te mena, mu Kaem kota ko gomang kari tuso ale uwutata beteso.
ROM 9:17 Batoga te Pharaoh maonam iwita, “Ani ni king ko ka beterem mu ko duap mu, ani ni kimik te aga sokel wetang te bitirik se, ali lilim la arigimon ale aga aip biya ko balmonko, uwuta ka beterem.”
ROM 9:18 Bore te se, Kaem awiriya gomang tuokko, mu nu gomang tuso, ale awiriya ko gomang kaloso, mu nu ta ko gomang kaloso.
ROM 9:19 Se bo ta baluk: “Kaem kota kari kiti guruguso se nu karo tuiwoso,” mauk, “ale awuk se kari umu aking den te atumuso?” ma balukko.
ROM 9:20 Bare ni kari duap awuk wore Kaem ko munan umu ko ilak balsam? Agi “kuar kisi beteman umu giris palaguk ale kari nu kisi beteram mu manuk ale, ‘Ni anape ko ani iwita aga kisi beterem mauk i?’ ” Mena.
ROM 9:21 Kuar kisira ko kari mu, kuring suen la mu noko te la aniso. Noko gomang te tam luan suanta mu te kuar balayam kisirokko agi, am ta kuar bo kisirokko mu noko te la.
ROM 9:22 Kaem ko gomang magara mu wetang te bitiruk se kariimet ko sokel arigimon ale ko ikimonko gomang agi wore, nu kariimet nunga maguwurokko mu nunga gomang biyala kua kaparuk se aking to iluwok, mu ana awuk ko balnakko?
ROM 9:23 Agi nu kariimet ulengkala noko ma nunga balam ale gomang nungaram, ale noko nikinang biya umu ningi bagamonko balam wore te ari ikimonko uwuta beteram agi mu, ana awuk ko balnakko?
ROM 9:24 Kariimet noko ma nunga balam mu anangata, Juda la mena, sor saki ko kariimet agotala.
ROM 9:25 Nu Hosea ko batoga te iwita balam: “Kariimet aninga kariimet mena mu ani nunga balik ‘aninga kariimet’ maikko; nuna aninga angamang motam mena, bare ani nunga balik ‘nuna aninga angamang motam’ maikko.”
ROM 9:26 Ale, “Kuwim te nuna den taman, ‘Nina aninga kariimet mena’, mu aking yam kuwim koma suanta nung te tala, ‘nina Kaem marak pempem bagoso wore ko kuriang alo,’ ko bala umu aking tamonko.”
ROM 9:27 Se Isaiah Israel ko iwita airam balam: “Israel ko kariimet gue mu suen biya langi saun iwita mu nunguning, bare mu awilaya gotek mu la saonga arigimonko.
ROM 9:28 Mu awuk, Kari Biya ko tutera ura mu sokel ago se tairatela, ali imi te bita saparukko.”
ROM 9:29 Ota, Isaiah giram balu beteram iwita: “Bare Kari Biya Sokel Garagar mu anananga kariimet gue sang me gomang nungaram se tai aitak ana bagasan le mu, ana aitak Sodom agi Gomorrah alo iwita mena sapaman le.”
ROM 9:30 Buta se ana awuk balnakko? Sor saki ko kariimet mu munan ningo diram mu ko me sail tagikasan, bare nunga nongomang ningi nunguning te kariimet ningo diram ko arataman.
ROM 9:31 Bare Israel alo mu munan ningo diram ko law mu karo tumonko ninguru sail tagikasan, bare kariimet ningo diram ko me arataman.
ROM 9:32 Mu awuk se? Mu ko duap iwita: nuna nongomang ningi nunguning te kariimet ningo diram ko aratamonko me sail tagikasan; nuna nunga ura kowar te tamonko iwita bitakasan. Ale “manga te nusuwik atumumon ale dagulamonko” mu te nusuwik atumuman ale dagulaman.
ROM 9:33 Batoga te aniso iwitata: “Arigalko! Ani manga bo Zion betesam, manga umu kariimet nusuwik te atumumonko; nuna manga umu nusuwik te atumumon ale dagulamonkowo. Bare awiriya nu te ira sanami lagasan mu me te dagulomon ale dolomonko.”
ROM 10:1 Aga singsang, aninga angamang niara biya se guranek Israel alo nunga Kaem kote betesam mu, nu nunga sangaru taukko.
ROM 10:2 Ani nuna wetang te tala nunga balsam, nuna Kaem karo tumonko ninguru sail tagisan, bare nunga karo tua ko munan umu ikia nunguning ko munan te mena.
ROM 10:3 Nuna munan ningo diram Kaem kote taiso mu ko me sinarman, bore te se nuna nongota nunga ikia te bitakasan ale Kaem ko munan ningo diram ko munan umu bowa ningi me karo tuikasan.
ROM 10:4 Mu awuk, Kristus law ko munan mu menawuram, ale kariimet nongomang ningi nunguning te kariimet ningo diram ko aratamonko munan mu baongam.
ROM 10:5 Moses law ko munan te kariimet ningo diram ko arata mu ko iwita balam: “Kari awiriya law am diram la karo tui saparuk mu nu ningo la law bowa ningi bagarukko.”
ROM 10:6 Bare kari gomang ningi nunguning te kari ningo diram ko aratam mu iwita baluwoso: “Ni gemang ningi la me balu, ‘Awiri duruk wonong te nama tarigiruk ale Kristus ilak nangate tai kaparukko?
ROM 10:7 Agi awiri kuera nunga nuguwim te nama kaparuk ale Kristus ilak tai bausokko?’ uwuta me isako.”
ROM 10:8 Mu awuk, mu umu ko iwita baluwoso: “Den ni kerak pingi bagoso; ni gemang motam ningi se ka kiring kamili te aniso.” Se ana borta ko nangamang ningi nunguning aso se pempem la balsan.
ROM 10:9 Se ni ka kiring kamili te balu, “Jesus mu Kari Biya” me, ale kueram bare aking barasam mu gemang motam te gemang ningi nunguning aruk, mu ni ka sangaru taukko.
ROM 10:10 Mu awuk, mu ni gemang motam te ni gemang ningi nunguning aso, se ni kari ningo diram ko ka balso. Ale kiring te balu pagorsam se ka sangaru taso.
ROM 10:11 Batoga te iwita baluwoso: “Awiriya nu te la ira sanami lagoso mu me ta dolurukko.”
ROM 10:12 Juda agi sor saki ko kariimet ta wore mu koma suanta. Nu Kari Biya, nu kota suanta, borta tala kariimet awiriya nu kote aisan mu marak sokel ningo ningo mu nungarso.
ROM 10:13 Mu awuk, “Awiriya Kari Biya ko nup te aruso, mu nu sangaru taso.”
ROM 10:14 Bare kariimet noko nongomang ningi nunguning mena, mu awuk ta noko nup te arumonko? Ale awuk ta nuna noko dugu duap me ikiman mu ko nongomang ningi nunguning arukko? Ale kariimet bo noko dugu duap me apurok mu, nuna awuk ta noko ikimonko?
ROM 10:15 Ale kariimet den apumonko mu me nunga betemon se namamon mu, nuna awuk ta den apumonko? Mena tala! Batoga bo te aniso iwita: “Amilmil yawara kari den gilalong ago taisan mu nongote namoso!”
ROM 10:16 Israel kariimet den umu ikiman, bare saki la den umu taman ale karo tuman. Se Isaiah ko batoga te iwita balam: “Bare Kari Biya, awiri ana den balman umu ko nongomang ningi nunguning aram? Mena.”
ROM 10:17 Bare den nadegewa te ikia ko ningo mu iwita, ana Kristus ko den gilalong nadegewa te ikisan, asele nangamang ningi nunguning ko munan umu aratu kererposo ale sanamoso.
ROM 10:18 Bare ani isa bo iwita esesam: Agi nuna den bo nodogawa te me ikiman? Mena. Mu nuna den ikiman. Batoga bo te iwita balam: “Nunga nuguring ali lilim te geraga saparam; nunga den mu sor suen la te geragam tala.”
ROM 10:19 Se ani akingtala esesam: Agi Israel kariimet me ko sinarman? Mena. Nuna ko sinarman. Moses giram iwita ko balam: “Ani kariimet saki, nina motam suanta bagasan iwita me bagasan, mu nunga giek ale nina nengemang maguwurikko; ani kariimet ikia sinar mena mu nunga giek ale nengemang maguwurikko.”
ROM 10:20 Se aking Isaiah nguangara mena, sokel ago iwita balam: “Ani kariimet ani ago ko nomotam me bita lagara wore, agarki aga iki gilingiman; ani kariimet ani ago ko me eseman wore, nongote aimi wetang te beterem.”
ROM 10:21 Bare nu Israel nunga iwita balam: “Ani kowarkalal maiya kariimet nodogawa sisira se agiring me ikia ko kariimet nunga, agiting ulaluwukasam ale agate taimonko nia ai lagakasam.”
ROM 11:1 Buta se ani akingtala iwita esesam: Agi Kaem ko kariimet Israel buring nungaram? Uwuta mena tala! Ani agata mu Israel kari tala, ani Abraham ko gue, Benjamin ko digo ko kari.
ROM 11:2 Kaem ko kariimet girakala nunga balam mu me buring nungaram. Nina batoga bo te Elijah ko baluwoso mu nu Kaem ilak Israel nunga munan memek ko manarukaso mu me ko ikisan e? Nu makaso:
ROM 11:3 “Kari Biya, nuna nika prophet alo nunga moman se kua sapaman, se ka altar parusuwu warman; ani agata suanta bagasam. Se nuna aninga momon se kuerikko agarak kaesan,” mam.
ROM 11:4 Se Kaem noko den koma awuk balu tuam? Nu mam, “Ani aga kariimet 7000 nunga giem, nuna kaem kawel Baal ko nubugura katir me kulukurman.”
ROM 11:5 Se uwutatala aitak tom imi te kariimet motam gotek bo, Kaem gomang nungaram ale noko ma nunga balam se bagasan.
ROM 11:6 Ale gomang nungara ko munan te nunga giam agi mu, nononga betera kaora ningo ko munan te iki se me nunga giam, mena. E ana uwuta balnak agi mu, umu noko gomang nungara ko munan mena.
ROM 11:7 Se ana awuk balnakko? Mel Israel alo nongomang nongomang tamonko kupu lagaman mu me taman. Bare kariimet motam gotek Kaem noko ma nunga balam umu taman. Duap nuna suen biya mu nongomang motam sisiram,
ROM 11:8 batoga te baluwoso iwita: “Kaem balam se nunga ikia am nguala muruwu saparam, se nomotam te mel bo me arigiman, nodogawa te den bo me ikiman, tai aitak te bagasan.”
ROM 11:9 Se David betela balam: “Aninga angamang mu, nunga amilmil inang bibiya ko tom mu geraguk ale nononga tom memek iwita nunga taliparuk se dagulomon ale koma memek tamonko.
ROM 11:10 Ni nunga nomotam tirom awur se sor me arigimonko; nunga nosokel menawur se tara tara la lagamonko.”
ROM 11:11 Se ani akingtala esesam: Se Israel alo dagulaman umu ta magara nunguning magaman ta agi? Mena. Nuna memek beteman, bore te se Kaem sor saki ko kariimet nunga sangaru tam, mu Israel alo te arigimon ale nongomang magarukko beteram.
ROM 11:12 Bare nononga munan memek umu te mu, Kaem sor saki ko kariimet mel ningo ningo ninguru nungaram. Bore te se, udagi aking nuna Kaem kote pelemon taimon mu te, Kaem sor saki ko kariimet mu mel ningo ningo eng am bo bo karogo nungarukko!
ROM 11:13 Se aitak ani nina sor saki ko kariimet ninga manorsam. Ani nenenga ningi apostle ura bitawasam ale ani aga ura umu ko ninguru amilmilasam.
ROM 11:14 Aninga loagara biya mu, agata aga kariimet gue owore ningo nenenga te kaposo wore arigimon ale nongomang pitigirok se sang te saonga tamonko.
ROM 11:15 Mu awuk, nu Israel alo buring nungaram, ale ali sor saki ko kariimet gomang nungaram. Se aking udagi nu nunga giokko mu, kariimet kuera mutim ningi wore nunga gi kam nunga giokko!
ROM 11:16 Ikialko. Inang ni asursam se motam motam garukaso mu laili se noko masam agi mu, nukum biya aniso mu laili se noko tala. Tam ko yager ali ningi mu laili se noko agi mu, ko kower suen la mu laili se noko tala.
ROM 11:17 Se Kaem tam olive mu ko kower sang batutumu waram ale nina, tam olive diwang mu ko kower sang ninga giam, ale tam olive nunguning kuting te aguwa umu ko kower karogo ninga atumukiram se bagasan. Se tam olive kuting te aguwa mu ko yager noko kower nunga yu inang yawara tagiso mu nina karogo tasam.
ROM 11:18 Buta se nina noko kower nunguning me nunga kiaral ale mel yam ko me nunga beteralko! Nina aguwaya nunga balalko mu ninguru ko iki se balalko! Mu awuk, nina yager me sangorsan, mu yager borta nenenga sangarso.
ROM 11:19 Bare ni balu, “Mu kower sang batutumu waram, bore te se ani ko kuwim te aga atumukiram!” meko.
ROM 11:20 Mu ni diram balsam. Bare nuna nongomang ningi me nunguning aram se uwutata beteram, se ni mu gemang ningi nunguning te kuwim umu ni taem. Ni umu ko nimi me patawurko! Ni sinar la lagerko!
ROM 11:21 Mu awuk, nu tam kuting te aguwam ta wore ko kower wore am batutumu waram, uwutatala ni mu yam ka bataguru saparukko tala.
ROM 11:22 Se munan umu te Kaem ko munan yawara se ko munan aora garagar umu ko ikialko. Kariimet memek beteman mu nu munan aora garagar nungumik te beteram. Bare ni mu munan yawara kimik te beteram, se ko sinar to ale te baga se lagerko. Mena mu, ni betela ka bataguru saparukko!
ROM 11:23 Bare Israel alo umu aking nongomang ningi nunguning aruk mu, nu aking nunga giok ale nunga atumukirokko. Mu awuk, Kaem munan uwuta bitirukko mu nukote am guyak la.
ROM 11:24 Ni ikisam, ni mu tam olive diwang ko kower, wore ka bataguru tam, ale uwuta ko mena wore tam olive nunguning kuting te aguwa wore karogo ka atumukiram. Bore te se nunguningta, nu olive nunguning kuting te aguwa mu ko kower nunga giok ale aking nunga nuguwim nunguning te nunga atumukirokko mu am guyak la nunguning!
ROM 11:25 Aga singsang, aninga angamang mu nina ikia yumura imi nibiring tual ale nina la mel suen la iki kutuwura iwita ninimi ko ikial bore ko: Israel kariimet sang nunga nongomang aora umu tom suen la ko mena, se munan mu nongote aniruk nama sor saki ko kariimet Kaem noko ma balam mu kote tai sapamonko.
ROM 11:26 Asele Kaem Israel suen la nunga sangaru taukko. Batoga te iwita ko baluwoso: “Sangaru ta ko Kari mu Zion tairukko; ale Jacob ko gue te ko kariimet nunga munan memek suen la menawu saparukko.
ROM 11:27 Se ani aga den nongorak kalem mu ko nunguning ani nunga memek siwu warikko.”
ROM 11:28 Den gilalong ko dun te mu, nuna Kaem ilak barima gilingisan, se nononga munan umu nina sor saki ko kariimet kuring yawara ningarso. Bare nunga girigir alo nunga dun te mu, noko ma nunga balam, wore te se am nunga kuawoso.
ROM 11:29 Se Kaem kari awiriya gomang tuso ale aru taso, mu udagi ko ikia me guruguso.
ROM 11:30 Nina ulengkala Kaem kuring kulukurukasan, bare nononga den me ikia ko munan umu te Kaem ko gomang lila umu gurugu nina ningaram.
ROM 11:31 Se nuna aitak nina bitakasan iwita den me ikia ko kariimet ko bagasan, wore te se nuna betela Kaem ko gomang lila nina ningaram iwita nuna tamonko.
ROM 11:32 Mu iwita: Kaem kariimet suen la kuring me kaora ko munan te talipara ningi nunga awuram, ale asele aking gomang lila nungarukko.
ROM 11:33 Kaem ko ikia mu du biya! Mel suen biya nu ikiwoso, ale aguwaya bitirukko mu nu ikiwoso! Nu ikia beteso mu awuk ta kariimet ko duap iki sapamonko! Ale lage karoso mu ana ikinak bare me iki kutuwunakko!
ROM 11:34 “Awiri Kari Biya ko ikia ago bagoso mu iki saparam? Awiri ikia nu tuso?”
ROM 11:35 “Se awiri mel Kaem tuam se nu udagi ko koma tuokko?” Mena.
ROM 11:36 Nu mel suen biya ko duap, ko kotam, se noko la. Se ana noko nup tom suen biya patawu se laganakko! Nunguning.
ROM 12:1 Buta se aga singsang, ani Kaem ko gomang nangara ko munan ko iki se iwita ninga manorsam, nina ningimik lilim Kaem tama bita tua iwita tual ale munan laili se nu ko amilmilarukko mu la beteralko. Munan umutang te nu nup biya tualko.
ROM 12:2 Nina ali imi ko betera kaora me ilukuawu se lagaralko, mena. Bare nina ikia iru tal ale umu te bagara aolak iru mu arigalko. Umutang te asele nina Kaem ko ningo se ko ikia diram amilmil ago mu ko ari ikialko.
ROM 12:3 Kaem ko gomang ani aisam umu bowa ningi, ani nina suen la iwita ninga manorsam: ni keta nimi kualala biya iwita me arikko, bare kua kapa se ka gemang ningi nunguning Kaem kisam mu te iki se lagerko.
ROM 12:4 Ana suen la mu nangimik ko nuamur duap duap se kirker, se nunga ura duap duap tala,
ROM 12:5 uwutatala Kristus ningi mu ana suen biya, bare noko kumik suanta wore ko nuamur nuamur iwita baga nanimi karogo suanta bagasan.
ROM 12:6 Noko gomang nangara ko munan te ana suen la kuting munan duap duap nangaram. Bo Kaem kuring wetang saparukko kari agi mu, noko gomang ningi nunguning ko iki se te bitirukko.
ROM 12:7 Se bo kariimet nunga saonga ko kari agi mu, uwutata bitirukko. Se bo kausa kari agi mu, eng kausa ura bitirukko.
ROM 12:8 Se bo saki nongomang sokel tua ko kari agi mu, eng uwutata bitirukko. Se bo saki alo nunga tukunang ko iki se mel parusuwu nungara ko kari agi mu, eng am gomang amilmil te bitirukko. Se bo kari gira agi mu, eng am gomang motam te sokel ago ura bitirukko. Se bo gomang saki nungara ko kari agi mu, eng am nunga sangaru se amilmil ago la lagarukko.
ROM 12:9 Saki alo kua nungara mu nengemang ningi nunguning te kua nungaralko. Ikia memek mu nibiring tual ale ikia ningo ilukuawuralko.
ROM 12:10 Launuria gue suan iwita ninimi kua tualko. Ninimi karogo kua kapa se saki alo ningo nongote beteralko.
ROM 12:11 Kari Biya ko ura kowar bita se me gagoraralko.
ROM 12:12 Tom yawara udagi taiwoso mu ko nemetam bita se amilmil te bagaralko. Ikup gial mu sokel ago sanamaralko. Ale tom suen biya guranek te la lagaralko.
ROM 12:13 Kaem ko kariimet mel ko tukunangamon agi mu, am nunga saongalko. Kariimet iwareng agi daup mu ninguru nunga iluwalko.
ROM 12:14 Awiriya ninga bita maguwurok, mu Kaem nunga sangukko aru maonalko. Nina koma ko den memek me nunga maonalko.
ROM 12:15 Awiriya amilmilawoso, mu ilak amilmilaralko. Awiriya mo niawoso, mu am ilak mal niaralko.
ROM 12:16 Ale saki arungu nengemang suanta bagaralko. Ninimi me patawuralko, kariimet kituwura nunup mena wore am nongorak nal gialko. Nengeta la ikia nuam ma me ninimi balalko.
ROM 12:17 Awiriya ninga bita maguwurok mu nina koma ko nu me bita maguwuralko. Sinar karogo lagaralko. Kariimet nomotam te munan ningo la beteralko.
ROM 12:18 Tom saki ninguru me ura taukko agi wore, pempem la mu kariimet saki nongorak munan lila te bagaralko sail tagi se lagaralko.
ROM 12:19 Aga singsang, nina ningimik te memek betemon agi mu, nengeta koma me kutuwuralko. Kaem kuring tual se nu kota koma kutuwurokko. Batoga bo te Kari Biya iwita balam, “Memek koma kutuwura mu aninga mel, mu ani agata bitirikko.”
ROM 12:20 Se nina nengeta koma me kutuwuralko, mena. “Kari kerak memek ta wore na ko kueruk mu inang tui se naukko; ale yu ko kueruk mu yu tui se naukko. Ni nu uwuta bitar mu, ni tama kaok kaniwara mu nu supuling te awukam yaman tauk ale noko munan ni kimik te beteram mu ko dolurukko.
ROM 12:21 Buta se nina munan memek me am ariwaral se ninga kiarukko, mena. Munan ningo beteral ale munan memek te menawuralko.
ROM 13:1 Ana suen la ali sor supuling nanga bitaruwasan mu nunga nuguring bowa ningi baganakko. Mu awuk, ali imi ko supuling nongota me supuling ko arataman, mena. Kaem nunga balam se arataman anisan.
ROM 13:2 Buta se awiriya ali imi ko supuling nuguring batagarso, mu nu Kaem kuring agotala batagarso. Se kari uwuta beteso, mu nu kota ikup tagi kumik te beteso.
ROM 13:3 Mu awuk, kariimet munan diram bitawasan mu, nuna supuling nunga me nguangasan. Kariimet memek bitawasan mu asele supuling nunga nguangasan. Se ni kari supuling nunga me nguangerko agi mu, ni munan ningo la bitar se nu ni ko ko amilmilarukko.
ROM 13:4 Mu awuk, nu Kaem ko ura kari, ni te yawarakala bagerko ura tuam. Bare ni kilek memek bitar, mu ni nguangerko. Nu baenat yam ipi ko me iluwoso. Nu Kaem ko ura kari, nu awiriya memek beteso wore ko koma memek tuokko kari.
ROM 13:5 Buta se nina supuling nuguring bowa ningi bagaralko. Bare ninga talipamonko nguangara mu te la me nuguring kaoralko. Nina iwita ikialko, supuling nuguring bowa ningi bagara mu munan diram.
ROM 13:6 Ale betela borta ko nina ali imi ko supuling agotala takis manga nungarsan. Mu awuk, ali imi ko supuling ura towasan mu, Kaem ko ura se nuna nunga tom biya mu ura umu ningi betesan.
ROM 13:7 Buta se nika dinau kariimet bo kote aniruk agi mu tuiko: Ale ni takis duap duap me diarem agi mu dierko; kari supuling se kari bibiya nunup biya se amilmil me nungarem agi mu, am butata bita saparko.
ROM 13:8 Dinau bo me ari sapar se me ta anirokko, kutuwu saparko. Dinau suanta ninimi ko kua tui se lagaralko mu la anirokko. Mu awuk, awiriya saki alo kua nungaru lagoso mu, nu law karo tuso.
ROM 13:9 Law imi, “nuwus kuari ko munan me maguwurko, kari me moar se kuerukko, me tere noko, bo ko mel arik ale me ko gemang barasukko,” law imi se saki saki agotala agi, bare ilu biguwu saparam ale suanta imi te balam: “Ni keta nimi ko kuesam iwitatala, ka bo kua tuiko.”
ROM 13:10 Bo ko kua tua ko munan umu, memek bo bo kumik te me beteso, mena. Bore te se, ni bo kua tua ko munan betesam mu ni law suen la karo tusam.
ROM 13:11 Nina uwutata beteralko, mu awuk, tom aitakta te bagasan mu nina ko ikisan: aitak nina anira beteral ale barasal ko tom. Tom ana te nanga sangaru taukko mu ana iru la ikikasan mu awar nuam iwita ikikasan, bare mena, aitak tai pingi aram.
ROM 13:12 Sor tirom aniram mu aitak ukirokko pingi aram. Bore te se, ana tiromorom ko munan memek nabiring tunak ale nikim ko kager ko mel nagunakko.
ROM 13:13 Ana munan yawara wore karo tunak ale woremkalal bagasan iwitatala ana diram la baganakko. Ana yu nana ngualara ale kilek memek ngualara mu me betenakko. Ale nanimi karogo tere nana, ale nanimi karogo ngual ngual anira barasa kilek mu me betenakko. Ana nangamang magara ining singi te me baganakko, ale bo ko mel ko me nangamang barasukko.
ROM 13:14 Mena. Ana Kari Biya Jesus Kristus tanak ale karem ko kitinakko. Ale nangamang ningi ikia memek aniso mu me karo tunakko.
ROM 14:1 Ikialko. Nenenga ningi Kris kari bo ko gomang ningi nunguning mu sokel mena agi mu yam aru talko, ale ko ikia duap duap mu ko ilak den me tagiral gurungumuralko.
ROM 14:2 Bo gomang motam te ikiso terong se melmasak suen la yam naso agila, bare bo gomang motam sokel mena se anapeya melmasak ko kumik nunguning mu me naso agila.
ROM 14:3 Bare kari melmasak suen la yam naso mu, kari anapeya melmasak ko kumik nunguning me naso mu me ari daleluwurokko. Se koma suanta tala, kari anapeya melmasak ko kumik nunguning me naso mu barasuk ale, kari melmasak suen la yam naso mu me balu maguwurokko. Mu awuk, Kaem kari uwuta umu agotala aru tam ale noko ma balam.
ROM 14:4 Ni mu awiri se, kari bo ko ura kari ko betera kaora tuterko? Mu noko kari dom kota ko ningo agi ko memek beteso mu balu tuso. Se Kari Biya ura kari uwuta mu sangarso se ningo la beteso.
ROM 14:5 Se kari bo ikiso day bo suanta mu laili nunguning se day bo mu mena maso; se bo mu ikiso day suen la mu koma suanta la maso. Bare mu kari suan suan kota ninguru ko diram tala ikikuawu se uwuta balukko.
ROM 14:6 Kari ikiso day suanta umu kigilik biya iwita balso mu, nu Kari Biya ko ikiwa se balso. Se kari melmasak suen la yam naso, mu nu Kari Biya nup biya tui se amilmil tuso ale naso. Se koma suanta tala, kari melmasak saki me naso, mu nu betelatala Kari Biya nup biya tui se amilmil tuso ale anapeya naukko mu naso.
ROM 14:7 Mu awuk, kariimet bo Kaem bitiruk ale kota sanamarukko me terong, ale aking Kaem motam te yumura la kuerukko me terong.
ROM 14:8 Bore te se, anananga marak bagara te agi, nanga kuera mateng te agi, wore mu ana Kari Biya nup biya tunakko. Mu awuk, ana noko mel.
ROM 14:9 Duap borta ko, Kristus kueram ale aking maragaram, ale aitak kariimet kuera ta, marak bagara ta, nunga Kari Biya bagoso.
ROM 14:10 Bore te se, ni anape ko ka bo ko betera kaora ko balu maguwu lagasam? Agi ni anape ko ka bo ari daleluwu lagasam? Ni uwuta me bitarko! Mu awuk, ana suen la Kaem koma te sanamanak se nu ana suen la nanga tutia saparukko.
ROM 14:11 Batoga bo te iwita baluwoso: “Ani Kari Biya tom suen la bagoso mu iwita balsam, ‘Kariimet suen la nubugura kulukuru aisimon, ale suen la ani Kaem Biya aip patawumonko.’ ”
ROM 14:12 Se ana suan suan nanimi duap Kaem koma te balnakko.
ROM 14:13 Bore te se, ana nanimi ago nanga betera kaora te me nanimi balu maguwunakko, mena. Bare iwita ikialko, nina munan bo ninga bo te suwik motam atumok agi kalakumurokko mu me beteralko.
ROM 14:14 Ani Kari Biya Kristus ningi ilak bagara ko kari tala, se ani ninguru ko ikisam, na inang suen la nanakko mu ningi memek bo me aniso, mena. Bare kari bo na inang bo ko ikiso, Kaem koma te mu memek iwita ikiso, mu nukote mu ta memek, ale nu nauk mu, nu kota memek tagi kumik te beteso.
ROM 14:15 Se ni ka bo mel nu me naso mu koma te nasam se nu gomang ikuwoso, mu ni nu kua tua ko munan me betesam. Kristus nu agotala ko kueram, bore te se na inang nana ko munan te noko gomang motam me maguwurko.
ROM 14:16 Munan bo nina ko ikisan mu ningo, bare kariimet sang ko bala memek balmon bore ko ko sinar talko.
ROM 14:17 Mu awuk, Kaem ko kingdom mu ali ewere ko nam giam ko mel bo mena, bare mu Bur Laili ningi munan ningo diram, lila yawara, se amilmil yawara ko mel.
ROM 14:18 Se kariimet munan uwutata mu te Kristus karo tusan, mu Kaem nunga amilmiloso, se kariimet nononga bagara arigisan mu ningo.
ROM 14:19 Se umutang ko, ana munan suen la nanimi nangamang sokel tuok se sokel karogo la suanta baganakko mu ko la sail taginakko.
ROM 14:20 Ali imi ko nam giam ko munan te, Kaem ko ura me menawunakko! Inang suen biya la mu yam ningo la. Bare mel bo kari bo me naso mu koma te nana mu me terong, mu nu memek ningi sapar se dagulokko.
ROM 14:21 Munan ningo mu iwita: anapeya melmasak ko kumik nunguning nana agi, yu waen nana agi, munan aguwaya ka bo munan memek ningi saparuk se dagulokko mu, me nal agi beteralko.
ROM 14:22 Se ni munan se melmasak suen la gemang motam te ikisam ningo mu, Kaem koma te la se nika te la anirukko. Kari munan ikiso diram, ale bita se noko ikia te nu diram bitawoso mu ikiso, mu nu amilmilarukko.
ROM 14:23 Bare kari bo mel nu nana mu kuamin yena se naso mu kota numi memek te beteso. Mu awuk, nu ko gomang ningi nunguning te mel mu me naso. Mu iwita: ana munan aguwaya nangamang ningi nunguning te me betesan, mu ana munan memek betesan.
ROM 15:1 Ana awiriya nangamang motam sokel ago, mu ana nanga saki alo nongomang motam sokel mena mu munan saki te nunumi kalakumumon mu sangam nungarnakko. Ana nangata la nanimi ko me ikinakko.
ROM 15:2 Ana nanga bo ko ningo ko, amilmil tunak se nu te sokel gemarukko.
ROM 15:3 Kristus munan koma suanta beteram, nu kota numi ko me ikiam. Bala bo te iwita balam: “Bala memek suen la ni kimik ko balman mu, ani angimik te la kapa saparam,” mam.
ROM 15:4 Den suen biya girakala batagorman se aniso mu anananga kausa ko iwita. Se den umutang anananga nangamang sokel tuok se te sokel agotala sanamanak ale Kaem nanga giokko mu ko namotam bita se baganakko.
ROM 15:5 Aninga angamang mu Kaem sangam nangarso se sokel ago la bagasan mu ko sangam umu ningaruk se te ilu biguwura la baga se, ninga Kari Biya Jesus Kristus kowom kaoralko.
ROM 15:6 Ale te nengemang motam suanta, nigiring bolala Kaem Biya, nanga Kari Biya Jesus Kristus ko Nuet, mu nup patawuralko.
ROM 15:7 Buta se Kristus gomang motam ningaram ale ninga aru tam iwita, nina ninimi nengemang tui se Kaem nup biya tualko.
ROM 15:8 Ani iwita ninga manorsam, Kristus Kaem koma tam ale ko den nunguning umu wetang awurokko Juda nunga ura kari ko aratam, ale den ningo ningo nunga taleng girigir alo nongorak kaolam mu sokel tuam.
ROM 15:9 Se munan umu te, sor saki ko kariimet agotala Kaem ko gomang nungara mu ko nup biya tumonko. Batoga te baluwoso iwita: “Munan umu ko, ani sor saki ko kariimet nunga ningi nip biya kisekko; ale ka nip biya ko wur iluwekko.”
ROM 15:10 Ale akingtala mam: “O sor saki ko kariimet alo, nina noko kariimet nongorak amilmilaralko!”
ROM 15:11 Akingtala mam: “Ali sor lilim la ko kariimet, wur iluwal ale Kari Biya nup biya tualko!”
ROM 15:12 Se Isaiah iwita balam: “Jesse ko Miri Sikaker mu aratu sanamaruk ale sor saki ko kariimet nunga bituokko. Se nuna nu nunga sangaru taukko nu kote la nunga loagara ikia betemonko.”
ROM 15:13 Aninga angamang mu, Kaem, nina kote la loaga se nu te la ira sanami lagasan, mu ko amilmil lilim la se ko lila yawara ningaruk se, Bur Laili ko sokel te, nu kote la loagara lagara ko munan mu te, bo bo karogo sokel gemaralko.
ROM 15:14 Aga singsang, ani agata mu sokel karogo la ko ikisam, nina nengeta mu munan ningo ningo ago terong maman, ale den nunguning ko ikia karogo la, se ninimi te kausalko mu nina am terong la.
ROM 15:15 Ani tam gawa imi te den saki mu sokel ago se wetang la ninga manorsam mu, ani ningamin kiti paoga iwita betesam. Mu awuk, Kaem gomang ani aisam,
ROM 15:16 ale ani nina sor saki ko kariimet ningi Jesus Kristus ko ura kari ko aga beteram. Se ani priest ura bita se, Kaem ko den gilalong balu se bagarik se, Bur Laili nina sor saki ko kariimet mu, tama te bita tua ko mel yawara iwita Kaem tuok se nu ko amilmilarukko.
ROM 15:17 Bore te se, Kaem ko ura ani aisam se ani betesam imi ko, ani Jesus Kristus ningi ko amilmilasam.
ROM 15:18 Ani mel bo kigilik me ko balikko, mena. Ani Kristus ani te ura beteram ale, sor saki ko kariimet ani den balukasam ale kilek bitakasam se te nunga giam se Kaem kuring karo tuman,
ROM 15:19 ale Bur Laili ko sokel te miracle bibiya se kausa duap duap bitakasam umu la diram ko balikko. Ani Jerusalem se geragem nama Illyricum mu, Kristus ko den gilalong ninguru ninguru tala balu saperem.
ROM 15:20 Aninga angamang ikia biya mu, ani sor ura kari bo me te ura bita arigam, se kariimet Kristus ko den node katir me kauram, wore te den gilalong balikko pempem aga ikia bita lagasam. Mu awuk, ani bo ko ngatalek baongam mu awote kawam kalikko me angamang aniso.
ROM 15:21 Batoga te aniso iwita: “Kariimet noko node katir me kauram wore ikimonko; ale saki node katir me ikiam mu sinarmonko.”
ROM 15:22 Duap ani me tai ningarkasam mu, ura oworta aga kaloso se tai me ningarkasam.
ROM 15:23 Bare aitak ani sor koma imi te wonong bo te ura bitirikko iwita mena, se betela yia suen biya ani nina ningarkikko ikia bita lagerem,
ROM 15:24 ale aitak tairik ningarki se Spain namarikko iwita ikisam. Ani tairik amilmil te nengerak baga asele, nina aga aolak umu te aga saongal asele ani ninga kia kaparik ale namarikko.
ROM 15:25 Bare aitak mu ani Jerusalem Kris alo munan nungarikko namawasam.
ROM 15:26 Macedonia se Achaia Kris alo mu nuna Kris alo Jerusalem wore nunga ningi, awiriya mel ko tukunang awasan wore nunga amilmil nuguting munan beteman wore karogo namawasam.
ROM 15:27 Nuna nongota nunga ikia te amilmil te beteman. Bare mel nunguning mu nuna ta nunga dinau kutuwumonko se ta kutuwuwasan. Mu awuk, sor saki ko kariimet mu Juda alo nunga kualala ko marak mu karogo giman, wore te se nononga aliti imi ko nam giam sang mu Juda alo nongorak am namon gimonko mu ko bala mena.
ROM 15:28 Se ani ura imi bitirik ale ko ikiek terong la mu asele, Spain namarikko mu nama se ningarki se namarikko.
ROM 15:29 Ani ikisam, tom ani nengete tairikko mu, ani Kristus ko marak sokel lilim la giek ale karogo tairikko.
ROM 15:30 O aga singsang, ani nanga Kari Biya Jesus Kristus ko nup te, se Bur Laili ko kua nangara ningi, nengete wosengasam, nina ninga guranek te mu pempem aninga guranek saongalko.
ROM 15:31 Ani nongomang ningi nunguning mena alo Judea bagasan umu nuguting te aga bataguru taukko guranek se, munan ago namawasam imi Kris alo amilmil te tamonko mu ko guranek beteralko.
ROM 15:32 Se Kaem ko gomang uwuta aniruk agi mu, ani amilmil te nengete tairik ale nengerak wete nanimi sangam tunakko.
ROM 15:33 Kaem, lila yawara ko duap, mu nina suen la nengerak bagarukko. Nunguning.
ROM 16:1 Ani nanga nagoras Phoebe,  nu sios Cenchrea wore ko ura imet bo, wore ko ninga manikko.
ROM 16:2 Ani nina Kari Biya ko nup te nu aru tal ale, Kris nunga munan te nu saonga aguwaya ko kueruk mu te saongalko. Mu awuk, nu kariimet suen biya nunga sangarukaso, ale ani agotala ninguru aga saongam.
ROM 16:3 Aninga den amilmil Priscilla se Aquila nongote karogo la namoso. Nuna Jesus Kristus ningi aninga ura suan.
ROM 16:4 Nuna ani ago ko memek tamonko nunumi ko me ikia taman. Se ani la mena, bare sor saki ko sios suen la ninguru nunga amilmilasam.
ROM 16:5 Se sios kariimet nononga kawam te ilu biguwusan mu, betela aninga amilmil den nungaralko. Se aga bo yawara Epenetus, nu Asia batoga ningi nu giram Kristus ko gomang ningi nunguning aram, mu aga amilmil den tualko.
ROM 16:6 Se amilmil yawara Maria ago tualko. Nu nina nego ko ura kowar ninguru beteram.
ROM 16:7 Ale aga gue suan agarak talipara ningi bagaman, Andronicus se Junias ilak, aga den amilmil nungaralko. Nuna ilagala apostle nunga ningi nunga ura betera duap bo, se nuna giriman Kristus ko nongomang ningi nunguning aram, se ani udagi ta ko ikiem.
ROM 16:8 Ampliatus amilmil den ago tualko. Ani Kari Biya ko munan ningi ninguru ko kuesam.
ROM 16:9 Se Kristus ningi nanga ura suan Urbanus, se aninga tiran yawara Stachys, mu karogo la amilmil den nungaralko.
ROM 16:10 Se kariari imi mu betelatala: Apelles, nu Kristus ningi ari ko ikiman mu ura bitirukko terong mu se, kariari Aristobulus ko kawam bagara suan, mu karogo amilmil nungaralko.
ROM 16:11 Se aga gue suan Herodion se, Narcissus ko kawam bagara suanta Kari Biya ningi bagasan, mu suen la aninga amilmil den nungaralko.
ROM 16:12 Se imet ilagala Kari Biya ningi ura kowar beteman, Tryphena se Tryphosa, mu karogo la amilmil den nungaru se, aga tiran yawara Persis, nu imet bo tala Kari Biya ningi ura kowar ninguru beteram, mu karogo tualko.
ROM 16:13 Se Rufus, Kari Biya ko ura ningi nu kari yawara mu se, ko nuam, nu aninga ayam iwita tala mu, betelatala amilmil den nungaralko.
ROM 16:14 Se Asyncritus, Phlegon, Hermes, Patrobas, se Hermas, se Kris launuria nongorak bagasan, mu agotala aninga amilmil den nungaralko.
ROM 16:15 Se Philologus Julia ilak, se Nereus ko koras ilak, se Olympas, se Kris alo suen la nongorak bagasan umu, aninga amilmil den nunga maonalko.
ROM 16:16 Se nina nengeta ninga ningi karogo la ninimi nigiting iluwal ale amilmil ninimi tualko. Kristus ko sios suen la nunga amilmil den ningarsan.
ROM 16:17 O aga singsang, ani sokel karogo tala ninga manorsam, nina paoga biluluwura se kalakumura ko kari kausa duap bo karogo geragawasan, kausa nina taman mu iwita mena, mu nunga ninguru sinar talko! Nina nongorak me ta soraralko.
ROM 16:18 Mu awuk, kariimet uwuta mu anananga Kari Biya Jesus Kristus ko ura kari mena. Nuna nongota nunga ikia karo tusan. Ale nunga den ningo se welang yawara umu te, kariimet me ninguru sinarara mu nunga kulursan ale nunga ikia ngualawusan.
ROM 16:19 Kariimet suen la, nenenga Kaem ko den ikia ale karo tua ko den mu iki sapaman, se ani umu ko nenenga ninguru amilmilasam. Bare ani nina munan ningo ko ikia sinar karogo la baga se, munan memek me ta kau talko angamang aniso.
ROM 16:20 Gomang lila ko Kaem mu, kam me maiyuk se Satan ita parusuwu nedeleng duap ningi bitirukko. Se nanga Kari Biya Jesus Kristus ko gomang ningara ko munan nengerak bagarukko.
ROM 16:21 Timothy aninga ura suan mu ko den amilmil nengete beteso. Se aninga gue suan Lucius, Jason, se Sosipater betela nunga den amilmil nengete betesan.
ROM 16:22 Ani Tertius, Paul kuring baluwakaso se tam gawa imi batagem, mu Kari Biya nup te aga amilmil den ningarsam.
ROM 16:23 Se Gaius, bitua ningo ani se sios lilim nangarso se ana ko ninguru amilmilasan, mu noko den amilmil ningarso. Se Erastus, wonong imi ko manga bitua kari, se nanga bo Quartus, mu agotala nunga amilmil den ningarsan.
ROM 16:24 
ROM 16:25 Ana Kaem nup biya tunakko! Nu den gilalong ani apusam, ale Jesus Kristus ko balu pagorsam, mu te sokel ningaruk se nina te sokel ago sanamaralko terong mam. Den yumura umu girakala me wetangakaso,
ROM 16:26 bare aitak Kaem pempem la bagoso umu, balam se den yumura umu prophet alo nunga batoga te wetangaram. Se munan umu te sor suen la ko ikimon ale nongomang ningi nunguning aruk se Kaem kuring karo tumonko.
ROM 16:27 Ana Kaem sinar kota suanta umu, Jesus Kristus te ko nup biya mu pempem la patawu se laganakko! Nunguning.
1CO 1:1 Ani Paul, Kaem kota ko gomang te Jesus Kristus ko apostle ko aga aru tam. Ani nanga bo Sosthenes ilak baga se,
1CO 1:2 tam gawa imi bataguru nina sios Corinth mu ningarsan. Nina Kaem Biya, nu Jesus Kristus te noko kariimet ko ninga aru tam ale laili bagaralko mam. Nina ta se awiriya sor suen la ko, Kari Biya Jesus Kristus nup biya tusan mu koma suanta. Nu nononga Kari Biya, se anananga Kari Biya tala.
1CO 1:3 Kaem nanga Nainet mu se, nanga Kari Biya Jesus Kristus nunga nongomang nangara se nongomang lila mu nengerak pempem anirukko.
1CO 1:4 Ani pempem Kaem Jesus Kristus te gomang ningaram mu ko amilmil tui lagasam.
1CO 1:5 Mu awuk, nina Kristus ningi mu munan suen la te yawarakala la betesan, ninga munak te se ninga ikia te agotala.
1CO 1:6 Se ana umu te ikisan mu Kristus ko den gilalong ana ninga manorman mu nenenga ningi kapa daigam ale kuwim tam.
1CO 1:7 Bore te se, nina nanga Kari Biya Jesus Kristus aking peleruk tairukko mu ko amilmil te kimi bita se, kualala ko munan bo ko ta me tukunangasan.
1CO 1:8 Kaem sokel ningaruwuruk la nama tom nukum aruk, se nina ningimik ikup bo mena bagaral se nanga Kari Biya Jesus Kristus peleruk tairukko.
1CO 1:9 Ikialko! Kaem, ninga aru tam ale ko Namar se nanga Kari Biya Jesus Kristus ilak bagara suanta bagaralko mam, mu nu mel bala ale diram la karo tua ko Kaem, se nu uwutata bitirukko.
1CO 1:10 Aga singsang, ani nanga Kari Biya Jesus Kristus ko nup te aga angamang mu iwita ninga manorsam. Nina suen la ninimi nengemang suan awural ale te paoga bilulumura bo ninga ningi me anirukko. Se munan umu te nenenga nengemang motam se ikia mu arerem la se diram la anirukko.
1CO 1:11 Aga singsang alo, Chloe ilak bagara ko kariimet sang aga manorman mu, nenenga ningi den tagi gurungumura aniso iwita balman.
1CO 1:12 Ani uwuta balsam mu ko duap iwita: Nenenga ningi bo balso, “Ani Paul ko,” maso; se bo balso, “Ani Apollos ko,” maso; se bo tala balso, “Ani Peter ko,” maso; se aking bo balso, “Ani Kristus ko,” maso.
1CO 1:13 Se awuk, ana Kristus pakakumunak bilulumunakko terong e? Mena. Agi Paul nina nego ko tam kangono te kueram agila? Au, mu diram nina Paul ko nup te anuwa marak taman agila? Mu mena tala.
1CO 1:14 Bare ani agata mu nenenga ningi bo ta me anuwa marak tuem, mena, ani Krispas se Gaius ilak diram anuwa marak nungarem mu ko ani amilmilasam.
1CO 1:15 Bore te se, kari bo ta baluk ale nu aninga aip te anuwa marak tam ma me balukko.
1CO 1:16 O diram, aitakta angamin ares mam, ani Stephanas ko kuriang imet karogo anuwa marak nungarem tala. Bare kariimet bo i karogo iwita me ko ikiwasam.
1CO 1:17 Mu awuk, Kristus ani anuwa marak ura bitirikko me aga balam, ani den gilalong apurekko ko aga balam. Se ani den gilalong umu ali kari ko ikia sinar te me apusam, mena; ani uwuta bitirik mu ani Kristus ko tam kangono ko nunguning mu ko sokel menawurikko.
1CO 1:18 Kariimet maga kuena namawasan mu, Jesus tam kangono te kueram ko den mu ngualara sipira ko munak masan. Bare ana kariimet Kaem nanga sangaru towoso mu ana ikisan, mu Kaem ko sokel.
1CO 1:19 Mu awuk, batoga bo te iwita aniso: “Ani kariimet ikia sinar ago masan, mu nunga ikia maguwurikko; ale kariimet ikia bibiya ago masan, mu nunga ikia gi due ko warikko.”
1CO 1:20 Se kariimet ikia sinar ago masan mu, awuk nunga balnakko? Se law ko kausa kari masan mu, awuk nunga balnakko? Se ali imi ko kariimet ikia duap duap tagi lagasan mu, awuk nunga balnakko? Se mu awuk bare ali imi ko ikia sinar duap duap mu Kaem mel yam ko beteram?
1CO 1:21 Mu awuk, Kaem ko ikia sinar te numi kaluwuram, se ali imi ko ikia sinar masan umu te nu me ari ko ikimonko. Bare Kaem ko amilmil mu, den gilalong ana apusan, se ali imi ko kariimet balsan ngualara sipira ko den masan, mu te awiriya ko gomang ningi nunguning aso mu nunga sangaru taukko.
1CO 1:22 Juda alo mu miracle arigimonko nomotam bita lagasan, se Greek alo mu ikia sinar te ira sanamasan.
1CO 1:23 Bare ana mu Kristus tam kangono te kueram mu ko duap apusan, se den umu Juda alo mu nongomang motam maguwuso, se sor saki ko kariimet mu den mu ngualara sipira ko den masan.
1CO 1:24 Bare kariimet Kaem nunga aru giam umu, Juda alo ta se Greek alo ta, Kristus mu Kaem ko sokel se Kaem ko ikia sinar.
1CO 1:25 Mu awuk, Kaem ko ikia ngualara ko ma balsan, bare kariimet nunga ikia sinar masan mu kiaram. Ale Kaem ko sokel mu galugaluk ma balsan, bare ali kariimet ko sokel mu kiaram tala.
1CO 1:26 Se ikialko, aga singsang alo, nina aguwaya bagaman se Kaem ninga aru tam umu ningamin te tairukko. Nenenga ningi suan suan ta kari ko loagara te mu ikia sinar ago; suan suan ta mu sokel ago; suan suan ta mu imet kari nunup ago mu nunga kuriang iwita.
1CO 1:27 Bare Kaem ali ewere ko kariimet ikia sinar ago masan wore te dolara nungarukko, kariimet ngualara sipira ko ma nunga balsan wore nunga giam. Ale kariimet nosokel ago wore te dolara nungarukko, kariimet nosokel mena ma nunga balsan wore nunga giam.
1CO 1:28 Nu ali ewere ko kariimet nunup bibiya ago ma nunga balsan wore mel yam ko nunga bitirukko, kariimet kituwura, nunup mena, nunga ari daleluwusan, wore nunga giam.
1CO 1:29 Bore te se, awiriya bo Kaem koma te kota numi me ta patawurukko terong.
1CO 1:30 Nina nu te se Jesus Kristus ningi bagasan. Se Kristus mu anananga ikia sinar Kaem kote tairam: ana am nu te la kariimet ningo diram ko nanga balam, ale noko kariimet ko nanga giam, se ana laili bagasan.
1CO 1:31 Bore te se, batoga bo te baluwoso iwita: “Awiriya noko daiga bagara ningo umu ko numi balu patawurukko mu me terong. Nu Kari Biya kota suanta amilmil tuokko mu asele munan diram.”
1CO 2:1 Aga singsang, tom ani nenenga te tairem ale Kaem ko den ninga manarukasam mu, ani betela kari bo nup biya ago agi ikia biya ago iwita tairem ale me ninga manarukasam, mena.
1CO 2:2 Mu awuk, ani aga ikia iwita beterem, ani mel bo kigilik ko ikia me ta taik, bare Jesus Kristus tam kangono te kueram wore ko duap la diram balikko ikia beterem.
1CO 2:3 Ani nenenga te tairem mu ani angimik kua saparam se nguangara barowara karogo iwita tairem.
1CO 2:4 Se aninga den ko sokel te apukasam mu, ani ikia kari biya bo den te kariimet nongomang kuluka iwita me bitakasam, mena, bare ani Bur Laili ko sokel wetang sapakasam.
1CO 2:5 Mu awuk, aninga angamang mu nenenga nengemang ningi nunguning mu ali ewere ko ikia kari ko den welang te me aratukko, bare nenenga nengemang ningi nunguning mu Kaem ko sokel te aratuk ale sokel karogo anirukko.
1CO 2:6 Nunguningta, ana awiriya kualala ko ikia ningi garuk se sinar mu, ana nunga ningi mu ikia sinar ko den nongorak munakasan. Bare ikia sinar umu ali imi ko ikia sinar, agi ali imi ko kari supuling bibiya maga namamonko umu nunga ikia sinar iwita mena.
1CO 2:7 Bare ana Kaem ko ikia yumura ko munakasan. Ikia sinar umu, tom ali mel suen la me arata la, Kaem kaluwura la ana noko sor nikim ago mu ningi ilak te baganakko nunguru beteram.
1CO 2:8 Ali imi ko kari supuling bibiya mu me ko ari iki gilingiman; nuna ko ari ikiman le mu, nuna Kari Biya, nikim ko duap umu, tam kangono te me tagiman le.
1CO 2:9 Bare mena, batoga te baluwoso iwita: “Bo ta motam te me arigam, bo ta dogowa te me ikiam, agi bo ta Kaem kariimet nu kua tusan mu anapeya mel nunguru beteram mu me ta ari ko ikiman.”
1CO 2:10 Bare Kaem ko Bur Laili te anapeya mel umu wetang te nanga kausam. Bur Laili mel suen la iki ari saposo, Kaem ko ikia du biya mu ago la ko iki ari saposo.
1CO 2:11 Awiri kari bo ko ikia gomang ningi la aniso mu ari ko ikiokko terong? Mena. Mu nu kota mu asele ko ikiokko. Uwutatala, kari bo Kaem ko ikia du biya mu ari ikiokko me terong, bare Kaem ko Bur Laili mu asele ari ko ikiokko.
1CO 2:12 Se ana Bur Laili taman mu ali imi ko mel bo mena, bare mu ana Kaem ko Bur Laili taman, ale ana ko sokel te anapeya Kaem guramara mena nangaram mu ko ikisan.
1CO 2:13 Ale ana mel borta ko balsan. Bare ana ali kari ko ikia sinar ko munak te me munakasan, mena. Ana Bur Laili ko bala nanga kausam umu te balsan, ale kualala ko den nunguning mu kualala ko munak te balsan.
1CO 2:14 Awiriya Bur Laili nu kote mena, mu anapeya Kaem ko Bur Laili kote taiso mu nu me taso. Nu arigiso mu mel yam iwita arigiso, ale nu me ko sinarso, mu awuk, Kaem ko Bur Laili ko sokel te mu asele ko ikiokko.
1CO 2:15 Bare kari Bur Laili kote aniso mu melmasak suen la ninguru tuati arigiso, bare nu kota mu kari bo nu tuterukko me terong. Batoga bo te aniso iwita:
1CO 2:16 “Awiri Kari Biya ko ikia mu ari ikiso ale te iki se nu kiti gurugokko? Mena.” Bare ana mu Kristus ko ikia mu anananga ningi aniso.
1CO 3:1 Bare aga singsang, ani nina kualala ko kariimet iwita me ninga manarukasam, mena, bare ali ewere ko kariimet se Kristus ningi kuriang mimili iwita ninga manarukasam.
1CO 3:2 Ani nina kuriang mimili iwita amin ningarem, ale na aora me ningarem, mu awuk, nina na aora nalko me terong. Se aitak mu betelatala nina na aora nal ale lakumalko me terong tala.
1CO 3:3 Nina yam ali imi ko kariimet iwita bagasan. Mu awuk, ninimi ko iki paguwura ale den tagi gurungumura nenenga ningi aniso sumu, ali ewere ko munan mena e?
1CO 3:4 Se kari bo balso, “Ani Paul ko,” maso, se bo balso, “Ani Apollos ko,” ma balso, agi munan sumu ali ewere ko kari ko munan mena agila? Mu ali ewere ko kariimet nunga munan nina bitawasan.
1CO 3:5 Bare den ko nunguning mu, Apollos mu awiri? Se Paul mu awiri? Mu ana ura kari la! Ana Kari Biya ura koma koma nangaram, se anananga ura umu te nina Kristus ko nengemang ningi nunguning aram.
1CO 3:6 Ani tam muguri aguwem, se Apollos yu tuam, bare mel biya nunguningkiri mu, Kaem tam umu inang tuam se lagaram ale tarigiram.
1CO 3:7 Bore te se, awiriya tam muguri aguso, se awiriya yu tuso, mu mel biya iwita me ariginakko. Bare mel biya nunguningkiri ko ikinakko mu, Kaem kota suanta tam inang tuso se aragoso.
1CO 3:8 Kari tam muguri aguso, se kari tam umu yu tuso, mu nunga betera betera te ura koma suanta betesan, ale nunga ura beteman umu ko koma diram diram la tamonko.
1CO 3:9 Se ani Apollos ilak mu, ana Kaem ko ura kari, se nina mu Kaem ko ningam se ko kawam iwita bagasan.
1CO 3:10 Se Kaem gomang aisam ale ikia sokel aisam mu te ani kawam kaola ko kari gira yawara ko aratem, ale kawam ko barim murem. Se kari bo kelemak barim umu awote kawam kalowoso. Bare awiriya kawam umu kalokko mu, nu kota aguwaya kalokko mu ninguru ko ikiok ale asele kalokko.
1CO 3:11 Mu awuk, awiriya bo barim bo kelemak me murokko, barim gira muru betera umutang suanta awote kawam kalokko, se barim umu Jesus Kristus.
1CO 3:12 Se kari awiriya kawam umu gold agi, silver agi, manga yawara yawara ko motam pira bibiya mu te, kawam umu kaloso agi, tam kuting, sua, se sirsir te kawam kaloso agi mu,
1CO 3:13 noko ura aguwaya beteram umu, Day tom biya taiwoso umu ko nikim te wetang kapa saparukko. Nu anapeya mel aora agi aora mena te kawam umu kaolam agi mu, tama te kaiyok se ko ura ko nunguning umu wetang aratukko.
1CO 3:14 Se ko ura umu me kani malilaruk mu, nu ko ura koma ningo taukko.
1CO 3:15 Se ko ura umu tama ningi kani malilaruk mu, nu ura to te kolaram, ale koma bo me taukko. Bare nu kota mu memek bo me arigokko, bare ko ariga mu nu tama ningi wore tagi bataguru taman se aratam iwita.
1CO 3:16 Nina nengeta mu Kaem ko temple se Kaem ko Bur Laili nenenga ningi bagoso, mu nina me ko ikisan e?
1CO 3:17 Bore te se, awiriya Kaem ko temple bita maguwurok, mu Kaem nu maguwurokko; mu awuk, Kaem ko temple mu laili, se ko temple mu ninanta kariimet.
1CO 3:18 Nina nengeta ninimi me kulalko! Awiriya ali imi ko munan te numi balso nu kari ikia sinar ago maso, mu numi kulurso. Ikia mu bola buring tuok ale mel bo me ikia iwita numi bitiruk ale Kristus bowa ningi namaruk mu asele nu kari ikia sinar nunguning ago ko aratukko.
1CO 3:19 Mu awuk, ali imi ko ikia sinar masan umu, Kaem koma te mu ikia ngual kasik. O batoga bo te aniso iwita: “Nu ali kari ikia sinar ago masan mu, nunga ikia bibiya umu guruguso se nongota nunga taliposo.”
1CO 3:20 Se batoga aking tala baluwoso mu: “Kari Biya kari ikia sinar ago masan umu nunga ikia mu arigiso mu mel yam iwita arigiso.”
1CO 3:21 Bore te se, kari nunup me patawuralko! Melmasak suen la mu nenenga:
1CO 3:22 Paul agi, Apollos agi, Cephas agi, ali lilim la agi, kariimet marak bagara nunga nuguwim agi, kariimet kuera nunga nuguwim agi, tom aitakta imi agi, tom udagi mu, suen la am nenenga la,
1CO 3:23 se nina mu Kristus ko, se Kristus mu Kaem ko.
1CO 4:1 Bore te se, nina kariimet mu ana iwita nangarkalko. Ana Kristus ko ura kari se nu ana Kaem ko ikia mel yumura wetang te balnakko ko ura nangaram.
1CO 4:2 Se awiriya ura uwuta nungarsan mu nuna ura kotam kote ura diram la se ningo la betemonko.
1CO 4:3 Bare ani agata mu, nina aninga ura tuteral agi, ali imi ko den ariga kari aga ura tutemon ta wore, ani umu arigisam mu am mel gotektir iwita arigisam; ale nunguningta mu, ani agata aimi me tutesam tala.
1CO 4:4 Ani agata aimi ko ikisam mu ani memek bo ta me beterem, bare ani agata balik ani kari diram ma me balikko. Mu Kari Biya kota aninga tuterukko.
1CO 4:5 Bore te se, ko tom nunguning me taiso la, nina giral ale kari bo ko bagara aolak me tuteralko. Am bagaral se Kari Biya tairuk asele ko. Nu ikia munan kaluwuman se tiromorom ningi aniso mu gi nikim te awurokko, ale kariimet nunga ikia yumura nongomang motam ningi mu wetang awurokko. Se tom mu te Kaem kariimet suan suan ko ura ningo agi memek agi mu, ko koma diram la nungarukko.
1CO 4:6 Ario, aga singsang, ikialko, nina te ikialko ani den imi ana Apollos ilak nanimi te balem. Se nina ana nangimik te asele bala imi ko nunguning ikialko, “Munan den batoga te aniso mu me kiaralko.” Ale munan umu te nina ninimi patawural ale bo nup patawural ale bo nup me karogo kaparalko.
1CO 4:7 Nina mu, awiri kualala ninga bita se kariimet suen la nina nebowa ninga nunga awuram se munan umu beteralko? Mena. Kaem nina mel suen la ningaram, se mel awuk wore nu me ningaram? Se Kaem mel suen la ningaram agi mu, nina anape ko mel umu nengeta ninga sokel te gi kam, ko ninimi patawu lagasan?
1CO 4:8 Lasek am mena, nenenga maingkala kualala ko mel ko kueman mu suen la gi sapaman, bare ana me ko ikikasan ta pa! Ale nenenga kualala ko melmasak ago terong ma la bagasan ta pa! Nina anananga kiaman ta pa, ale king bibiya iwita bagasan ta pa! Buta wore diram balsan se ana suen la eng am nengerak king ko me bagasan pa!
1CO 4:9 Aninga ikia te mu, Kaem ana apostle alo mu nukum te udagi biya nanga awuram, kari nongorak nama nunga momon se kuemonko wore iwita nanga awuram. Ana engel alo lilim la se kariimet alo lilim la nomotam te, mel bo ariga ale karogo gusira ko iwita nanga betesan.
1CO 4:10 Ana mu Kristus ko kari ngualara, bare nina mu Kristus ningi kari sinar nunguningkiri! Ana nasokel mena, bare nina mu nesokel ago! Ana mu kariimet nangarki maguwusan, bare nina mu kariimet ninip biya ningarsan!
1CO 4:11 Tai aitak tom imi te mu ana na yu ko kuesan, ana nangimik guang batuwutuk am memek; ana ngual ngual nanga mosan kausan, se nangimik kawam digo mena.
1CO 4:12 Ana nangata nanga nagiting te ura kowar betesan. Ana nanga bala memek nanga manorsan, bare ana koma ko den ningo nunga manorsan. Ale nanga bita maguwusan mu ana am gisan.
1CO 4:13 Bala memek te nanip maguwusan, bare ana koma ningo la nunga manorsan. Tairam tai aitak tom imi te mu, ana ali imi ko mel bune tutuk iwita nanip mena, marok ungi bolala awura ale gi ago nama guringi waru sapa kam nanga betesan.
1CO 4:14 Ani nina dolara ningarikko iwita den imi me batagorsam, mena. Bare nina aninga kuriang yawara alo iwita sinar ningarsam.
1CO 4:15 Kristus ningi mu nina ninga kiti guruga kari 10 tausen iwita agila, bare nina ningimik nenet mu suen mena. Mu awuk, ani Jesus Kristus ningi ko den gilalong ko ura te ani ninga nenet ko aratem.
1CO 4:16 Bore te se, nina ani betesam iwita beteralko ninga manorsam.
1CO 4:17 Duap owore te se, ani aga namar ninguru ko kua lagasam, Timothy, nu Kari Biya gomang ningi nunguning te karo tuso, mu beterem se nengete taiso. Nu aninga bagara aolak Jesus Kristus ningi betesam, ale aga kausa sor suen la te sios suen la ningi balsam se aga betera kaora mu ago areremaso, mu ko ningamin kiti paguk se ikialko.
1CO 4:18 Saki ikisan ani me nengete tairikko iwita ikisan, ale nunumi ninguru patawusan.
1CO 4:19 Bare Kari Biya ko gomang uwuta agi mu, ani nengete tairikko tom pingi aram. Se tom ani tairik mu ani kariimet nunumi patawuwasan mu nunga den baluwasan mu ko duap la me kupekko, bare ani nuna sokel aguwaya wore ago bagasan wore karogo la arigekko.
1CO 4:20 Mu awuk, Kaem ko kingdom mu munak ko mel la mena, bare mu noko sokel ko mel.
1CO 4:21 Nina awuk balsan? Ani bu giek ale ago nengete tairikko agi, angamang lila ko munan te nengete tairikko e?
1CO 5:1 Ana saman katagot ko munan memek nenenga ningi aratuwoso mu ko den taman. Munan memek uwuta mu Kaem ko me ikia alo me bitawasan bare nina bitawasan, ko ana iwita ikiman: Kari bo ko nuet ko imet ilak no giwoso.
1CO 5:2 Se nina munan umu ko me dolasan, ale ninimi patawu lagasan. Awuk, nina munan memek uwuta mu ko magi koteteka se, kari uwuta mu ninga biguwura ningi me karo watingi beteralko e?
1CO 5:3 Ani nengerak me bagasam, bare aninga angamang motam mu nengerak bagoso. Se ani nengerak baga kam, maingkala kari umu koma memek taukko balem.
1CO 5:4 Owore te se, kam nina ilu biguwural mu iwita ikialko, aninga angamang motam mu nengerak bagoso se Kari Biya Jesus ko sokel mu nengerak bagaruk,
1CO 5:5 se nina kari uwuta mu Satan kuting te beteral se ko kumik guang ali imi ko mu memek am taukko, bare kam Kari Biya Jesus Kristus peleruk tairuk mu, nu ko marak sangaru taukko.
1CO 5:6 Nenenga ninimi patawura sumu memek. Nina me ikisan e? Yeast mu katirta plaua ago gurugusan, bare plaua laguwuso se lagoso aromemek aso.
1CO 5:7 E nina mu plaua yeast mena guruguman wore iwita pempem bagaralko. Bore te se, ulengkala ko yeast mu gi waru saparal, ale plaua yeast mena mu iwita bagaralko. Mu awuk, Kristus mu anananga Passover ko sipsip iwita nanga memek siwu warukko moman se kueram.
1CO 5:8 Buta se nanga Passover biguwura biya Jesus te beteram umu la te baga se, ulengkala ko yeast munan memek duap duap ago mu nabiring tunak ale bread yeast mena, den nunguning ko bread umu la no se baganakko.
1CO 5:9 Aninga tam gawa girem bataguru ningarem mu te ani iwita ninga manem: nina saman katagot ko kariimet mu nongorak me soraralko, maem.
1CO 5:10 Bare ani ali imi ko kariimet saman katagot bitawara mu suen la agi, melmasak bo bo karogo gia ko nomotam barasuwara alo suen la agi, tere daong nana alo suen la agi, kaem kawel nunup patawuwara alo suen la nongorak me soraralko iwita iki se me balem, mena, mu ikup biya. Mu awuk, nina ali imi lilim la beteral mu asele kariimet uwuta umu nunga bita talko.
1CO 5:11 Bare den ani batagem mu ko duap iwita: awiriya numi balso Kris kari maso, bare nu saman katagot ko munan beteso agi, melmasak bo bo karogo giokko motam barasuwara agi, kaem kawel nunup patawuwara agi, saki alo nunup maguwura ko kari agi, yu nana ngualara ko kari agi, tere daong nana ko kari agi mu, kariari uwuta umu nongorak me kapetaral ale nongorak nal gialko.
1CO 5:12 Kariimet sios buring ko bagasan mu, aninga ura bo nuna nunga tutia se lagarikko me aniso. Bare nina mu ninga sios ko biguwura ningi ko kariimet mu am nunga tuteralko.
1CO 5:13 Kaem mu kariimet sios buring ko bagara mu nunga tuterukko. Bare nina mu “kari memek ninga ningi baga se munan memek bitawoso mu kaoralko.”
1CO 6:1 Nenenga ningi bo gomang ikup ko bo kote mu, nu anape ko ko Kris kariimet sang umu nunga pulawurok ale kari supuling Kaem ko munan me karowara mu nongote karogo namarukko?
1CO 6:2 Kaem ko kariimet maingte ali imi lilim ko kariimet nunga tutemonko mu nina me ikisan agila? Se nina uwuta ali imi lilim ko kariimet nunga tuteralko mu, awuk, ikup den gotektek nenenga ningi arataso mu nengeta tuteral nungalko me terong e?
1CO 6:3 Ana maingte engel alo nunga den tutenakko mu nina me ko ikisan e? Se buta agi mu, ana ikup suen la pempem la arataso mu balu nungurnakko terong la!
1CO 6:4 Se nina anape ko nenenga ningi ikup uwuta arataso mu kari sios ko dun te katir me sanami kirawara mu ninga munak arigimonko nuguting te betesan?
1CO 6:5 Dolaralko! Awuk, nenenga ningi ikia sinar kariimet bo ninga ikup baluk nungokko me bagoso agila?
1CO 6:6 Se Kris launuria bo barasoso ale ko launuria bo den te beteso mu me terong. Ale umu la mena, wore gisan ale ago nama Kristus ko me ikia alo nuguting te betesan, mu am me terong nunguningkiri!
1CO 6:7 Nina ninimi den te betesan ale karogo biguwura motam te aratasan mu, ninga munan umu wetang te balso, nina Kris alo iwita ninimi me betesan! Awuk, nina nemotam la bo ariwaral se me ninga bita maguwurokko e? Agi bo nemotam la ariwaral se ninga mel me tere giokko e? Am koma beteral nunguningkiri asele nengemang kutek maukko e?
1CO 6:8 Bare ikialko, nina nengeta Kris alo la mu, ninimi bita maguwusan ale ninimi karogo tere nasan tala.
1CO 6:9 Kariimet munan memek bitawasan mu Kaem ko kingdom ningi me namamonko den, mu nina me ko ikisan e? Nengeta ninimi me kulalko! Saman katagot bitawara alo ta, kaem kawel nup patawuwara alo ta, nuwus kuari ko munan kiawara alo ta, kari kari numi karogo kolara gusira alo ta, kari kari la nunumi awote araga alo ta,
1CO 6:10 tere nana alo ta, mel bo bo karogo gia ko nomotam barasuwara alo ta, yu nana ngualara alo ta, saki nunga balu maguwura alo ta, se kager daong te mel tere giwara alo se suen la imi Kaem ko kingdom ningi me namamonko.
1CO 6:11 Se nenenga ningi saki ulengkala mu munan uwuta wore ningi bagakasan. Bare nu ninga giam ale ninga anuwam nungam, ale Kari Biya Jesus Kristus te se Kaem ko Bur Laili te ninga balam noko kariimet ningo diram ko ma balam.
1CO 6:12 Nenenga ningi bo baluk, “Munan mel suen la, ani am bita saparikko, ko kaola bo mena,” ma balukko. Bare ani iwita ka manorsam, munan mel umu suen la ni me ka sangaru saparukko, mena. Bare aking balu, “Munan mel suen la am bitirikko pa!” ma balu, bare mu ani iwita balsam, munan mel bo aninga bagara aolak me ta bituokko.
1CO 6:13 Aking nenenga ningi saki balsan, “Na mu natagu ko mel, se natagu mu na ko mel,” ma balsan. Se mu nunguningta. Bare Kaem ilagala la nunga menawurokko! Uwutatala, nenenga ningimik mu saman katagot ko mel bo mena, mu Kari Biya nup biya te tua ko mel; se mu Kari Biya ana nangimik lilim ko saonga suen la beteso.
1CO 6:14 Kaem ko sokel biya mu te Kari Biya Jesus kuera mutim ningi maraguwuram se barasam, se uwutatala ana nanga maraguwurok se nangimik lilim iru ago barasanakko.
1CO 6:15 Nina me ikisan e? Nina suen la mu, Kristus ko kumik nuamur nuamur, suan suan iwita. Se awuk, ani Kristus ko kumik nuamur nuamur umu giek ale lage luan imet ko kumik karogo biguwurek mu terong e? Mena!
1CO 6:16 Nina me ikisan e? Kari bo lage luan imet ilak taga aniso, mu nu lage luan imet umu ilak ta suan awuman ale suanta bagamonko. Ota batoga bo te ta baluwoso uwuta, nuna ilagala mu ta tai suan awuman ale suanta bagamonko.
1CO 6:17 Bare awiriya Kari Biya ilak suan awuso, mu nu Bur Laili ningi mu ta suanta bagamonko.
1CO 6:18 Bore te se, saman katagot ko munan ko ninguru sinar talko. Mu awuk, munan memek saki awiriya beteso mu noko kawam digo me karur tuguso. Bare awiriya saman katagot ko munan beteso, mu nu kota ko kawam digo karur tuso maguwuso.
1CO 6:19 Nina me ikisan e? Nenenga ningimik mu Bur Laili, Kaem kote taman, wore ko kawam digo laili, se nu nenenga ningi bagoso. Nenenga ningimik mu nengeta ninga la iwita mena;
1CO 6:20 nu koma kalel biya te ninga diaram. Bore te se, nenenga ningimik mu Kaem nup biya te tualko.
1CO 7:1 Se aitak ani den sang nina tam gawa te bataguru aisiman mu ko balikko. Kari imet me tauk agi, mu ningi memek bo me aniso.
1CO 7:2 Bare saman katagot ko munan sor iram ninguru aniso, bore te se, kari kota ko nuwus ago, se imet kota ko kuari ago mu asele ningo ko.
1CO 7:3 Se kari mu ko nuwus amilmil tuok, se koma suanta tala imet mu ko kuari amilmil tuokko.
1CO 7:4 Se imet ko kumik mu nu kota ko la mena, mu noko kuari ko. Uwutatala, kari ko kumik mu nu kota ko la mena, mu noko nuwus ko tala.
1CO 7:5 Nina nuwus kuari, ninimi nibiring tual ale ninimi me guramaralko. Bare ninimi nengemang suan awural ale tom saki ko guranek te baga asele ko, mu uwutata beteralko. Bare aking pasak tala tai ninimi gialko. Dun owore te, ninimi ninguru me bitual se Satan ninga ira arigok bore ko.
1CO 7:6 Ani den imi sangam ningo iwita ninga manorsam, bare ani den imi den aora bo nina uwutata karo tui se lagaralko iwita me balsam.
1CO 7:7 Aninga angamang mu kari suen la ani samalet bagasam iwita bagamon mu terong ko. Bare Kaem kari koma koma, munan duap duap nungaram; bo munan umu tuso, bo munan imi tuso.
1CO 7:8 Se aitak mu ani imet kari nunumi me gisan am kulak bagasan mu se, kariimet gerewa, nunga den iwita balikko: Nina imet ta, kari ta, nuwus kuari ko munan te ninimi me gial ale ani bagasam iwita samalet bagaralko mu terong tala.
1CO 7:9 Bare nina munan umu ko nenengeta ninimi bitualko me terong agi mu, asele am nuwus kuari ko ninimi gialko; mu uwuta mu terong, bare am samalet baga se munan umu ko kua ekeka lagara mu me terong.
1CO 7:10 Se nina nuwus kuari mu ani den imi ninga manorsam, bare aninga den iwita me arigalko, mena, mu Kari Biya ko den: Imet ko kuari me ta bitiruk ale awar bagarukko.
1CO 7:11 Bare nu uwuta bitiruk agi mu, nu kari bo iru me ta taukko. Ito peleruk ko kuari kote namaruk ale ilak bagarukko. Se kuari betela ko nuwus me ta karukko.
1CO 7:12 Se nina suen biya ninga mu, ani iwita balsam, imi ani agata aga den, Kari Biya ko mena: Kris kari bo agi nuwus ago, bare ko nuwus mu Kristus ko gomang ningi nunguning mena, bare noko gomang mu ko kuari mu ilak bagarukko, uwuta mu ko kuari nu me meruk ale karukko.
1CO 7:13 Koma suanta tala, Kris imet bo agi kuari ago, bare ko kuari mu Kristus ko gomang ningi nunguning mena, bare noko gomang mu ko imet ilak bagarukko, uwuta mu ko nuwus umu ko kuari umu me meruk ale karukko.
1CO 7:14 Mu awuk, kari umu gomang ningi nunguning mena, bare ko nuwus te se Kaem kari umu noko kariimet bo iwita arigiso. Uwutatala, imet gomang ningi nunguning mena, bare ko kuari te se Kaem imet umu noko kariimet bo iwita arigiso. E uwuta mena le mu, nenenga kuriang alo mu Kaem ko kariimet nunga aru tam iwita me bagamonko. Bare den ko nunguning mu, Kaem nuna noko kariimet ko nunga aru tam.
1CO 7:15 Bare kari agi imet Kristus ko gomang ningi nunguning mena, umu ko nuwus agi ko kuari umu bitiruk ale namarukko mu, noko gomang te la kariimet bo nu me kalokko. Se ko Kris kari agi imet koma sang bagoso, munan uwuta kumik te aratam, mu nu aitak munan bo nu me talipiwoso, mena, nu gopa palagam; Kaem ana nangamang lila te baganakko nanga auram.
1CO 7:16 Se ni Kris imet umu, ni ka kari uwuta mu ni sangaru se gomang ningi nunguning arukko agi mena mu, ni awuk ko ikiko? Koma suanta tala, ni Kris kari umu, ni ka niwus uwuta umu, ni sangaru se gomang ningi nunguning arukko agi mena mu, ni betela awuk ko ikiko tala?
1CO 7:17 Bare kariimet suan suan ko bagara aolak te mu, tom Kaem ka auram se Kari Biya aguwaya bagerko ka beteram uwutata kua bowa nagu se amilmil te lagerko. Ani sios suen la ningi munan imitang balu ningarsam.
1CO 7:18 Ko kausa bo mu iwita: Kari maingkala kumik guang batoga bagaram se Kaem nu aru tam, umu nu aking lage bo te kumik guang ago bagarukko mu me ko ikia moa se lagarukko. Se kari kumik guang me batoga bagaram se Kaem nu aru tam, mu kumik guang bataguk ko ikia me taukko.
1CO 7:19 Kumik guang batoga agi, kumik guang me batoga mu, mel gotek. Bare Kaem ko munan den karo tua ko munan umutang mel nunguning.
1CO 7:20 Nina suan suan aguwaya bagaman se Kaem ninga auram, mu eng uwutata bagaralko.
1CO 7:21 Ni ura dungan kari ko bagerem agi se Kaem ka auram, mu am uwutata bagerko, mu ko ikia biyala me ka morukko. Bare lage bo ni te ura dungan mu bitar ale tagi toko aniruk agi, mu butata bitarko.
1CO 7:22 Mu awuk, awiriya ura dungan kari ko bagaram se Kari Biya nu auram, mu nu Kari Biya ningi dungan kari ko me bagoso, nu gopa palagam. Uwutatala, awiriya ura dungan kari ko me bagaram se nu aru tam mu, nu aitak Kristus ko ura dungan kari bagoso.
1CO 7:23 Nina mu, Kaem koma kalel biya te ninga dia tam. Se nina maingkala gopa palagaman, bore te se peleral saki nunga ura dungan kariimet ko me bagaralko.
1CO 7:24 Aga singsang, nina suan suan aguwaya bagaman se Kaem ninga aru tam mu uwutatala Kaem ko ikia bowa ningi bagaralko.
1CO 7:25 Se aitak ani kariimet kulak samalet wore nunga den imi balsam: Ani Kari Biya kote kariimet uwuta umu nunga den bo me taem, bare ani Kari Biya ko gomang lila se ko ikia ningo diram aisam umu bowa ningi, ani aga tutera mu iwita balsam mu nunguning iwita ko ikialko.
1CO 7:26 Ani aitak ikup naguwoso imi ko iki se iwita balsam, nina aguwaya aitak bagasan mu eng am uwutata bagaralko.
1CO 7:27 Nina nuwus kuari iwita bagasan agi mu, ninimi beteralko ikia me talko. Agi ni kari kulak samalet bagasam agi mu, ni imet toko me loagerko.
1CO 7:28 Bare ni imet tasam mu ni memek bo me betesam. Se imet kulak samalet kari taso mu betela, nu memek bo me beteso. Bare nuwus kuari ko bagara mu, ko ikup duap duap bagara aolak imi ningi arikko. Se ani ikup mu nina ningimik te aratukko angamang me aniso.
1CO 7:29 Aga singsang, ani den iwita balsam, mu awuk, tom tukunang aram taiso wore te se ani uwuta balsam. Se tom imi te se kaparam namaram mu, awiriya imet kari ago, agi kari imet ago, mu aitak kulak samalet baga kam bagamonko.
1CO 7:30 Se kariimet nia mowasan, mu me nia mo kam bagamonko. Se kariimet amilmilawasan, mu me amilmilawakam bagamonko. Se kariimet melmasak dia guruguwasan umu, nungumik melmasak mena iwita bagamonko.
1CO 7:31 Se kariimet ali imi ko mel suen biya te ura bitawasan, mu nuna mel umu me tawun biya iluwasan iwita bagamonko. Mu awuk, ali imi aitak aniso iwita me ani se lagarukko, mu mena namarukkowo.
1CO 7:32 Ani nina mel suen biya ko ikia me ninga morukko angamang aniso. Kari kulak samalet ko ikia mu, pempem aguwaya Kari Biya amilmil tuokko mu ko ikia se gomang biyala beteso.
1CO 7:33 Bare kari imet ago mu, nu bagara aolak ali imi ko mu ko ikia biyala beteso, ale aguwaya nuwus amilmil tuokko mu ko ikia bita lagoso.
1CO 7:34 Wore te se noko ikia mu parasaram. Koma suanta tala, imet kari mena agi kulak samalet mu, pempem aguwaya Kari Biya amilmil tuokko mu ko ikia se gomang biyala beteso. Se nu kumik lilim te se gomang motam ningi Kari Biya karo tui lagoso. Bare imet kuari ago mu, nu bagara aolak ali imi ko mu ko ikia biyala beteso, ale aguwaya kuari amilmil tuokko mu ko ikia bita lagoso.
1CO 7:35 Ani bala imi balsam mu, nenenga ningo ko balsam, ani nenenga kaola iwita me betesam, mena. Bare ani ninga sangik se te lage diram la ikia suanta te Kari Biya kowom karo se lagaralko balsam.
1CO 7:36 Se kari bo imet itiwik samalet bo noko luan ilu beteman se bagoso, bare dolara munan sang nu kote bitiruk bore ko nguangaruk agi, nu ipi bagarukko me terong, se imet mu betela kari taukko tom kiarukko iwita arigok mu, kari mu imet umu am taukko. Mu nu memek bo me beteso, nuna nuwus kuari ko am nunumi gimonko.
1CO 7:37 Bare kari numi ikiok, nu imet me tauk agi, bare nu am diram la bagaruk, ale ikia ngual ngual nu me morukko iwita numi ikiok ale imet me tauk, mu nu betela yawarakala beteso tala.
1CO 7:38 Buta se, kari ko imet samalet umu tauk, mu nu yawarakala beteso. Bare kari imet umu me tauk agi mu, nu yawarakala nunguningkiri beteso.
1CO 7:39 Imet ko kuari me kueso mu, nu ko kuari umu la ilak butata baga se lagarukko. Bare ko kuari kueruk, mu nu kari bo iru taukko mu am taukko. Bare kari nu taso umu Kari Biya bowa ningi bagara ko kari umutang diram taukko.
1CO 7:40 Bare aninga ikia te mu, nu am gera bagarukko mu am terong tala, amilmil te bagarukko. Se ani ikisam, Kaem ko Bur Laili aningate ago aniso.
1CO 8:1 Aitak ani inang barim bita kaem kawel nungara ko munan ko den balsam: Ana ikisan, ana suen la ikia ago. Bare kari ikia te am numi patawurukko tala, bare kua tua ko munan mu kari sokel tuso.
1CO 8:2 Se kari balso nu anapeya mu ko ikia tala maso, bare mena, nu mel suen biya me ko iki kutuwu saposo, aitak.
1CO 8:3 Bare kari Kaem kua tuso mu, Kaem kari umu ko ari ikiso.
1CO 8:4 Ario asele, inang barim bita kaem kawel nungara mu ko ani iwita balsam: Ana ikisan, kaem kawel mu nunguning mena, mu dora diwang. Ali imi lilim la te mu kaem bo bo me bagoso, mena, bare Kaem kota suanta bagoso.
1CO 8:5 Nunguningta, kualala taiti gomang te se ali imi te, mu anapeya “kaem” ko nunga balsan agi, nunga balsan “kari biya” masan,
1CO 8:6 bare ana mu kaem bo bo mena, Kaem suanta, nanga Nainet. Nu mel suen la ko duap, se ana noko la bagasan. Se anananga Kari Biya mu bo bo mena, Jesus Kristus kota suanta. Nu te mel suen la aratam, se nu te tala ana aitak bagasan.
1CO 8:7 Bare Kris kariimet alo suen biya tala mel imi me ko sinarsan. Nuna nunga ekela ulengko ko kam te mu, kaem kawel alo mu nunguningta iwita ko ikikasan. Ale aitak mu nuna na inang no se mu, na inang umu kaem kawel te tama bita nungarman iwita ko ikisan, se nunga ikia mu sokel mena se nuna inang umu karur ago iwita ari maguwusan.
1CO 8:8 Bare ana na inang nana ko munan mu nangarak Kaem kumik duap te me namoso, mena. Se ni na inang umu no agi me no agi wore, ni ko ningo memek bo te me arikko, mena.
1CO 8:9 Bare sinar talko. Munan nina ikisan mu terong se nina betesan, bare kariimet saki nongomang motam sokel mena mu nenenga munan umu te dagulomon mu me terong.
1CO 8:10 Ni kari ikia sinar uwuta ago mu, kaem kawel nunga temple ningi na noko mu sinar toko. Mu awuk, kari bo gomang motam sokel mena mu uwuta karkuk, ale nu sokel tauk ale karogo la inang barim bita kaem kawel nungarman mu ngual kasik nauk, ale kota numi maguwurok bore ko.
1CO 8:11 Se nika bo, gomang sokel mena mu Kristus nu karogo tala ko kueram, nu nika ikia ngual kasik ko betera sumu te nu maga namaruk mu me terong.
1CO 8:12 Ikialko. Tom nenenga sikisaki, nunga ikia sokel mena umu, uwuta memek nungumik te betesan mu, nina nunga nongomang sokel mena mu lot tusan, ale Kristus koma te memek betesan.
1CO 8:13 Bore te se, mel ani nasam se aga bo arigiso ale memek te daguloso umu ani udagi me ta naikko, mu awuk, ani munan umu te nu saparik se memek ningi dagulokko angamang me aniso.
1CO 9:1 Agi ani pa mel bo aga talipawoso e? Mena. Agi ani pa apostle kari bo mena agila? Agi ani nanga Kari Biya Jesus amotam te me arigem agila? Se nina mu, ani Kari Biya ko ura beterem mu, aga ura ko nunguning mena agila?
1CO 9:2 Kariimet saki ani apostle iwita me agarkasan agila, bare nina mu, paguwura mena, ani nenenga apostle! Mu awuk, nina Kris kariimet ko aitak bagasan mu, Kari Biya ko ura apostle ani aisam wore ko nunguning.
1CO 9:3 Aninga bala aitak e balikko imi mu, kam awiriya aninga balu maguwuso mu ani te aimi sangam tusam. Se aga bala mu iwita:
1CO 9:4 Se awuk, ana apostle alo mu, nanga ura koma na yu nangarmon se me nanakko e? Mena.
1CO 9:5 Agi awuk, apostle alo saki, se Kari Biya ko uriamitak alo, se Peter awiri awiri alo la, nunga Kris imet nongorak ura ko geragamon, se ana mu nanga Kris imet nongorak ura ko me geraganakko e? Mena.
1CO 9:6 Agi ani Barnabas ilak la nanimi te sangornakko ura manga tanak se, apostle saki mu mena ko e? Mena.
1CO 9:7 Agi kager kari i bo kota ko manga te numi sangaru se kager kari ko ura beteso e? Mena. Agi waen ningam betera kari i bo waen ningam bita te koloso, ale kota waen ko nunguning muguri mu me naso e? Mena. Agi kari i bo ipi sipsip agi goat naru laga, kota mu nunga amin kiri itusan mu me naso e? Mena.
1CO 9:8 Agi ani ali kari aga ikia te den imi balsam agila? Se law mu den imi ko me baluwoso agila? Mena.
1CO 9:9 Law ko batoga te iwita baluwoso: “Tom bulmakau wheat muguri gurugu patawu se geragawoso mu, kuring me kaloko.” Agi imi te mu Kaem bulmakau la nunga ningo ko iki se balso agila? Mena.
1CO 9:10 Nunguningta nu bulmakau pangan te ana ura kari nanga iki se balso. Den umu ana ura kari nago ko iwita baluwoso: Kari ningam asurso, se kari inang garukaso se gi nungurso burangoso, mu nuna wete inang nunguning sang nongota gi namonko mu ko iki se ura ilusan.
1CO 9:11 Bore te se, ana ura kari sor kualala umu ko inang muguri ningo nenenga ningi aguman, se nina aking ali imi ko nam giam te nanga sangorsan mu munan memek e? Mena.
1CO 9:12 Se ura kari saki ura betesan se nina nunga sangorsan mu terong. Se awuk, ana nenenga ningi tam muguri aguman mu eng am saonga biyala nunguningkiri nangaralko me terong e? Bare ana mu uwuta nanimi me bitakasan, ale saonga nengete me gikasan, mena. Ana munan uwuta betenak ale Kristus ko den gilalong kalakumunak bore ko, se nangata nanga nasokel te ura bitakasan.
1CO 9:13 Nina me ikisan e, kariari temple ningi ura betesan, mu na inang muguri temple ningi karogo taisan mu sang me gi nasan e? Ale kariari altar te ura betesan mu, altar te mel kumik nunguning tama betesan mu nuamur me gi nasan e?
1CO 9:14 Se uwutatala, Kari Biya balam, awiriya den gilalong apuso mu, den gilalong ko ura luan ningi gi naukko mam.
1CO 9:15 Bare ani bala umu te katir me sanami arigem, mena. Ale aitak den imi balsam mu, betela ani nina aga saongalko iki se me balsam, mena. Ani ura ilusam imi ko koma me tasam mu ko ninguru amilmilasam. Bore te se, awiriya bo aninga ura umu ko amilmil biya umu angamang motam ningi to saparukko me terong, mu kuerik bare asele ko.
1CO 9:16 Ani den gilalong apusam mu ani anape ko, ko akokosa morikko? Mu awuk, den apura ko ura mu aninga ura bitirikko aisam se bitawasam. Ani den apura ura mu me bitirik mu, am me terong nunguningkiri kowo!
1CO 9:17 Den apura ura ani bitawasam mu aninga angamang te bitawasam le mu, ani ko koma taikko; bare mena, mu ura ani bitirikko aisam se bitawasam.
1CO 9:18 Agi ani pa angimik ura koma mena e? Mena. Aninga ura koma ko amilmilasam mu iwita ikialko: aninga ura den gilalong apusam mu ko koma anapeya taikko me loaga lagasam, mena, bare ani ura umu angamang amilmil te ipi bita lagasam umutang aninga ura koma iwita arigisam.
1CO 9:19 Ani mel bo me aga talipawoso, se kari bo ko ura dungan kari me bagasam tala, mena. Bare ani kariimet suen biya se bo bo karogo tala te nunga giekko, aimi kariimet suen la nunga ura dungan kari ko betesam.
1CO 9:20 Juda nunga ningi mu, ani te nunga giekko Juda kari iwita aimi betesam. Ale kariimet law bowa ningi bagasan mu te nunga sangaru taikko mu, agata karogo la law bowa ningi bagara iwita aimi betesam. Bare ani agata mu law bowa ningi me bagasam, mena.
1CO 9:21 Se sor saki ko kariimet law me ko ikisan mu nunga ningi mu, te nunga giekko mu, ani law me ko ikia iwita aimi betesam. Nunguningta, ani Kaem ko law biriruwurekko mu me terong, bare mu ani Kristus ko law bowa ningi bagasam.
1CO 9:22 Ale kariimet nongomang motam sokel mena mu nunga ningi mu, ani nunga bo iwita aimi betesam. Ale lage munan suen biya umu te, kariimet suen la nunga ningi, saki nunga sangaru giekko terong agi mu, nunga sangaru giekko.
1CO 9:23 Ani munan suen la betesam imi mu den gilalong ko ningo ko betesam. Mu awuk, ani agata mu betela ko munan yawara yawara, den umu ko baluwoso, owore ningi bagarikko tala angamang aniso.
1CO 9:24 Nina me ikisan e, nagura kolara biya mu ningi mu, kariimet suen la nagusan, bare suanta ningi giriso umutang ko koma yawara taso. Nina uwutatala nagural ale koma ningo talko sokel ago naguralko.
1CO 9:25 Awiriya nagura agi kolara duap duap umu ningi bagarukko mu ninguru numi tuaturum saposo. Nuna uwuta betesan mu, ko koma ukuruk awuruk se maga namarukko wore tamonko uwuta betesan. Bare ana mu, ko koma kumik magara mena, pempem la anirukko wore tanakko uwuta betesan.
1CO 9:26 Bore te se, ani agata mu kari ngual kasik naguso iwita me nagusam, mena. Ale ani kagersam mu, ani agiting ngual ngual me sapa te kolasam, mena.
1CO 9:27 Ani agata angimik lilim la ninguru kiti gurugusam, mu awuk, ani kariimet nongote den gilalong apu laga, udagi te ani agata koma ningo bo me taik bore ko, ani aimi ko ninguru sinar tasam.
1CO 10:1 Aga singsang, girakala anananga girigir alo suen la taiti nuwi girikaso se ari ari aolak iluman nama gagi batagorman koma sang ko kapaman, umu ko ningamili me ta saparukko angamang aniso.
1CO 10:2 Nuna suen la Moses bowa ningi taiti nuwi te, se gagi ningi anuwa marak taman.
1CO 10:3 Nuna suen la kualala ko na inang koma suanta la nokasan.
1CO 10:4 Ale kualala ko yu, koma suanta la nokasan. Mu awuk, nuna manga gek am nongorak nongorak aolak iluwakaso mu ningi yu aratam se nokasan, se manga umu awiriya mena, mu Kristus.
1CO 10:5 Bare saki nunga betera kaora memek te Kaem me amilmilakaso, se suen biya tala sor garagarayam mu te memek taman ale kua parangaman.
1CO 10:6 Munan suen la nuna nungumik te aratam umu anananga kausa iwita, ana te ikinak ale nanimi bitarnak ale munan memek memek nuna bitakasan mu ana me betenakko.
1CO 10:7 Nuna kaem kawel nunup patawukasan iwita, me betenakko. Batoga bo te baluwoso iwita: “Nuna munan memek umu ningi dagikasan ale na yu nokasan, ale barasukasan imet kari nunumi ago kola gusikasan ale amilmil kelagakasan.”
1CO 10:8 Ana saman katagot ko munan me betenakko. Nuna uwutata beteman ale day suanta wore ningi 23,000 kariimet kua gilingiman.
1CO 10:9 Ana nanga munan memek memek te Kari Biya ira ariga te me betenakko. Nuna girakala uwutata beteman ale suen biya mot memek nunga usiram se kua gilingiman.
1CO 10:10 Ale ana me ininga munaka se laganakko. Nononga sang girakala uwutata ininga munaka lagaman se kager ko engel kaparam ale nunga moram se kua gilingiman.
1CO 10:11 Munan suen la nuna nungumik te aratam mu kausa iwita. Se batoga te batagorman mu ana tom nukum pingiaso ko kariimet imi, sinar den nangara iwita batagorman.
1CO 10:12 Bore te se, nina awiriya ninimi ikisan nina sokel ago sanamiwasan, mu dagulal bore ko sinar talko!
1CO 10:13 Ira ariga nengete aratuk mu, iwita iki se lagaralko, ira ariga koma uwutatala kariimet suen la nongote arataso. Bare Kaem mu ko den diram la karo tuso, ale me nangarkiwuruk se ira ariga mu ko sokel nanga kiarukko. Bare nu nanga sanguk se sokel ago la sanamanak ale ira ariga mu kianakko.
1CO 10:14 Buta se aga singsang yawara, kaem kawel nibiring nungaralko!
1CO 10:15 Ani nina kariimet sinar tala wore ninga manorsam, se den ani balsam imi mu nengeta gurugal patawural ale arigalko.
1CO 10:16 Ana yu waen bagun ago mu ko Kaem amilmil tusan mu, ana Kristus ko gue me biguwu nasan agila? Ale bread pagorsan ale nanimi tusan mu Kristus ko kumik nunguning me nanimi tui nasan agila?
1CO 10:17 Mena, mu ana suen biya bare bread suanta wore nanimi tui nasan, bore te se ana suanta bagasan.
1CO 10:18 Nina Israel alo nunga ikialko: nuna mel altar te tama bita Kaem tuikasan mu nuamur nunumi tui no se bagara suanta ilak bagakasan.
1CO 10:19 Se ani tama bita kaem kawel tua mu agi, kaem kawel kota nung mu mel biya ko iwita me balsam, mena.
1CO 10:20 Bare ani iwita balsam, Kaem ko me ikia alo mu tama bita wit mairap nungarsan; nuna tama bita Kaem me tusan, mena. Se aninga angamang mu nina me wit mairap nongorak soraralko balsam.
1CO 10:21 Munan bo nina Kari Biya ko bagunang te yu no se, aking wit mairap memek nunga bagunang te yu nana; agi Kari Biya ilak na no se aking wit mairap nongorak na nana mu me terong nunguningkiri.
1CO 10:22 Ana munan umu te Kari Biya ko gomang motam me maguwunakko! Agi anananga nasokel pa noko sokel iwita e? Mena.
1CO 10:23 Nenenga ningi bo baluk, “Munan mel suen la ani am bita saparikko, ko kaola bo mena,” ma balukko. Bare iwita ikiko, ni se ka sikisaki ago munan umu suen la ningo la me ninga sangukko, mena.
1CO 10:24 Ana nangata nanga bagara aolak ko la me sinar tanakko, mena. Ana saki nunga bagara aolak agotala ko sinar tanakko.
1CO 10:25 Ikialko. Anapeya mel ko kumik nunguning diara guruga kuwim te ago taisan umu ko me isal paongalko, am diaral ale nalko, mu kumik ko den bo mena.
1CO 10:26 Mu awuk, “Ali imi se mel suen biya awote aniso mu Kari Biya ko la.”
1CO 10:27 Se Kaem ko me ikia alo bo, ni ilak na noko ka aurok se namarko gemang aniruk, mu am namarko. Se anapeya na inang kisok, mu isa paonga mena, am noko, me ko kamin yenerukko.
1CO 10:28 Bare bo ka manuk, “Na inang imi kaem kawel te tama tuman,” ma baluk, mu ni na mu me noko. Ni keta mu na mu noko kamin me yeneso. Bare nika bo umu ko ningo ko ikia toko. Ni na mu no se kari umu gomang motam dagulok bore ko, mu awuk, nu ikiso na mu me na ko iwita ikiwoso.
1CO 10:29 Ani noko gomang motam se ko ikia mu ko iki se balsam, nika mena. Se bo baluk, “Ani ko ikisam ani na inang suen la am naikko, ko kaola bo mena, se anape ko bo ko kuamin yenera ani aga kalakumurokko.
1CO 10:30 Agi ani inang ko Kaem amilmil tusam ale nowasam umu, anape ko kari bo ko balu se lagarukko?” ma balukko.
1CO 10:31 Bore ko se, ani iwita munan ningarsam: nenenga nam giam ko munan te agi, anapeya munan beteralko mu, Kaem nup biya tualko iki se beteralko.
1CO 10:32 Nina kariimet bo ta kalakamara ningi me saparal se dagulokko, Juda alo ta, se Greek alo ta, se Kaem ko sios lilim ko kariimet alo koma suanta tala.
1CO 10:33 Ani aga munan suen la te mu, kariimet suen la amilmil nungarikko betesam, iwita beteralko. Mu awuk, ani agata aga ningo ko la me ikia tasam, mena. Ani kariimet suen la nunga ningo ko iki se munan betesam, se nuna agotala te nunga sangaru giokko.
1CO 11:1 Se ani Kristus ko molak karosam iwitatala, nina ani amolak kaoralko.
1CO 11:2 Nina ani ago ko ningamili me saposo se den ani ninga kausem uwutata ilu kuawuwasan mu ko ani amilmil ningarsam.
1CO 11:3 Ale aitak mu nina iwita ari ikialko aninga angamang aniso: Kristus mu kari ko pulawura bagoso, se kari mu imet ko pulawura bagoso, se Kaem mu Kristus ko pulawura bagoso.
1CO 11:4 Buta se kari awiriya kariimet nomotam te guranek bitirukko agi, Kaem kuring wetang saparukko kam te supuling ira kaluwuso mu, nu ko pulawura mu dolara tuso.
1CO 11:5 Uwutatala imet awiriya guranek bitirukko agi, Kaem kuring wetang saparukko kam te supuling me ira kaluwuso mu, nu ko pulawura dolara tuso. Ko ariga yam te mu, nu supuling mone turutuwuman se supuling sokelel la iwita.
1CO 11:6 Se imet supuling me ira kaluwuso mu, nu am ngual mone duap ningi batagukko! Bare imet mone duap ningi batoga agi turutuwura mu dolara ko mel. Se noko supuling ira la anirukko.
1CO 11:7 Kari mu supuling me ta ira kaluwurokko. Mu awuk, nu Kaem ko dora kumik lilim giam ale karogo baga se Kaem nup biya tuokko. Bare imet mu kari ko ningo se ko nup biya tuokko.
1CO 11:8 Mu awuk, duap te nunguning mu, imet te kari me aratam, mena, mu kari kumik ningi imet aratam.
1CO 11:9 Se uwutatala, duap te mu, kari mu, imet ko kitira iwita ko iki se me nungam, mena, mu imet mu, kari ko kitira iwita nungam.
1CO 11:10 Ale duap umu te, se betela engel alo te nongomang me dagulokko mu, kam imet Kaem ko ura bitirukko mu, supuling ira la ura bitirukko, mu kausa bo iwita.
1CO 11:11 Bare Kari Biya ningi mu, imet mu kigilik se kari mu kigilik se nongota nongota bagamonko iwita mena.
1CO 11:12 Imet mu kari kumik ningi aratam, uwutatala kari mu imet tuagu ningi bilangaram. Bare anapeya suen la mu Kaem kote tairam, se nu ko duap.
1CO 11:13 Imet kariimet nomotam te supuling me ira kaluwuso ale guranek beteso mu terong agi mena e? Mu nengeta tuati ko ikialko.
1CO 11:14 Ana ali kari nanga loagara ariga te mu, kari ko mone kapa kekeso mu ko ariga dolara karogo.
1CO 11:15 Bare imet mone maiyuk ale kapa kekeruk mu, noko ariga dirmaso ale yawarakala. Noko mone umu, nu te supuling ira kaluwurokko tuam.
1CO 11:16 Se awiriya bo munan imi ko ani agarak den tagirok agi bare ani iwita balsam, ana munan bo kigilik me karowasan, se Kaem ko sios lilim ningi mu koma suanta tala munan bo kigilik me karowasan, se ni ko baluko ikup biya.
1CO 11:17 Aitak ani munan saki agotala ko balikko. Bare ani nenenga munan umu ko amilmil ningara iwita me balsam, mena. Mu awuk, nenenga biguwura ningi mu, munan memek ko sokel tarigiso se munan ningo ko sokel kaposo.
1CO 11:18 Ani girek mel bo ko balikko mu iwita: ani den bo ikiem mu nina sios suanta iwita tai ilu biguwusan, bare paoga biluluwura sang ninga ningi arataso. Se ani nunguning iwitata ko ikisam.
1CO 11:19 Ikialko. Paoga biluluwura umu ningi mu, ana awiriya Kaem diram la karo tuiwoso mu te ari ko ikinakko.
1CO 11:20 Tom nina tai bolala awusan ale inang nasan umu, nina Kari Biya ko inang na ko munan te me nasan! Mena!
1CO 11:21 Nina saki nunga me ikia tasan. Nina girisan mu inang se waen ninguru nasan ale netagu ninguru laga sora kaposo. Se saki mu kua ekeka lagasan. Se saki mu waen nunga ngualawuso se ngualasan sipisan.
1CO 11:22 Awuk, nina nengeta ninga kawam te na yu nalko mu mena agila? Agi Kaem ko sios mu mel yam ko betesan ale kariimet nungumik mel mena mu dolara nungarsan e? Ani awuk ninga balikko? Agi ani ninga munan sumu ko amilmil ningarik i? Mena nunguningkiri!
1CO 11:23 Mu awuk, ani den Kari Biya kote taem ale aking ani nina ninga manem mu iwita: Kari Biya Jesus, tirom nu te kager nuguting te beteman, mu bread tam,
1CO 11:24 ale Kaem amilmil tuam, ale paogam, ale mam, “Tal ale nalko; imi aninga angimik nunguning, nina sokel ningarukko ningarsam. Pempem no se mu, ani ago ko ningamin ares ma se lagaralko,” mam.
1CO 11:25 Nuna na inang no sapaman se buring ko mu, waen bagun ago mu tam, ale munan koma suanta tala beteram, ale nungaru se mam, “Tal ale nalko; imi aninga angimik gue, Kaem nengerak den iru kaolam wore te sokel tuam. Pempem no se mu, ani ago ko ningamin ares ma se lagaralko,” mam.
1CO 11:26 Ikialko. Tom nina bread se waen bagun ago mu tasan ale no se mu, nina Kari Biya ana nago ko memek tam ale kueram umu wetang sapa se lagaral se nu peleruk tairukko.
1CO 11:27 Bore te se, awiriya bread se waen bagun ago umu taso ale ko munan te me naso mu, nu Kari Biya ko kumik nunguning se ko gue memek te beteso.
1CO 11:28 Awiriya bread umu se waen bagun ago mu tauk ale naukko mu, kota numi ko ninguru ikiok ale asele tauk ale naukko.
1CO 11:29 Mu awuk, awiriya Kari Biya ko yu inang mu am ngual kasik taso ale naso mu, kota ikup memek tagi kumik te beteso.
1CO 11:30 Munan borta te nenenga ningi suen biya tala nosokel mena se kuera ago bagasan, se saki maingkala kua gilingiman.
1CO 11:31 Bare ana nangata nanga nangamang se nanga ikia ninguru ko iki gurugunak ale asele tanak ale nanak mu, ana ikup memek bo me ariginakko.
1CO 11:32 Se tom Kari Biya nanga bagara ari ikiso ale ko bu nangarso, mu ana te giris palaganak ale diram la baganakko munan umu beteso, se ana te udagi ali imi lilim la ko kariimet memek tamon mu, ana nongorak memek me tanakko.
1CO 11:33 Buta se aga singsang, tom nina Kari Biya ko yu inang nalko tai biguwural, mu ninimi ko kimi beteralko.
1CO 11:34 Awiriya na ko kueruk agi mu, nu girok ko kawam te na yu nauk, ale asele biguwura te tairukko. Ale munan umu te asele nu biguwura ningi munan bo me paguwurok ale Kaem kuting te ko koma memek me taukko. Den sang agotala aniso, bare ani nengete tairik ale asele den sang ago ninga manikko.
1CO 12:1 Ario, aga singsang, aitak mu ani Bur Laili ko kuting munan duap duap mu ko balik se ninguru ikialko.
1CO 12:2 Tom nina Kaem ko me ikikasan ko tom mu te mu, memek ko munan lage suen biya te ninga tagikaso, se kaem kawel nungumik marak mena umu nobowa ningi namakasan mu, nina nengeta ko ikisan.
1CO 12:3 Bore te se, ani iwita ninga manorsam, kari bo Kaem ko Bur Laili ko sokel te munakawara mu baluk, “Jesus am maga namarukko,” ma me balukko, mena. Agi kari bo kumik yam te baluk, “Jesus mu Kari Biya,” ma me balukko tala, mena. Mu am Bur Laili ko sokel te la.
1CO 12:4 Bur Laili ko kuting munan duap duap nangarso, bare Bur Laili mu suanta.
1CO 12:5 Se Kari Biya ko ura duap duap nangarso, bare Kari Biya mu suanta.
1CO 12:6 Se Kaem ko ura mu lage duap duap te betesan, bare Kaem suanta wore kariimet suen la nunga ningi ura duap duap umu bita saposo.
1CO 12:7 Se kariimet suan suan nunga ningi mu Bur Laili ko sokel wetang saposo, se kariimet te nunga sangorsan.
1CO 12:8 Bur Laili kari bo ikia sinar ko den balukko sokel tuso. Ale Bur Laili suanta umu tala, kari bo ikia ningo balukko sokel tuso.
1CO 12:9 Ale Bur Laili suanta umu tala, kari bo kiwem bibiya te bitirukko ko gomang ningi nunguning sokel ago mu tuso. Ale am Bur Laili suanta nung tala, kari bo kuera ikes nungok burangarukko sokel tuso.
1CO 12:10 Ale koma suanta tala kari bo mu miracle bitirukko sokel tuso, ale bo mu Kaem kuring wetang saparukko sokel tuso. Ale bo mu wit mairap kaginawoso agi, Kaem ko Bur Laili umu ura bitawoso agi, umu ko iki bataguk ale balukko sokel tuso. Ale bo mu kuamili geraguk se den duap duap te munakarukko sokel tuso, se bo mu den umu ko iki bataguk ale wetang te balukko sokel tuso.
1CO 12:11 Ura langilong imi suen la mu Bur Laili koma suanta nung tala bita saposo. Ale am noko gomang te la ura umu kariimet suan suan nungaru guruguso.
1CO 12:12 Kari ko kumik lilim mu suanta, bare ko kumik nuamur nuamur mu suen biya. Ale nunguningta, nuamur nuamur mu suen biya, bare tai ilu biguwusan mu kari suanta ko kumik suanta ma balsan. Se Kristus ko kumik mu uwutata.
1CO 12:13 Mu awuk, ana suen la, Juda ko ta, Greek ko ta, se ura dungan kariimet ta, se ura dungan kariimet mena ta, ana Bur Laili suanta te anuwa marak taman ale Kristus ko kumik suanta iwita bagasan. Ale Bur Laili suanta nung te tala yu marak nangarso se nasan.
1CO 12:14 Bare ana ikisan, kari ko kumik mu nuamur suanta mena, wore ko nuamur nuamur mu suen biya.
1CO 12:15 Tuaturum bo balikko: Nika siwik ka manuk, “Ani nika kiting mena,” mauk, “bore te se ani nika kimik ko nuamur bo mena,” mauk, bare ikiko, nu bataga namarukko me terong.
1CO 12:16 Aking ka degewa ka manuk, “Ani nika motam mena,” mauk, “bore te se ani nika kimik ko nuamur bo mena,” mauk, bare mena, nu kota numi siluwu namarukko me terong tala.
1CO 12:17 Agi nika kimik lilim la mu nika motam iwita mu, nika kimik nuamur awuk wore te den ikiko? Agi nika kimik lilim la mu nika degewa iwita mu, nika kimik nuamur awuk wore te mel siring ikiko?
1CO 12:18 Bare ikialko, anananga nangimik lilim la mu uwuta mena. Kaem ko gomang te aniram wore te, anananga nangimik nuamur nuamur koma koma diram la ko kuwim te awu awu ago namaram.
1CO 12:19 Se nuamur nuamur umu suen la nangimik nuamur bo suanta iwita bagamon mu, ana nangimik lilim baganak i?
1CO 12:20 Bare uwuta mena. Ana nangimik mu suanta, bare ko nuamur nuamur mu suen biya.
1CO 12:21 Agi namotam mu nagiting manuk, “Ani nika saonga ko me kuesam,” mauk i? Agi nasupuling nasiwik manuk, “Ani nika saonga ko me kuesam,” mauk i? Mena.
1CO 12:22 Nangimik ko nuamur sang ana balsan sokel mena masan, bare nangimik nuamur suen la borta te ana yawarakala ningo la bagasan.
1CO 12:23 Se nangimik nuamur sang ana ko ikisan memek nuam, borta ana ninguru ko sinar tanakko. Ale nangimik nuamur saki ko ariga me terong, mu ana ira kaluwura la ko sinar tasan.
1CO 12:24 Ale nangimik nuamur saki ko ariga terong, mu ana me ira kaluwusan. Bare Kaem kota nangimik nuamur nuamur umu gi nunga kuwim kuwim te diram awuram. Ale nangimik nuamur saki nunup mena, mu nunup biya nungaram.
1CO 12:25 Bore te se, nangimik suanta umu ningi paoga biluluwura bo me anirukko. Bare nuamur suen la mu nunumi ko kua se nunumi ko sinar tamonko.
1CO 12:26 Nangimik nuamur bo ikup arigok ale yaman moruk, mu nangimik nuamur suen la karogo la yaman umu gimonko. Se nangimik nuamur bo nup biya tauk, mu suen la karogo la amilmilamonko.
1CO 12:27 Ario, aitak mu nina iwita ikialko, nina suen la mu Kristus ko kumik lilim iwita, se nina suan suan mu noko kumik nuamur nuamur iwita.
1CO 12:28 Se sios ningi mu, Kaem giram apostle alo nunga awuram, ale kowom kaora mu, prophet alo, asele kausa kari alo, asele miracle betera ko kari alo, se kuera ikes nunga burangara ko kari alo, se kariimet saki nunga saonga ko kari alo, se sios kiti guruga ko kari alo, se nungamili nuguring geraga se den duap duap te munakara ko kari alo, mu nunga awuram. Kaem ana Kris alo nanga ningi ura kari iwita nunga awuram.
1CO 12:29 Se awuk, ana suen la mu apostle alo e? Agi awuk, ana suen la mu prophet alo e? Agi ana suen la mu kausa kari alo e? Agi ana suen la mu miracle betera kari alo e?
1CO 12:30 Agi ana suen la mu kuera ikes nunga burangara ko kari alo e? Agi ana suen la mu nangamili nagiring geraga se den duap duap te munakara ko kari alo e? Agi ana suen la mu den umu ko iki batoga ale ko nunguning wetang te bala ko kari alo ko nanga awuram e? Mena.
1CO 12:31 Bare nina munan saki bibiya nunguningkiri wore talko ninguru sail tagiralko. Bare ani aitak munan lage bo yawara nunguningkiri mu ninga kausekko.
1CO 13:1 Ani angamili agiring geraguk se kari ko den duap duap te munaka se engel alo nunga den agotala te munakarik, bare saki alo me kua nungarik mu, ani goyak bawe am ngual kasik nirung kapawara wore toroman.
1CO 13:2 Agi ani prophet ura ago gek am baga se, ikia se mel yumura suen la ko iki sapawirik, agi angamang ningi nunguning te duruk bibiya sarumuwirik, bare saki alo me kua nungarik, mu ani am mel yam tala.
1CO 13:3 Agi aga melmasak suen la kariimet nungumik mel mena mu nungarik, agi kariimet nunga tama te aga kaimon, bare ani aga bo me kua tuek, mu ani ningi mel ningo bo me taikko, mena.
1CO 13:4 Bo kua tua ko munan mu iwita: Gemang anise kua kapara. Kiwem ningo saki alo nongote betera. Kariimet saki nunga mel suen biya ariga ale gemang me magara. Kualala kasik me namara.
1CO 13:5 Terter te me namara. Keta nimi ko la me ikia. Pasak ala gemang me magara. Saki memek kimik te betera se ko kamili sapa namara.
1CO 13:6 Bo kua tua ko munan mu munan memek biriruwuso, bare munan nunguning umu ko ninguru amilmiloso.
1CO 13:7 Bo kua tua ko munan mu, memek suen la te ka sangukko; gemang ningi nunguning sokel tuokko; gemang motam sangam aora tuokko; se ikup mel suen la te gek am la pempem la sanami se lagerko.
1CO 13:8 Bo kua tua ko munan mu kumik menara mena. Prophet ura mu menarukko. Nangamili geraga se den duap duap te munakara mu menarukko. Ikia se mel yumura ko ari ikia ko munan mu menarukko.
1CO 13:9 Ana aitak melmasak sang la ikisan. Ale ana melmasak sang ko den balsan.
1CO 13:10 Bare maingte melmasak lilim la se ningo diram la mu tairukko tom mu, melmasak sang la ikia ale bala ko munan umu yumu namarukko.
1CO 13:11 Tom ani kuriang gotek la baga se mu, ani kuriang gotek iwita munakakasam, ale kuriang gotek iwita ikia tokasam, ale kuriang gotek iwitatala ikia gurugu patawukasam. Bare tom ani garukerem mu, ani kuriang gotek ko ikia mu angamili sapa namaram.
1CO 13:12 Aitak ana mel tama bur ningi ari turutuwu kam ariwasan. Bare maingte mu ana mel suen biya wetangaruk se ari sapanakko. Aitak ani katir katir ko ikisam; bare maingte mu, ani ninguru ko iki kutuwurekko, aitak nu ani ninguru aga iki kutuwuwoso iwitatala.
1CO 13:13 Bare munan ilagala suan sanamaman bagasan mu iwita: Nangamang ningi nunguning, se Kaem kote la loaga lagara, se bo kua tua ko munan. Se ilagala suan umu nunga ningi den ponor biya nunguningkiri mu, bo kua tua ko munan umutang mel biya nunguning.
1CO 14:1 Bo kua tua ko munan ilu kuawu se, Bur Laili ko kuting munan duap duap ko nengemang bita se, bare Kaem kuring wetang sapara ko munan mu ninguru ko kua nanuguralko.
1CO 14:2 Mu awuk, awiriya kuamili geragoso se den nu me ko ikia mu te munakoso, mu nu ali kari nongorak me munakoso, mena, mu nu Kaem ilak munakoso. Se nu uwuta munakawoso mu, kariimet bo nu kuring ikiok ale sinararukko mu me terong. Mu nu den se mel yumura wore Bur Laili ko sokel te baluwoso.
1CO 14:3 Bare awiriya Kaem kuring wetang saposo mu, kariimet nongomang motam sokel nungarso, sangam nungarso ale nongomang motam taso.
1CO 14:4 Kari kuamili geragoso se den bo nu me ikia mu te munakoso, mu nu kota numi sangarso. Bare awiriya Kaem kuring wetang saposo, mu nu sios lilim ko kariimet nunga sangarso.
1CO 14:5 Aninga angamang mu nina suen la ningamili geraguk se den saki nina me ko ikia mu te munakaralko aniso. Bare aninga angamang biyala nunguningkiri mu, nina Kaem kuring wetang sapa se lagaralko aniso. Mu awuk, awiriya Kaem kuring wetang saposo mu kari kuamili geragoso se munakoso mu kiaram. Bare kari kuamili kuring geragoso umu aking den kuring te aratam mu gurugok se sios ko kariimet lilim la ikimon ale sangam tamon mu, nu kari Kaem kuring wetang saposo mu ilak koma suanta ko.
1CO 14:6 Ario, aga singsang, iwita ikialko, ani nengete tairik ale den sang nina me ko ikia mu te munakarik, mu awuk nenenga sangukko? Mena. Bare ani mel iru saki Kaem aga kausam mu balik, agi ikia ningo saki agi, den yumura agi, kiti guruga den saki balik agi, mu asele ninga sangukko.
1CO 14:7 Se kolara amilmil ko mel, birak duap agi guitar te nirung ngual ngual betemon mu, awuk kariimet bo wur ko dogotak ko ikiokko? Mena. Bare wur ko dogotak te iki se kolamon mu asele ikimon ale ko sinarmonko.
1CO 14:8 Aking goyak kager ko dogotak te iki se me elemon, mu awiri kager ko numi nungok burangarukko? Mena tala.
1CO 14:9 Se ni mu uwutatala. Ni dogotak bo kariimet me ko ikia mu te munakawer, mu awuk ta kariimet den ni baluwasam mu ko sinarmonko? Mena. Mu ni am keta sor ipi munaka lagasam iwita.
1CO 14:10 Nunguningta, ali lilim la imi ningi, mu den duap duap aniso. Bare den umu bo ta kumik nunguning mena iwita me aniso, mena. Mu nunga nunguning ago la.
1CO 14:11 Buta se kari bo den ani me ko ikia mu te munakawuruk se ani ko nunguning me ko ikiek, mu ko ariga yam te mu, ani nu ilak mu kari iwareng nanimi me ko me ikia iwita.
1CO 14:12 Se nina betela tala, nina Bur Laili ko munan duap duap gialko sail tagisan agi mu, munan sios lilim la sanguk ale laguwurokko umu ko sail tagiralko.
1CO 14:13 Duap bore te se, awiriya kuamili kuring geragoso se den balso umu, Kaem nu sanguk se den balam umu iki bataguk ale gurugokko ko sokel umu ko guranek bitirukko.
1CO 14:14 Mu awuk, kam ani angamili geragoso se guranek betesam mu aninga angamang motam lilim te guranek betesam, bare aga ikia mu garagar biya aniso.
1CO 14:15 Se ani munan awuk bore karikko? Mu ani munan ilagala la bitirikko. Ani kam bo te mu angamang motam te guranek bitirikko, ale kam bo te mu aga ikia te ikikuawu se guranek bitirikko. Ale wur te Kaem nup patawurikko mu, koma suanta tala bitirikko.
1CO 14:16 Bare kam ni gemang motam te Kaem amilmil tuiwer se, kari bo bagoso mu den sumu nu me ko sinararuk, mu nu awuk ta nika amilmil den sumu ko kopa te “Nunguning” maukko? Mena. Mu nu den ni baluwasam umu ko nunguning me ko ikiso.
1CO 14:17 Ni yawarakala Kaem amilmil tusam agila, bare ni kari bo umu ni me sangorsam.
1CO 14:18 Ani angamili agiring geraga se den suen biya te munakara ko munan te nenenga kia saperem, mu ko Kaem amilmil tusam.
1CO 14:19 Bare sios ningi mu, ani den nuna te munakara mu te den 5 iwita balik se nunga sanguk mu terong. Bare ani den nuna me ko ikia mu te, den 10,000 iwita balu te kolarik se nuamur bo me ta ko sinarmon, mu me terong.
1CO 14:20 Aga singsang, nina ninga ikia mu, kuriang mimili iwita me bagaralko. Munan memek ko mu, kuriang mimili ngualara sipira iwita bagaralko, bare ikia te mu kariimet garuk iwita ikia sinar ago bagaralko.
1CO 14:21 Batoga bo te den bo iwita aniso: “Kari Biya iwita balam: Ani kariimet sor saki ko mu nunga den koma kigilik mu te, se nunga nuguring te aga kariimet imi nunga manikko, bare mu betela nuna aninga agiring me ikimonko tala.”
1CO 14:22 Bore te se, nangamili nagiring geraga se munakara ko munan mu, nongomang ningi nunguning alo mu nunga mena, bare nongomang ningi nunguning mena alo wore te ari ikimonko kausa iwita. Bare Kaem kuring wetang sapara ko munan mu, nongomang ningi nunguning alo mu nunga, bare nongomang ningi nunguning mena alo mu nunga mel mena.
1CO 14:23 Buta se sios lilim la tai biguwural ale ningamili nigiring geraguk se munakawaral se, saki me ikia mu agi, sang nongomang ningi nunguning mena alo mu utu nagumon ale ikimon mu, nina ngualasan sipisan iwita me balmon i?
1CO 14:24 Bare tom nina suen la Kaem kuring wetang sapawaral se, kari bo gomang ningi nunguning mena agi, kari bo munan mu me ko ikia mu utu nagurok, ale den suen la baluwasan mu ikiok, mu den umu nu gomang motam atumok ale ko memek suen la wetang saparukko.
1CO 14:25 Se mel yumura gomang motam ningi la ago lagoso mu wetang te aratu saparukko. Se nu bugura kulukok ale Kaem nup patawuruk ale baluk, “Nunguningta, Kaem nina nengerak bagoso!” ma balukko.
1CO 14:26 Buta se aga singsang, ana awuk balnakko? Ario, iwita beteralko: Tom nina suen la tai bolala awural agi mu, bo wur ago taiso agi, bo kiti guruga den ago taiso agi, bo mel bo iru Kaem kausam se ago taiso agi, bo kuamili kuring geraga agi ko nunguning balukko ago taiso agi. Bare munan suen la imi mu sios lilim la te sangam sokel tua ko lage te la bita saparalko.
1CO 14:27 Se kariimet sang nungamili nuguring geraga te munakamonko agi mu, ilagala agi, ilagala suan iwita mu terong, umutang la munakamonko. Bare suan suan munakamon, se bo mu den balsan mu gurugok ale ko nunguning balukko.
1CO 14:28 Bare den umu ko nunguning bala ko kari bo me bagaruk agi mu, kari agi imet umu sios ningi kuring kalok ale gomang ningi la kota Kaem ilak munakarukko.
1CO 14:29 Se prophet ilagala agi ilagala suan agi Kaem den nungarso mu koma koma balmonko. Se saki mu kariari den balsan umu nunga den se bagara aolak Kaem ko munan ago tuati ikimonko.
1CO 14:30 Se prophet alo umu, bo munakawuruk se saki dagiwasan mu ningi Kaem mel bo iru bo kausok agi mu, bo munakawoso mu kuring kalok ale nu kuring tuokko.
1CO 14:31 Mu awuk, nina singir la suan suan Kaem kuring wetang sapa se, kariimet suen la nunga kiti gurugal ale nongomang motam sokel tualko.
1CO 14:32 Prophet alo nunga nongomang motam Bur Laili ningi ura taso mu nongota ninguru bitarmonko.
1CO 14:33 Mu awuk, Kaem mu munan ngual kasik, ngual ngual betera ko Kaem mena, nu munan diram la lila te betera ko Kaem. Sios suen la wonong wonong mu ko kariimet uwutata betesan.
1CO 14:34 Se imet mu sios suen la ko biguwura ningi me munakamonko. Kuring bo nuna te munakamonko mu me aniso, bare Law baluwoso iwita, nuna nunumi ago kapamon ale bagamonko.
1CO 14:35 Nuna mel i ko balmonko agi mu, nongota nunga kawam te nunga nugari nunga isarmonko. Mu awuk, imet sios ningi munakara mu dolara ko mel.
1CO 14:36 Agi Kaem ko den mu nenenga ningi duap beteram e? Agi Kaem ko den mu nenenga te la tairam e?
1CO 14:37 Awiriya numi ko ikiso nu prophet agi, Bur Laili ko munan sang noko ningi aniso agi mu, den ani bataguru ningarsam imi mu Kari Biya ko den iwita ikiokko.
1CO 14:38 Bare nu biriruwurok mu nu kota mu, Kari Biya nu biriruwurokko.
1CO 14:39 Bore te se, aga singsang alo, prophet den bala ko munan mu ko ninguru ko sail tagiralko. Ale nangamili nagiring geraga se munakara ko munan mu me menawuralko.
1CO 14:40 Bare munan suen la ko lage munan te diram la beteralko.
1CO 15:1 Ario, aga singsang, aitak mu ani den gilalong nengete apurem se nina ikiman ale aitak te sanamiwasan mu ko ningamin kiti paoga iwita ninga manikko.
1CO 15:2 Nina den gilalong ani ninga manem umu ilukuawural agi mu, nu borta te ninga sangaru taukko. Bare uwuta me beteral mu, nenenga nengemang ningi nunguning mu mel yam.
1CO 15:3 Ani den ikiem ale taem uwutatala ani ningarem, umu mel gira nunguningkiri. Se mu iwita: Kristus anananga memek ko kueram, batoga te aniram uwutata.
1CO 15:4 Se nu mutim tuguman se day ilagala suan mu nu te barasam, batoga te aniram uwutata.
1CO 15:5 Se nu Peter kote aratam, ale udagi olekem 12 mu nongote aratam se arigiman.
1CO 15:6 Ale udagi te mu, Kris alo 500 se ilu kia kam bagaman se nongote aratam se ari gilingiman. Se Kris alo umu suen biya aitak am marak bagasan, bare sang mu kua gilingiman.
1CO 15:7 Se udagi tala ko uria James kote aratam. Ale aking apostle alo suen la nongote aratam.
1CO 15:8 Ale nukum kitira mu, ani aga balsan, “kuriang ko tom aitak wore bilangaram” ko aga balsan mu agate aratam.
1CO 15:9 Mu awuk, ani mu apostle suen la nunga ningi mu am kituwura nukum te biya, se apostle bo ko iwita aga balmonko me terong tala, mu awuk, ani Kaem ko sios ninguru tala bita maguwu lagerem.
1CO 15:10 Bare Kaem gomang aisam ale aga aru tam, se aitak ani noko ura kari iwita bagasam. Se noko gomang aisam ko munan mu yam me ipi dagulu namaram, mena. Ani apostle alo suen la nunga kiarem ale ura sokel ago taem, bare ani umu ko aimi me patawusam, mena. Mu Kaem ko gomang aisam ale agarak bagakaso se te ura bitakasam.
1CO 15:11 Se ani ura beterem agi, nuna ura beteman agi, wore ana suen la Kristus ko den gilalong apukasan, se den umu aitak nina ko nengemang ningi nunguning aram.
1CO 15:12 Ana den apusan ale balsan, Kristus kueram bare aking barasam, masan. Se nenenga ningi mu, awuk se sang balsan kariimet kueman mu me barasamonko masan?
1CO 15:13 E kariimet kueman mu me barasamonko manak agi mu, Kristus kueram mu me barasam tala manakko.
1CO 15:14 Se Kristus kueram ale me barasam manak agi mu, ana den gilalong apusan mu den kawel ko manak, ale nina den umu te ira sanamasan mu nenenga sanamara sumu am kawel tala manakko.
1CO 15:15 Se mel bo biya tala mu, ana apostle alo den Kaem ko balsan mu den kawel la manakko. Mu awuk, ana Kaem ko balsan mu, nu Kristus kueram bare aking maraguwuram se barasam, masan. Bare nu me Kristus maraguwuram le mu, nunguningta kariimet kueman mu betela me barasamonko, manakko.
1CO 15:16 Se ana balnak kariimet kueman mu me barasamonko iwita manak agi mu, ana agotala balnak, Kristus me maraguwuram se barasam, manakko.
1CO 15:17 Se Kristus kueram mu me barasam manak agi mu, nenenga nengemang ningi nunguning mu me ninga sangukko, mena. Se nina ninga memek ningi yam bagasan, manakko.
1CO 15:18 Se betela, kariimet Kristus ko nongomang ningi nunguning aram se kueman, mu karogo tala sarenga namamonko, manakko.
1CO 15:19 Ikialko. Ana marak bagara ko munan mu suanta eta imitang manak ale Kristus kote nanga ikia loagara bita se, marak bo bo me aniso manak agi mu, nunguningta, kariimet sinar mu nanga kawel mu ko am nongomang batagukko. Mu awuk, ana kariimet suen la nunga ningi ana memek biya bagasan.
1CO 15:20 Bare mu uwuta mena! Mu nunguningta Kristus kueram, bare aking maraguwuram se barasam. Kariimet kueman mu suen la nunga ningi nu giram marak barasam, uwutatala, kariimet kuesan mu tom nukum te suen la barasamonko.
1CO 15:21 Kuera mateng ko munan mu, kari suanta te nanga ningi utu naguram; uwutatala, marak barasa ko munan mu, kari suanta tala te nanga ningi utu naguram.
1CO 15:22 Mu awuk, ana suen la Adam ko gue te taira, wore te se ana kuesan; uwutatala, ana Kristus ningi mu suen la aking barasanak ale marak baganakko.
1CO 15:23 Bare ana suen la mu ko tom te diram barasanakko. Kristus nu giram barasam. Ale udagi peleruk tairukko mu te, ana noko kariimet mu barasanakko.
1CO 15:24 Ale umutang buring ko mu tom nukum taiso. Nu supuling duap duap sor taman ale ali sor se taiti lilim la bitaruwaman mu nunga nosokel menawu maguwu saparuk ale, kingdom lilim la gurugu Kaem nanga Nainet mu kuting te bitirukko.
1CO 15:25 Bare aitak mu nu ali sor taiti lilim la bituok karogo nama, kager memek nu ilak barimawasan mu nunga menawu suwik duap ningi nunga awurokko.
1CO 15:26 Ale nukum kitira mu, kager memek kuera mateng mu menawurokko.
1CO 15:27 Mu awuk, aitak mu Kaem “mel suen la mu nu bituokko suwik bowa ningi awuram”. Bare bala, “Kaem mel suen la mu nu bituokko suwik bowa ningi awuram,” mu ikinak ale Kaem mel suen la se kota numi ago la nu bituokko suwik bowa ningi beteram iwita me ikinakko, mena.
1CO 15:28 Se tom Kaem mel suen la Kristus bowa ningi awu saparuk, mu asele Kristus, ko Nuet mel suen la nu bowa ningi awuram mu, kota numi nu bowa ningi bitiruk, se Kaem mel suen la mu bitaru saparukko.
1CO 15:29 Nina saki balsan, kariimet kuesan mu me aking barasamonko masan. Se kariimet saki nunga sikisaki kueman mu nunga sangarmonko nongoma tasan ale anuwa marak tasan mu, ana awuk nunga balnakko? Mu awuk ta nunga sangukko?
1CO 15:30 Se ana apostle alo mu betela, kariimet kueman mu me barasamonko agi mu, ana anape ko ura imi ko ikup memek hour suan suan te nanga maguwurokko taiso wore ura imi ko am nasupuling diruwu lagasan?
1CO 15:31 Aga singsang, nina ta, ana ta, ana suen la nanga Kari Biya Jesus Kristus ningi bagasan, se ani nego ko amilmilasam ale den imi wetang te balsam: Nunguningta, ani day suan suan te mu ani memek te kuerem iwita aimi ikisam.
1CO 15:32 Ani Ephesus ko kariimet mu mel daong bibiya iwita nongorak kagerakasam. Bare ani ali kari aga ningo ko kagererem le mu, ani anape mel ningo ningi arigem? Nina balsan kariimet kuesan mu me barasamonko masan agi mu, terong, “Ana am no gi se amilmilanakko, mu awuk, ana ukuruk se kuenakko.”
1CO 15:33 Kawel kari ninga kulurmon bore ko sinar talko! Mu awuk, “Kari memek nongorak nimi gia mu ka ningo nuam maguwurko.”
1CO 15:34 Buta se nina ikia ngualara saparal ale, udagi kilek memek me beteralko! Nenenga ningi saki Kaem ko me ikisan, umu ko dolaralko!
1CO 15:35 Se kari bo isok, “Kari kueman mu awuk ta barasamonko? Nunga nungumik nongoma mu ko ariga awuk ta ko?”
1CO 15:36 Bare mu kari ngualara ko isa ngualara! Tam muguri ni agusam, mu kueso iwiso ale asele gurek iru pagoso ale tarigiso.
1CO 15:37 Ni wheat agi anapeya tam muguri agusam mu, ni tam iwita ari se me agusam, mena. Mu ni yam ta mel muguri bo iwita agusam.
1CO 15:38 Bare mel muguri umu aragoso ale tam, Kaem ko te iki se nungam wore te diram koma taso, ale luan, kower, gawa se nunguning beteso.
1CO 15:39 Melmasak suen la nunga nungumik mu koma suanta mena: Kariimet nunga mu duap bo, giarum ko melmasak mu duap bo, inangnang mu duap bo, se wal nunga nungumik mu duap bo.
1CO 15:40 Se taiti kuali ko mel ago, se ali ko mel ago. Taiti kuali ko mel nunga nungumik bala mu kigilik, se ali imi ko mel nunga nungumik ariga mu kigilik tala.
1CO 15:41 Worem ko nikitang ko ariga mu kigilik, se sige ko nikitang ariga mu kigilik, se baras nikitang ko ariga mu kigilik. Se baras nongota nongota nunga nikitang ariga mu kirker tala.
1CO 15:42 Se kariimet kuera mu barasamon mu koma suanta tala ko. Nungumik ago kueman mu maga iwi namara ko mel. Se nungumik ago barasamonko mu, duap bo, me udagi maga namarukko wore ago barasamonko.
1CO 15:43 Kariimet kueso mu ko kumik ariga memek se sokel mena mutim tugusan, bare marak barasa te mu nikim ago se sokel ago barasukko.
1CO 15:44 Kam mutim tuguman mu, ali ewere ko kumik ago mutim tuguman. Bare barasa te mu, kualala ko kumik ago barasukko. Ana ali imi ko nangimik ago iwitata, kualala ko nangimik mu karogo tala.
1CO 15:45 Se batoga te baluwoso iwita: “Kari gira Adam, mu nungam ale marak tuam se kari ko barasu sanamaram.” Bare Adam udagi mu nuguta kari marak tuso se barasu sanamoso.
1CO 15:46 Kualala ko mu me giram, mena. Ali imi ko mu giram, asele kualala ko mu kowom kaoram.
1CO 15:47 Se kari motam motam nunguningkiri mu, ali ewere ko gege te nungam. Bare kari kowom kaora mu duruk wonong ko kari.
1CO 15:48 Ali imi ko kariimet mu, nunga kari gira umu toroman tala; se duruk wonong ko kariimet mu, duruk wonong ko kari umu toroman tala.
1CO 15:49 Se aitak ana nangimik ariga ali imi ko kari Adam ko kumik ariga iwita ana karogo bagasan. Bare udagi mu, ana nanga nangimik ariga kari duruk wonong te tairam wore ko kumik ariga iwita mu tanakko.
1CO 15:50 Aga saki alo, ani ninga manorsam, ali imi ko nangimik lilim ago Kaem ko kingdom ningi me kasu nagunakko. Uwutatala, ali imi ko mel, magara kuenera ago, mu sor magara kuenera mena umu ningi me kasu nagurokko.
1CO 15:51 Iwita ikialko. Ani den bo yumura la aniram wore ninga manikko, mu iwita: ana suen la me kua sapanakko, sang am marak baganak, se tom nukum te biugel niaruk se pure bilik ma kam agi, namotam kui parang ma kam, nangimik lilim ko ariga geragukko. Mu awuk, tom biugel niaso mu, kariimet kueman mu nungumik lilim, ariga iru, udagi me maga namarukko, mu ago barasamon, se ana suen la nanga nangimik ariga iru la ko.
1CO 15:53 Mu iwita: nangimik maga yumu namarukko mu betenak ale, nangimik me maga yumu namarukko mu tanakko. Nangimik kua iwi namarukko imi betenak ale, nangimik me kua iwi namarukko mu tanakko.
1CO 15:54 Se tom umu te munan umu suen la nangimik te aratuk mu, batoga bo te aniso mu nunguning kaparukko, mu iwita baluwoso: “Kaem kua iwi namara ko sokelel menawuram, ale am menawu saparam!”
1CO 15:55 “Se kuera mateng, nika sokel apoko ya? Kuera mateng, nika gatu apoko ya? Aitak mena.”
1CO 15:56 Kuera mateng ko gatu mu munan memek. Se munan memek mu law te sokel taso.
1CO 15:57 Bare ana Kaem amilmil tunakko! Nu nanga Kari Biya Jesus Kristus te sokel nangarso, se ana kager menawusan ale sokel ago sanamasan.
1CO 15:58 Bore te se, aga singsang yawara, nina sokel ago sanamaralko, me ira peleralko. Tom suen biya Kari Biya ko ura ninguru iluwalko. Mu awuk, nina ikisan, nina Kari Biya ko ura kowar towasan mu yam ipi me namarukko, mena.
1CO 16:1 Se aitak mu ani Kaem ko kariimet munan bolala awura ale nunga saonga ko den balikko: Ani sios Galatia ningi suen la uwutata betemonko nunga manem, uwutatala nina beteralko ninga manorsam.
1CO 16:2 Week suan suan ko ubou suen la te, nina suan suan ura betesan ale ningi manga tasan mu, nuamur due ko ilu biguwu se bagaralko. Se tom ani tairik mu, manga bo iru bolala awura bo me anirukko.
1CO 16:3 Se tom ani tai aratik mu, ani den kagin ko tam gawa la bataguru nungek ale, kari nina nunga atumu keresan mu nungaru gurugek se ninga nigiting munan manga betesan mu ago Jerusalem namamonko.
1CO 16:4 Se ani ko ikiek terong agi se ago Jerusalem namarikko iwita mu, asele nuna ani agarak namamonko.
1CO 16:5 Aninga ikia mu ani nama Macedonia ningi aratik ale asele geraga geraga tai nengete aratikko ikiwasam.
1CO 16:6 Ko ikia ani tom saki ago nengerak bagarikko iwita, agi tuwik marir kam biya taiwoso mu ko tom lilim la nengerak bagarikko iwita ikisam. Asele udagi aking sor aguwaya te namarikko umutang ko aga saongal se te namarikko.
1CO 16:7 Ani aitak la tai ningarkik, ale ningarki sapa se aking sor bo te namarikko iwita me ikisam. Aninga angamang, se aking Kaem ko gomang uwuta agi mu, ani tom sang karogo nengerak bagarikko angamang aniso.
1CO 16:8 Bare ani imi te Ephesus am bagarik la nama Pentecost tom tai aratukko.
1CO 16:9 Mu awuk, ani ura ningo bitirikko ko lage kuring aromemek kapa aisam, bare den gilalong ani agiring te umu ko biriruwura ko kariimet suen biya tala bagasan.
1CO 16:10 Se Timothy nengete tairuk mu ninguru ko sinar tal se gomang amilmil ago ninga ningi bagarukko. Nu ani Kari Biya ko ura iluwasam imi iwitatala giwoso.
1CO 16:11 Awiriya bo noko ura me ta biriruwurokko. Se tairukko mu, nengemang lila te beteral se agate tairukko. Ani nu ko singsang nongorak tairukko nunga kimi bitawasam.
1CO 16:12 Aitak nanga bo Apollos ko iwita balikko: Ani sokel karogo nu nanga singsang nongorak nengete namarukko diruwurem. Nu aitak la nengete namarukko gomang mena, bare udagi kuring bo kapa tuok mu asele nengete namarukko.
1CO 16:13 Sinar ago bagaralko; nengemang ningi nunguning te gek am bagaralko; aora biya tala sanamaral; ale sokel ago tala bagaralko.
1CO 16:14 Munan suen biya beteralko mu, ninimi kua tua ko munan te la beteralko.
1CO 16:15 Nina ikisan, Achaia sor lilim la te mu, Stephanas ko imet kuriang ago nongomang guruguman ale giriman Kris kariimet ko arataman. Ale nongomang ningi nunguning te Kaem ko kariimet nunga saonga ura bitawasan. Bore te se, aga singsang, ani iwita ninga manorsam,
1CO 16:16 nina kariimet uwutata mu se, awiriya bo bo ura kowar uwuta iluwasan mu nunga kua kaparal ale uwutatala beteralko angamang aniso.
1CO 16:17 Ani ninguru amilmilerem, mu awuk, munan nina ani agate beteralko me terong mu, Stephanas, Fortunatus se Achaicus karogo taiman ale agate beteman.
1CO 16:18 Nuna aninga angamang motam tagi patawuman, se ani ikisam nina agotala amilmilaman. Se kariari uwuta umu mu nina ninguru nunga ari ikialko.
1CO 16:19 Sios suen la Asia province ningi mu, nunga den amilmil nengete betesan. Aquila se Priscilla se Kris alo nunga kawam te tai biguwusan mu Kari Biya nup te amilmil den yawara nengete betesan.
1CO 16:20 Kris kariimet suen la imi te mu den amilmil ningarsan. Amilmil yawara ninimi tui se nigiting iluwalko.
1CO 16:21 Imi ani Paul, agata agiting te den amilmil imi bataguru ningarsam.
1CO 16:22 Awiriya Kari Biya me kua tuso mu am memek taukko. Kari Biya, ni tairko!
1CO 16:23 Kari Biya Jesus ko gomang nangara nengerak bagarukko.
1CO 16:24 Jesus Kristus ningi aninga kua ningara nina suen la nengete namoso. Nunguning.
2CO 1:1 Ani Paul, Kaem ko gomang te ani Jesus Kristus ko apostle ko bagasam, ale nanga bo Timothy ilak tam gawa imi bataguru nina sios Corinth bagasan mu, se Kris suen la Achaia sor te, mu ningarsan.
2CO 1:2 Kaem anananga Nainet se nanga Kari Biya Jesus Kristus, nunga nongomang nangara, se nongomang lila nengerak pempem la anirukko.
2CO 1:3 Ana nanga Kari Biya Jesus Kristus ko Kaem se ko Nuet nup biya tunakko. Nu gomang motam nangara ko munan ko Kotam, se sangam nangara ko Kaem.
2CO 1:4 Nu anananga ikup suen la ningi sangam nangarso. Se uwutatala ana awiriya ikup ningi bagasan mu, sokel ana nangata Kaem kote taman mu te sangam nungarnakko.
2CO 1:5 Mu awuk, Kristus ikup yaman ninguru giam, se aitak ana betela giwasan. Uwutatala, munan koma suanta te mu, anananga sangam ningo mu, Kristus te kuring aratam ale kapawoso.
2CO 1:6 Se ana ikup gisan mu, nina te sangam tal se ninga sangaru taukko. Se kam ana sangam nangarso mu, nina te sangam tal ale nengemang kua kaparuk se sokel ago la ikup gialko, mu ana giwasan iwitatala gialko.
2CO 1:7 Se anananga nangamang ikia loagara nenenga ko mu me namoso taiso, mena. Mu awuk, ana ikisan nina ana ikup yaman giwasan iwitatala giwasan, bare nu ana sangam nangarso iwitatala sangam ningarukko.
2CO 1:8 Nanga singsang alo, nina mel imi ko ikialko anananga nangamang aniso, ana Asia koma lilim la ningi ura bita se mu, ana ura ko ikup yaman ninguru giman. Ikup yaman umu ikup biya nunguningkiri, ana ginakko me terong, se ana ikikasan mu ana am kuenakko iwita ikikasan.
2CO 1:9 Nunguningta, ana nanimi ikikasan mu, ana kuenakko lage te aragaman. Bare munan ana nangimik te aratam umu, anananga kausam, ana nangata nanga nasokel te ikup ginakko me terong, ana Kaem, kariimet kuera nunga maraguwura ko Kaem, mu kote la ira sanami se laganakko nanga kausam.
2CO 1:10 Ana ikup yaman memek umu ningi kuenakko, bare nu nanga sangaru tam. Bore te se, ana nu kote la loaga lagasan, mu awuk, nu udagi am nanga sangaru towurukko.
2CO 1:11 Se nina ana nago ko guranek betera me bita talko. Se munan umu te, nina suen biya ninga guranek ko nunguning, Kaem, gomang nangaram ale nanga sangaru tam, umu ko kariimet suen biya tala ana nago ko nu amilmil tumonko.
2CO 1:12 Ana mel ko amilmilasan se nanga nangamang motam ikia diram la nanga manaruwoso mu iwita: anananga bagara aolak ali imi te se, munan ana nina nengete bitakasan mu, ana ali imi ko ikia munan te me bitakasan, mena. Bare ana nangamang motam lilim te Kaem ko munan laili se gomang nangara ko munan umu te iki se bitakasan.
2CO 1:13 Ana tam gawa bo nina kaural ale karogo ningamin yena lagarukko mu me bataguru ningarsan, mena. Se aninga ikia loagara biya mu iwita:
2CO 1:14 nina katir katir nanga iki bataguruwasan, bare aninga angamang mu nina ninguru nanga iki kutuwuralko, se Kari Biya Jesus ko day tom biya taiwoso mu te mu, nina ana nago ko amilmilaral se ana betela nina nego ko amilmilanakko.
2CO 1:15 Nenenga amilmil ana nago ko mu ani ko angamang motam me nama taikaso, bore te se, aninga ikia beterem mu girek tairik ningarkik, se aninga taira mu ko ningo mu nina tom ilagala ko talko iwita aga ikia beterem.
2CO 1:16 Ani Macedonia namarikko mu, aga angamang tairik ningarki se namarik, ale aga pelera te mu, tai akingtala ningarkikko. Se nina aga saongal se asele Judea namarikko ikia beterem. Bare uwuta me aratam.
2CO 1:17 Agi aninga ikia gurugem umu nina ikisan, ani am ngual kasik ko aga ikia uwuta beterem masan e? Mena. Agi ani ali kari ko munan te kari amilmil tua ko, am ngual kasik “Aing au” agi “Mena” bala ko munan te aga ikia betesam e? Mena tala.
2CO 1:18 Bare Kaem mu ko den diram la karo tuso, uwutatala anananga den mu yam ngual kasik “Aing au” agi “Mena” bala ko den bo mena.
2CO 1:19 Mu awuk, Kaem ko Namar Jesus Kristus ko den, ani Silas se Timothy ago apukasan mu, yam ngual kasik “Aing au” agi “Mena” bala ko den bo mena. Nu maingkala “Aing au” balam ale uwutata karo tui lagoso.
2CO 1:20 Mu awuk, Kaem ko den suen la kaolam mu, Kristus am bita saparukko, nu “Aing au” bita saparam. Bore te se, ana Kristus te, Kaem nup biya tua ko mu “Nunguning” masan.
2CO 1:21 Se ikialko, mu Kaem nu kota ana ta, se nina ta, Kristus ningi sokel ago sanamanakko ko sokel nangarso. Nu kota marak nangaram,
2CO 1:22 ale tom udagi te ana noko kariimet ko nanga sangaru taukko mu ko kausa iwita, mu Bur Laili nangaram, se ana te ikinak mu uwutata bitirukko.
2CO 1:23 Ani Kaem koma te kawelarik agi mu, nu koma memek aisuokko. Ani nina nengete Corinth me taikasam mu, nenenga ningo ko ani me taikasam.
2CO 1:24 Ana nenenga nengemang ningi nunguning ko munan te ninga diruwunakko iwita mena. Bare nina te ko amilmilaralko ana nengerak ura betesan, mu awuk, mu nangamang ningi nunguning ko munan te nina sokel ago sanamasan.
2CO 2:1 Se ani aga ikia aking iwita beterem, ani udagi tala nengete tairik ale nengemang motam bataga ko yaman me ningarikko.
2CO 2:2 Mu awuk, ani nina nengemang motam bataga ningarik se nengemang motam bataga te bagaral mu, aking awiri ani angamang amilmil tuokko? Mena.
2CO 2:3 Borta ko, ani tam gawa bo tala ekela uleng nengete beterem se namaram. Mu awuk, nina ani angamang motam amilmil tualko bagasan, se ani tairik ale suwuta bagaral se ningarkik ale angamang batagukko me kuakasam. Ani ninguru ikisam, tom ani amilmil ago bagasam, mu nina betela amilmil ago bagasan.
2CO 2:4 Se ani den bataguru se mu, angamang bataga ikup tawun biya ago amononge kapa se batagem. Mu nina arigal ale nengemang batagukko iwita mena, bare aninga kua ningara du biya wore nina te ari ko ikialko ani batagem.
2CO 2:5 Kariimet i bo memek i bitiruk mu, nu ani angamang ikup me aisam, mu nu nina suen la nengemang ikup ningaram. Bare ani uwuta balik ale nu ikup biyala ningaram iwita ma me balikko.
2CO 2:6 Se nina suen biya ko memek wetang sapaman ale bala ikup te betegen ko beteman terong mam.
2CO 2:7 Bare aitak mu nina ko memek siwu tual, ale gomang motam tal, se gomang motam bataga mu biyala me iramurokko.
2CO 2:8 Ani nina aking munan ningo te biguwura la, wetang te ninga nengemang kua tua mu kausalko ninga manorsam.
2CO 2:9 Duap ani tam gawa ningarem mu, ani nina nunguningta munan ningo ninga kausem mu suen la karo tuiwasan agi wore te ikiekko ko uwutata beterem.
2CO 2:10 Se nina bo ko memek siwu tual mu, ani agotala siwu tuekko. Se nunguningta ani kari i bo ko memek siwu tuekko agi mu, ani Kristus koma te nina te ari ikialko, ani ko memek siwu tuekko.
2CO 2:11 Satan nanga kulok ale nu ali irok bore ko, ana munan umu uwuta betenakko. Mu awuk, ana noko ikia kawel aguwaya mu ana ko ikisan.
2CO 2:12 Se tom ani Kristus ko den gilalong apurekko Troas wonong te namerem ale arigem, mu Kari Biya ani te ura bitirikko lage kuring maingkala kaogam.
2CO 2:13 Bare aninga angamang motam me kua kapakaso. Mu awuk, ani aga bo Titus me arikasam ale ko ikia aga moakaso. Se ani Troas kariimet amilmil nungaru se Macedonia namerem.
2CO 2:14 Bare ana Kaem amilmil tunakko! Nu pempem la Kristus ningi anananga sangarso, se ana Kristus ko dugu duap mu mel siring ningo iwita parusuwunak se sor sor suen la te namarukko ura mu te marira lagasan.
2CO 2:15 Mu awuk, Kaem koma te, se Kristus ningi mu, ana mel bo siring kapawara iwita kariimet nunga sangaru towoso mu ta, se kariimet maga namawasan mu nunga ningi ana bagasan.
2CO 2:16 Bare kariimet maga namawasan mu, ana kuera mateng ko siring memek iwita nanga balsan. Se kariimet nunga sangaru towoso mu, ana marak ningo ko siring yawara ko nanga balsan. Se awiri ura imi bitirukko terong?
2CO 2:17 Bare ana mu kari saki Kaem ko den balu balu geraga se te manga tasan mu iwita mena. Bare ana mu, Kaem kota ura nangaram se, nu koma te, Kristus ningi, nangamang ningi nunguning te, den ko ura bitawasan.
2CO 3:1 Agi ana aking duap beteman ale nanimi patawura ko munak imi balsan agila? Agi ana kariimet sang betesan iwita, te nanga ikialko tam gawa nanga dugu duap wetang te baluwoso mu ningarnakko agi, nengete tanakko, den iwita balsan agila? Mena tala.
2CO 3:2 Mu awuk, nina nengeta kariimet mu anananga tam gawa, ana nanga dugu duap baluwoso wore iwita. Se tam gawa uwuta mu nenenga nengemang motam ningi batogam, se kariimet suen la ari kau ikisan.
2CO 3:3 Se mu wetang te, nina mu tam gawa Kristus batogam borta, se nina mu anananga ura ko nunguning. Tam gawa umu tam kiri te me batogam, mena, bare Kaem marak pempem bagoso wore ko Bur Laili te batogam. Ale tam gawa umu manga bilik te me batogam tala, mena, bare kari ko gomang motam marak pitiwitik bagoso wore ningi batogam.
2CO 3:4 Ana Kristus ningi baga se Kaem te ira sanamasan ale anananga ura umu ko uwutata balsan.
2CO 3:5 Ana balsan ale nangata nanga ikia te agi nanga nasokel te ura umu betesan iwita ma me balsan, mena. Bare Kaem kota sokel nangarso se ana ura umu te betesan.
2CO 3:6 Se nuguta ana noko kontrak iru duap bo umu, ko ura kari ko baganakko sokel nangaram. Se kontrak umu law ko mel bo mena, mu Bur Laili ko sokel ko mel. Mu awuk, law ko munan umu kuera mateng ago utu naguso, bare Bur Laili mu kariimet marak sokel iru nungarso.
2CO 3:7 Law manga bilik te batogam umu kuera mateng ko munan tagiram se utu naguram, bare nikim biya karogo kariimet nongote tairam, se Israel alo nikim umu te Moses koma motam ari turutuwukasan; bare nikim umu kueram kaparam kaparam nama menaram.
2CO 3:8 Bare Bur Laili ko ura umu ko nikim mu ko sokel kalel biya nunguningkiri mena e?
2CO 3:9 Se iwita ikialko, munan gira kariimet den te nunga beteso umu nikim uwuta ago agi mu, awuk, munan Kristus ningi kariimet nunga gi Kaem koma te ningo diram ko nunga beteso mu, ko nikim ko sokel eng am kalel biya nunguningkiri mena ko e?
2CO 3:10 Se ikialko, munan gira mu nikinang ago, bare kam munan iru mu ko nikinang sokel biya nunguningkiri mu ago utu naguram mu, munan gira mu ko nikinang sokel menaram.
2CO 3:11 Se aking iwita, munan gira menaram namawoso umu ko nikim ago utu naguram agi mu, munan iru pempem baga se lagarukko mu ko nikinang mu, eng am sokel ago uwutata ani se lagarukko!
2CO 3:12 Ana uwutata ikisan. Bore te se ana mel bo ko me ta nguangasan.
2CO 3:13 Ana mu Moses beteram iwita me betesan. Nu nikim kueram kapawakaso umu ko, Israel kariimet nomotam ko, guang te koma motam iram.
2CO 3:14 Bare kariimet umu nongomang motam sisira biya, mu awuk, tom umu te se tairam tai aitak mu am koma suanta tala. Nuna nunga kagin biguwura ningi, law kaura ko kam te mu, guang nomoke eresan ale nomotam siruwuso se den ko nunguning ninguru me ikisan iwita. Se guang umu to sapara ko lage bo mena, mu Kristus ningi diram guang umu kutuwu saparukko.
2CO 3:15 Girakala se tai tom imi te mu am koma suanta, Moses ko den kaura kam te mu, guang bilik umu nongomang motam am ira kaluwuwoso.
2CO 3:16 Bare tom nunga ningi bo Kari Biya ko ari ikiso, mu nu guang bilik umu kutuwu saposo.
2CO 3:17 Se imi te Kari Biya ko balso mu Bur Laili ko balso. Se Kari Biya ko Bur Laili awiriya kote bagaruk mu, kari umu mel bo ta nu me kalowoso, mena biya, nu gopa palagam.
2CO 3:18 Se ana kariimet nangama motam ira ko munan te me bagasan umu, ana suen la Kari Biya ko nikinang mu anananga ningi kaniso se kariimet sang arigisan. Se ana nama nama se mu, noko nikim biya umu ningi karogo la, nu nikim kapawoso iwita nikim kapanakko. Se nikim umu Bur Laili kote taiso; nu Kari Biya.
2CO 4:1 Kaem ko gomang nangara ko munan te ana ura imi te bagasan. Bore te se, ana ura umu betenakko me ta soror masan, mena.
2CO 4:2 Ana kiwem yumura dolara ago kariimet sang betesan mu ana biriruwusan nunguningkiri; ana kawel ko munan te me ura ilusan, agi nangata nanga kawel te Kaem ko den ilusan ale me gurugu patawuwasan, mena. Bare ana Kaem koma te kariimet diram la nanga ikimonko mu, noko den mu wetang te se nunguning la balsan.
2CO 4:3 Bare kariimet maga namamonko lage te namawasan umu, den umu wetang te bare ko nunguning bo me ta tasan.
2CO 4:4 Nuna den gilalong ko nikim mu, Kristus ko nikim, nu Kaem ko koma tata, bare arigimonko me terong. Mu awuk, ali ewere ko kaem, me ikia alo umu nunga ikia kaolam se sisiram.
2CO 4:5 Ikialko. Ana nangata nanga dugu duap me apusan, mena. Bare ana Jesus Kristus, nu Kari Biya, wore ko dugu duap ana balsan; se ana mu Jesus nup te nenenga ura kari alo.
2CO 4:6 Batoga te bala bo iwita aniso: “Nikim biya tiromorom umu ningi tai kaparukko,” mam. Kaem bala uwuta balam borta, noko nikim anananga nangamang motam ningi beteram. Se nikim umu te noko nikim biya Kristus ningi umu wetang awuram se ana ari ikiman.
2CO 4:7 Bare ana mu ali ewere ko kani darong iwita, se mel ningo yawara nunguningkiri wore anananga ningi aniso. Bala imi te balsam mu, te ikia ko, sokel biya nunguningkiri ana te ura betesan mu Kaem kote taiwoso, anananga te mena.
2CO 4:8 Ana ikup koma suen la te nanga ira nangarak kaposo, bare me nanga ita parusuwu saposo; ngual nangarso, bare ana me ko soror masan;
2CO 4:9 nanga bita maguwusan, bare nu me nanga beteso; nanga mosan se dagulasan, bare ana me maga namasan.
2CO 4:10 Jesus kuera mateng te beteman uwutatala, ana kuera mateng te nanga betemonko mu, ana ko iki iki nanga kuera mateng mu nangimik te gi gi ago lagasan iwita. Se munan umu te, Jesus kueram ale marak sokel ningo ago barasam se ana te bagasan umu arigimonko.
2CO 4:11 Mu awuk, munan suen la te, ana Jesus kowom karosan bore te se, kuera mateng te nanga betesan. Se munan umu te, noko marak sokel ningo mu anananga ningi wetang saposo se arigisan.
2CO 4:12 Bore te se, kuera mateng mu anananga maguwu silatoso iwita; bare ko ningo mu marak yawara mu nenenga ningi laiso tarigiso.
2CO 4:13 Batoga bo te iwita aniso: “Ani ko angamang ningi nunguning aram, se ko balem.” Nangamang ningi nunguning ko munan koma suanta tala te, ana nangamang ningi nunguning aram se balsan.
2CO 4:14 Mu awuk, ana ikisan, Kakirip Kari Biya Jesus kueram wore maraguwuram se aking barasam, mu kota tala Jesus kote beteram iwitatala anananga te bitiruk ale, nina nengerak nanga gi koma dugu te nanga awurokko.
2CO 4:15 Munan suen la anananga te aratuwoso imi mu, nenenga ningo ko. Se noko gomang nangara ko munan umu kariimet bo bo karogo suen biya nunga ningi namaruk se, Kaem nup biya amilmil tua ko munan mu lagaruk tarigiruk, kuring aratuk, ale palenguk kaparukko.
2CO 4:16 Borta ko ana ura betenakko ko nasokel me kueso, mena. Nunguningta, anananga nangimik imi magoso kueneso agila, bare nanga nangamang motam mu sokel sangam iru day suan suan te taso.
2CO 4:17 Ikup yaman nangimik te arataso mu guyak gotektek se tom tukunang ko. Bare munan umu, nikim biya tom pempem la te baganakko mu ko nanga nungurso burangoso. Se nikim umu ikup ana gisan mu ko ikup ninguru kiaram.
2CO 4:18 Bore te se, anananga namotam mu mel ariwoso mu te me loagawasan, mena. Bare ana mel aitak namotam me ariwoso wore ko namotam bitawasan. Mu awuk, mel aitak ariwasan imi mu tom tukunangta ko. Bare mel aitakta namotam me ariwoso mu tom suen biya anirukko mel.
2CO 5:1 Ana ikisan, anananga nangimik imi mu ali ewere ko lakira iwita, se batuwutuk mauk magaruk mu, Kaem ana lakira bo iru nangarukko. Lakira iru umu duruk wonong ko lakira, se kumik magara mena, pempem la anirukko.
2CO 5:2 Se ana aitak mu nangamang motam nia se, amaruya lakira iru umu tanakko mu ko namotam bita se bagasan.
2CO 5:3 Mu awuk, kam ana lakira iru umu tanak mu, ana lakira karogo baganakko.
2CO 5:4 Tom ana ali imi ko lakira imi te baga se mu, ana nangamang motam nia se ikup kuawasan. Bare ana ali imi ko lakira, kua iwi namarukko umu, kutuwu sapanakko me balsan, mena, bare lakira iru umu te nanga lakirok se pempem ningo la baga laganakko ikia bita lagasan.
2CO 5:5 Mu awuk, Kaem kota ana nago ko uwutata balu beteram se aniso. Ale ana nago ko mel biya udagi taiwoso wore te ikinakko, nu Bur Laili ko kausa iwita giram nangaram.
2CO 5:6 Bore te se, ana wetang te ari ikisan, tom ana nangimik lakira ali imi ko mu te bagasan, mu ana Kari Biya kumik duap te nunguning mena masan, aitak.
2CO 5:7 Ana mel ariga ale ko nangamang ningi nunguning ko munan te me bagasan, mena. Ana mel me arigisan bare ko nangamang ningi nunguning te bagara ko munan te bagasan.
2CO 5:8 Ale ani maingkala balem uwuta, ana nangamang motam sokel ago la nangimik lakira imi betenak ale Kari Biya ilak baganakko aniso.
2CO 5:9 Bore te se, ana ali imi ko nangimik lakira imi te baganak agi, betenak ale nu ilak baganak agi, bare ana nu amilmil tunakko nangamang biya bita lagasan.
2CO 5:10 Mu awuk, ana suen la Kristus koma te sanamanak se nu nanga tuterukko. Se ana suan suan, ali imi te baga se munan aguwaya bitakasan, ningo agi memek agi, mu te diram la ko koma ningo agi memek mu tanakko.
2CO 5:11 Ana Kari Biya kua bowa nagura ko munan mu ana ikisan. Bore te se, ana kariimet nongomang taginak se Kari Biya bowa ningi la bagamonko nanga ikia bita lagasan. Se ana anapeya mu, Kaem koma te wetang te bagasan, se ani ikisam nina uwutatala nanga ikiwasan.
2CO 5:12 Ana aking nanimi patawura ko munan te uwuta me balsan, mena. Bare uwuta ninga kasurnak se nina te ana nago ko amilmilaralko. Ale awiriya nongomang motam nunguning te ura me bita se, kariimet te nungarkamonko ura bitawasan umu, anananga bagara aolak te iki se nunga maonal se ikimonko.
2CO 5:13 Ana Kaem ko ura luan ningi kari ngualara ko nanga balsan agi mu terong, mu ana Kaem ko nup biya ko uwutata betesan. Agi ana kari sinar ko nanga balsan agi mu terong, mu nenenga ningo ko ana uwutata betesan.
2CO 5:14 Ana ikisan, kari suanta kariimet suen la nunga kueram; mu ko ariga te mu, kariimet suen la kueman. Borta te se, Kristus ko kua nangara ko munan umu ana sokel nangarso.
2CO 5:15 Nu kariimet suen la nunga kueram, uwutatala kariimet marak bagasan umu nongota nunumi ko la me ikia tamonko, mena. Nuna Kakirip nuna nogo ko kueram se aking maraguwuram se barasam umu ko iki se ko kariimet iwita bagamonko.
2CO 5:16 Buta se, ana aitak se eng am pempem la mu, ana ali imi ko ikia loagara te kariimet bo uwuta me ari maguwunakko. Nunguningta, ana ulengkala Kristus mu, ali kari ko loagara te ari paguwuwaman, bare aitak ana uwuta me arigisan, mena.
2CO 5:17 Bore te se, awiriya Kristus ningi aitak bagoso mu, nu kari iru nunguningkiri ko aratam. Noko munan laun umu nagu namaram, se aitak munan iru tairam wore ningi bagoso!
2CO 5:18 Munan se dun suen la imi Kaem kota bita saparam, ale anananga giam ale Kristus te nangarak numi gomang suanawuram; ale nanimi nangamang suan awura ko ura umu nangaram.
2CO 5:19 Kaem munan umu te, Kristus te, ali imi lilim la ko kariimet nunga memek buring tuam ale nongorak numi gomang suan awuwoso. Ale nu kariimet nongorak numi gomang suan awura ko den nunga manornak se ikimonko ura nangaram.
2CO 5:20 Buta se ana mu Kristus ko kuring koma tata ali imi te bagasan, se Kaem ana nagiring te ko gomang motam umu wetang la balso. Se ana Kristus kuring tasan ale iwita ninga manorsan: Giris palagal se Kaem nengerak numi gomang suan awurokko.
2CO 5:21 Kaem ana nago ko Kristus kumik memek bo mena, bare memek karogo iwita beteram se ikup yaman giam ale kueram. Se ana nu ningi Kaem noko kariimet ningo diram ko ma nanga balukko.
2CO 6:1 Ana Kaem ilak ura iluwa ko kari se nina sokel ago ninga manorsan, Kaem ko gomang ningaram ko munan umu mel yam ko me beteralko.
2CO 6:2 Mu awuk, nu iwita balam, “Aninga tom, te ninga aira ikiekko balem umu, te ani ninga aira ikiem; ale aga tom, te ninga sangaru taikko balem umu te ninga sangaru taem.” Bore te se ikialko. Aitak tom imi mu Kaem nanga aira ikiokko tom, aking aitak tom imi mu anananga sangaru taukko tom.
2CO 6:3 Ana kariimet nanga ura ko nodoleng sapamon bore ko sinar tasan, ale munan mel bo betenak se nuna te iki ari paguwumonko mu ko ninguru sinar tasan.
2CO 6:4 Bare anananga munan suen la te mu, ana Kaem ko ura kari iwita nanimi wetang te betesan. Ana ikup yaman duap duap ninguru nanga maguwuso, bare am sokel ago sanamasan ale gisan.
2CO 6:5 Nanga mosan maguwusan, talipara ningi nanga betesan, biguwura nirung ningi nanga bita maguwusan. Ura kowar nangarsan se tasan, tirom anira bo ningo me arigisan, ale na ko kua ekeka lagasan.
2CO 6:6 Bare ana munan ningo diram la nongote betesan, Kaem ko ikia ningo nunga kasursan, kua kapasan, amilmil te nunga sangorsan. Ana Bur Laili ko munan anananga ningi mu te nangamang lilim te kua nungarsan.
2CO 6:7 Ana den nunguning la balsan, ale Kaem ko sokel te ura ilusan. Ana munan ningo diram ko gatu mel nagiting ngas sengam ilusan ale te kagersan.
2CO 6:8 Saki mu ana nanip patawusan, bare saki mu nanip maguwusan. Saki nago ko bala ningo balsan, bare saki nago ko bala memek balsan. Ana kari den nunguning la balsan, bare saki nanga balsan ana kawel kari ko nanga balsan.
2CO 6:9 Nuna nanga ikisan, bare me nanga ikia iwita nanga betesan. Ana kua namanakko nanga balsan, bare ana am marak bagasan. Nanga mosan maguwusan, bare ana me kuesan.
2CO 6:10 Nangamang bataga munan nangarsan, bare ana tom suen biya amilmil te bagasan. Ana nangimik melmasak mena, bare ana mel suen biya kariimet nungarsan. Nangimik mel mena, bare ana melmasak suen la ago bagasan.
2CO 6:11 Corinth alo, ana nanga munak te mel bo me kaluwuman, ana nanga nangamang motam wetang te balu ulaluwuman.
2CO 6:12 Ana nina nego ko nangamang motam kagorman. Bare nina ana nago ko nengemang motam me kagaru ulaluwu nangarman.
2CO 6:13 Se ani aitak nina aninga kuriang alo iwita ninga manorsam: Munan koma sing sang betenakko, ana nanga nangamang motam kagaru ningarsan iwitatala, nina nengemang motam kagaru nangaralko.
2CO 6:14 Nina nongomang ningi nunguning mena alo mu nongorak me kapetaralko. Mu awuk, munan ningo diram mu munan memek ilak awuk nunumi nuguting ilumonko? Se nikim mu awuk ta tiromorom ilak wete bagamonko?
2CO 6:15 Se Kristus mu Satan ilak nongomang suanta bagamon i? Se kari gomang ningi nunguning mu awuk ta kari gomang ningi nunguning mena mu ilak wete terong bagamonko?
2CO 6:16 Se kaem kawel nunga kuar mu gi Kaem ko temple laili ningi awura mu ko ariga terong e? Mena. Mu awuk, ana mu Kaem marak bagoso wore ko temple, se Kaem iwita nago ko balam: “Ani nongorak baga se nongorak sapa gurugekko. Ale ani mu nunga Kaem ko bagarikko, se nuna mu aninga kariimet ko bagamonko.”
2CO 6:17 Bore te se, “Nina nunga bita tal ale awar biya bagaralko; ale anapeya memek se karur ago mu me ilu talko, mu asele ani ninga amilmilarikko.”
2CO 6:18 “Se ani nenenga Nenet bagarikko, se nina aninga namarari se aga nanawusari ko bagaralko. Kari Biya Sokel Garagar mu uwutata balam.”
2CO 7:1 Aga singsang yawara, Kaem ko den ningo ningo uwuta uwuta balu nangaram. Bore te se, nangamang motam anunak nungurnak ale, anapeya mel memek, nanga ikia nangamang karur tugumokko, mu nabiring tunak, ale Kaem bowa ningi baga se laili kaunakko.
2CO 7:2 Nina nengemang ana nago ko kagaru nangaralko. Ana awiriya bo memek te me ta bita arigiman, agi bo lage memek te kote mel bo me to arigiman, ale bo kawel munan kumik te me bita arigiman, mena.
2CO 7:3 Ani den iwita balsam mu nenenga balu maguwurikko den iwita me balsam, mena. Mu awuk, ani maingkala ninga manem uwutatala, nina mu anananga nangamang motam ningi bagasan. Bore te se, marak baganak agi kua namanak agi wore nina mu anananga nangamang motam ningi baga se lagaralko.
2CO 7:4 Ani me ta ninga iki paguwusam; ani nina nego ko ninguru amilmilasam. Bore te se, ani angamang motam sokel ago la baga se, ikup suen la ningi mu amilmil aromemek ago lagasam.
2CO 7:5 Mu awuk, tom ana Macedonia tai naguman mu, ana naneman sapanakko lage bo mena. Ikup duap duap koma suen biya te nangate taikaso: kariimet den te nangarak kagerakasan, se anananga nangamang motam ningi mu sios lilim ko ikia tawun biya nanga moakaso.
2CO 7:6 Bare Kaem, kariimet nongomang motam kapara se tagi patawura ko Kaem umu, Titus ko taira mu te ana nangamang motam sangam tuam.
2CO 7:7 Bare noko taira mu te la sangam me nangaram. Bare munan ningo nina nu kumik te beteman umu balam mu ana amilmil nangaram. Nu balam, nenenga nengemang biya ani agarkalko mu se, se munan memek aratam mu ko nengemang bataga mu se, ninga nengemang ani ago ko, mu suen la nanga maonam. Se ani amilmil am aromemek nunguningkiri taem.
2CO 7:8 Ani ikisam, ani tam gawa ningarem mu nina nengemang bataga ningarem. Bare ani umu ko ikia me aga moram. Nunguningta, ani ikiem, aninga tam gawa umu nenenga nengemang motam yaman tuokko, mu ani ko ikiem ale iki maguwurem tala. Bare ani ko ikiem mu, tom tukunang ko.
2CO 7:9 Se aitak mu ani amilmilasam. Mu nenenga nengemang motam batagam umu ko mena; bare munan umu te nina ari ikiman ale nengemang motam guruguman umutang aninga amilmil ko duap. Mu awuk, Kaem ko gomang te mu nina uwutata nengemang bataguk se te giris palagalko; buta se ana me ninga bita maguwuman, mena.
2CO 7:10 Nangamang bataga ko munan Kaem ko kueso mu kari sangarso se giris palagoso se nu sangaru taso, bore te se, kari umu munan umu ko me gomang daguloso. Bare ali imi ko nangamang bataga ko munan mu kari mutim tuguso.
2CO 7:11 Kaem ko nangamang bataga ko munan nenenga ningi beteram umu ko ningo iwita arigalko: Nina te ninimi bataguru talko munan ningo beteman ale tairatela kari memek beteram umu ko memek mu, mel memek iwita arigiman, ale nguanga se wetang sapaman. Nina ikup mu mel bo guyak iwita me arigiman, ale pasak nungal se ko ningo nuam nengete tairukko sokel tagiman. Bore te se nina dun suen la imi te ninimi wetang te beteman, mu nina ningimik ikup bo biyala ningimik te mena.
2CO 7:12 Se ani tam gawa ningarem, mu kari memek beteram umu ko memek ko iki se agi, awiriya kote memek beteram umu ko iki se me batagem tala, mena. Bare Kaem koma te nina ana mel biya ko nanga betesan owore te ari ikialko ani tam gawa umu ningarem.
2CO 7:13 Se ana Titus kuring te nenenga den umu suen la ikiman se sangam ninguru nangaram. Bare umu la mena, mel bo tala mu, munan yawara nina suen la Titus kote beteman se nu amilmil ago tairam se ana arigiman umutang ko, ana ninguru amilmilaman tala.
2CO 7:14 Nu nengete me namara la, mu ani nenenga munan yawara umu ko manem se ikiam. Se nina ani nu manem uwutatala kumik te beteman, se ani anape ko dolara taikko? Ana den ninga manaru lagaman mu nunguning; se den umu karo tua, munan nina Titus kote beteman, mu den umu nunguning awuram.
2CO 7:15 Kam nu nengete namaram se nina yawarakala nu bitaru se, nguanga uriri se, ko den karo tuikasan mu ko kuamin ares maso mu, gomang motam eng am tawun biya nina nego ko kua nanuguso.
2CO 7:16 Ani amilmilasam mu, aitak ani angamang motam lilim la nenenga te ira sanamasam.
2CO 8:1 Nanga singsang, aitak mu ana Kaem Macedonia sor gomang nungaram ale ko sios suen la ningi munan beteso wore ko dugu duap ninga manornak se ikialko.
2CO 8:2 Nuna ikup memek biya nunguningkiri ningi baga se nungumik mel mena, bare nuna amilmil te Kris alo saki nunga sangarmonko nuguting munan bolala awuman.
2CO 8:3 Ani nunguningta balsam, nuna nungumik mel mena, bare munan bolala awuman mu kariimet nungumik mel ago wore mel awukam suen biya awuman. Uwuta betemonko kariimet bo me nunga maonam, bare nongota nunga nongomang te beteman.
2CO 8:4 Ale nongomang nongomang nuna karogo la Kris alo Judea sor te mu nunga sangarmonko nanga isaru diruwukasan.
2CO 8:5 Mel bo tala ana me betemonko iwita ikiwaman mu karogo la beteman: Nuna nongota giriman nunumi Kari Biya kuting te beteman, asele Kaem ko gomang karo tuman ale nongota nunumi ana nagiting te beteman.
2CO 8:6 Titus ura umu nenenga ningi maingkala duap beteram, bore te se ana sangam tuman, saki alo nangamang motam munan nungara ko ura umu diruwurok karogo nama nukum awurokko manorman.
2CO 8:7 Ota nengemang ningi nunguning ko munan te, munak ko munan te, ikia ko munan te, ninimi saonga ko munan yawara te, ana kua nangara ko munan te, terong la ningo la betesan, uwutatala, saki alo nengemang se nigiting munan nungaralko terong la ningo la beteralko.
2CO 8:8 Ani me ninga diruwusam, mena. Bare ani Kris saki alo nongomang nongomang saki alo nunga sangarmonko sail tagisan, wore ninga kausekko. Ale te, saki alo kua nungara ko munan aguwaya beteral wore arigekko uwuta balsam.
2CO 8:9 Mu awuk, nanga Kari Biya Jesus Kristus ko gomang nangara mu nina ko ikisan. Nu mel bo ko me tukunangaso, bare nina nego ko, nu kumik mel mena iwita aratam, se noko munan umu te nina te ningimik mel ago bagaralko.
2CO 8:10 Se ani munan umu aguwaya beteralko mu ko iwita ninga kiti gurugusam: Nina yar namaram umu te yawarakala duap beteman ale munan bitakasan, ale umu la mena, bare ninga nengemang barasa amilmil te bitakasan.
2CO 8:11 Buta se aninga angamang nina duap beteman uwutata beteral, eng am nama menawural, se ninga nengemang barasa amilmil ko munan umu karogo nama areremarukko. Bare nengeta ninga ikup guyak ko iki se beteralko.
2CO 8:12 Mu awuk, gemang barasa amilmil te anapeya bitarko mu bitar, mu Kaem ko amilmilarukko. Bare ni mel bo bitarko mena agi, mu mel bo mena, Kaem ko ikiso.
2CO 8:13 Ani nina saki alo nunga saongal se yawarakala bagamon, se nina nengeta mu ikup karogo bagaralko iwita me balsam. Bare koma sing sang mel karogo koma suanta bagaral mu terong ko.
2CO 8:14 Kariimet tom ningo kapa nungarso se mel suen biya ago mu, kariimet tukunangawasan mu nunga sangarmonko. Se koma ko, kariimet umu nunga tom ningo te mu nina tukunangawaral mu ninga sangarmonko. Se munan umu te, nina suen la koma suanta mel karogo la bagaralko.
2CO 8:15 Batoga bo te baluwoso iwita: “Awiriya inang suen biya gi bolala awukaso agi, awiriya inang ilagalata gi bolala awukaso, bare tui gurugukasan ale bo me tukunangakaso.”
2CO 8:16 Ani Kaem amilmil tusam, mu awuk, nu Titus ko gomang motam nina nego ko mu ani ago bagasam iwitatala beteram.
2CO 8:17 Mu awuk, Titus anananga nangamang te la me taiwoso, bare kota ko gomang biya ura bitirukko se kota ko ikia karo tuam ale taiwoso.
2CO 8:18 Se nu kota me taiwoso. Bare anananga Kris launuria bo den gilalong ko ura terong la beteso se sios imi te mu suen la ko baluwasan, umu karogo ilak taiwoso.
2CO 8:19 Se nanga launuria umu nuna suen la imi te mu maingkala nu atumu kereman, nu ana nangarak kariimet nunga nuguting munan imi karogo maingte aolak iluwokko. Ana ura imi Kari Biya nup biya te taukko bita se, nanga nangamang biyala kariimet nunga sangornakko mu wetang awusan.
2CO 8:20 Ana kariimet nunga nongomang amilmil ko nuguting munan ko bala memek aratuk bore ko, ana ura imi ninguru tala bitarsan.
2CO 8:21 Ana ura imi Kari Biya koma te la mena, bare kariimet nongoma te mu diram la betera ko munan te betesan.
2CO 8:22 Se ana kari ilagala mu la nunga beteman se me taisan, bare nanga Kris launuria bo tala karogo nongorak taiso. Ana ura ko munan suen biya ningi arigiman mu, nu ura ko kari nunguningkiri. Se nu aitak nenenga ura ko gomang motam sokel ago nenengate beteram, ale ninga sangukko nongorak taiso.
2CO 8:23 Se iwita nungarkalko: Titus mu aninga saonga kari se nenenga ura kari; bare nanga launuria sang umu Kristus ko nup biya ko, sios suen la ewere te wore nongoma tata ko kari iwita nungarkalko.
2CO 8:24 Bore te se, nenenga kua nangara ana ko ninip patawu lagasan umu, kariari imi karogo la nunga kausal se ari ikimon se sios suen la imi te mu karogo tala ari ikimonko.
2CO 9:1 Nenenga Kris alo saki nunga saonga ko nigiting munan betera ko munan umu, ani tam gawa te ko ninga manaru diruwu se lagarikko mel bo mena iwita.
2CO 9:2 Mu awuk, nenenga saonga ko nengemang barasa se, nigiting munan betera ko munan mu, ani Macedonia nongoma te ninga balu patawu lagasam. Ani nunga manarukasam, yia namaram mu te nina Kris alo Achaia sor te mu nigiting munan beteralko sinar la bagakasan. Se nenenga nengemang barasa ko munan umu nuna suen biya tala nongomang motam patawuram se nuna uwutatala bitakasan, makasam.
2CO 9:3 Bare ani nanga launuria nunga beterem se taisan imi, ani nina nego ko balukasam se nuna iki lagaman umu ko nunguning nunga kausal se arigimonko. Aninga angamang mu nina sinar la baga, ninga nigiting munan umu nungaral se te ikimon, den ani nego ko balu lagerem mu nunguning iwita ko ikimonko.
2CO 9:4 Mu awuk, iwita ko balik se ikialko: Macedonia kari i bo ani agarak nengete tairuk se, nina ningimik kirimi karame mena, am nguala sipa bagaral mu awuk ko? Nenenga nigiting munan betera ko bala, ana ko ninga balu patawu lagaman mu ko, nina ta, ana ta, ana dolara biya ningi kapanakko.
2CO 9:5 Bore ko se, ani nanga singsang alo imi nunga giruwurem se taimon ale nengerak ninga nigiting munan amilmil te beteralko balman uwutata nengerak gi nunguru awu se bagamonko. Se nigiting munan umu ana ninga diruwura se awura iwita mena, bare nenenga nengemang motam amilmil ko munan iwita ariginakko.
2CO 9:6 Den ponor imi ninguru ko ikialko: Awiriya inang muguri agi yango suen mena asurso, mu nu inang nunguning ilagalata gi naukko. Se awiriya inang muguri agi yango suen biya asurso mu, inang nunguning suen biya gi naukko.
2CO 9:7 Kariimet suan suan gomang motam amilmil te anapeya kuting munan ko bitirukko iki batogam uwutata bitirukko. Bare gomang sora se agi, diruwura ko munan te mena ko. Mu awuk, Kaem awiriya amilmil te kuting munan beteso umu ko amilmiloso.
2CO 9:8 Kaem mu mel suen biya ningarukko mu am terong la, bore te se, mel suen la te, tom suen la ka sanguk se, mel bo ko me tukunanger, ale saki alo nunga saonga ko ura suen la bitar mu nunguning ningo la kaparukko.
2CO 9:9 Batoga bo te iwita ko balam: “Nu amilmil te ko melmasak kariimet kituwura guat nungaru guruguso; noko munan ningo mu tom suen biya ani se lagarukko.”
2CO 9:10 Se Kakirip inang muguri se yango kariimet agumonko nungarso, ale inang nunguning namonko karogo la nungarso mu, ka inang muguri se yango suen awurok, se ka munan ningo umu ko nunguning numi awote kapa kisokko.
2CO 9:11 Kaem dun suen la te ka sanguk se mel karogo la baga se, ikup suen biya te gemang amilmil ago kariimet nunga sangaruko. Se ana nenenga nigiting munan umu ago nama nungaru gurugunak, se nuna Kaem amilmil te nup biya tumonko.
2CO 9:12 Mu awuk, nenenga nigiting munan betesan umu, Kaem ko kariimet nunga tukunang la me sangarso, mena. Mu Kaem amilmil tua ko munan laguwuso se tarigiso kuring arataso ale kaposo.
2CO 9:13 Nina Kristus ko den gilalong karo tusan ale nigiting munan amilmil te nuna se kariimet suen la nungarsan mu, wetang te ari ko ikimon ale Kaem nup biya tumonko.
2CO 9:14 Ale Kaem ko gomang ningara ko munan yawara ningaram umu ko, tawun biya kua ningaru se nego ko guranek betemonko.
2CO 9:15 Nunguningta, ana Kaem ko munan yawara duap bo nunguningkiri nangaram umu ko amilmil biya tunakko!
2CO 10:1 Kristus ko kua kapara se, gomang anise munan betera ko munan te, ani iwita ninga manorsam: Ani Paul, nina aninga balsan ale, tom ani nina nengerak baga se mu, nengema motam ko kua gugumalaga, tom ani nama awar mu sokel tasam ale den sokel ago ninga manorsam, masan.
2CO 10:2 Bare ani iwita balsam: Tom ani nengete tairik mu, ani awiriya ana ali imi ko ikia te sanamasan ma balsan umu, ani me nunga nguangarik, ani den sokel ago am nunga manikko tala pa. Bare aninga angamang mu iwita ninga manorsam, nina munan ningo te la bagaral se ani tairik, mu den bo sokel ago uwuta me balikko.
2CO 10:3 Mu awuk, ana ali imi te bagasan, bare ana ali imi ko munan te me kagerawasan, mena.
2CO 10:4 Se anananga kager ko melmasak te kagerawasan mu, ali imi ko kager ko melmasak mena tala. Bare melmasak umu kualala ko sokel ago gek am se, ali imi ko kager motam aora biya ta wore am parusuwu maguwu warukko.
2CO 10:5 Ana awiriya nunumi patawura ko munan te Kaem ko den nunguning sawaruwasan umu, nunga ikia ilu talipanak, ale gurugunak se Kristus ko iki karo tumonko.
2CO 10:6 Se kam ana nina suen la Kristus kuring bowa ningi nama saparal se ariginak mu, ana awiriya den me karo tuiwoso umu ko koma nanamara nungarnak se arigimonko.
2CO 10:7 Nina mel guang te watingi wore la ariwasan. Awiriya nunguningta numi ikiso nu Kristus ko agi mu, akingtala ninguru ko ikiokko, ana mu nu turantala Kristus ko kari tala.
2CO 10:8 Mu awuk, Kari Biya ura ko sokel ana nangaram, te sokel ningarnakko, ninga maguwunakko mena. Se ani umu ko aimi patawu kam ko munakarikko mu ani me ta ko dolirikko.
2CO 10:9 Bare nina ikial ale ani aga tam gawa te nina nguangara ningarikko betesam iwita ikial bore ko, mu uwuta mena.
2CO 10:10 Kariimet saki iwita ko aga balsan: “Noko tam gawa ko den mu ikup ago se sokel ago. Bare ana nangama te taiso mu nu kua gugumaso ale ko munak mu sokel mena biya,” masan.
2CO 10:11 Bare mena, kariimet uwuta balsan mu iwita ikialko: ana awar baga se, anapeya den tam gawa te betesan se nina arigisan, mu koma suanta tala kam nengerak baga se mu, karo tunak se arigalko.
2CO 10:12 Nunguningta, kariari nunumi patawusan mu ta kalel biya bagasan ta pa, se diram, ana nuna nongorak me terong! Bare ikialko, nuna nongota nongota nunga ikia te se, nongota nongota nunga ningi nunumi nokokosa mosan mu, kari ngualara ko munan betesan.
2CO 10:13 Bare ana mu, Kaem ura dun bo ana me nangaram mu te nangata nanimi me patawunakko, mena. Ana mu Kaem ura nangaram umutang ko dun te la nanimi ikinak ale ko balnakko. Se anananga ura dun umu nenenga ningi karogo la betesan se namoso.
2CO 10:14 Ananta giriman Kristus ko den gilalong ago nenenga ningi taiman. Bare ana ko nanimi balnakko mu, dun umu ilu kiasan ale dun bo kigilik ko me nanimi patawusan, mena.
2CO 10:15 Ale betela nanga dun umu ilu kiasan ale ura kari saki nunga ura dun ko nanimi me patawusan, mena tala. Anananga nangamang mu, nenenga nengemang ningi nunguning mu sokel gemaruk se anananga ura nenenga ningi mu ulalarukko.
2CO 10:16 Se ana te sor saki nenenga ilu kiara bagasan umu, ningi namanak ale den gilalong balnakko. Anananga ikia mu, ana kari bo sor koma nu te maingkala ura beteram umu te namanak ale noko ura ko nunguning ko ipi nanimi me balnakko nangamang aniso.
2CO 10:17 Bare “awiriya ko ura ko nunguning ningo umu ko numi balukko me terong, mena. Nu Kari Biya kota suanta nup patawurukko mu munan diram.”
2CO 10:18 Mu awuk, kari kota numi uwuta beteso mu, ari ikia ningo bo Kaem kote me taso, mena. Bare Kari Biya kota kari uwuta mu ko ari ikiso, umu mu asele munan diram.
2CO 11:1 Aninga angamang nina kawus mal ale yam iki sagaral se ani kari ngualara iwita aimi bitirikko. Uwutata beteralko.
2CO 11:2 Kari nuwus ko ninguru kueso ale kari bo me kau taukko ko ninguru bitarso iwita, ani Kaem ko ikia ariga te uwutatala nengete betesam. Mu awuk, ani nina mu imet kulak samalet bo iwita, ko kari balu beterem, se ko kari mu Kristus. Se ani nu kaung kaskas mena, kumik lilim, ko kari kuting te bitirikko angamang aniso.
2CO 11:3 Bare aninga nguangara mu, mot memek Eve kulam iwita ninga kulok se, ninga nengemang motam ningo se lilim Kristus kote aniso wore saparal bore ko.
2CO 11:4 Mu awuk, nina ana den nunguning ninga manaru lagaman mu bita tokam, kari bo taiso ale Jesus duap bo kigilik balso, se ko marir daula kigilik nengete kaposo agi, den gilalong nunguning nina ikiman umu ko buawen ninga manarso agi, mu nina tairatela iki karo tusan.
2CO 11:5 Bare ani agata mu, nenenga “apostle bibiya” nunga balsan sumu, nunup bibiya bagasan se ani aip mena iwita aimi me ta arigisam, am mena biya.
2CO 11:6 Nunguningta ani kariimet biya ningi munakarikko mu me terong agila, bare ikia te mu ani terong la. Se nina aninga munan suen la te mel mu wetang te ari sapaman.
2CO 11:7 Agi ani aimi ago kua kaperem ale nina te ninga tagi patawurikko den gilalong koma mena, am ipi ninga manarukasam mu, ani memek beterem agila?
2CO 11:8 Buta agi mu, ani ninga sangikko ura ilukasam se sios saki manga mel te aga sangarukasan mu, ani balik ani nunga manga mel umu am ipi tere no lagerem maikko.
2CO 11:9 Ani nengerak baga se mel ko tukunangakasam, mu ani nina ikup me ningarukasam, mena. Bare Kris launuria Macedonia taiman mu aninga tukunang umu te aga sangarukasan. Ani nina dun umu ko kakowor katir me ningarukasam, ale aga munan umu uwutata bita se lagarikko.
2CO 11:10 Kristus ko den nunguning aninga ningi aniso se ani balsam, ani ura umu ko koma bo me ta taikko ma balsam umu, kariimet bo ta Achaia lilim ningi ko agiring me ta kalokko.
2CO 11:11 Mu awuk se? Agi ani me ninga kua ningarsam? Mena. Nunguningta Kaem ko ikiso, ani ninga kuesam!
2CO 11:12 Se ani munan bitawasam imi mu, am uwutata bita se, awiriya nunga anapeya te nunumi karogo basu ana nangarak koma suanta awumonko bitawasan umu, nunga lage tuang kalo saparikko.
2CO 11:13 Mu awuk, kariari uwuta mu apostle kawel alo. Nuna ura kari kawel alo. Nuna nunga kawel te Kristus ko apostle alo ko nunumi betesan.
2CO 11:14 Se nunga munan umu paguwukam me betesan, mena. Nuna Satan numi nikim biya ko engel ko bitawoso iwitatala nunumi betesan.
2CO 11:15 Nuna nunumi munan ningo diram ko ura kari alo iwita betesan, bare nunga munan umu munan bo iru mena, mu Satan ko ura kari nunga munan betesan. Bare tom bo te nunga munan umu ko koma diram la tamon ale mena namamonko.
2CO 11:16 Ani akingtala balsam, nina bo ta ani kari ngualara ko me aga balukko! Bare nina maingkala uwuta agarkiwasan agi mu, kari ngualara am nemotam la ariwasan iwita agarki sagaral se aimi katir patawurikko.
2CO 11:17 Agata aga aimi patawura munak imi Kari Biya uwuta me balukko wore, imi ani kari ngualara aga munak.
2CO 11:18 Kariimet suen biya ali imi ko munan te nunumi patawusan, buta se ani uwutatala aimi bitirikko.
2CO 11:19 E nina mu yawara motam pa, ikia bibiya ago se, nina amilmil te kariimet ngualara nunga den ikialko nedegawa tagisan!
2CO 11:20 Nunguningta, umu la mena. Nina awiriya noko dungan ko ninga beteso, mu yam karo tusan. Agi ninga mel suen la menawuso agi, ko kawel te ninga giso agi, mel yam ko ninga beteso agi, nogol kuting kulukurso agi, bare nina am iki karo tusan se nu butata ninga beteso!
2CO 11:21 Bare ani mu dola se wetang la iwita balsam, ana mu bola “nasokel mena” agi se munan bo uwuta me bitakasan, mu nengeta ari ko ikialko! Se awiriya bo ko anapeya munan ko numi patawuruk agi mu, ani betela am aimi patawurikko tala – bare umu kari ngualara ko munan.
2CO 11:22 Nuna Hebrew kari agila? Ani betela Hebrew kari. Se nuna Israel kari agila? Se ani Israel kari tala. Se nuna Abraham ko gue te ko kari agila? Bare mu ani betela.
2CO 11:23 Se nuna Kristus ko ura kari agila? Bare ani kari ngualara aga munak te balsam mu, ani nunga kiarem. Ani ura aora ninguru taem, taira taira te talipara ningi aga bitakasan, ninguru aga moa maguwukasan, numi agowom karo la kuera mateng lage te aga bitakasan.
2CO 11:24 Juda alo wip te aga moakasan nama tom 39 umu te aga bita tokasan. Se munan umu tom 5 ko angimik te beteman.
2CO 11:25 Tom ilagala suan ko, bu te aga moman. Ale tom suanta ko, manga te aga usagu palungurman. Tom 3 ko, dal papak mam se yarem. Ale tom bo mu kowarkalal suanta se tirom suanta gagi tuagu biya te pata lagerem.
2CO 11:26 Bare ani tom suen biya am geraga lagakasam. Ani yu lom ningi agi, tere daong kari nuguting te agi, aga gue suan Juda alo nuguting te agi, se sor saki ko kariimet nuguting te, memek taikko iwita wore lagakasam. Ani wonong biya ningi agi, sor kariimet mena te agi, gagi luan te agi, Kris kawel saki nuguting te memek taikko koma iwita wore lagakasam.
2CO 11:27 Ani ura kowar ninguru bitakasam, ale angimik sokel mena akaso se anira tom me ikikasam; na yu ko kua ekeka lagakasam; angimik kawam digo guang yamel mena, se sor tuagu te marir te kapa lagakasam.
2CO 11:28 Bare ikup yaman umu suen la ningi mu, day suan suan te aninga angamang sios suen la nunga mu, karogola ikup aisukaso.
2CO 11:29 Bo sokel mena akaso, mu ani agata asokel menara iwita aimi ikikasam ale sangikko ikia aga moakaso. Aking bo lage memek kasurukasan se te nama dagulukaso, mu ani angamang ninguru yaman ikikaso.
2CO 11:30 Bare ani aimi ko balikko agi mu, munan aninga asokel menawuram se agata aimi sangikko me terong umu la ko aimi balikko!
2CO 11:31 Kaem mu ani me kawelawasam mu ko ikiwoso. Nu anananga Kari Biya Jesus ko Nuet, se ana tom suen biya nup patawu se laganakko.
2CO 11:32 Te ikialko mu, ani Damascus bagerem se king Aretas bowa ningi governor mu, kager kari nunga maonam se aninga ilumonko wonong ko por korang ago sanami namaman.
2CO 11:33 Bare ani kariimet saki korokem aromemek bo ningi aga beteman se daigem, se mayang te kaloman ale por ko kuring gotek bo te aga beteman, se por buring ko nama kaperem, ale wonong umu ko supuling kuting ningi palenga nagu kam nagurem.
2CO 12:1 Ani aimi patawura ko munan am bitawirikko. Ani ikisam, ningi mel bo ningo me aratukko, bare mel iru ipingira te Kari Biya aga kausam wore ko balikko.
2CO 12:2 Kristus ningi bagara ko kari bo ani ko ikisam, mu yia 14 namaram mu te tagi bataguru tam ilak kualala duruk wonong 3, mu te ilak namaram. Bare nu kumik lilim ago ilak namaram agi, umutang ani me ko ikisam.
2CO 12:3 Ale maingkala balem uwuta, bare nu ko marak la tagi bataguru tam ilak namaram agi, mu betela ani me ko ikisam. Kaem kota ko ikiso.
2CO 12:4 Nu paradise wonong ningi tagi bataguru tam ale ilak namaram. Se nu dogowa te den nagiring te balu sapara ko me terong wore ikikaso, den umu kari ngual kasik ko balukko den mena.
2CO 12:5 Ani kari uwuta wore ko balikko, bare ani agata aimi ko me balikko, munan angimik asokel menawuso se agata aimi sangikko me terong umu asele ko aimi balikko.
2CO 12:6 E ani agata aimi akokosa morikko mu, ani kari ngualara beteso iwita me bitirikko, ani den nunguning la baluwirikko. Bare ani agata aimi akokosa me morikko, mu awuk, ani kariimet aga balu patawumonko angamang me aniso, mena. Bare aninga angamang mu kariimet den agiring te balsam, ale munan betesam se arigisan, mu te aga balmonko mu asele terong.
2CO 12:7 Se ani mel iru yawara yawara Kari Biya aga kausam se arigem wore te aimi kualala bitirik bore ko, Kaem balam se Satan yaman bo, tam kore ago aga atumu barurumukam, angimik te beteram.
2CO 12:8 Se tom ilagala suan ko, ani Kari Biya to saparukko guranek beterem.
2CO 12:9 Bare nu iwita aga maonam, “Aninga angamang kisa ko munan mu nika mel aromemek. Mu awuk, tom nika sokel menaso se ni keta nimi sangaruko me terong, umu te aninga asokel biya mu wetangaso.” Buta se agata aimi asokel mena ko bala umu, amilmil te ko aimi balik se umu te Kristus ko sokel mu aningate anirukko.
2CO 12:10 Borta te se, ani Kristus ko nup ko ikup duap duap gisam, kariimet aga bita maguwusan, den memek aga manorsan, se tom uwuta mu ani agata aimi sangikko asokel mena mu wetang awuso se ani ko amilmilasam. Mu awuk, ani asokel menaso, asele sokel tasam.
2CO 12:11 Ani kari ngualara ko aimi beterem, bare mu ninanta ani aga diruwuman se ani uwuta beterem. Nunguningta ani mel yam, bare ani nenenga “apostle bibiya” sumu nobowa ningi aliti me bagasam, mena. Se nina uwutata ani ago ko bala ningo balalko wore nina uwuta me beteman.
2CO 12:12 Ani angamang kua kapakaso se sokel ago nengerak baga se apostle nunguning ko kausa duap duap bitakasam ale miracle ninga ningi bitakasam.
2CO 12:13 Se nina munan awuk wore ani sios saki alo nunga ningi beterem bare nenenga ningi me beterem? Agi saonga mel aisalko me ninga kalakumukasam bore te agi? Buta agi mu, aga memek siwu aisalko!
2CO 12:14 Se aitak mu aninga tom 3 ko tai ningarkikko aimi nunguru burangiwasam. Se aitak mu ani ikup bo me ningarikko. Mu awuk, mel ani angamang tusam mu, nenenga ali imi ko nam giam mu mena, bare nina nengeta kariimet. Ikialko, kuriang gotektek nunga nunam nonet nunga melmasak me ilu nunguru burangi nungarsan, mena. Mu nunam nonet mu asele kuriang gotektek nunga melmasak ilu nunguru burangi nungarsan.
2CO 12:15 Bore te se, ani amilmil te nina nego ko aga melmasak suen la am waru saparik, ale agata aimi karogo la am memek te bitirikko. Ani tawun biya kua ningarsam, se nenenga kua aisa mu katirta, mu terong e?
2CO 12:16 Nina ikisan, ani nigiting munan aisualko balukasam ale kalakumura bo me ningarukasam. Bare nenenga saki balsan, ani kawel kari te se, aga kawel munan te ninga kulurukasam ale ninga mel gikasam, masan.
2CO 12:17 Agi ani kariari nunga beterem se nengete taiman umu nunga ningi bo manem se ninga kulam ale nigiting munan giam ago nama aisam agila?
2CO 12:18 Ani Titus manem se nengete namaram, se nanga bo agotala manem se ilak namaram. Awuk, Titus kawel te ninga mel sang ago giam agi? Mena tala. Agi awuk, ana wete Bur Laili suanta mu ilak me ura ilusan, ale munan koma suanta la me karosan e?
2CO 12:19 Agi tom maiya biya tai lagaram imi te mu, nina ikisan, ana nina nengema te nanimi duap bararawu lagakasan ko makasan agila? Bare mena. Ana Kristus ningi bagara ko kari, se Kaem koma te Kris kari iwita den balsan. Ale ana anapeya betesan mu, aga singsang yawara, ikialko, mu ana nina te sokel ningara ko munan te betesan.
2CO 12:20 Mu awuk, aninga nguangara mu, kam ani nengete tairik mu, nina munan ani ko amilmilasam mu te me bagaral se ningarkikko iwita; se nina mu betela munan nina ko amilmilasam mu te ani me tairik se agarkalko iwita. Aninga nguangara mu nina munan memek den tagira gurungumura, ninimi ko nengemang magara se bagara lila mena, ining singi, bo buring ko den bala, nisipiling lagara, nengeta ninimi paoga kirker bagara wore ningi bagaral se tai ningarkik bore ko mesam.
2CO 12:21 Aninga nguangara mu, ani pelerik nengete tairik se aga Kaem nenenga munan ewere ko nemekete dolara aisuk bore ko. Se nenenga ningi kariimet memek bita lagaman, o saman katagot, nomotam nongomang barasa, kilek memek duap duap bita lagaman bare me giris palaga arigiman, mu nunga ko, ani amononge kaparukko me kuesam.
2CO 13:1 Aitak imi aninga tom 3 ko tai ningarkikkowo. Bore te se, den te baluwoso iwita, “Ikup mel te ko ikinak nunguningta manakko mu, kari ilagala agi, ilagala suan bala koma tegeta te nunumi atumu sangarmon mu, asele ana balnak nunguningta manakko.”
2CO 13:2 Aninga taira ko tom 2 mu te tairem ale sinar talko den ninga manem, mu aking aitak awar baga se ninga manorsam: Kam ani nengete tairik, mu ani kariimet ulengkala memek bitakasan mu se, saki aitak memek bitawasan mu agotala, kuring bo me nungarikko.
2CO 13:3 Mu awuk, nina nunguningta Kristus ani agiring te munakawoso agi mena wore ko ikialko eseman. Kristus mu ninga ningi sokel ago me ura iluwoso iwita mena, nu sokel ago la ninga ningi bagoso.
2CO 13:4 Nu ko ariga, kari sokel mena wore turan tam kangono te tagiman, bare mena, nu aitak Kaem ko sokel te marak bagoso. Se ana nu kumik te aratam uwutatala, ana nu ilak tam kangono te nasokel mena iwita, bare ana Kaem ko sokel te nu ilak marak baga se nina ninga sangornakko.
2CO 13:5 Nengeta ninimi ko iki gurugal ale nina nengemang ningi nunguning te Kris kariimet alo iwita bagasan agi mena agi mu ko ikialko. Agi nina nengeta mu, Jesus Kristus nenenga ningi bagoso mu me ko ikisan agila? Bare nu nengemang ningi me bagaruk agi, mu asele nina Kris alo mena.
2CO 13:6 Bare ani ikisam nina uwuta beteral mu wetang te ko ikial mu, ana Kristus ko ura kari nunguning ko ura beteman iwita ko ikialko.
2CO 13:7 Anananga nangamang mu nina memek bo me beteralko, se mu ko Kaem guranek tui lagasan. Bare ana kariimet ninga munan ningo arigimon ale balmon, ana ura kari ningo ma nanga balmonko uwuta me iki se balsan, mena. Bare nina te munan ningo diram la beteralko Kaem kote guranek betesan. E ana mu ura kari ningo agi memek ko nanga balmon mu mel yam.
2CO 13:8 Mu awuk, ana munan bo den nunguning maguwurokko mu me ta betenakko, mena. Ana munan den nunguning sokel tuokko mu la betenakko.
2CO 13:9 Ana nasokel mena baganak agi, bare nina mu nesokel ago la bagaralko, mu ana ko amilmilasan. Ana nina Kristus ningi sokel ago la lagaralko ninga guranek bita lagasan.
2CO 13:10 Se ani duap borta ko awar baga se wore den imi bataguru ningarsam. Se tom ani nengete tairik mu, ani ura nup aisam mu te sokel ago me nengerak balikko. Kari Biya ura ko nup aisam mu ani te nengemang motam sokel ningarikko aisam, te ninga maguwurikko me aisam, mena.
2CO 13:11 Aga singsang, ani den nukum kalem ale amilmil ningarsam, terong la bagaralko. Nina diram la bagaralko sail tagiralko. Aninga den ningarem mu karo tual ale ikia suanta te se nengemang lila karogo la bagaralko. Se gomang nangara se lila ko Kaem mu nengerak bagarukko.
2CO 13:12 Ninimi nigiting iluwal ale amilmil den ninimi tualko.
2CO 13:13 Kris kariimet suen la imi te mu nunga amilmil den ningarsan.
2CO 13:14 Se aninga guranek mu, Kari Biya Jesus Kristus ko gomang nangara ko munan, se Kaem ko kua nangara ko munan, se Bur Laili ko munan te nangamang motam suanawuso mu, suen la nengerak bagarukko. Nunguning.
GAL 1:1 Ani Paul, ani apostle. Ani ali imi ko kariimet agi, kari bo ura imi bitirikko me aga balam, mena. Mu Jesus Kristus se Kaem anananga Nainet, nu kueram se aking maraguwuram se barasam, wore ilak ani ura imi aisiman.
GAL 1:2 Ani, se aga Kris singsang agarak imi te bagasan, mu karogo tam gawa imi nina sios suen la Galatia ningi mu nengete beteman.
GAL 1:3 Kaem, anananga Nainet mu se, nanga Kari Biya Jesus Kristus ilak, nunga nongomang nangara se nongomang lila nengerak anirukko.
GAL 1:4 Nu Kaem anananga Nainet mu ko gomang motam karo tuam ale ali imi ko bagara aolak memek ningi nanga sangaru taukko anananga memek umu giam ale kota numi kuera mateng ningi beteram.
GAL 1:5 Buta se ana Kaem nup tom suen biya patawu se laganakko! Nunguning.
GAL 1:6 Kaem Kristus te ninga aru tam bare aking nina tairatela nu bita tasan ale den gilalong bo kigilik karo tusan owore ko ani ninguru biririkerem!
GAL 1:7 Bare ikialko, den nuna baluwasan mu den gilalong nunguning iwita mena. Kari saki ninga ngualawusan, ale Kristus ko den gilalong umu nongota nunga ikia te gurugumon se kelemak ko aratukko betesan.
GAL 1:8 Se ninguru ikialko, anananga ningi bo agi, duruk wonong ko engel bo ta agi, den gilalong bo ana nina nengete apuman umu iwita mena mu nenenga ningi apuwuruk mu, ani sokel ago balsam, nu memek kumik menara mena mu te am maga namarukko.
GAL 1:9 Ana maingkala balman uwutatala ani aking balsam: kari bo den gilalong bo kigilik nina taman mu iwita mena mu apuwuruk mu, nu memek kumik menara mena mu ningi am namarukko.
GAL 1:10 Agi ani ura imi betesam mu kariimet aga bala ningo balmonko betesam agi, Kaem ago ko amilmilarukko betesam e? Mena. E ani kariimet nongomang motam amilmil nungara iwita bita karo lagarik agi mu, ani Kristus ko ura kari nunguning ko munan me bitawasam.
GAL 1:11 Aga sikisaki alo, ani iwita ikialko ninga manorsam: Den gilalong ani ko ninga manem mu ali kari bo kota ko ikia te me gurugam, mena.
GAL 1:12 Se ani mu kari bo kote me taem, agi kari bo ta ani me aga kausam, mena. Ani mu Jesus Kristus kota numi aga kausam ale den gilalong umu aisam.
GAL 1:13 Nina ikisan, ani Juda nunga munan karo tuikasam ale kager daong te Kaem ko kariimet nunga bita maguwukasam, ale sios menawurikko munan suen la bita lagerem mu, nina am ko ikia la.
GAL 1:14 Ani Juda nunga munan karo tua ko munan te, aga lagara gar suen biya nunga kiakasam ale aga taleng girigir alo nunga munan aora biya anirukko ninguru sail tagikasam.
GAL 1:15 Bare ani me bilangara la mu, Kaem maingkala gomang aisam, ale tom nu te ikiwaram mu te ko gomang wetang saparam ale
GAL 1:16 ko Namar aga kausam, ale ani noko dugu duap sor saki ko kariimet nongote apurekko aga maonam. Se ani kari bo ilak dun umu ko me balem;
GAL 1:17 agi Jerusalem namerem ale kari giriman apostle ko arataman mu me ko nungarkem, mena. Bare ani tairate la girem nama Arabia sor te, asele udagi pelerem tai Damascus aratem.
GAL 1:18 Se udagi te yia ilagala suan namaram asele ani Peter kote den sang taikko nama Jerusalem aratem, ale ilak day tom 15 ko bagerem.
GAL 1:19 Ale tom umu te ani apostle bo bo me nungarkem, mu ani apostle James, Kari Biya ko uria, mu kota arigem.
GAL 1:20 Ani iwita ninga manorsam, ani Kaem koma te anapeya tam gawa imi te batagem mu den kawel bo mena.
GAL 1:21 Se Jerusalem mu ani nama Syria se Cilicia aratem.
GAL 1:22 Tom mu te Judea ningi sios Kristus ningi bagakasan mu ani nomotam te me agarkaman.
GAL 1:23 Bare nuna den te la mu ikiman: “Kari ulengkala anananga bita maguwu lagaram, mu aitak den nu bita maguwu lagaram mu aking sokel tui se apuwoso,” mu ikiman, bare nomotam nunguning te me agarkaman.
GAL 1:24 Ale munan aninga angimik te aratam mu ko Kaem nup biya tuikasan.
GAL 2:1 Yia 14 iwita namaram se ani aking Jerusalem nama tarigirem. Bare aitak mu ani Barnabas se Titus ago nongorak namerem.
GAL 2:2 Kaem aga maonam se karo tuem ale namerem. Ale aninga angamang mu ani ura sor saki nunga ningi girem beterem ale bitawasam umu, am ipi dagulu magarukko me aniram. Bore te se ani girem nunga kari gira bibiya umu la nongorak biguwurem, ale den gilalong ko ura beterem umu nunga kausem.
GAL 2:3 Se Titus mu ani agarak bagakaso, nu Greek kari, se kumik guang me batoga, bare nuna mu ko den bo ta me balukasan, mena.
GAL 2:4 Bare dun umu ko den barasam umu ko duap mu, kawel kari sang biguwura umu ningi palengaman kasu naguman. Nuna yumura la ana Jesus Kristus ningi gopa palagaman ale law bowa ningi me bagasan, owore ko ikimon ale te nanga ilu talipamon se aking law bowa ningi pelenakko munan umu beteman.
GAL 2:5 Bare ana nononga den mu ko katir me ta soror maman, mena. Ana uwuta beteman mu nanga nangamang mu den gilalong ko nunguning diram la nenenga te anirukko munan umu beteman.
GAL 2:6 Se kari gira bibiya umu den gilalong ani apuwasam umu ko dugu duap nunga manem umu ko kunasara agi me ko kunasara ko den bo awote me ta balman. Bare kari umu nunup bibiya agi ta, bare aningate mu mel gotektir. Kaem ana nanip ago agi nanip mena mu te me loagoso, mena.
GAL 2:7 Kari gira umu ko ikiman, den gilalong apura ko ura Juda alo nunga ningi mu Peter balu tuam, uwutatala sor saki nunga ningi ko mu ani balu aisam, mu nuna ko ikiman.
GAL 2:8 Mu awuk, Kaem Peter ko apostle ura Juda alo nunga ningi beteso mu ko ura luan ningi ilak bagoso; uwutatala aninga apostle ura sor saki alo nunga ningi bitawasam mu ningi agarak bagoso.
GAL 2:9 Se James, Peter se John, sios ko ngatalek aora iwita nungarkasan mu, Kaem ko gomang aisa aninga ningi mu arigiman, ale ani Barnabas ilak nangarak suanawuman ale nagiting iluman. Ale nangarak nongomang motam suanawuman ale ana namanak sor saki alo nunga ningi ura betenak se, nuna mu Juda alo nunga ningi ura ilumonko ma balman.
GAL 2:10 Ale nuna mel suanta ana ko ikinakko nanga isarman mu, ana kituwura guat alo nunga sangaruwasan uwutata bita se laganakko nanga manorman. Dun umu ani bitirikko ko sail tagiwasam owore nuna balman.
GAL 2:11 Se tom Peter Antioch tairam mu ani nu munan bita paguwuram umu wetang la kausem.
GAL 2:12 Nu iru la tairam mu nu Juda kari bare yawarakala sor saki ko Kris alo nongorak no gikaso. Bare udagi kari sang James bowa ningi bagara wore taiman. Nuna kari nungumik guang me batoga mu am batoga te nama sapamonko baluwara ko kari. Se Peter nuna nungarkam ale nguangaram, ale sor saki ko kariimet umu nunga bita tam ale awar bagakaso.
GAL 2:13 Se Juda Kris saki alo agotala Peter ko kawel umu ningi ilak sanamaman, ale nunga munan kawel umu Barnabas agotala ko ikia gurugam.
GAL 2:14 Se ani nuna den gilalong ko munan nunguning me karo tuman se arigem mu, ani suen la nongoma te Peter wetang la kausem ale maem, “Ni Juda kari, bare aitak ni imi te mu ni Juda kari iwita me bagasam, ni sor saki ko kari iwita bagasam. Se ekela uleng mu ni yawarakala bitawerem. Bare aitak awuk se pelerem aking Juda nunga kiwem umu aking imi te karo tuiwasam? Ni uwuta beterem se sor saki ko kariimet imi karogo la karo tuiwasan.
GAL 2:15 “Ana awiriya Juda gue te bilangaman mu, ana law ko ikisan. Ana ‘sor saki ko kariimet law me ikia ko memek ago’ iwita mena.
GAL 2:16 Bare ana ikisan, kari bo law karo tua ko munan te kari ningo diram ko me arataso, mena, bare Jesus Kristus ko gomang ningi nunguning te kari ningo diram ko arataso. Bore te se, ana mu nuna iwita am koma suanta, ana Jesus Kristus ko nangamang ningi nunguning aram se ana kariimet ningo diram ko arataman. Mu awuk, law karo tua ko munan te kari bo ningo diram ko me arataso, mena.
GAL 2:17 “Se ana law nabiring tuman ale Kristus te kariimet ningo diram ko arataman, se munan umu wetang te nanga kasurso mu, ana Juda mu memek ago tala. Se munan umu te ana balnak Kristus munan memek sokel tuso manak e? Mena nunguningkiri!
GAL 2:18 E ani law abiring tuem mu aking sokel ago anirukko sail tagirek mu asele, kariimet diram la agarkamon, ani munan kiara ko kari! Bare ani uwuta me bitirikko.
GAL 2:19 “Mu awuk, ani law me karo tua ko munan te kua namerem iwita, bore te se, ani law abiring tuem ale aitak Kaem ko kari iwita pempem bagarikko.
GAL 2:20 Kristus tam kangono te tagiman mu ani ilak kuerem iwita; se aitak mu ani agata me bagasam, bare Kristus aninga ningi marak baga se marak aisuwoso. Se aitak aninga bagara aolak suen la ali imi te mu, ani Kaem ko Namar Jesus Kristus ko angamang ningi nunguning te bagasam. Mu awuk, nu gomang aisam, ale ani ago ko kueram.
GAL 2:21 Se ani Kaem ko gomang nangara ko munan mu aningate mel gira nunguningkiri ko betesam. Mu awuk, ana law ko munan karo tua te ningo diram ko aratasan manak mu, Kristus mu am ipi kua maguwuram manakko.”
GAL 3:1 Nina Galatia kariimet, nina ngualara! Awiri nenenga ikia maguwuram? Nina ani agarkiwaman se wetang te la ani Jesus Kristus tam kangono te tagiman se kueram mu ko dugu duap ninga manem se ikiman.
GAL 3:2 Ani nina mel suanta ko aga maonal se ikiekko: nina law karo tuata ko munan te Bur Laili taman agi, den ani ko ninga manem umu ko nengemang ningi nunguning aram se Bur Laili taman e?
GAL 3:3 Bare nina am ngualasan nunguningkiri e? Nina Bur Laili ilak duap beteman ale aitak awuk? Mu nengeta ali kari ninga sokel te menawuralko e?
GAL 3:4 Awuk, mel ningo ningo ari iki lagaman mu am mel yam la e? Noko am mel yam la agila?
GAL 3:5 Agi Kaem ko Bur Laili ningarso ale miracle suen biya ninga ningi beteso mu, awuk, mu nenenga law karo tua ko munan te agila? Mena, mu ana den ninga manorman umu ko nengemang ningi nunguning ko munan te Kaem uwutata beteso.
GAL 3:6 Abraham te ikialko. “Nu Kaem ko gomang ningi nunguning aram, se Kaem nu kari ningo diram ko ma balam.”
GAL 3:7 Bore te se arigalko, nongomang ningi nunguning ko kariimet mu Abraham ko kuriang alo.
GAL 3:8 Kaem giram ale sor saki alo nongomang ningi nunguning te kariimet ningo diram ko nunga balukko mu ko den gilalong mu Abraham maonam se ko batoga te iwita aniso: “Ni te kariimet suen la ali imi te mu daiga bagara ningo arigimonko,” mam.
GAL 3:9 Bore te se, kariimet awiriya nongomang ningi nunguning mu, Abraham gomang ningi nunguning ko kari se marak sokel tuam, uwutatala marak sokel nungarukko.
GAL 3:10 Bare awiriya law karo tua ko munan te ira sanamoso mu memek taukko. Mu awuk, batoga te iwita balam: “Kariimet awiriya den suen la Law ko Batoga ningi aniso mu me karo tumon mu memek tamonko.”
GAL 3:11 Wetang te ariginakko mu, kari bo ta law karo tua ko munan te Kaem nu kari ningo diram ko me ma balam, mena. Mu awuk, batoga bo iwita baluwoso: “Kariimet ningo diram mu, nongomang ningi nunguning ko munan te marak ningo bagamonko.”
GAL 3:12 Law karo tua ko munan mu nangamang ningi nunguning ko munan ago koma suanta mena. Mu awuk, law mu iwita baluwoso: “Kari awiriya law ko munan suen la karo tuso, mu law karo tua ko munan te ningo la bagarukko.”
GAL 3:13 Ana law me karo tua ko koma, memek tanak ale kuenakko lage te bagaman; bare Kristus kueram ko munan umu te nanga dia tam. Nu anananga nagiwim tam ale numi kuera mateng ningi beteram. Nu batoga bo te aniso wore iwita numi beteram: “Awiriya tam kuali tagiman, mu ko memek koma tam.”
GAL 3:14 Bore te se, marak yawara nu Abraham tuam mu ana sor saki ko kariimet aking nangarukko mu, nu Jesus Kristus te nanga dia tam. Se ana umu ko nangamang ningi nunguning aruk mu, ana noko kuting munan Bur Laili nangaram umu tanakko.
GAL 3:15 O aga singsang alo, ana ali kari nanga munan te betesan wore te iki se balikko: Ana balsan ale masan, den bo ko kari numi gomang suanawuso ale kaloso mu, awiriya bo ko ikia te kunasaruk agi den bo tagi kutuwurokko me terong ma balsan. Mu uwutatala dun imi ko baluwoso.
GAL 3:16 Kaem Abraham se ko gue muguri ilak den balu nungaram. Se batoga umu “gue muguri alo” ma me baluwoso, mena. Bare mu “ko gue muguri” mawoso umu kakirip suanta ko baluwoso, se mu Kristus ko baluwoso.
GAL 3:17 Ani uwuta balsam umu ko nunguning mu iwita: Kaem den girakala biya Abraham ilak kaolam se anikaso. Se yia 430 iwita namaram asele nu ko law wetang awuram. Bare law umu den nu giram ale kaolam umu me biriruwuram ale menawuram, mena.
GAL 3:18 Se ana balnak ana law karo tua ko munan te daiga bagara ningo arigisan manak agi mu, ana balnak daiga bagara ningo mu den kaolam umu ko munan ningi me taiso manakko. Bare mu uwuta mena. Kaem ko gomang nangara te, daiga bagara ningo umu ko den kaolam umu Abraham tuam.
GAL 3:19 Se law nangaram mu ko duap mu awuk? Mu iwita: kariimet memek bitakasan owore te se law nangaram. Se law mu aniruk la, Abraham ko Gue muguri ko ulengkala ilak den kaolam mu tai aratukko, asele law mu ko ura mena namarukko. Se law umu engel alo kusumuri kari bo te wetangawuman.
GAL 3:20 Bare tom Kaem Abraham ilak den kaolam, mu nu kota suanta ilak munakaram. Mu engel agi kari kusumuri bo agi me maonam.
GAL 3:21 Se law mu Kaem ko den kaolam mu ilak numi kore batagarso agi? Mena! Se law marak ningo kariimet nangarso manak agi mu, ana balnak law ko munan te kariimet nup ningo diram tasan ko ago tala balnakko. Bare mu uwuta mena.
GAL 3:22 Den batoga ningi iwita baluwoso, ali lilim la imi munan memek ko talipara bowa ningi bagoso. Buta se marak ningo ko den kaolam umu, awiriya Jesus Kristus ko gomang ningi nunguning mu arigokko.
GAL 3:23 Tom Kristus me taikaso la mu, law nanga taliparam se kaola kutira ningi bagaman tai Kristus tai wetangaram.
GAL 3:24 Se law mu girok nanga diruwurok Kristus kote nangarak namarukko ura tuman, se nangamang ningi nunguning te kariimet ningo diram ko ma nanga balukko.
GAL 3:25 Se aitak Kristus tairam mu ana law ko bitua bowa ningi me bagasan, mena.
GAL 3:26 Ikialko, nina Jesus Kristus ko nengemang ningi nunguning te nina suen la Kaem ko kuriang alo iwita bagasan.
GAL 3:27 Mu awuk, nina Kristus ningi anuwa marak taman mu, nina Kristus ilak kapetaman, ale nu lakira iru iwita kataman.
GAL 3:28 Bore te se, aitak Juda agi Greek se, kari dungan agi kari dungan mena se, kari agi imet iwita me bagasan, mena; mu awuk, ana suen la mu Jesus Kristus ningi suanta ko bagasan.
GAL 3:29 Se nina Kristus ko kariimet iwita bagasan agi mu, nina Abraham ko gue muguri iwita bagasan, ale Kaem den kaolam umu ko nunguning ningo umu ko kotam aralko.
GAL 4:1 Aninga den umu ko duap mu iwita: kuriang gue muguri mu nu kuriang iwita, se noko nuet ko melmasak suen la mu maingte nu kotam awurokko. Bare kam nu kuriang gotek bagoso, mu nu ura kari dungan bagoso iwita nu bagoso.
GAL 4:2 Nu kariari nu bitarsan ale ko dun suen la ko sinar tasan umu nobowa ningi bagoso, nama tom ko nuet balam mu te asele nu mel suen la kotam awuso.
GAL 4:3 Se kam ana kuriang iwita bagaman mu, ana uwutatala ali ewere ko munan suen biya ko bowa ningi talipara kari iwita bagakasan.
GAL 4:4 Bare tom ko balam mu tai aratam mu, Kaem ko Namar beteram se imet tuagu te bilangaram. Nu law bowa ningi bilangaram,
GAL 4:5 mu awuk, nu kariimet awiriya law bowa ningi bagakasan wore nunga dia tauk, se Kaem ana noko kuriang alo iwita nanga to siluwurok se ko baganakko uwutata beteram.
GAL 4:6 Ana Kaem ko kuriang ko arataman, bore te se nu ko Namar ko Bur Laili beteram se nangamang ningi tairam, se Bur Laili mu nanga sangarso se ana aisan, “Abba, nanga Nainet,” masan.
GAL 4:7 Bore te se, ni aitak ura dungan kari iwita mena, bare noko kuriang; se aitak ni noko kuriang se noko melmasak suen la mu ni kisokko.
GAL 4:8 Ulengkala nina Kaem ko me ikikasan, mu nina kaem kawel nunga ura dungan bitakasan, bare nuna kaem nunguning mena.
GAL 4:9 Bare aitak nina Kaem ko ikiman. Agi bala ningo nuam mu, Kaem nenenga ikiam ale ninga giam manakko. Bare awuk se aking peleman ale, ali ewere ko wit mairap duap duap nungumik nosokel mena umu nongote namasan? Agi akingtala peleral nobowa ningi bagaralko nengemang aniso agila?
GAL 4:10 Nina nunga tom bibiya se, nunga day, nunga sige se nunga yia tom taiso mu te amilmil nungaruwasan!
GAL 4:11 Aninga nguangara mu, aninga ura nenenga ningi beterem mu am bita te kolerem iwita.
GAL 4:12 Buta se aga singsang, ani nina iki karo ningarem, uwutatala nina ani iki karo aisalko sokel karogo nengete wosengasam. Nina memek bo ani angimik te me beteman, mena.
GAL 4:13 Nina ko ikisan, ani motam motam den gilalong ninga manem, mu awuk, ani kuera ikes sang angimik te tairam.
GAL 4:14 Se aninga kuera ikes mu ninga ira ariga iwita tairam, bare nina ani me nibiring aisiman, ale me aga ari meman, mena. Nina ani Kaem ko engel bo iwita, agi Jesus Kristus iwita aga beteman.
GAL 4:15 Se nenenga amilmil biya umu, awuk mam ale aitak menaram? Ani tom umu am ko ikiwasam, nenenga amilmil mu am duap bo nunguningkiri aningate bitakasan.
GAL 4:16 Se awuk, ani den nunguning ninga manorsam wore ko aitak nina ani agarak memek betesan agi?
GAL 4:17 Kariari umu nengemang kulukurmon se nongote namaralko munan betesan, bare mu nenenga ningo ko mena. Nononga nongomang mu nuna uwuta betemon se nina anananga beteral ale nongote namaral ale nononga bo iwita bagaralko.
GAL 4:18 Ikialko. Kari gomang kuluka se ni bowa ningi taira mu ningi memek bo mena, bare munan ningo ko uwuta betera mu asele terong. Ale aninga amotam ko la mena, bare pempem uwutata betemonko mu asele terong.
GAL 4:19 O aga kariimet alo, ani imet yusan taukko yaman kua kam, yaman kuawasam. Ale ani uwuta yaman kuerik nama tom Kristus nenenga ningi se nina noko ningi aratu sanamaral se arigek mu asele angamang kua kaparukko.
GAL 4:20 Aninga angamang biyala mu nengerak baga se den ningo welang sang balik se ikialko. Bare mena se ani nina nego ko ikia ninguru aga moso se uwuta balsam.
GAL 4:21 Aga maonalko, nina kariimet law bowa ningi bagaralko nengemang aniso mu, nina law aguwaya baluwoso mu ko ninguru sinarsan e?
GAL 4:22 Ikialko, batoga Abraham se ko namarari ilagala, bo ura dungan imet tuagu te se bo noko imet nunguning tuagu te mu nunga iwita baluwoso:
GAL 4:23 Namar ura dungan imet tuagu te mu, ali kari ko ikia te bilangaram; bare namar ko nuwus nunguning tuagu te mu, den Kaem ilak kaolam wore karo tuam ale bilangaram.
GAL 4:24 Se munan suen la aratam imi tuaturum iwita. Imet ilagala umu den bibiya ilagala Kaem kariimet nongorak kaolam wore koma tata. Bo mu nu Duruk Sinai, te den kaolam law nungaram wore koma tata, se tuagu te mu ura dungan alo iwita bagamonko: Mu Hagar.
GAL 4:25 Hagar mu Arabia Duruk Sinai koma tata. Se nu mu aitak wonong biya Jerusalem iwita tala, mu awuk, Jerusalem se ko tuagu te mu nongorak ura dungan ko bagoso.
GAL 4:26 Bare Jerusalem wonong kualala ko mu, anananga nainam Sarah iwita, mel bo nu me siruwu iluwoso.
GAL 4:27 Mu awuk, batoga bo te iwita balam: “Ni imet kuin sisira, ni kuriang me ilusam ale ko yaman me ikisam, bare ni biyala ai nier ale amilmilerko! Mu awuk, ni karki meman, bare ni tagu te mu kuriang gue pagukko, ale imet ka kari tagiram umu tuagu te mu kiarukko!”
GAL 4:28 O aga singsang, nina Isaac iwitatala, mu nina Kaem den kaolam wore ko nunguning.
GAL 4:29 Nina ikisan, girakala kuriang nuam ali kari ko ikia te iluwam mu, nu kuriang Bur Laili ko sokel te aratam umu bita maguwukaso. Se aitak mu uwuta tala aratuwoso.
GAL 4:30 Bare Batoga awuk baluwoso? Mu Kaem iwita Abraham maonam: “Ura dungan imet ko kuriang ilak nunga karoko,” mam. “Mu awuk, ura dungan imet ko kuriang mu imet nunguning ko kuriang ilak wete Abraham ko melmasak suen la me kotam awumonkowo.”
GAL 4:31 Buta se aga singsang, ana ura dungan imet umu ko kuriang mena. Bare ana noko nuwus nunguning mu ko kuriang alo.
GAL 5:1 Ana gopa palaganak ale guyak la baganakko Kristus talipara ningi nanga bataguru tam. Buta se nina sokel ago la sanamaral se mayang ningamuru tugumon ale dungan iwita aking me ninga tagimonko.
GAL 5:2 Ikialko! Ani Paul, ani iwita ninga manorsam, nina ningimik guang batoga te namaral, mu nina Kristus nanga sangaru tam ko munan umu me ta ninga sangukko.
GAL 5:3 Ale ani aking tala wetang te balsam, awiriya kumik guang batoga te namoso mu, nu law lilim la bowa ningi bagoso.
GAL 5:4 Nina awiriya law ko munan te kariimet ningo diram ko bagaralko iwita betesan mu, nina bataga namaman ale Kristus ilak me bagasan. Ale nina noko gomang nangara ko munan buring ko bagasan.
GAL 5:5 Bare ana mu Bur Laili ningi nangamang ningi nunguning te, bagara ningo diram umu ko namotam bita se bagasan.
GAL 5:6 Mu awuk, Jesus Kristus ningi mu, nangimik guang batoga agi mena agi ta, bare mu mel yam. Bare mel biya mu, nangamang ningi nunguning te nanimi ko kua tui se laganakko.
GAL 5:7 Nina nagura ningo naguwaman, se awiri nengema batogam ale nengema siruwuram se den nunguning bita taman?
GAL 5:8 Nengemang kuluka ko munan umu, Kaem ninga aru tam mu kote me taiwoso, mena.
GAL 5:9 Iwita ikialko! “Yeast katirta plaua ningi betesan, bare mu plaua laguwuso se biyala lagoso.”
GAL 5:10 Bare ani Kari Biya ningi angamang motam sokel ago la ko ikisam mu, nina ikia duap duap te me loagaralko iwita ikisam. Awiriya ikia duap duap te ngual ningaruwoso mu, nu awiriya mu ani me ko ikisam bare mu, ko koma taukkowo.
GAL 5:11 Aga singsang, kariimet sang balsan, ani kari nungumik guang batoga ko munan mu am ko den balu apuwasam, masan. Se uwuta agi mu, ani anape duap ko aga bita maguwusan? Bare mu uwuta mena. Ani tam kangono ko dugu duap balsam wore ko nuna nongomang magoso se aga bita maguwu gilingisan.
GAL 5:12 Se kariari nenenga ikia ngualawusan ale nangimik guang batoga ko munan te ninga kalakumuwasan agi mu terong, am uwuta betemon namamon ale kopa nunga tangol agotala kau kau namamonko!
GAL 5:13 Aga singsang, Kaem nina ninga aru tam, mu nina udagi talipara bo ningi me bagaralko ninga giam. Bare nina Kristus ningi ninga gopa palaga ko munan umu ningi, ali imi ko munan memek memek am beteralko iwita ikial bore ko. Mena. Bare ninimi ko kua tui se ninimi saongalko.
GAL 5:14 Law ko den suen la mu ilu biguwu sapaman ale bala suanta imi ningi la karo tunakko balman: “Ni keta nimi ko kuesam iwitatala, ka bo kua tuiko.”
GAL 5:15 Buta se, nina ninimi singi kager tui se, ninimi mora kaura te me bagaralko. Sinar talko, nengeta ninimi maguwural bore ko!
GAL 5:16 Bore ko se ani iwita balsam: nina Bur Laili ko sokel ikia karo tui se lagaral mu, nina ali imi ko ikia memek nengemang te aniso mu me karo tualko.
GAL 5:17 Mu awuk, munan memek anananga nangamang ningi mu, Bur Laili ko munan ilak koma suanta mena, se Bur Laili ko munan mu memek umu ilak koma suanta mena tala. Se nuna nunumi ago mu suanta mena, bore te se ni aguwaya bitarko mu karogo ikuwasam.
GAL 5:18 Bare ni Bur Laili ko ikia karo tuiwer mu asele ni law bowa ningi me bagasam.
GAL 5:19 Se memek umu ko ikia munan memek memek mu ko ariga wetang te: saman katagot ko munan duap duap dolara ago umu se,
GAL 5:20 kaem kawel nup biya tua, se dawur mang sima, se nangamang magara, singi kager, nanimi mora, nanimi patawura, se biguwura suanta mena motam kirker bagara,
GAL 5:21 se bo ko mel ariga ale nangamang magara; se yu nana ngualara, biguwu yu no se ikia memek betera, se munan memek duap duap uwuta uwuta. Ikialko, ani ulengkala sokel ago ninga manarukasam uwutatala aitak aking sokel ago ninga manorsam, awiriya munan uwuta te bagoso mu Kaem ko kingdom ningi me namarukko.
GAL 5:22 Bare Bur Laili ko ikia munan ningo ningo mu, iwita iwita: bo kua tua ko munan, amilmil, lila yawara, nanimi ago kua kapara, bo nangamang tua, ningo la betera kaora, den bala ale diram la karo tuata,
GAL 5:23 munan kutek am, se nangata nanimi diram la kiti guruga. Law bo munan imi betenakko me ta nanga kalowoso, mena.
GAL 5:24 Awiriya Jesus Kristus ko kariimet ko bagasan, mu nuna ikia memek se nongomang barasa ko munan suen la mu tam kangono te tagi sapaman.
GAL 5:25 Se ana Bur Laili ningi bagasan agi mu, ana Bur Laili la karo tunakko.
GAL 5:26 Ale ana nangata nanimi me patawunakko. Ale nanga launuria me nongomang maguwunakko. Ale nononga mel ko me namotam nangamang barasukko.
GAL 6:1 Aga singsang, nenenga ningi bo memek bitawuruk se arigal agi mu, nina awiriya Bur Laili te aolak iluwasan mu kari mu ekes te saongal se, giris palaguk ale peleruk lage ningo te tairukko. Bare tom nina nu sangaru se mu, nina karogo la ira ariga ningi dagulal bore ko, ninimi ko sinar talko.
GAL 6:2 Kristus ko munan karo tual ale bo ikup ago agi mu saongal ale ko ikup ilak gialko.
GAL 6:3 Bare awiriya nup mena wore kota numi nup ago iwita beteso mu, kota numi kulurso.
GAL 6:4 Kariimet suan suan nongota nunumi gurugu patawu ikimonko mu munan diram. Ale ningo beteram agi mu ko amilmilarukko. Bare bo ko munan ilak numi me tuterukko.
GAL 6:5 Mu awuk, ana suan suan nangata nanga memek agi ningo betesan umu ko koma am diram la ari ginakko.
GAL 6:6 Awiriya Kaem ko den ningo ka kausok mu, ni ko koma ko ka mel ningo sang nu tuiko.
GAL 6:7 Kariimet bo me ninga kulokko: Kaem mu ana kulurnakko me terong. Kari anapeya mel muguri aguso, mu aragoso nunguning kaposo ale nuam koma taso se aking gi naso.
GAL 6:8 Se awiriya ali imi ko munan memek noko ningi mu amilmil tuokko mel muguri iwita aguso mu, magara kuenera mu mel umu nunguning gi no kam gi naukko; bare awiriya Bur Laili amilmil tuokko munan ningo umu mel muguri ningo iwita aguso mu, marak ningo tom suen biya anirukko mu, mel nunguning gi no kam gi naukko.
GAL 6:9 Buta se ana kilek ningo ningo betenakko me ta gagornakko, mu awuk, ana me gagornak, ale am sail taginak mu asele, nama ko tom te mu ana ko nunguning ningo gi nanakko.
GAL 6:10 Buta se aitak kuring ngangawoso imitang te la kariimet suen la nunga sangornakko. Se nongomang ningi nunguning ko kariimet alo umutang gira nunga sangornakko.
GAL 6:11 Se nina ani agiting te garek bibiya iluwem ewere arigalko!
GAL 6:12 Ikialko. Kariari nina ningimik guang batogalko ninga diruwusan mu, kariimet te nungarkamon ale nunga balmonko munan betesan. Nuna Kristus ko tam kangono ko duap balmon ale ko memek tamon bore ko nguangasan ale uwutata betesan.
GAL 6:13 Nuna nungumik guang batoga alo ta wore, nuna law diram la me karo tusan, bare nina am ningimik guang batogalko sail tagisan. Mu awuk, nuna uwuta betemon ale nina te nuna nunumi patawumonko munan uwuta betesan.
GAL 6:14 Bare ani mu mel bo nup me patawurikko, mena; ani nanga Kari Biya Jesus Kristus tam kangono te kueram mu ko la amilmilarik ale nup patawurikko. Nu tam kangono te kueram mu aninga ali imi ko amilmil suen la karogo kueram iwita; se ali imi ko kariimet mu ani kua namerem iwita agarkasan.
GAL 6:15 Nunguningta, nina ningimik guang batoga agi, me batoga agi ta, wore mu am mel yam la; bare mel biya mu, nina kariimet iru ko arataman umutang mel nunguningkiri.
GAL 6:16 Awiriya suen la munan imi ari karo tusan borta Kaem ko kariimet se Israel nunguning. Se Kaem ko gomang lila se ko gomang nangara mu nongorak bagarukko.
GAL 6:17 Se ani kari bo udagi kawilis bo me aisuokko, mu awuk, ani Kristus ko nup biya ko ura ningi memek ninguru giem, se ko kawilis angimik lilimaram.
GAL 6:18 O aga sikisaki, nanga Kari Biya Jesus Kristus ko gomang lila nenenga nengemang motam ningi anirukko. Nunguning.
EPH 1:1 Ani Paul, Kaem ko gomang te ani Jesus Kristus ko apostle ko aga balam se bagasam. Ani den imi bataguru nina Ephesus kariimet Jesus Kristus ko nengemang ningi nunguning bagasan mu ningarsam.
EPH 1:2 Kaem anananga Nainet, se Kari Biya Jesus Kristus nunga nongomang nangara, se nunga nongomang lila nengerak pempem anirukko.
EPH 1:3 Kaem, nu anananga Kari Biya Jesus Kristus ko Nuet se ko Kaem, mu nup biya tunakko! Mu awuk, nu Kristus ningi ana duruk wonong ko marak ningo se ko munan suen la mu nangaram.
EPH 1:4 Nu ali imi lilim la se melmasak suen la me arata la, ana Kristus ningi noko motam te laili se nangimik den mena baganakko nanga atumukiram. Nu ana kua nangaram ale
EPH 1:5 ko gomang amilmil te, Jesus Kristus te, ana noko kuriang alo iwita nanga to siluwurokko maingkala nanga balu beteram.
EPH 1:6 Ale nu Kakirip suanta nu ko kua tua biya umu te, ko gomang nangara nikim karogo mu me guramaram, am nangaram umu ko, nup biya tunakko!
EPH 1:7 Kaem ko gomang nangara biya nunguningkiri mu te, Kakirip ko gue kaparam mu ningi nanga dia tam, ale nanga memek suen la siwu nangaram.
EPH 1:8 Noko gomang nangara kumik tom mena umu te, ikia sinar se ikia ningo agotala nangaram.
EPH 1:9 Ale nu kota ko amilmil te ko ikia yumura Kristus ko bita bita ago namaram umu wetang te nanga kausam.
EPH 1:10 Noko ikia yumura umu ko tom tom te wetang awurok, nama ko tom nukum nunguning umu tai aratuk mu te, nu duruk wonong se ali imi ko melmasak suen la karogo tai Kristus bowa ningi bolala awurok se nu ko supuling biya bagarukko.
EPH 1:11 Mu awuk, melmasak suen la arataso mu, Kaem ko gomang girakala la te iki balu beteram wore karo karo aratu namoso. Se ana mu agotala, noko ikia balu beteram mu karo tuam ale Kristus te nanga atumukiram ale noko ma nanga balam.
EPH 1:12 Se mu te ana kariimet giriman Kristus ko nanga ikia nangamang motam se nanga loagara beteman mu, ana noko nikim biya umu ko nup biya tunakko!
EPH 1:13 Se nina mu betela tala aitak Kristus ningi bagasan. Mu awuk, kam nina den nunguning mu ikiman ale ko nengemang ningi nunguning aram mu, den gilalong umu te ninga sangaru tam. Ale ko kausa gira mu Bur Laili ko balam mu ningaram.
EPH 1:14 Nu melmasak suen la ana ko kariimet nangarukko balam mu nunguningta nangarukko, se ko kausa gira mu Bur Laili giram nangaram. Se tom nu te nanga giok se ilak baganakko mu te nanga giokko. Buta se ana noko nikim biya mu ko nup biya tunakko!
EPH 1:15 Buta se, tom ani nenenga nengemang ningi nunguning Kari Biya Jesus ko mu ko den ikiem, ale ninga munan Kris alo saki nunga kua nungara ko den mu ikiem mu,
EPH 1:16 ani nego ko pempem la guranek te angamin ares ma se Kaem amilmil tui lagasam.
EPH 1:17 Ani pempem la nanga Kari Biya Jesus Kristus ko Kaem se ko Nuet nikim garagar, mu ko Bur Laili te ninga ikia sinar awurok se nu ko ninguru ikialko guranek te isaru lagasam.
EPH 1:18 Ale guranek te betela, nu ninga nengemang motam kau paguk se, anapeya mel ningo ningo nikim ago, nu ko kariimet nungarukko balam ale ko ninga auram se ko nemotam loagawasan, wore arigalko aru manaru lagasam.
EPH 1:19 Ale umu la mena, wore noko sokel aora biya, ko balnakko tom mena, mu ana nangamang ningi nunguning alo mu nanga ningi ura taso wore karogo la ko ikialko. Se noko sokel borta te
EPH 1:20 Kristus kueram bare maraguwuram se barasam, se duruk wonong te kuting sengam mu te beteram se kuwim nup ago mu te daigam bagoso.
EPH 1:21 Kuwim umu kualala biya, engel ningo ningo, engel memek memek, se marir daula memek memek taiti gomang te bagara mu suen la nunga kia saparam, ale nu kalel biya se nup biya bagoso, tom imi te ko la mena, bare tom udagi te se pempem la butata bagarukko.
EPH 1:22 Se Kaem mel suen la noko suwik bowa ningi awuram, ale sios ko mel suen la nu bituokko atumukiram se bagoso.
EPH 1:23 Sios ko kariimet mu noko kumik ko nuamur tutuk iwita bagasan se nu anananga ningi bagoso. Ale nu aliti se duruk te ko mel suen la iluwam ale bitaruwoso.
EPH 2:1 Bare nina mu ekela ulengko ninga munan memek memek koma ko kueman.
EPH 2:2 Kam nina ninga munan memek umu ningi baga se mu, nina ali ewere ko kingdom ko supuling ko munan karo tuikasan. Nu wit mairap taiti se ali karo gurungumuwara wore nunga supuling; nu aitak kariimet den ningo me karo tuiwasan umu nunga ningi ura bitawoso.
EPH 2:3 Ana suen la kam bo te mu, nuna nongorak baga se ali ewere ko munan memek memek nanga ningi mu karo tuikasan. Ale ana nuna nongorak koma suanta, Kaem ko gomang magara te maga namara ko kariimet iwita bagaman.
EPH 2:4 Bare Kaem ko kua nangara ko munan biya mu se, ko gomang lila biya umu te,
EPH 2:5 ana nanga munan memek ningi kueman bare, Kristus ilak nanga maraguwuram se barasaman. Mu duap bo kigilik te mena, mu am noko gomang nangara ko munan te ninga sangaru tam.
EPH 2:6 Nu ana Kristus ilak nanga maraguwuram se barasaman ale Jesus Kristus ilak kualala dagi baga kam bagasan.
EPH 2:7 Noko gomang mu, noko munan ningo umu Jesus Kristus ningi nangaram umu wetang saparuk se, kariimet gue udagi taiwasan mu karogo la noko gomang nangara ko munan mu mel biya nunguningkiri iwita ari ko ikimonko.
EPH 2:8 Iwita ikialko: nina noko gomang nangara ko munan umu ko nenenga nengemang ningi nunguning aram se nu ninga sangaru tam. Se nina saonga umu nengeta ninga nesokel te me taman, mena. Mu Kaem ko munan yawara ningaram.
EPH 2:9 Bore te se, awiriya bo ta munan umu ko numi patawurukko me terong. Mu awuk, ana munan ningo bo beteman se ko nu uwuta me nanga saongam, mena.
EPH 2:10 Bare Kaem kota Jesus Kristus ningi nanga burangi beteram, ale noko munan ningo ningo betenakko balu beteram mu bita se laganakko nanga beteram.
EPH 2:11 Bore te se, nina iwita iki se lagaralko: Ulengkala nina sor saki ko kariimet gue mu ninga balukasan “nungumik guang me batoga alo” ko ninga balukasan. Kariari nongota nunumi balukasan nuna “nungumik guang batoga alo” makasan wore uwutata ninga balukasan. Bare ali kari alo nongota nuguting te munan umu nungumik te bitakasan.
EPH 2:12 Bare iwita ikialko, tom umu te mu, nina Kristus ilak me sorakasan la ko kam te. Nina sor iwareng ko kariimet, se Kaem ko kariimet Israel, nunga balam ale nongorak den kaolam, umu ningi me bagakasan tala. Nina ningimik Kaem mena se, anapeya ko nemotam bita se loagaralko mu me ko sinarakasan tala, ko kam te.
EPH 2:13 Bare aitak Jesus Kristus ningi mu, nina awiriya awar biya bagaman mu, noko gue te tai ilak kapetaman.
EPH 2:14 Mu awuk, Kristus kota mu anananga marolila yawara. Nu nanimi paoga munan, girakala tareng iwita kariimet motam ilagala nunga pagaru kirker nunga awuwaram umu, parusuwu silati maguwuram ale nongorak tai kariimet motam suanta ko nunga bolala awuram.
EPH 2:15 Nu law ko den se ko munan suen la mu menawuram, ale marolila tagiram, ale kariimet motam ilagala umu nongorak tai kariimet motam bo iru suanta iwita nanga bolala awuram.
EPH 2:16 Nu tam kangono te kueram mu, nanimi paoga ko munan mu menawuram, ale kariimet paoga ilagala mu suanawuram, ale motam suanta iwita Kaem ilak nangamang motam suanawuram.
EPH 2:17 Nu tairam ale marolila ko den, nina awar biya bagaman mu ninga manaru se, pingi bagaman mu karogo nunga maonam.
EPH 2:18 Mu awuk, nu te mu, ana Bur Laili suanta mu te nanga Nainet kote namanakko.
EPH 2:19 Se nu ura beteram umu ko nunguning mu, aitak nina kariimet iwareng se daup iwita me bagasan. Bare nina Kaem ko kariimet nongorak suan awuman, ale Kaem ko kawam digo suanta wore ko kariimet iwita bagasan.
EPH 2:20 Se kawam digo umu ko ngatalek mu apostle alo se prophet alo, se Jesus Kristus kota mu nu manga kawam sokel tuiwoso wore iwita.
EPH 2:21 Se nu ningi, kawam umu lilim la tai numi iluwam ale gekmam, ale Kari Biya ko temple laili iwita tarigiwoso.
EPH 2:22 Se noko ningi, nina betela kawam umu ko nuamur tutuk iwita te kawam umu kalowoso, se Kaem ko Bur Laili ningi bagoso.
EPH 3:1 Se ani Paul, ani Jesus Kristus ko nup biya ko, nina sor saki ninga ningi den gilalong balem bare ko talipara ningi bagasam.
EPH 3:2 Ani ikisam mu, nina Kaem ko gomang ningara ko ura nenenga ningi mu bituekko aisam mu nina ko nede ikiam iwita.
EPH 3:3 Noko ikia yumura umu aninga kausam se ikiem, ale ani maingkala katir ko tam gawa te ninga manem se ikiman iwita.
EPH 3:4 Nina den umu kaural ale asele Kristus ko ikia yumura ani ko baluwasam mu nina karogo la ari ko ikialko.
EPH 3:5 Se ikia mel yumura umu kariimet gue gira ulengkala ko mu me nunga kasuru arigam, mena. Bare aitak Bur Laili ko sokel te, Kaem ko apostle laili se prophet laili alo nongote wetang awuram.
EPH 3:6 Se noko ikia yumura umu mu iwita: den gilalong umutang te, sor saki ko kariimet tai Israel kariimet nongorak bolala awumon ale, Kakirip suanta ko kumik nuamur nuamur iwita baga se, Jesus Kristus ningi anapeya mel Kaem ko kariimet nunga, ko den nongorak kaolam umu arerem la gimonko.
EPH 3:7 Ani mu Kaem ko gomang nangara ko munan se ko sokel ura iluwoso umu te, ani den gilalong ko ura kari ko aratem.
EPH 3:8 Ani mu Kaem ko kariimet ningo suen la mu, nunga nukum te biya iwita. Bare noko gomang aisa ko munan te, ani Kristus ko munan ningo ningo suen biya umu ko den gilalong mu sor saki alo nongote apusam.
EPH 3:9 Ale Kaem mel suen biya nungam umu ko ikia, tom maiya biya noko ningi la yumura la ani lagaram mu, kariimet suen la nongote balu pagikko ura aisam.
EPH 3:10 Se noko ikia biya mu, aitak sios ningi noko ikia sinar, ko kuruwura suen biya, umu wetang kaparuk se engel bibiya taiti gomang bitaru se anira mu ari ko ikimonko.
EPH 3:11 Noko gomang motam se ikia biya balu nunguru beteram se aniram lagaram mu, aitak nanga Kari Biya Jesus Kristus te bita saparam.
EPH 3:12 Se ana aitak Kristus ningi, se noko nangamang ningi nunguning te, Kaem kote nangamang motam sokel ago la se guyak la kote namanakko.
EPH 3:13 Bore te se ani iwita ninga manorsam, ani nina nego ko yaman ikup memek giwasam umu ko nengemang motam me dagulokko. Ikup yaman ani gisam mu nenenga ningo ko.
EPH 3:14 Borta ko ani nanga Nainet koma te abugura kulukursam ale nego ko guranek la lagasam.
EPH 3:15 Nu te kariimet suen la duruk wonong te se ali imi te mu bagara ningo arigisan.
EPH 3:16 Nu ko nup biya ningo nikim ago mu ningi, ko Bur Laili ko sokel te nengemang motam sangam tuokko ani guranek betesam.
EPH 3:17 Se sangam umu te, nenenga nengemang ningi nunguning te, Kristus nengemang motam ningi bagarukko. Se nina Kristus ningi nukuri yager waral ale ninimi kua tua ko munan te la bagaralko, ani guranek la lagasam.
EPH 3:18 Ale sokel ningaruwoso mu te, Kris alo suen la nongorak, Kristus ko kua nangara ko munan maiya biya, se ulal biya, se du biya umu ko ninguru ikial ale tal iluwal ale te baga se lagaralko.
EPH 3:19 Ale noko kua nangara ko munan umu ikia ningo suen la nunga kia saparam umu ko ikial ale, Kaem ko ikia munan karogo ninguru terong ma saparalko.
EPH 3:20 Kaem ko sokel anananga ningi biyala ura towoso. Ana ikia mel nu nangarukko isarsan mu gotektir. Bare nu mel suen biya am bo bo karogo bita nangarukko am guyak la.
EPH 3:21 Bore te se, Jesus Kristus ningi, ko sios lilim ningi, se ko kariimet gue biya tai lagoso mu nunga ningi, ko nup biya pempem butata ani se lagarukko! Nunguning.
EPH 4:1 Ani Kari Biya ko nup biya ko talipara ningi baga se, sokel ago iwita ninga manorsam: Nu nina ninga aru tam ale ko munan ninga kausam uwutata te diram la bagaralko.
EPH 4:2 Nina nengemang motam lilim la te, ninimi kua tui se, kua kaparal ale, ekes te ninimi saongal ale ikup gialko.
EPH 4:3 Munan suen la te Bur Laili ninga biguwuram se bagasan, uwutata baga se ko lila bowa ningi la bagaralko.
EPH 4:4 Bur Laili mu suanta, se ana noko ningi mu kariimet suanta iwita bagasan. Se mel Kaem ko nanga auram se ko namotam bita se loagawasan mu suanta tala; se uwuta tala
EPH 4:5 nanga Kari Biya mu suanta, se nangamang ningi nunguning mu suanta, se anuwa marak mu betela suanta tala.
EPH 4:6 Se Kaem mu suanta, nu ana nanga Nainet. Nu mel suen la nunga kualala biya baga se, nangarak bagoso, ale nanga ningi bagoso.
EPH 4:7 Bare ana suan suan mu Kristus ko gomang nangara mu noko ikia te munan duap duap te nangaram.
EPH 4:8 Bore te se batoga bo te mu iwita balam: “Nu barasam ale kualala biya nama tarigiram; nu ali se taiti ko sokel bibiya nunga ira parusuwu bowa tugumam, ale munan ningo ningo mu ko kariimet nungaram.”
EPH 4:9 Se den nu “nama tarigiram” mu ko duap awuk? Ko duap mu nu giram ali imi te tai kaparam, ale asele udagi nu duruk wonong te nama tarigiram.
EPH 4:10 Kakirip suanta ali imi te tai kaparam borta tala, aking peleram ale kualala biya nama tarigiram, ale taiti, ali imi se mel suen la bowa tugu saparam ale sor suen la mu am nu la te baga saposo.
EPH 4:11 Se Kakirip borta munan duap duap kariimet nungaram, sang apostle ko nunga balam, se sang prophet ko nunga balam, sang evangelist ko nunga balam, sang pastor ko nunga balam ale kausa kari ko nunga balam.
EPH 4:12 Nu noko sios sokel tuok se lagarukko, Kaem ko kariimet uwuta uwuta ura nungaru gurugu karogo namaram.
EPH 4:13 Se ura umu betenak nama ko nunguning mu, ana suen la Kaem ko Namar ko nangamang ningi nunguning mu te, se ko ninguru iki batoga ko munan umu te, nu ilak bolala baganakko. Ale Kristus ko munan suen la ningi garuk sinar sokel ago la baganakko.
EPH 4:14 Ale munan umu te ana kuriang gotektek iwita gagi tamun me nanga sarumurok nangarak namaruk tairukko. Agi kari memek nunga kawel memek kausa duap duap te, marir daula mel itugu karogo nama bola karogo tai pala iwita me nanga betemonko.
EPH 4:15 Mena. Bare ana nanga Supuling biya Kristus ningi nanimi kua tui se, den nunguning balu se, noko ningi kari ko, imet ko anakko.
EPH 4:16 Ale ana nu te, ko kua nangara ko munan te, suen la noko kumik nuamur nuamur iwita tai nanimi kau kuti kuti namanakko. Se mayang tagara nanga ilukuawuso iwita, nanga ilukuawuruk se, nuamur nuamur umu koma koma ko ura te sanamaruk se te laganak tariginakko.
EPH 4:17 Bore te se ani iwita ninga manorsam, ale Kari Biya ningi ko sinar talko ninga manorsam: Nina sor saki ko kariimet alo nunga ikia nunguning mena bagasan iwita me bagaralko.
EPH 4:18 Nuna den me iki karo tua ko munan te nongomang motam auram, se nunga ikia mu tiromorom ningi aniso se kau batagaman ale Kaem kumik duap te me bagasan.
EPH 4:19 Nuna ikia ningo ningo nunga beteram se dolara me ko ikisan. Ale nunumi munan memek ko munan ningi bita sapaman, ale munan memek mu bo karogo, bo karogo betemonko nongomang pempem la nia lagoso.
EPH 4:20 Bare nina mu Kristus ko kausa ningo lage bo uwuta te me taiman, mena.
EPH 4:21 Den nunguning mu Jesus Kristus ningi aniso, bore te se, nina noko ningi den nunguning mu ninga kasurman se nina ko ikiman.
EPH 4:22 Den nunguning ninga kasurman umu, nina te ninga kawel nengemang barasa ko munan memek memek, ekela uleng te nama magakasan, wore te ari ikial ale bita talko, den umu ninga kasurman.
EPH 4:23 Se te kariimet iru, ikia iru karogo baga se,
EPH 4:24 munan iru mu lakira iru iwita tal nagural ale Kaem ningo diram se laili bagoso iwita bagaralko.
EPH 4:25 Bore te se, nina suan suan mu kawel munan umu bita tal ale den nunguning la ninimi karogo balalko, mu awuk, ana suen la mu Kakirip suanta wore ko kumik nuamur nuamur iwita bagasan.
EPH 4:26 Se nengemang magaruk se memek beteral mu ko, sinar talko. Nengemang magara karogo bagaral se worem me nama kaparukko,
EPH 4:27 se Satan kuring bo me ta tualko.
EPH 4:28 Se awiriya tere daong nowoso, mu udagi me tere naukko. Bare kota kuting kumik te ura bitiruk ale ko ningo mu giok ale, awiriya kumik mel mena mu ilak numi tui gurugokko.
EPH 4:29 Den memek nigiring te me aratukko. Bare den ningo kariimet ikup te nongomang motam welang tuok ale nunga tagi patawurukko mu la balal se nunga sangukko.
EPH 4:30 Ale Kaem ko Bur Laili gomang ikup me tualko. Kaem nina noko ma ninga balam ale day tom taiwoso mu te ninga sangaru taukko nu kausa gira bo iwita ningaram.
EPH 4:31 Nina munan memek memek imi me beteralko: nengemang tama ko kanira se ninimi nengemang suan awura ko munan biriruwura, nengemang magara ko munan, se bo ko memek ko alis tuata, den te kager munan betera, se munan memek memek uwutata mu nibiring tualko.
EPH 4:32 Bare Kaem Kristus ningi nanga memek siwuram iwita, munan ningo se bo kua tua ko munan te ninga memek aguwaya ninimi ago betesan umu siwu saparalko.
EPH 5:1 Nina Kaem ko kuriang alo. Nu ninguru ninga kueso. Buta se nina noko munan kasa la kaoralko.
EPH 5:2 Kristus ana kua nangaram ale kota numi tama siring ningo iwita bita Kaem tuam, uwutatala nina ninimi kua tua ko munan te la bagaralko.
EPH 5:3 Ale saman katagot ko munan, se munan uwuta uwuta, se nemetam nengemang barasa ko munan bo ta nenenga ningi me anirukko. Mu awuk, Kaem ko kariimet laili mu munan uwuta mu me betemonko.
EPH 5:4 Agi dolara munan ko bala, agi bala ngualara bala, agi den memek te den kolara bala mu kuring me ta tualko. Bare Kaem ko amilmil den la balu se lagaralko.
EPH 5:5 Iwita ikialko ninga manorsam, saman katagot ko munan, se munan uwuta uwuta, se nemotam nengema barasa ko munan mu me beteralko. Awiriya munan uwuta beteso mu kaem kawel nunga munan karo tuata ko kari, se nu Kaem se Kristus ilak nunga kingdom ningi me ta kasu nagurokko.
EPH 5:6 Ninguru sinar talko! Awiriya bo, munan memek umu mel gotek ko iwita baluk ale me ninga kulokko. Mu awuk, munan memek uwuta wore ko, Kaem ko gomang magara awiriya kuring me karo tusan mu nungumik te kaposo.
EPH 5:7 Buta se nina kariimet uwuta mu nongorak ninimi me gialko.
EPH 5:8 Mu awuk, kam bo te mu, nina tiromorom ningi bagaman, bare aitak nina Kari Biya ningi nikim te bagasan. Buta se nikim ko kariimet iwita bagaralko.
EPH 5:9 Nikim te bagara ko nunguning mu, munan ningo ningo, se den nunguning karo tui se ningo diram la bagara.
EPH 5:10 Bore te se munan aguwaya Kari Biya ko amilmiloso mu la karo tui se bagaralko.
EPH 5:11 Bare tiromorom ko munan kumik nunguning mena umu nibiring tui se wetang te beteral se wetangarukko.
EPH 5:12 Bare ani me ko balikko, mu awuk, den me karo tua alo munan yumura la betesan umu wetang te ko bala mu dolara ago.
EPH 5:13 Bare munan suen la nikim wetang awuso mu wetang kapa saposo.
EPH 5:14 Mu awuk, mu nikim nung munan suen la wetang awuso. Bore te se, ko iwita balman: “Ni aniwasam mu maragerko! Kuera mateng ningi bagasam mu baresko, se Kristus nikim kisokko.”
EPH 5:15 Bore te se, ninga bagara aolak ko ninguru sinar talko. Kari ngualara iwita me bagaralko, bare kari sinar iwita baga se,
EPH 5:16 lage kuring suen la te munan ningo beteralko, mu awuk, aitak tom imi tom memek.
EPH 5:17 Ngualara sipira ago me bagaralko, bare Kari Biya ko gomang aguwaya wore ari ikialko sail tagiralko.
EPH 5:18 Nina yu aora tawun biya me nal ale ngualaralko, mu ninga maguwurokko. Bare Bur Laili ago terong ma saparalko.
EPH 5:19 Ninimi ago munakaralko mu, psalm ko den te, se nengeta Kari Biya ko wur gurugusan mu se, kualala ko wur te ninimi karogo tuataralko. Nengemang motam amilmil te Kari Biya ko wur ilu se,
EPH 5:20 pempem la nanga Kari Biya Jesus Kristus ko nup te, mel suen la Kaem nanga Nainet mu amilmil tui se nup biya tualko.
EPH 5:21 Kristus nenenga Kari Biya bagara umu ko iki se, ninimi nebowa ningi kua kapa se lagaralko.
EPH 5:22 Nina imet alo, nina kua kapasan ale Kari Biya bowa ningi bagasan iwitatala, kua kaparal ale ninga nigariari nobowa ningi bagaralko.
EPH 5:23 Mu awuk, Kristus mu sios ko supuling bagoso iwitatala, kari mu noko nuwus ko supuling bagoso. Ana ko sios ko kariimet mu noko kumik nuamur nuamur iwita, se nu anananga Saonga Kari.
EPH 5:24 Se sios kua kaparuk ale Kristus bowa ningi bagaruk iwitatala, nina imet mu tom suen biya kua kaparal ale ninga nigariari nobowa ningi bagaralko.
EPH 5:25 Se nina kari alo mu, ninga imet alo nunga kua nungaralko, Kristus sios ko kua nanuguram iwitata beteralko. Nu kota numi memek te beteram,
EPH 5:26 ale sios te laili bagarukko mu ko den mu yu iwita te anuwam nungam,
EPH 5:27 ale sios umu karur mena, laira posara bo mena, agi kumik te den mena, laili se sios nikim ago ilak bagarukko uwutata beteram.
EPH 5:28 Se munan koma suanta tala te, kari alo, nina ninga niniwusari nengeta ninimi ko kuesan iwitatala nunga kua nungaralko. Awiriya ko nuwus kua tuso mu nu kota numi kua tuso.
EPH 5:29 Nina ko ikisan, kari bo kota numi memek ko iwita me arigiso, mena. Bare nu numi ko sinar taso ale na inang ningo ningo la naso. Nu munan Kristus sios kumik te beteso uwutatala kota kumik te beteso.
EPH 5:30 Mu awuk, ana suen la mu noko kumik nuamur nuamur bagasan.
EPH 5:31 Se “duap owore te se, kari ko nuamnuet nunga bitiruk ale nama imet ilak kapetaruk ale nuna ilagala wore bagara suanta bagamonko.”
EPH 5:32 Se den yumura imi ko ikia biya nunguningkiri se du biya. Bare ani ikisam mu den imi Kristus se ko sios ilak nunga baluwoso.
EPH 5:33 Bare kari alo, nina suan suan nengeta ninimi ko kuesan iwitatala ninga niniwusari nunga kua nungaralko. Se nina imet alo mu, ninga kariari nunga kua kapa se nungarki ikialko.
EPH 6:1 Nina kuriang alo, nina Kari Biya ningi ninga ninam nenet alo nuguring karo nungaralko. Mu awuk, umutang munan nunguning.
EPH 6:2 “Nika niamniet nuguring karo tuiko.” Law suanta imitang ko kunasara bala ningo ago. Se ko kunasara mu iwita:
EPH 6:3 “Ni niam niet nuguring karo tui, mu asele nika bagara aolak te mu, yawarakala tom maiya biya ali imi te bagerko,” mam.
EPH 6:4 Se nangba alo, nina ninga kuriang alo nongomang motam me maguwuralko; bare nina mu Kari Biya ko munan ningo te nunga kiti gurugal ale nunga kausal se ningi lagamonko.
EPH 6:5 Se nina ura dungan kariimet mu, nina Kristus ko kuring karo tusan iwitatala, ninga dom alo nunga nguanga se nengemang motam lilim la nuguring karo nungaralko.
EPH 6:6 Nononga nomotam te la ningo beteral se ninga amilmilamonko me beteralko. Bare Kristus ko ura dungan kariimet iwita, nengemang motam amilmil te Kaem gomang motam karo tualko.
EPH 6:7 Nina nengemang motam lilim la ura beteralko. Ali kari yam ko ura betera iwita mena, bare Kari Biya ko ura ilu kam beteralko.
EPH 6:8 Mu awuk, nina ikisan, Kari Biya mu ura dungan kari agi, ura dungan kari mena ta wore mu, wete nunga ura ningo umu ko koma mu am koma suanta la tamonko.
EPH 6:9 Se nina dom kariimet mu, munan koma suanta tala ninga ura dungan kariimet nongote beteralko. Nina nguangara munan me nongote beteralko. Mu awuk, nina ikisan, nononga Dom Biya se nenenga tala duruk wonong te bagoso mu, bo ari maguwura ale bo ningo ko betera ko munan mu, nu me ko ikiso, mena. Nu kariimet suen la am koma suanta la nongote bita saposo.
EPH 6:10 Se den nukum kitira mu iwita balsam, nina Kari Biya ko sokel aora mu te sokel ago la bagaralko.
EPH 6:11 Nina Kaem ko kager ko mel ningaram mu suen la ningimik te tugu saparal ale te sanamaral ale, Satan ko ikia kawel te biriruwuralko.
EPH 6:12 Mu awuk, anananga kager mu ali imi ko kariimet nongorak me kagersan, mena. Bare ana ali ewere ko tiromorom ko sokel memek nunga supuling bibiya ali bitaru se anira mu se, wit mairap taiti gomang bitaruwara, wore nongorak kagerawasan.
EPH 6:13 Bore te se, nina Kaem ko kager ko melmasak suen la tugumalko. Ale tom memek ko kager karogo tairuk, mu nina sokel ago ali iral ale kageraralko. Ale nama kager umu kiaral ale mariraral mu, nina sokel ago am sanami se bagaralko.
EPH 6:14 Buta se sokel ago uwutata sanamaralko! Den nunguning let iwita nululan te kaolalko. Se munan ningo diram mu nekokosa ko siruwura iwita beteralko.
EPH 6:15 Se den gilalong lila ago mu, guyak la nengerak nagu namarukko nisiwik gomang iwita tugumalko.
EPH 6:16 Se melmasak umu tugu saparal mu ko awote mu, nengemang ningi nunguning ko munan mu karem iwita gial ale borta te kari memek Satan ko gatu memek tama kuamili ago mu te siruwuralko.
EPH 6:17 Kaem ninga sangaru tam ko munan umu, kager ko kitigat iwita nisipiling tugumal ale, Kaem ko den mu Bur Laili ko baenat iwita iluwalko.
EPH 6:18 Ale Bur Laili ko sokel te, pempem la anapeya duap duap ko, wosenga guranek bita se lagaralko. Ale sinar ago baga se, Kris suen la nunga guranek agotala bita se lagaralko.
EPH 6:19 Ale aninga ko guranek agotala beteral se, tom ani munakarikko agiring pagikko mu, Kaem den agiring te bitiruk se ani dawam la den gilalong ko mel yumura mu wetang te la balikko.
EPH 6:20 Ani ura borta ko sen te aga talipaman se bagasam. Borta ko ani ago ko guranek beteral se ani gek am la den balikko uwutata balikko.
EPH 6:21 Ani nanga bo Tychicus beterem se nengete taiso mu, aninga bagara se ura aguwaya bitawasam mu ko duap ninga manuk se nina umu ago ko ikialko. Nu Kari Biya ko ura diram la betera ko kari yawara.
EPH 6:22 Nu ani ura borta ko beterem se nengete taiso. Nu nede iluwok se anananga bagara mu ko ikial se nengemang motam ago la sangam tuokko.
EPH 6:23 Kaem nanga Nainet se nanga Kari Biya Jesus Kristus, ko ana nangamang ningi nunguning, mu nunga nongomang lila se nunga kua nangara nina suen la nengete namoso.
EPH 6:24 Se awiriya nanga Kari Biya Jesus Kristus ko ninguru kua nanugu lagasan mu, noko gomang nangara biya nongote namoso tala. Nunguning.
PHI 1:1 Ani Paul, ani Timothy ilak Jesus Kristus ko ura kari alo, ana tam gawa imi bataguru nina Kris alo Philippi bagasan, se ninga supuling alo, se ura saonga kari alo suen la ningarsan.
PHI 1:2 Kaem anananga Nainet, se nanga Kari Biya Jesus Kristus ilak, nunga nongomang nangara se, nunga nongomang lila nengerak pempem la anirukko.
PHI 1:3 Ani pempem nina nego ko angamin ares maso mu, ani aga Kaem amilmil tusam.
PHI 1:4 Ale nina suen la nego ko aga guranek suen la ningi mu, amilmil te pempem guranek bita lagasam.
PHI 1:5 Mu ko duap mu, nina tom iru la day 1 te se tai aitak mu, nina den gilalong ko ura ko terong la agarak sanamaman.
PHI 1:6 Se angamang motam sokel ago la ikisam mu, Kakirip nina nengerak ura ningo umu duap beteram mu uwutata bitiruk nama Jesus Kristus tairukko tom mu te kopa morukko.
PHI 1:7 Se ani nina suen la nego ko uwuta angamang motam te ikisam mu am diram. Mu awuk, nina aninga angamang motam ningi bagasan. Bore te se, ani ta sen ningi bagarik agi, ningo la sanamarik ale den gilalong ko sokel ago baluwirik agi wore, nina mu Kaem ko gomang nangara ko munan ningi mu, ani agarak bagasan iwita.
PHI 1:8 Kaem ikiwoso se ani balsam, Jesus Kristus ko kua ningara aninga angamang ningi beteram mu te, ani nina nego ko angamang ninguru bita lagasam.
PHI 1:9 Se aninga guranek mu iwita: nu ninga sanguk se nina ninimi ko ninguru kua tua ko munan te, ikia ningo se ikia sinar tawun biya ago terong ma saparal ale bagaralko.
PHI 1:10 Se munan umu te nina munan aguwaya mu ningo mu ko ikial, ale eng memek bo mena, yawarakala te bagaral se Kristus tairukko.
PHI 1:11 Ale nina Jesus Kristus ningi munan ningo diram umu ko nunguning ningo ningo ninga bagara aolak ningi kaparuk se mu te Kaem nup biya nikim ago mu nup biya taukko.
PHI 1:12 Se aga singsang alo, aitak ani nina iwita ikialko ninga manorsam, munan ani angimik te aratam mu den gilalong sokel tuam ale diruwuram se biyala namaram.
PHI 1:13 Ale duap owore te ani Kristus ko nup ko sen ningi bagasam mu ko den pagam, kari supuling ko bitua kari alo se kariimet suen la node ningi namaram se ikiman.
PHI 1:14 Se mu la mena. Bare ani sen ningi bagasam ko den mu, nanga singsang Kari Biya ningi mu suen biya tala sokel taman ale sangam ago, nguangara mena, Kaem ko den balu gilingisan.
PHI 1:15 Mu nunguningta, saki mu ani agarak dun kopa ilusan ale nongota nunup biya ko Kristus ko dugu duap balsan. Bare saki mu nongomang motam ningo te Kristus ko dugu duap balsan.
PHI 1:16 Nuna Kristus ko kua tua ko munan te ko den apu se, ani den gilalong nung ko sokel ago bala te sen ningi aga talipaman se bagasam umu ko iki gilingisan tala.
PHI 1:17 Bare awiriya nongota nunga nunup biya ko Kristus ko den apuwasan mu, nongomang ningi nunguning te me bitawasan. Nononga ikia mu ani talipara ningi bagasam ewere ikup bo karogo te aisimonko munan bitawasan.
PHI 1:18 Bare mu mel yam. Nuna nunga ikia diram te agi, sang nunga ikia diram mena te agi, bare mel biya mu nuna Kristus ko dugu duap apusan, se ani umutang ko amilmilasam. Se ani butata ko amilmila se lagarikko.
PHI 1:19 Mu awuk, ani ko ikisam, nenenga guranek te se Jesus Kristus ko Bur Laili ko saonga te, ikup imi te aga sangaru taukko.
PHI 1:20 Se ani anape ko dolirikko? Aninga angamang se loagara biya mu, ani kuerikko agi, marak bagarik agi, bare sokel aisuk se, aitak se tom suen biya ani sokel ago la sanamarik se Kristus aninga ningi nup biya kaparukko.
PHI 1:21 Mu awuk, aninga loagara te mu, ani marak bagarik mu terong, ani Kristus ilak bagasam; bare kuerik mu ningo nunguningkiri, Kristus ningi ani daiga bagara ningo nunguningkiri mu arigekko.
PHI 1:22 Bare ani am marak bagawirik agi mu, aninga ura mu ko nunguning kaparukko. Bore te se, ani awuk wore ko balikko? Mu ani me ko ikisam!
PHI 1:23 Aninga ikia ilagala se ani kusumuri bagasam. Bare ani kuerik ale namarik Kristus ilak bagarikko mu ko angamang biyala aniso, umutang yawarakala nunguningkiri;
PHI 1:24 bare nenenga ningo mu mel biya tala se ani ali imi te am marak bagarikko mu terong tala.
PHI 1:25 Borta te se ani sokel ago la ikisam mu ani me kuerikko. Ani am marak baga se ura mu nengerak kunasarik karogo nama nengemang ningi nunguning ko amilmil mu ningi kaparalko.
PHI 1:26 Se ani aking pelerik nengete namarik ale nengerak bagarik mu, sangam iwita tal ale nenenga amilmil Jesus Kristus ningi mu kuring aratuk ale kaparukko.
PHI 1:27 Anapeya aratukko mu ana me ko ikisan, bare mel biya mu, ninga bagara aolak te mu, pempem Kristus ko den gilalong karo tui se lagaralko. Se ani tairik ningarkik agi, am awar baga se ninga den la ikiek agi mu, ani te ko ikiek, nina nengemang motam suanta sokel ago sanamaman, ale ikia suanta te den gilalong ko nunguning balu pagorman se namawoso iwita ikiekko.
PHI 1:28 Ale awiriya ninga bita maguwusan mu me nunga nguangasan, am nengemang sokel ago la bagasan, iwita ninga ikiekko. Nina uwuta bagaral mu, kausa bo iwita kari nengerak bitawasan mu wetang te ikimon, nuna mu memek tamonko, bare nina mu Kaem ninga sangaru tauk se yawarakala bagaralko.
PHI 1:29 Ikialko. Munan ilagala te nup ningo tanakko nangaram: bo mu Kristus ko nangamang ningi nunguning te nup ningo tanakko se, bo mu Kristus ko nup biya ko, ikup yaman ginak mu nup ningo te am tanakko tala.
PHI 1:30 Mu awuk, nina ani girem ikup yaman umu giem mu nina ari ko ikiman, ale aitak nina ikup nung tala giwasan. Se ani aitak am giwasam mu ani ko ikisam, nina ko ikisan tala.
PHI 2:1 Nenenga Kristus ningi bagara mu sokel ningarso agi, noko kua ningara ningi bagara mu sangam ningarso agi, noko Bur Laili ilak bagara mu terong ikisan agi, noko gomang lila se gomang ningara mu ko amilmilasan iwita ikisan agi mu,
PHI 2:2 asele ikia suanta te, ninimi kua tui se, nengemang motam suanta se loagara suanta te baga se, aninga angamang motam amilmil tualko.
PHI 2:3 Nina nengeta ninga ningo ko ikia tal ale ikia bo nunguning mena mu me karo tualko, mena. Bare kua kapara ko munan te ninimi karogo kapa se saki alo gira nunga beteralko.
PHI 2:4 Nina anapeya nengeta ninga ikia te aniso mu la me karo tualko, bare anapeya saki alo nunga ikia te aniso mu karogo la karo nungaralko.
PHI 2:5 Ninga ikia munan suen la mu Jesus ko wore iwitatala anirukko:
PHI 2:6 Nu Kaem, bare nu Kaem iwita nup biya kualala sokel ago bagarukko iwita me ikikaso, mena.
PHI 2:7 Nu kua kaparam, ale kari ko aratam, ale ura dungan kari yam iwita bagakaso.
PHI 2:8 Nu ali kari bo iwita tairam; ale numi ira kutuwuram ale Kaem kuring karo tuam eng nama tam kangono te kueram.
PHI 2:9 Bore te se, Kaem nu patawuram ale kuwim kalel biya mu tuam, ale nup biya nunguningkiri, nup suen la nunga kiaram, mu tuam.
PHI 2:10 Se Jesus nup biya ko mu, kariimet duruk wonong te, aliti imi te, ali bowa ko, mu suen la nubugura kulukurmon
PHI 2:11 ale balmon, “Jesus Kristus mu Kari Biya,” mamon se Ba Kaem ko nup kualala biya anirukkowo.
PHI 2:12 Buta se, aga singsang yawara, tom ani nina nengerak bagakasam se agiring karokasan iwitatala, aitak ani awar bagasam imi te agiring ninguru karo tualko. Kaem ninga giam mu ko nguanga se, ko bowa ningi baga se, munan ningo nina te yawarakala bagaralko mu la bita se lagaralko.
PHI 2:13 Mu awuk, Kaem kota ninga sangarso, se nina nengemang motam pitigiso se nina noko ikia gomang motam te aniso mu karo tusan ale betesan.
PHI 2:14 Munan mel suen la beteralko mu, nging ngung tagira gurungumura mena, te beteralko.
PHI 2:15 Mu te nina memek bo mena, yawarakala Kaem ko kuriang ningimik den mena iwita, kariimet nunga ikia aora biya memek imi nunga ningi baga se, baras taiti gomang te kaniwasan iwitatala, nikim kapa se,
PHI 2:16 den marak ago mu nunga maonalko. Nina butata beteral mu, ani Kristus tairukko kam te mu nenenga ko akokosa morikko, ale balik, aninga ura kowar karem mu ipi me bita te kolerem, mena, maikko.
PHI 2:17 Bare nenenga nengemang ningi nunguning ko ura iluman mu, Kaem tama bita tua iwita bitawaral se aninga angimik gue karogo ningi warmon se kaparuk mu terong, mu ani nengerak tama bita tusam iwitatala. Se ani umu ko angamang motam nungeruk se nina suen la nengerak amilmilarikko.
PHI 2:18 Se nina betela nengemang motam nungeruk se ani agarak amilmilaralko.
PHI 2:19 Aninga loagara biya mu iwita, Kari Biya Jesus ko gomang uwuta aniruk agi mu, ani Timothy pasak ala bitirik se nama ningarkukko. Ale peleruk tairuk ale nenenga dugu duap aga manuk ale angamang tagi patawurukko.
PHI 2:20 Ani kari bo nu iwita nenenga ningo ko gomang biyala beteso se me arigem, mena.
PHI 2:21 Kariimet suen la mu nongota nunga ikia la karo tusan, ale Jesus Kristus ko ura mu nubiring tusan.
PHI 2:22 Bare nina mu maingkala Timothy ari ko ikiman. Kuriang ko nuet ura te sangarso iwita, nu ani den gilalong ko ura te ninguru aga saongam.
PHI 2:23 Se aninga ikia mu, nuna aguwaya aga betemon se ikiek mu, ani tairate bitirik se nengete namarukko.
PHI 2:24 Ale ani mu Kari Biya ningi angamang motam sokel ago la ikisam mu, ani betela me kam la nengete tairikko.
PHI 2:25 Nina ulengkala Epaphroditus beteman se agate tairam aga sangarukaso. Nu aninga bo se aga ura suan, nu Kristus ko kager kari ningo se nenenga taling kari yawara. Bare ani aimi ikiem mu terong se ani nu bitirik se nengete peleruk namarukko angamang.
PHI 2:26 Mu awuk, nu nina suen la ningarkukko ko gomang biyala niaso. Nu kuera tam ko den nina ikiman mu nu ko ikiam, ale ningarkukko ko gomang batagawoso.
PHI 2:27 Nunguningta nu kuera tam, ale mena ta le mu kueram le. Bare Kaem gomang tuam se nungeram. Nu la mena wore ani agotala gomang aisam, mu awuk, ani maingkala angamang bataga ningi bagasam se nu kueruk mu ani eng am angamang bataga biya nunguningkiri aga iramurokko.
PHI 2:28 Bore te se, aninga angamang biya mu nu bitirik se nengete namaruk se, ani ko ikisam nina nu arigal mu nengemang motam nungeruk se ani betela angamang karogo la kua kaparukko.
PHI 2:29 Tom nu nama aratuk mu, nina Kari Biya nup te amilmil ago la nu talko. Nina kari uwuta mu ari ikialko.
PHI 2:30 Mu awuk, nina awar biya se aninga saongalko me terong, se nu tairam ale aninga sangarukaso, ale Kristus ko ura luan ningi kua palungam.
PHI 3:1 Buta se aga singsang, nina Kristus ilak soraman mu ko, amilmil ago la bagaralko! Ani den imi aking bataguru ningarikko mu me mesam, den iwita mu ninga sangukko.
PHI 3:2 Sinar talko! Kari saki kausik memek iwita geraga se, nangimik guang batoga maguwura ko munan te ira sanamasan, ale munan umu te Kaem ko kariimet nunguning iwita bagaralko masan. Bare nina nunga den umu me ikialko!
PHI 3:3 Mu awuk, ana awiriya Bur Laili ko sokel te Kaem perr tusan, ale Jesus Kristus te ira sanamasan ale ali imi ko munan nabiring tusan, mu asele ana Kaem ko kariimet nunguning ko bagasan.
PHI 3:4 Se ani mu munan umu te sanamarik ale ko balikko mu, am ko balikko tala. Mu awuk, ani awiriya munan mu te ira sanamasan mu nunga kia saperem ale ninguru ningi namerem.
PHI 3:5 Tom ani bilangerem mu day 8 mu te angimik guang batagorman. Ani Benjamin ko gue te Israel ko kari. Ani Hebrew kari, se Hebrew ko gue nunguningkiri. Se Juda nunga law ko munan te mu ani Pharisee kari nunguningkiri tala.
PHI 3:6 Ani law ko munan umu ko ninguru sail tagikasam, ale Kristus ko sios ninguru bita maguwukasam. Ale law bo me kiakasam, suen la diram la karo tuikasam, ningi memek bo mena.
PHI 3:7 Ani munan uwuta bitakasam mu ikikasam ani ko ningo arigekko iwita ikikasam. Bare aitak ani Kristus ningi mu, ani munan umu suen la mu mel yam iwita ari sapasam.
PHI 3:8 Ale anapeya anapeya munan suen la mel yam iwita ari sapasam. Bare aninga loagara te, aga Kari Biya Jesus Kristus ko ninguru ari ikia umutang mel biya nunguningkiri, mel suen la kiaram. Bore te se, noko nup biya ko, aga melmasak magaram kueneram bare mu am mel yam iwita ikisam. Aninga ikia biya mu Kristus ilukuawurik
PHI 3:9 ale noko ningi bagarikko angamang biyala aniso. Se aitak ani law ko munan te, aga sail te kari ningo diram ko bagara ko munan umu te me ira sanamasam, mena. Bare ningo diram bagara ko munan Kristus ko angamang ningi nunguning te Kaem kote taiso umutang ani te sanamasam.
PHI 3:10 Ani Kristus ko ninguru ikiekko angamang biyala aniso, se ko sokel te barasam mu karogo tala ko ikiekko. Ale nu ikup yaman giam mu ilak giek, ale nu kueram iwita kuerikko agi mu am kuerikko.
PHI 3:11 Ale ani ikisam ani betela tom nukum te, kariimet kuera barasamonko kam te, mu ani agotala barasikko.
PHI 3:12 Ani balsam ale ani maingkala Kristus ko munan umu gi saperem ma me balsam, mena, ale kari ningo diram ko aratem iwita me balsam tala. Bare Jesus Kristus aninga to iluwam ale noko ma aga balam iwitatala, ani nu aninga iwita to iluwekko am sokel ago naguwasam.
PHI 3:13 Aga singsang alo, ani to iluwem se nu aninga iwita ma me balsam. Bare mel bo suanta ani bitawasam mu: Ani anapeya abiring ko mu ko ikia me tasam, ani mel o udagi taiwoso wore ko la ikia beterem ale namawasam.
PHI 3:14 Mu awuk, Kaem Jesus Kristus te aninga auram, ani duruk wonong te ilak bagarikko balam borta ani atumukirem, ale koma ningo taikko sokel ago naguwasam.
PHI 3:15 Se ana awiriya suen la kualala ko munan ningi garuk sinarman mu uwutata ikia betenakko. Bare nenenga ikia ponor bo te kigilik aniruk agi mu, Kaem wetang te ninga kausokko.
PHI 3:16 Bare mel biya mu, munan ana maingkala taman mu ilukuawunak ale te aolak ilu nama se baganakko.
PHI 3:17 Aga singsang alo, nina kariimet saki nongorak aninga amolak kaoralko. Ale kariimet munan ana ko ninga manorman umu karo tuiwasan, umutang nomolak kaoralko.
PHI 3:18 Mu awuk, ani tom suen biya munan ko ninga manarukasam mu aking aitak amononge kapa se ninga manorsam, kariimet suen biya Kristus ko tam kangono nubiring tui sapaman.
PHI 3:19 Nuna maga namara ko lage karowasan, ale nutagu luan te bagara ko munan mu nononga kaem iwita, se munan dolara ago mu betemonko ninguru amilmilasan. Nuna ali imi ko mel ko la ikia nunga moa lagoso.
PHI 3:20 Bare anananga nanip mu duruk wonong te aniso. Se anananga wonong umu ko Sangaru Ta Kari, nanga Kari Biya Jesus Kristus, ko namotam bita se loagawasan.
PHI 3:21 Nu ko sokel biya, nu te mel suen la karogo tai bowa tugumokko mu te, anananga nangimik lilim ali imi ko mu gurugok se noko kumik nikim ago mu turan aratamonko.
PHI 4:1 Bore te se, aga singsang yawara, nina uwutata Kari Biya te sokel ago sanamaralko! Ani ninga kuesam, ale ningarkikko angamang biyala aniso. Nina aninga ura ko nunguning, se ani nego ko ninguru amilmilasam.
PHI 4:2 Ani ni Euodia se ni Syntyche, ani Kari Biya nup te nina ilagala ninimi nengemang suan awural ale bagaralko ninga isarsam.
PHI 4:3 Se ani ni aga ura suan yawara Syzygus ka isarsam, ni imet ilagala umu nunga sangaruko. Ni ikisam nuna ani abeta dugu te agarak den gilalong ko ura ilu lagaman. Ale nuna la mena wore, Clement se aga ura suan saki agotala, se nononga nunup mu maingkala marak pempem te bagara ko batoga umu ningi aniso.
PHI 4:4 Tom pempem la Kari Biya ko amilmila se lagaralko. Se ani akingtala balsam: Amilmilaralko!
PHI 4:5 Ale ninga munan lila yawara mu wetang awural se suen la arigimonko. Kari Biya tairukko tom pingi aram.
PHI 4:6 Nina anapeya ko ikia me ninga morukko, mena. Bare anapeya mel suen la te mu, guranek te amilmil karogo Kaem maonal ale ninga isa mel agi mu kuting te beteralko.
PHI 4:7 Se Kaem ko gomang lila, duap bo se ko iki kutuwunakko me terong mu, Jesus Kristus ningi ninga nengemang motam se ninga ikia kiti gurugokko.
PHI 4:8 Se aga singsang alo, bala nukum kitira mu iwita balsam: Anapeya munan nunguning agi, anapeya munan ningo agi, anapeya munan diram agi, anapeya munan karur mena agi, anapeya munan ko kua tua biya agi, anapeya munan kari motam batagarso mu ilu kuawuralko. Se anapeya munan yawara se ko kariimet amilmilamonko mu ko pempem ikia to se lagaralko.
PHI 4:9 Nina anapeya munan aningate taman agi, ikiman agi, arigiman agi mu, ninga bagara aolak te uwutata beteralko. Se gomang lila ko Kaem mu nengerak pempem la bagarukko.
PHI 4:10 Nina tom maiya nuam ta laga asele aking ago ko ikia taman ale aga sangorman mu ko ani Kari Biya ko ninguru amilmilasam. Nunguningta nina ani ago ko ikia tokasan, bare kuring bo diram me kapa ningarukaso.
PHI 4:11 Ani den imi balsam mu ani melmasak ko tukunangarem ale bagerem se nina aga sangorman iwita me balsam, mena. Mu awuk, ani munan aguwaya angimik te arataso mu, ani ningi am terong la bagarikko ani maingkala ko ari ikiem ale ko sinarerem.
PHI 4:12 Se ani mel mena se bagara agi, mel suen biya karogo bagara ko munan mu ani ko iki saperem. Ale inang suen biya ago baga se ninguru no nungia se bagara agi, tukunanga se karak kua ekeka se bagara ko munan mu ani am iki saperem ale, tom munan uwuta umu ningi mu, ani am ningi bagarikko terong la.
PHI 4:13 Ani Kristus sokel aisiso, se noko sokel umu te ani munan suen la bitirikko am terong la.
PHI 4:14 Bare nina ikup duap duap umu ningi aga sangorman mu, nina munan ningo beteman.
PHI 4:15 Ale umu la mena, bare nina Philippi ko kariimet mu nina ko ikisan, tom iru la ani den gilalong nenenga ningi duap beterem ale aking Macedonia sor beterem mu, sios bo bo mel nanimi tua ale nanimi kote tata ko munan bo agarak me bitakasan, mena. Mu nina nengeta diram munan umu te giriman.
PHI 4:16 Se tom ani Thessalonica wonong te baga se tukunangarem mu, nina aga saongalko saonga gira awom la agate bitakasan.
PHI 4:17 Ani den imi balsam mu nina aga saongalko iwita me balsam, mena. Bare ani ko amilmilasam mu iwita, nenenga munan sumu ko koma yawara talko.
PHI 4:18 Se aitak ani Epaphroditus kuting te nenenga nigiting munan aisiman mu giem, bare melmasak umu suen biya se aga ilu kiaram iwita, se ani melmasak ago am terong ma saperem. Melmasak umu mel siring ningo ago tama bita Kaem tua iwita, se Kaem ko amilmilaram.
PHI 4:19 Se aninga Kaem mu noko melmasak ningo ningo suen biya mu te, nina anapeya mel ko tukunangawasan umu Jesus Kristus ko nup te ningarukko.
PHI 4:20 Se Kaem anananga Nainet mu ko nup biya pempem la ani se lagarukko. Nunguning.
PHI 4:21 Kris kariimet suen la aninga amilmil den Jesus Kristus ko nup te nungaralko. Se nanga singsang ani agarak imi te bagasan mu, nunga amilmil den karogo tala ningarsan.
PHI 4:22 Se Kris alo suen la imi te mu nunga amilmil den karogo la ningarsan. Se biyala mu Kris alo Caesar ko ura iluwasan mu nunga amilmil ningarsan.
PHI 4:23 Se nanga Kari Biya Jesus Kristus ko gomang lila nina suen la nengerak bagarukko. Nunguning.
COL 1:1 Ani Paul, ani Kaem ko gomang te Jesus Kristus ko apostle bagasam, ani nanga bo Timothy ilak
COL 1:2 den imi bataguru nina nanga singsang alo laili se Kristus ko nengemang ningi nunguning Colosse bagasan mu ningarsan. Kaem nanga Nainet mu ko gomang ningara se ko gomang lila nengerak pempem la anirukko.
COL 1:3 Ana tom pempem nina nego ko guranek betesan mu ana nanga Kaem, nanga Kari Biya Jesus Kristus ko Nuet, mu amilmil tusan.
COL 1:4 Ana nenenga nengemang ningi nunguning Jesus Kristus ko mu ko den ikiman, ale ninga munan Kris alo saki nunga kua nungara mu ko den mu karogo la ko ikiman, ale borta ko ana pempem guranek te amilmil betesan.
COL 1:5 Nina munan uwuta betesan mu ko duap mu, nina den gilalong ko nunguning ko ikiman ale ko ningo duruk wonong te mu ko nemotam bita se loaga lagasan.
COL 1:6 Ali imi lilim la ningi mu den gilalong imi nunguning kapa kapa pagam ale namoso, nina ikiman ale Kaem ko gomang motam lilim ko sinarman se ko nunguning nenenga ningi kaparam iwitatala aratuwoso.
COL 1:7 Den umu nina anananga ura suan se nanga bo Epaphras, nu ana nangama tam ale ninga maonam se ikiman. Nu Kristus ko ura diram la betera ko ura kari yawara.
COL 1:8 Ale nuguta tala nenenga munan Bur Laili ningi ninimi ko kua tua mu ko nanga maonam se ana ikiman.
COL 1:9 Ale duap borta te se, tom ana nenenga den umu ikiman, mu ana guranek me ta bita to arigisan. Anananga nangamang mu Kaem, kualala ko ikia sinar ningo mu ningaruk se noko gomang motam ninguru ko sinararalko guranek te isaru lagasan.
COL 1:10 Se nina te Kari Biya koma te ninga bagara aolak se munan suen la te amilmil tualko; ninga ura ningo suen la mu nunguning ningo kapa se, Kaem ko ninguru ninguru tala ari ikial ale sinararalko.
COL 1:11 Nu noko sokel nikim biya mu te sokel ningaruk se, nina te ikup suen biya ningi kua kapa se, sokel ago la baga se,
COL 1:12 amilmil biya ningi nanga Nainet amilmil tualko. Mu nuguta nina noko kingdom nikim ago mu ningi namaral ale noko kariimet ningi bagasan umu nongorak biguwu bagaralko ninga balam.
COL 1:13 Mu awuk, nu ana tiromorom ko sokel memek ningi bagaman, se nanga sangaru tam ale noko Namar ko kua tua biya mu ko kingdom ningi nangarak namaram.
COL 1:14 Noko Namar borta ko gue te anananga dia tam, ale nanga memek suen la siwu saparam.
COL 1:15 Nu Kaem yumura umu ko koma kumik am lilim to kuliram nunguningkiri; nu mu melmasak suen la Kaem nunguru saparam wore ko Supuling Gira bagoso.
COL 1:16 Mu awuk, nu te melmasak suen la aratu saparam: duruk wonong te se ali imi te, melmasak namotam te ariginakko terong mu se, anapeya duap duap sokel ago namotam te ariginakko me terong mu se, melmasak suen la mu nu la nunguru saparam se noko la.
COL 1:17 Nu melmasak suen la umu me arata la nu giram bagakaso, ale nu te melmasak suen la nunga kuwim kuwim te gek am bagasan.
COL 1:18 Ale nu sios lilim ko supuling biya bagoso, se sios mu noko kumik nuamur nuamur iwita bagasan. Nu sios ko duap, nu kuera kariimet nunga ningi nu giram marak barasam. Bore te se nu mel suen la ko supuling biya bagoso.
COL 1:19 Mu awuk, noko ningi mu Kaem ko ikia munan anapeya suen la wetangaram mu ko Kaem noman nungeram.
COL 1:20 Se noko kumik gue tam kangono te kaparam mu te, Kaem melmasak suen la, ali imi te, se duruk wonong te mu, gomang lila nungaram ale nongorak numi gomang suan awurokko lage beteram.
COL 1:21 Nina tom bo te mu, ninga munan ikia memek memek ningi Kaem ilak kagera kam awar biya bagakasan.
COL 1:22 Bare aitak mu nu Kristus ko kumik lilim ago kueram mu te ninga giam, ale kota koma te ninga laili kauram, ningimik memek bo mena se udagi awiriya bo den te me ninga bitirukko tareng kaolam.
COL 1:23 Bore te se, nina den gilalong ikiman ale ko nengemang ningi nunguning aram se ningi nukuri yager warman agi mu, te sanami se lagaralko. Mel bo nenenga ikia loagara den gilalong ningi beteman mu ningi me ninga sarumurokko. Den gilalong nina ikiman borta tala kariimet suen la taiti imi bowa ningi bagara mu nongote apuman, se den gilalong borta ko ura kari, ani Paul, bagasam.
COL 1:24 Ani nina nego ko ikup giwasam mu ko amilmilasam. Mu awuk, Kristus ko sios, noko kumik lilim iwita, ko yaman ikup giam ale am giwoso; se ani betela noko sios ko yaman ikup nu giam iwita angimik te giwasam.
COL 1:25 Kaem sios owore ko, ko ura ko sokel aisam, ale noko den owore lilim la ninga manaru saparikko ura aisam.
COL 1:26 Den umu tom maiya biya me wetang kapakaso se kariimet gue nama lagaram mu me ko ikikasan, bare aitak mu ana Kaem ko kariimet mu nangate wetang awuram.
COL 1:27 Kaem ko kariimet suen la, nina sor saki ko ta, Juda ko ta, mu noko mel yumura nikim yawara yawara ago mu nengete wetang awuram. Noko mel yumura umu Kristus, aitak nenenga ningi bagoso, se nu te maingte nina ko nikim ningi ilak bagaralko.
COL 1:28 Se ana Kristus borta ikia sinar lilim te ko den apusan, ko ninga kiti gurugusan ale ko kausa den ningarsan. Ana uwuta betesan mu nina te Kristus ningi ningo la, sokel ago bagaralko, ana uwuta betesan.
COL 1:29 Ani mel bo kigilik ko mena, ani am mel borta ko nu sokel aisam se gek am tala aninga ningi ura iluwoso wore te, ura sokel ago bita lagasam.
COL 2:1 Aninga angamang mu nina iwita ikialko aniso: Ani nina nego ko se, Kris kariimet Laodicea bagasan mu se, saki amake me arigisan mu, nina suen la ninga, ani ura kowar ninguru bitawasam.
COL 2:2 Ani uwuta betesam ko duap mu, ani ninga nengemang motam sangik se sokel ago la ninimi kua tua ko munan te ilu biguwural ale baga se, munan umu te ikia nunguning ningo ningo mu talko. Ale te, Kaem ko ikia yumura nina nego ko mu ko ikialko. Se ikia yumura mu awiriya mena, mu Kristus ko ikialko.
COL 2:3 Mu awuk, ikia sinar se ikia ningo ko munan suen la mu noko ningi ninguru aniso.
COL 2:4 Ani uwutata ninga manorsam ko duap mu, aninga angamang mu nina te sinar la bagaral se kariimet bo den kawel welang te me ninga kulokko.
COL 2:5 Mu nunguningta, ani nina nengerak pingi me bagasam. Bare aninga angamang motam ningi mu, ani nina nengerak bagasam. Ale nina munan arerem la karo tusan ale ninga nengemang ningi nunguning Kristus ko mu, ani angamang motam te ari ikisam, ale ko amilmilasam.
COL 2:6 Bore te se, nina Jesus Kristus ninga Kari Biya ko iwita aitak taman agi mu, nina nu la pempem ilak baga se lagaralko.
COL 2:7 Nina noko ningi nukuri yager beteral ale lagaral tarigi se, munan suen la ko kausa taman umu te sokel ago la baga se, ninga amilmil mu kuring aratuk ale kaparukko.
COL 2:8 Sinar la bagaralko! Se ali kari ko ikia kawel duap duap, ali imi ko munan te me ninga taliparukko. Bare nina Kristus ko munan ko ikiman mu sokel karogo la ilu kuawuralko.
COL 2:9 Nina ko ikisan, Kristus ana ali kariimet iwitatala tairam, bare nu Kualala ko munan se ko marak sokel suen la ago terong mam.
COL 2:10 Se nina mu Kristus ningi marak sokel ago mu taman. Nu anapeya sokel bibiya mu nunga kiaram ale supuling biya ko bagoso.
COL 2:11 Nina Kristus ningi mu, nu kota kuting te ningimik guang bataguru kam ali imi ko munan memek nenenga ningi mu bataguru saparam. Bare ali imi ko kari beteso ko munan te iwita me beteram.
COL 2:12 Nenenga anuwa marak te mu, nina Kristus ilak ninga mutim tugu kam ninga mutim tuguman, ale Kaem ko sokel ko nengemang ningi nunguning umu te, Jesus maraguwuram se barasam iwitatala ninga maraguwuram se barasaman.
COL 2:13 Tom nina ninga memek ningi kueman ale ali imi ko munan memek ningi mu, nina ningimik guang me bataguru kam kueman. Bare Kaem Kristus ilak ninga maraguwuram se aitak marak bagasan. Nu Kristus te nanga memek suen la siwu saparam.
COL 2:14 Ale law ko batoga se ko munan suen la, ana nanga maguwuwaram mu, suen la giam ale tam kangono te karogo la moa itutuwuram.
COL 2:15 Ale tam kangono mu te, Satan se ko engel bibiya nunga nosokel menawuram, ale kariimet nomotam te mel yam ko nunga beteram.
COL 2:16 Bore te se, awiriya nina anapeya na yu inang nasan agi me nasan mu te me ninga balu maguwurokko. Agi Kaem kagin ko tom bibiya agi, sige iru ko amilmil agi, Sabbath tom ko munan te me ninga balu maguwurokko, mena.
COL 2:17 Mu awuk, mel suen la umu mel nunguning udagi tairukko wore ko kausa iwita, bare mel nunguning mu aitak Kristus ningi wetang aratu saparam.
COL 2:18 Se awiriya engel alo nunga numi ago kaposo ale mel biya ko nunga beteso mu betela kuring me ikialko. Kariimet uwuta mu ali ewere ko ikia kausa arigam maso ale te ira sanamoso, bare noko ikia mu kawel munan umu maguwu saparam.
COL 2:19 Nu numi tagi bataguru namaram ale nanga Supuling mu bita tam. Bare ana suen la mu nanga Supuling umu ko kumik nuamur nuamur iwita, tagara pisi nanga kuti iluwoso iwita se Kaem nanga sangarso se lagawasan.
COL 2:20 Nina ali imi ko ikia se ko munan memek ningi Kristus ilak kueman agi mu, awuk se nina aking am ningi baga kam, ko munan baluwoso,
COL 2:21 “Mel umu me ilup! Mel umu me kau to! Mel umu me ilu to!” mawoso mu am karo tuiwasan?
COL 2:22 Bare ikialko! Ikia munan umu suen la ali ewere ko kari ko ikia bala se kausa ewere te se, mu menarukko.
COL 2:23 Nononga ikia munan mu ko ariga mu anananga ikia sinar ningo ko ariga iwita, bare mena, mu ko buawen. Nuna balsan nimi karogo kapa se kagin bitarko masan, ale kimik guang bita maguwura te ka ikia memek menawurko masan. Bare umu nononga ikia kawel la. Se munan ikia uwuta mu awuk ta nanga sanguk se Kaem ko munan ningo diram la karo tunakko? Mena biya.
COL 3:1 Nina Kristus ilak marak barasaman agi mu, nengemang motam kualala ko mel te beteralko. Kuwim kualala umu nup ago, Kaem te Kristus noko kuting sengam te beteram se dagiwoso.
COL 3:2 Ninga ikia mu mel kualala ko mu te ikia biyala beteralko, ale ali imi ko mel ko ikia me beteralko.
COL 3:3 Mu awuk, nina kueman se ninga nengemang motam mu Kristus ningi Kaem ilak bagasan.
COL 3:4 Se tom Kristus nenenga nengemang motam mu peleruk tairuk mu, nina nu ilak ko nikim ningi bagaralko.
COL 3:5 Buta se, nengemang munan anapeya ali imi ko mu moral se kua saparukko: saman katagot, ikia memek duap duap betera, nemetam nengemang barasa, munan memek ko nengemang barasa, se mel bo bo karogo gia ko nengemang barasa, munan uwuta mu kaem kawel nunup biya nungara ko munan.
COL 3:6 Sinar talko! Duap borta te se, Kaem ko gomang magara mu taiwoso mu arigalko.
COL 3:7 Nina ulengkala mu munan memek memek uwuta wore ningi bagaman.
COL 3:8 Bare aitak nina munan iwita mu bita talko: nengemang magara, ninimi alis tuata, saki nunga bita maguwura, saki nunga balu maguwura, se den memek nigiring te arata, munan mu suen la bita talko.
COL 3:9 Ale den kawel me ninimi maonalko. Mu awuk, nina ikia munan memek ulengkala te bagakasan mu maingkala nibiring tuman,
COL 3:10 ale nina kariimet iru ko arataman. Se Kaem kariimet iru ko ninga beteram mu, nina te nu turan bagaralko ninga ningi ura to se ikia ningaruwoso.
COL 3:11 Se Kristus ningi mu, umu Greek se umu Juda agi; umu kumik guang batoga se umu kumik guang me batoga agi; umu taira kari agi, umu me ikia alo agi, umu ura dungan kari se, umu ura dungan kari mena, ko ikia bala uwuta mu me aniso, mena. Bare Kristus ningi mu ana suen la mu am koma suanta se, nu ana suen la nanga ningi bagoso.
COL 3:12 Nina Kaem ko kariimet ko ninga balam, se nina kariimet laili, se ninguru ninga kua ningarso. Bore te se, munan iwita iwita mu guang yamel iwita tugumalko: bo gemang motam tua, munan ningo bo kote betera, nimi ago kapara, welang ago la bo kote betera se gemang pasak ala me dagula.
COL 3:13 Ninimi nengemang tui se, bo memek nengete bitiruk mu ko memek siwu tualko. Kari Biya nenenga memek siwu ningaram iwitatala, nina saki alo nongote beteralko.
COL 3:14 Ale munan umu suen la awote mu ninimi kua tua ko munan anirukko. Ninimi kua tua ko munan mu, munan suen la imi nunga ilu biguwu saposo se suanta ko bagasan.
COL 3:15 Kristus ko gomang lila mu nengemang ningi pempem anirukko. Mu awuk, ana Kakirip suanta wore ko kumik nuamur nuamur iwita baga se, lila te baganakko nanga aru tam. Se umu ko pempem amilmil tualko.
COL 3:16 Kristus ko den mu sokel ago la nenenga ningi aniruk se, ikia sinar ago la ninimi kausal ale ninimi kiti gurugalko. Ale psalm, se nengeta wur gurugusan mu, se wur Bur Laili ningarso umu ilu se Kaem ko amilmilaralko.
COL 3:17 Ale munan aguwaya beteralko, munak te balalko agi, munan te kiwemaralko agi ta wore, mu am Kari Biya Jesus ko nup te la Kaem nanga Nainet mu amilmil tualko.
COL 3:18 Nina imet alo, nina ninga kari nobowa ningi bagaralko. Munan umu Kari Biya motam te mu diram.
COL 3:19 Nina kari alo, nina ninga imet kua nungaral ale alis daong ko munan nungumik te me beteralko.
COL 3:20 Se nina kuriang alo mu, pempem la ninga ninam nenet nuguring bowa ningi la bagaralko. Mu awuk, munan umu Kari Biya ko amilmiloso.
COL 3:21 Nina nunam nonet alo, nina ninga kuriang alo mu nongomang motam me maguwural ale nongomang ikup me tualko.
COL 3:22 Nina ura dungan kariimet alo, nina ninga ali imi ko dom alo mel suen la te nuguring karo tualko. Bare nomotam te la beteral se ningarkamon ale nego ko amilmilamonko me beteralko, bare nengemang motam ningo te Kari Biya nup biya te taukko beteralko.
COL 3:23 Anapeya ura beteralko mu, nengemang motam nunguning te ali kari ko mena wore Kari Biya ko ura bita kam beteralko.
COL 3:24 Nina ko ikisan, Kari Biya nenenga ura mu ko koma yawara ningarukko. Mu awuk, nina Kari Biya Kristus ko ura kariimet.
COL 3:25 Bare ikialko! Kari awiriya memek beteso mu noko memek koma mu taukko. Mu awuk, Kaem kariimet bo ari daleluwu se bo la kua tua ko Kaem mena, nu kariimet suen la nongote munan koma suanta la bita saposo.
COL 4:1 Dom kariimet alo, nina ninga ura dungan kariimet munan diram se ningo la nongote beteralko. Nina ko ikisan, nina betela ninga Dom Biya mu duruk wonong te bagoso.
COL 4:2 Nina sinar la baga se guranek ko munan ilukuawu se Kaem amilmil tualko.
COL 4:3 Ale ana nago ko agotala guranek beteral se Kaem lage kuring bo den te bala ko wore kaguk, se Kristus ko den yumura te aniram se ani ko aitak sen ningi bagasam ewere wetang te apunakko.
COL 4:4 Ale Kaem maonal se ani aga sanguk se den ani te balik se kariimet tamonko wore te diram la balikko.
COL 4:5 Taira kariimet nongote munan beteralko mu, ikia sinar ago la beteralko; kuring aguwaya kapa ningaruk mu te beteralko uwutata beteralko.
COL 4:6 Ninga munak suen la ningi mu nengemang nungaru se den welang nunguning ago mu nunga maonalko. Nina uwuta beteral mu asele nina awiriya ko den koma balalko mu guyak la balalko.
COL 4:7 Tychicus ani aguwaya bagasam mu aga dugu duap baluk se ikialko. Nu aninga bo yawara, nu gomang ningi nunguning te ura betera ko kari, se nu Kari Biya ko ura ningi mu aninga ura suan.
COL 4:8 Nu ana aguwaya bagasan mu ninga manuk ale sangam ningarukko ani beterem se nengete namoso.
COL 4:9 Nu Onesimus ilak nengete namarukko. Onesimus mu anananga bo yawara tala, nu kari diram, se nenenga wonong suan tala. Nuna ilagala mel aguwaya imi te aratuwoso mu ko ninga manarmonko.
COL 4:10 Aristarchus, nu talipara kari, aninga bo yawara nu ani agarak talipara ningi bagoso, mu ko amilmil den ningarso. Se Mark, nu Barnabas numar, mu ko amilmil den agotala ningarso. Ani nu ko maingkala ninga manem, uwutata tairuk agi mu, nina nu amilmil te talko.
COL 4:11 Se Jesus, ko nup bo Justus, mu agotala ko den amilmil ningarso. Aninga ura suan imi te mu suen la sor saki ko kari la, se ilagala suan imitang diram Juda kari alo ana nangarak Kaem ko kingdom ko ura iluwasan. Ani nuna nungarkasam mu angamang motam sokel gemaso.
COL 4:12 Se Epaphras, nenenga wonong suan se Jesus Kristus ko ura kari, mu agotala ko amilmil den ningarso. Nu pempem la nina sokel ago la Kaem ko gomang motam lilim la karo tual ale garuk sinar la bagaralko guranek bita lagoso.
COL 4:13 Ani noko ikiem, nu nina se Kris alo Laodicea se Hierapolis bagasan mu nego ko ura kowar ninguru taso.
COL 4:14 Se anananga bo yawara Luke, nu doctor kari, se Demas, mu nononga amilmil den karogo ningarsan.
COL 4:15 Aninga den amilmil aga singsang Laodicea bagasan mu nongote, se nanga nagoras Nympha, se sios noko kawam te ilu biguwusan, mu karogo tala nungaralko.
COL 4:16 Nina tam gawa te den imi arigal mu, aking Kris alo Laodicea anisan mu nongote beteral se namaruk se agotala arigimonko. Se tam gawa Laodicea nongote beterem se namaram mu, nina agotala nongote tal ale arigalko.
COL 4:17 Ale Archippus mu iwita maonalko: ?Ni Kari Biya ko ura kiting te beteman mu ninguru bita saparko,? malko.
COL 4:18 Ani Paul, aga den amilmil imi agata agiting te batagem. Ani sen ningi bagasam imi ko me ningamili saparukko. Kaem ko gomang lila yawara nengerak pempem bagarukko.
1TH 1:1 Ani Paul, aga bo Silas, se Timothy ago, ana tam gawa imi bataguru nina sios Thessalonica, Kaem ninga Nainet bagoso se Jesus Kristus ninga Kari Biya bagoso, mu ningarsan. Kaem ko Namar ilak nunga nongomang ningara se nongomang lila mu nengerak pempem la anirukko.
1TH 1:2 Ana pempem la nanga guranek te ninga balu se Kaem amilmil tui lagasan.
1TH 1:3 Ana nenenga nengemang ningi nunguning ko ura, ninimi kua tua ko munan te ura kowar taman mu se, sokel ago la nanga Kari Biya Jesus Kristus te loaga lagasan mu ko, nanga Kaem se nanga Nainet mu kote nego ko ikia bita lagasan.
1TH 1:4 Nanga singsang alo, ana ikisan Kaem nego ko kua ningaram ale noko ma ninga balam.
1TH 1:5 Mu awuk, den gilalong ana nengete karogo taiman mu den la iwita mena, bare ko sokel ago se Bur Laili ago ninguru nengemang motam gurugokko iwita ikiman ale karogo nengete taiman. Ana aguwaya ninga sangornakko munan bitakasan mu nina ta nengeta ko ari iki sapaman.
1TH 1:6 Nina Kari Biya ko munan ana karo tuikasan mu arikasan, ale nina uwutatala karo tuikasan. Mu awuk, nuna ninga bita maguwukasan, bare Bur Laili ko amilmil ningarukaso se nina den gilalong mu amilmil te taman.
1TH 1:7 Bore te se, nina mu Macedonia se Achaia Kris alo te ari ikimonko kausa bo iwita ninga beteram.
1TH 1:8 Se Kari Biya ko den gilalong nenenga ningi mu ko bala guruga mu Macedonia se Achaia ningi la me geragam. Bare Kaem ko nengemang ningi nunguning ko nirung mu aratam sor suen biya te namaram tala. Bore te se, ana ko den bo balnakko iwita mena.
1TH 1:9 Mu awuk, ana me nunga manorsan, bare nuna nongota ana nenengate namaman se, nina aguwaya nangarak amilmil beteman ale, giris palagaman ale kaem kawel nibiring tuman ale Kaem nunguning marak bagoso mu nup biya tusan mu ko ago la balsan;
1TH 1:10 ale ko Namar Jesus kueram se nu maraguwuram se barasam, nu duruk wonong te wore peleruk tairukko nina ko kimi bitawasan, mu ko karogo tala balsan. Se Jesus nuguta Nuet ko gomang magara taiwoso mu ningi nanga bataguru taukko.
1TH 2:1 Nanga singsang alo, nina ikisan, anananga ura taiman nengete beteman mu me bita te kolaman, mena.
1TH 2:2 Ana Philippi wonong ningi mu ninguru nanga bita maguwukasan, mu nina ko ikisan. Se yaman iki se, aking sumu te namaman mu, kariimet saki betela sokel ago nangarak dun kopa ilukasan. Bare anananga Kaem nanga saongam se sangam karogo la noko den gilalong ninga manarukasan.
1TH 2:3 Mu awuk, den balsan imi nangata nanga iki paguwura bo te agi, munan memek bo te agi, kawel munan bo te den me ninga manorsan, mena.
1TH 2:4 Bare ana Kaem ko den gilalong ko ura betenakko kari nanga balam iwita, den balsan. Se ana ura imi te kariimet amilmil nungarnakko me betesan, mena. Ana ura imi Kaem nanga nangamang motam ari ikiwoso wore amilmil tunakko betesan.
1TH 2:5 Nina ikisan, ana nina nengemang kuluka ko den bo me balukasan, mena. Se Kaem agotala ko ikiwoso, ana nengete manga mel taginakko kawelakasan ale ura me ilukasan tala.
1TH 2:6 Ana ali kari agi, nina ta agi, awiriya bo ta den ningo nago ko balmonko me ikia bitakasan. Ana mu Kristus ko apostle alo nunguning, ewere te se ana nina nanga saongalko mu ikup am ningarnakko tala,
1TH 2:7 bare ana buta me bitakasan. Ana imet bo ko kuriang nunga ninguru bitua iwita, am kua kapakasan ale welang te ninga bitaru lagakasan.
1TH 2:8 Nina anananga mel bo yawara iwita, se ana ninguru kua ningarukasan; ale amilmil te Kaem ko den gilalong la me ningarukasan, bare nanga bagara aolak te pempem la ningo la nengerak no gikasan.
1TH 2:9 Nunguningta, nanga singsang alo, nina ta anananga ura kowar nego ko bitakasan mu nengeta ari ikikasan. Ana nina nanga saongalko ikup me ningarnakko se, Kaem ko den gilalong baluwa se wore, nangata nanimi te sangornakko tirom woremkalal ura tokasan, mu nina ko ikisan.
1TH 2:10 Ana nina nengemang ningi nunguning alo nengerak baga se mu, ana laili la, se ningo diram la, nangimik te den bo mena nengerak bagakasan. Se mu nina ko ikiwasan uwutatala Kaem ko ikiso.
1TH 2:11 Mu awuk, nina ikisan, ana kari bo ko kuriang nongote munan beteso, uwutatala, ana nina suan suan nengete munan uwutatala bitakasan.
1TH 2:12 Ana sangam ningarukasan, nengemang motam to se ninga manarukasan, bagara aolak Kaem ko amilmiloso wore te la bagaralko ninga manarukasan. Mu nuguta ninga auram se noko kingdom nikim ago mu ningi namaralko.
1TH 2:13 Mel bo tala ana ko pempem la Kaem amilmil tusan mu, tom nina Kaem ko den umu ana nagiring te ikiman, mu nina kari ko den iwita me taman, mena, bare am Kaem ko den nunguning iwita taman. Se den umu nina awiriya ko nengemang ningi nunguning aram mu ninga ningi ura iluwoso.
1TH 2:14 Nanga singsang alo, nina Kaem ko sios Judea ningi, Jesus Kristus ko nup biya ko, nongota nunga gue suan nuguting te ikup gikasan uwutatala, nina nengeta ninga wonong suan nuguting te ikup giman.
1TH 2:15 Juda alo Kari Biya Jesus se prophet alo nunga moman se kueman, se anananga parusuwuman se Judea beteman arataman. Nuna Kaem munan me ko kua tuso wore betesan, ale kariimet suen la nongorak ningo mena.
1TH 2:16 Mu awuk, nuna sor saki ko kariimet den gilalong nodogawa te me ikimon se Kaem me nunga sangukko munan betesan, ale den ana nagiring te aratukko tareng betesan. Ale nunga munan umu te, nunga memek numi awote awuman se duruk tarigi kaparam. Se aitakta asele Kaem ko gomang magara nungumik te kapawoso.
1TH 2:17 Bare nanga singsang alo, ana tom tukunang ko nanimi tagi batagorman ale awar awar bagakasan. Bare ana nanga ikia te mu nina nego ko nangamili me sapakaso. Se anananga nangamang niara biya mu am ningarkanakko lage suen biya bitakasan.
1TH 2:18 Anananga nangamang mu am tainakko nunguningkiri. Nunguningta, ani agata Paul mu lage suen biya bitakasam, bare Satan nanga lage kalokaso.
1TH 2:19 Mu awuk, tom Kari Biya Jesus Kristus peleruk tairuk mu, ana nu koma te anape te ira sanamanak ale te amilmilanak, ale ana mariraman umu ko kitigat iwita nasupuling tugunakko? Agi ani uwuta balsam mu ani nina nego ko iki se me balsam agila?
1TH 2:20 Mena, mu ninanta ana ninga iki se balsan, ale ninanta te anananga amilmil yawara umu tanakko.
1TH 3:1 Anananga niara nina ningarkanakko mu am biya se baga turutuwuman ale, ani Silas ilak Athens baga se,
1TH 3:2 nanga bo Timothy beteman se nengete taiso. Nu Kaem ko ura kari se anananga ura suan, nu anananga iwitatala Kristus ko den gilalong apura ko kari. Se nu tairuk mu nenenga nengemang ningi nunguning sokel tuok ale sangam ningarukko.
1TH 3:3 Se ikup aitak ningi bagasan mu ningi, bo me gomang motam bola pala namaruk tairukko. Nina ikisan, nina ta ana ta ikup suwuta mu pempem ginakko nanga balam.
1TH 3:4 Paguwura mena, kam ana nina nengerak baga se mu, ikup yaman uwuta nina ta ana ta ginakko mu ana ninga manaru se la. Se aitak te ninga manarukasan iwitata aratuwoso.
1TH 3:5 Se borta ko, ani dagi baga turutuwurem ale Timothy beterem se nengemang motam aguwaya aniso wore ari ikiokko taiso. Aninga nguangara mu Satan ninga ira arigok, se noko ira ariga te dagulal se anananga ura nenenga ningi beteman wore yam bita te kolaman iwita namaruk wore ko.
1TH 3:6 Bare Timothy ninga beteram mu aitakta diram tai aratam, ale nenenga nengemang ningi nunguning se ninga kua tua ko munan te sokel ago la bagasan umu ko den ago tai nanga maonam. Nu ninga nigiring ana nago ko am ikia to se, ana nina ningarkanakko nangamang biyala niawoso uwutatala, nina ana nangarkalko nengemang motam niawoso mu ko nanga maonam.
1TH 3:7 Se nanga singsang alo, nenenga sokel ago am sanamiwasan ko den umu, anananga ikup yaman suen biya ningi bagasan umu ningi sokel nangaram.
1TH 3:8 Aitakta asele, nenenga sokel ago Kari Biya ningi sanamiwara ko den umu te, ana nangamang motam kua kaparam se daiga bagara nunguning arigisan.
1TH 3:9 Ana Kaem nenenga ningi munan beteram umu koma ko aguwaya nu koma te amilmil tunakko mu ana me ko ikisan nunguningkiri!
1TH 3:10 Ale anananga nangamang biya mu akingtala tai ningarkanakko tirom woremkalal nangamang motam lilim la te guranek bita lagasan. Ana tai ningarkanak ale nengemang ningi nunguning ko munan te ponor i bo te ikuwawaral agi wore, sokel bo ago ningarnakko.
1TH 3:11 Se anananga ikia biya mu Kaem, nanga Nainet, se nanga Kari Biya Jesus ilak nanga lage kuring kagarmon se tai ningarkanakko tawun biya aniso.
1TH 3:12 Ana nina ninguru ninga kua ningarsan. Uwutatala nanga nangamang mu, Kari Biya ninga sanguk se nengeta ninimi kua tui se, saki alo nunga kua nungara ko munan umu laguwurok se tarigiruk kuring aratuk ale nenenga ningi kapa se lagarukko uwutata aniso.
1TH 3:13 Ale nengemang motam sokel tuok se, nina nanga Kaem se nanga Nainet koma te ningimik den mena, laili la bagaral se, tom nanga Kari Biya Jesus ko laili motam nongorak tairukko balam mu te nongorak tairukko. Anananga nangamang mu uwutata aniso.
1TH 4:1 Bore te se, nanga singsang alo, ana munan nina te diram la baga se Kaem amilmil tualko mu maingkala ninga kasurman, se nina diram la te sanamiwasan. Se ana aitak mu Kari Biya Jesus ko nup te, munan umu bo bo ago la beteral se namaruk biyala ulalarukko, sokel ago la sangam ningarsan.
1TH 4:2 Mu awuk, ana Kari Biya Jesus ko nup te munan den suen biya te ninga kiti guruguman umu nina ko ikisan.
1TH 4:3 Se Kaem ko gomang motam mu, nina laili nunguningkiri baga se saman katagot ko munan me beteralko.
1TH 4:4 Ale nina suan suan ninimi ko wosagam kitira ko munan ikial ale munan laili se nup ago mu te la bagaralko.
1TH 4:5 Nina sor saki ko kariimet Kaem ko me ikia, mu nunga nomotam nongomang barasa ko munan me kaoralko.
1TH 4:6 Ale bo ta munan umu ko launuria bo kumik te me ta bitirukko. Ana munan umu ko maingkala ninga manorman ale sinar den ninga manorman iwita, kari munan uwuta beteso, mu Kari Biya munan memek umu ko koma memek tuokko.
1TH 4:7 Mu awuk, Kaem ana kilek memek karur ago mu betenakko me nanga auram, bare bagara aolak laili kako ago wore te baganakko nanga auram.
1TH 4:8 Buta se kari awiriya den imi buring tuso, mu nu ali kari ko den buring me tuso, mena. Nu Kaem, ko Bur Laili ningarso, wore ko den buring tuso.
1TH 4:9 Ario, se launuria ninimi kua tua ko munan mu asele ana me ko ninga manornakko. Mu awuk, Kaem munan umu ko ninga kausam se nina uwutata bitawasan.
1TH 4:10 Ale ko nunguning mu nina ninga launuria Macedonia lilim ningi mu suen la kua nungaruwasan. Se nanga singsang, ana sokel ago nina munan umu bo bo karogo la bita se lagaralko ninga manorsan.
1TH 4:11 Nina suan suan ninga ura mu bagara aolak kutekam mu te baga se, ana ninga manorman uwuta, nengeta ninga ura ko iki se nengeta nigiting te ura iluwalko.
1TH 4:12 Ale munan umu te nina awiriya kote mel ko me keka lagaralko. Se nika bagara aolak umu pempem la arigimon ale nongomang ningi nunguning mena ko kariimet alo mu, bala ningo balu kisimonko.
1TH 4:13 Nanga singsang alo, ana nina kariimet kuera umu nunga aguwaya mu ko sinararalko nangamang aniso. Se kariimet kuera mu aking barasamonko. Bare kariimet sang uwuta ko me ikisan, ale nunga kuera kariimet nunga nongomang bataga se lagasan, iwita me bagaralko nangamang aniso.
1TH 4:14 Ikialko, ana mu Jesus kueram bare aking marak barasam mu ko nangamang ningi nunguning aram. Bore te se, awiriya Jesus ko nongomang ningi nunguning se kueman mu, kam Jesus peleruk tairukko tom mu te, Kaem nunga maraguwurok se barasamon se nunga diruwu Jesus kote nunga awurokko.
1TH 4:15 Kari Biya kota ko kuring ana ninga manorsan: Kari Biya peleruk tairukko tom mu, ana marak bagasan mu me girinakko, bare kariimet kuera mu girimonko.
1TH 4:16 Mu awuk, kam Kari Biya duruk wonong bitiruk ale tai kaparukko mu, nu sokel ago airuk baluk se engel nunga supuling ko kuring, se Kaem ko biugel mu niaruk, se awiriya Kristus ko nongomang ningi nunguning aram se kueman mu girimon marak barasamonko.
1TH 4:17 Asele ana noko kariimet am marak bagasan, mu nongorak taiti nuwi ningi kuali biguwu nama Kari Biya Jesus taiti gomang te ilak biguwunakko. Ale ilak pempem baga se laganakko.
1TH 4:18 Bore te se, nina den imitang te ninimi nengemang sangam tui se lagaralko.
1TH 5:1 Ario, nanga singsang alo, aitak day se tom ko bala mu ana anape ko tam gawa te ko ninga manaru se laganakko?
1TH 5:2 Mu awuk, nina ko ikisan, Kari Biya ko day tom mu tirom tere kari me ko iki bataguruwara se taira iwita tairukko.
1TH 5:3 Kariimet mu balmon, “Sor kutekam se lila ago se memek ikup bo mena,” mamon, bare tairatela ikup memek nunga irok maguwurokko. Imet yusan taukko yaman ereso iwita, yaman nunga irok se nuna nagumonko lage bo mena.
1TH 5:4 Bare nanga singsang, nina mu tiromorom ningi me bagasan, mena. Bore te se, day tom umu tere kari iwita tairuk se nina me ta biririkaralko, mena.
1TH 5:5 Nina suen la mu nikim ko kariimet, se woremkalal ko kariimet. Se nina ta ana ta mu tirom ko kariimet agi, tiromorom ko kariimet mena.
1TH 5:6 Buta se, ana kariimet saki aniwasan iwita me ani se baganakko, bare ana marak sinar ago la baganakko.
1TH 5:7 Mu awuk, awiriya anisan mu tirom anisan. Se awiriya yu naso ngualoso mu tirom yu naso ale ngualoso.
1TH 5:8 Bare ana mu woremkalal ko kariimet, se sinar ago la baga se anananga nangamang ningi nunguning ko munan, se nanimi ko kua tua ko munan, mu nakokosa ko lakira iwita nagunakko. Ale Kaem nanga sangaru taukko kote la loagara ko munan mu, kitigat iwita tugunakko.
1TH 5:9 Mu awuk, Kaem ana noko gomang magara ningi memek tanakko me nanga balam, mena. Bare nanga Kari Biya Jesus Kristus ningi nanga sangaru taukko nanga balam.
1TH 5:10 Nu ana nago ko kueram, bore te se, ana marak bagasan mu, se saki kueman mu karogo tala nu ilak biguwunak ale pempem la baga se laganakko.
1TH 5:11 Buta se nina munan ningo aitak bitawasan suwutata, ninimi sangam tui se sokel ago la bagaralko.
1TH 5:12 Nanga singsang, aitak ana ninga manorsan, nina ninga ura kari ninga ningi ura kowar towasan umu nobowa ningi la bagaralko. Nuna Kari Biya ko ura te nenenga kari gira se, ikia munan ningo te ninga kiti gurugu se nengerak bagasan.
1TH 5:13 Bore te se nina nunga kua nungaru se, ura kari gira iwita nungarkalko. Bagara lila ko munan te ninimi ago lila te bagaralko.
1TH 5:14 Nanga singsang alo, ana sokel ago tala ninga isarsan, gagor ko kariimet mu darangara nungaral se ura ilumonko. Ale awiriya nongomang motam sokel mena se nguangawasan mu sangam nungaralko. Se kituwura guat alo mu nunga saongal, ale kariimet suen la mu kua kapa se welang te munan nongote beteralko.
1TH 5:15 Ale ninimi ko sinar tal se nenenga ningi bo, ko bo ko memek koma, munan memek me kumik te bitirukko. Bare ninimi ago ningo la bita se, kariimet suen la nongote mu ningo la pempem bita se lagaralko.
1TH 5:16 Pempem la amilmil ago la bagaralko.
1TH 5:17 Guranek mu me ta bita talko.
1TH 5:18 Ale anapeya munan nengete aratuk mu ko Jesus Kristus ningi Kaem amilmil tui se lagaralko. Kaem ko gomang motam mu uwutata aniso.
1TH 5:19 Nina Bur Laili ko ura nenenga ningi bitawoso mu me kalakumuralko.
1TH 5:20 Kaem ko gomang motam wetang te balu pagaruwasan umu nina mel yam ko iwita me beteralko.
1TH 5:21 Bare anapeya munan suen la mu tal gurugal patawural arigal ale munan ningo mu tal iluwalko.
1TH 5:22 Anapeya munan memek suen la mu biriruwuralko.
1TH 5:23 Anananga guranek mu Kaem, munan lila ko Kaem, mu kota ninguru ninga laili kaurokko. Ale nu ninga ningimik lilim, ninga nedera, se ninga ikia bituok se ningi memek bo mena, ningo la aniruk se, nanga Kari Biya Jesus Kristus peleruk tairukko.
1TH 5:24 Kakirip nina ninga aru taso umu, nu diram la karo tua ko kari se, nu uwutata bitirukko.
1TH 5:25 Nanga singsang alo, nina ana nago ko guranek beteralko.
1TH 5:26 Nina Kris alo suen la amilmil den ninimi tui se ninimi nigiting iluwalko.
1TH 5:27 Ani Kari Biya nup te iwita ninga manorsam, nina tam gawa imi tal ale Kris alo suen la nunga ningi kaural se ikimonko.
1TH 5:28 Se nanga Kari Biya Jesus Kristus ko gomang lila mu nengerak pempem la anirukko.
2TH 1:1 Ani Paul, se Silas, se Timothy, ana Kaem nanga Nainet, se nanga Kari Biya Jesus Kristus ko sios Thessalonica bagasan mu tam gawa imi bataguru ningarsan.
2TH 1:2 Kaem nanga Nainet se nanga Kari Biya Jesus Kristus, nunga nongomang ningara se nunga nongomang lila nina nengerak pempem la anirukko.
2TH 1:3 Nanga singsang alo, ana pempem nina nego ko Kaem amilmil tui lagasan mu ko duap ningo ago. Anananga amilmil mu, nenenga nengemang ningi nunguning sokel ago la lagawoso, se ninimi kua tua ko munan mu betela ulalawoso ko den ikisan ale ko uwutata betesan.
2TH 1:4 Nina ikup yaman ningi ninga bita maguwusan, bare nengemang ningi nunguning te sokel ago la baga se am giwasan, bore ko ana Kaem ko sios saki nunga ningi ninga balu patawusan.
2TH 1:5 Nina Kaem ko kingdom ko ikup uwuta gi se bare am sokel ago sanamiwasan. Se ana umu te Kaem ko tutera munan diram mu wetang te arigisan. Se ko koma ningo mu nina noko kingdom umu ningi kasu naguralko terong ma sapaman.
2TH 1:6 Ikialko, Kaem ko munan mu diram la, se nu awiriya nenenga bita maguwuwasan umu koma memek nungarukko.
2TH 1:7 Ale munan umu te, nina ikup giwasan umu nengemang ilu nungok, se ana karogo tala nangamang motam kua kaparukko. Tom Kari Biya Jesus tama kuamili ningi, ko engel sokel ago bibiya mu nongorak duruk wonong bitiruk ale wetangaruk umutang te ana ko munan umu ari ko ikinakko.
2TH 1:8 Nu awiriya Kaem ko me ikisan, ale nanga Kari Biya Jesus ko den gilalong me karo tusan, umu koma memek nungarukko.
2TH 1:9 Nu magara kuenera kumik menara mena mu te nunga maguwurok, se nu koma te, se noko nikinang sokel biya mu duap te me bagamonko.
2TH 1:10 Tom nu te taiso mu mel uwutata aratukko. Bare noko taira umu te mu, noko kariimet laili, noko nongomang ningi nunguning, mu amilmilamon ale nup biya tumonko. Se nina mu betela uwutata beteralko, mu awuk, nina ko den ana ninga manorman mu ko nengemang ningi nunguning aram.
2TH 1:11 Umutang ko, ana pempem la nina nego ko guranek bita lagasan. Ana anapeya ko Kaem isaru lagasan mu, nu bagara ningo ko ninga auram mu ningi, ningo la baga se, noko sokel biya mu te ninga daiga bagara sanguk se nengemang ningi nunguning te munan beteralko mu diram la beteralko.
2TH 1:12 Anananga guranek mu, nenenga ningi nanga Kari Biya Jesus nup biya tauk se nina nu te ninip kaparukko. Se munan umu suen la nanga Kaem, se nanga Kari Biya Jesus Kristus ilak nunga nongomang nangara ko munan te uwutata aratu saparukko.
2TH 2:1 Nanga singsang alo, aitak ana nanga Kari Biya Jesus Kristus ko pelera taira se ana ilak biguwura ko munan mu ko iwita balsan:
2TH 2:2 Sinar talko. Kariimet i bo bala bo agi, den bo agi, tam gawa bo agi te, ana nagiring tamon ale nanga Kari Biya tairukko tom mu maingkala tairam mamon mu, ko me biririkaral ale ko ikia me ninga morukko! Mu den kawel.
2TH 2:3 Nina awiriya bo kuring tual se lage munan bo ta te dun umu ko me ninga kulokko. Mu awuk, day tom umu aratukko tomaruk mu, Kaem bowa ningi me bagara ko munan mu barasuk se, maga namara ko kari, law munan kiawara, mu girok wetangaruk asele tom biya mu kaparukko.
2TH 2:4 Kari uwuta nung mu, anapeya duap duap kaem ko nunga balsan ale nunup perr tuiwasan umu biriruwu saparuk ale nu kota numi patawu kualala biya bitirukko. Ale nu Kaem ko temple ningi kasu nagu daigok ale numi baluk nu Kaem ma balukko.
2TH 2:5 Tom ani nengerak baga se mu, ani mel imi suen la ko ninga manarukasam mu nina am ko ikiwasan agila?
2TH 2:6 Bare aitak mu anapeya nu to iluwam karogo bagoso mu nina ko ikisan. Mu uwuta iluwok ilak baga, ko tom nunguning te diram asele wetangarukko.
2TH 2:7 Law munan kiara ko munan memek umu, maingkala ningi la ura iluwoso. Bare kakirip kari umu to iluwam ilak bagoso mu uwutata iluwok ilak nama tom nu tagi tauk mu,
2TH 2:8 asele law munan kiawara ko kari mu wetang te aratukko. Se Kari Biya Jesus ko kuring ko marir te itugu saparuk se dagulok se noko nikim biya te taiso umu te menawurokkowo.
2TH 2:9 Law munan kiawara ko kari mu Satan ko sokel ago tairuk ale, miracle duap duap buawen se kausa kawel aguwaya mu bita saparukko.
2TH 2:10 Ale maga namara ko kariimet maga namawasan umu, kawel munan memek te ninguru nunga kulokko. Nuna maga namawasan, mu awuk, nuna den nunguning kua tumon se nunga sangaru taukko me kueman.
2TH 2:11 Se duap borta te, Kaem munan duap bo, ko sokel aora biya mu te ngual nungaruk se, nuna kawel umu ko nongomang ningi nunguning arukko.
2TH 2:12 Umutang te, awiriya suen la munan memek umu ko amilmil bita lagaman, ale den nunguning ko nongomang ningi me nunguning aram, mu koma memek to sapamonko.
2TH 2:13 Bare nanga singsang alo, Kari Biya ninguru kua ningarso, se ana borta ko tom pempem ko Kaem amilmil tui lagasan. Mu awuk, duakining te la Kaem nina ninga atumukiram, nina Bur Laili ninga laili kaurok se, nina noko den nunguning mu ko nengemang ningi nunguning aruk se nu ninga sangaru taukko.
2TH 2:14 Borta ko nu den gilalong ana ninga manorman mu te ninga aru tam, se nina nanga Kari Biya Jesus Kristus ko nikim mu ningi ilak bagaralko.
2TH 2:15 Bore te se, nanga singsang alo, sokel ago sanamaral, ale den ana nagiring te agi, tam gawa te ninga kasurukasan mu ninguru ilukuawuralko.
2TH 2:16 Se anananga nangamang mu, nanga Kari Biya Jesus Kristus kota, se nanga Nainet Kaem, nu ana nago ko kua nangaram, ale ko gomang nangara kumik menara mena mu te sangam sokel nangaram se ana amilmil ago nu nanga giokko loaga se kimi bitawasan,
2TH 2:17 mu nuna wete nengemang motam sangam tumon ale, ninga betera kaora ningo suen la te sokel ningarmon se den ningo la balu se lagaralko.
2TH 3:1 Ario, nanga singsang alo, aninga den nukum mu iwita balsam: nina ana nago ko guranek te bagaral se, Kari Biya ko den nenenga ningi pagam ale tairate namaram ale nup biya kaparam iwitatala, sor kasik biya te uwutatala paguk ale nup biya kaparukko.
2TH 3:2 Ale guranek te bagaral se kari memek alo mu nuguting ningi Kaem nanga bataguru taukko. Mu awuk, kariimet sang den gilalong ko nongomang me nunguning awoso, mena.
2TH 3:3 Bare Kari Biya ko den diram la pempem karo tui lagoso mu, sokel ningaruk ale ninga bituok se kari memek Satan me ninga maguwurokko.
2TH 3:4 Ana Kari Biya ningi nangamang motam sokel ago la ko ikisan, nina munan ana ko ninga manorman se bitawasan mu nina uwutata bita se lagaralko.
2TH 3:5 Anananga nangamang mu, Kari Biya ninga nengemang motam gurugok se Kaem ko kua nangara ko munan ningi nengemang motam bita se, Kristus ikup ningi sokel ago sanamaram iwitatala ikup ningi sokel ago la sanami se lagaralko.
2TH 3:6 Nanga saki alo, ana Kari Biya Jesus Kristus ko nup te sokel ago ninga manorsan, awiriya ninga singsang alo, nunukum nuam te dagiwa se, den ana ninga manorman mu me karo tui se, gagor munan bitawasan, mu nongorak me kapetaralko.
2TH 3:7 Nina anananga betera kaora aguwaya mu nina nengeta ko ikisan, uwutata kaoralko. Ana nengerak baga se mu, ana gagor tagi se nanikum nuam te me dagi lagakasan, mena.
2TH 3:8 Agi, bo ko na inang ipi me tokasan, mena, mu ana dia se la. Ana nina me ikup ningarnakko se, ana tirom woremkalal nanimi te sangornakko ura kowar ninguru bitakasan.
2TH 3:9 Nina ana na inang nangaralko mu diram se ko lage kuring nunguning. Bare ana uwuta me bitakasan, mu awuk, ana kausa sang bitakasan, se nina te arigal ale betela te beteralko.
2TH 3:10 Tom ana nina nengerak baga se mu, ana munan imi ko karogo la ninga manarukasan: “Kari gagor, ura mena, mu na me tual se naukko.”
2TH 3:11 Ana ikiman mu, nenenga ningi sang mu kariimet gagor. Nuna gagor gurum, nunukum nuam te dagi se, kariimet saki nunga ura anapeya, nuna ko balmonko mena, wore ko balu laga gilingisan.
2TH 3:12 Ana kariimet uwuta mu Kari Biya Jesus Kristus ko nup te sokel ago nunga manorsan, nuna dagi kutek mamon ale ura tamon ale ningi gi namonko nunga manorsan.
2TH 3:13 Bare nanga singsang alo, nina mu munan ningo beteralko me gagoraralko.
2TH 3:14 Awiriya kariimet bo, nenenga den ana tam gawa te ninga manorsan imi me karo tuok mu, ninguru ari ko ikialko. Ale nina me ilak kapetaral se kota numi arigok ale dolurukko.
2TH 3:15 Bare nina nu kari diwang bo iwita me beteralko, bare nenenga launuria bo iwita ari se den kagin aora tala tualko.
2TH 3:16 Se nanga guranek mu, Kari Biya, gomang lila yawara ko duap mu, kota lila yawara mu pempem la se lage duap duap te ningarukko. Ale Kari Biya nina suen la nengerak pempem la bagarukko.
2TH 3:17 Ani Paul, agata aga agiting te amilmil den imi batagorsam. Ale aga tam gawa suen la te mu, iwitata agiting molak bita lagasam.
2TH 3:18 Se nanga Kari Biya Jesus Kristus ko gomang lila nina suen la nengerak pempem bagarukko. Nunguning.
1TI 1:1 Ani Paul, ani nanga Sangaru Ta ko Kaem se Jesus Kristus nunga nongomang te apostle ko bagasam. Se Jesus Kristus borta tairukko ana ko namotam bita loaga lagasan.
1TI 1:2 Ani tam gawa imi bataguru ni Timothy, ni Kristus ningi aninga namar nunguning, kisisam. Kaem nanga Nainet mu se nanga Kari Biya Jesus Kristus ilak nunga nongomang nangara, se nunga nongomang bataga, se nunga nongomang lila, ni kerak pempem la anirukko.
1TI 1:3 Tom ani Macedonia nama se nika manem uwutatala aking ka manorsam: ni am suwuta Ephesus baga se, kari saki munan kawel saki kariimet nunga kasuruwasan wore nunga manaru se bita tamonko.
1TI 1:4 Ale nunga manaru se girakala ko dugu duap kawel kawel, se nunga tuwun taleng alo nunga gue te tairam ko dugu duap kawel kumik kopa mena mu te nunga tom me menawu se lagamonko. Dugu duap uwuta mu tagira gurungumura ningi barasoso, ale Kaem ko nangamang ningi nunguning ko ura me sangarso, mena.
1TI 1:5 Ani ni uwuta nunga manaruko ka manorsam mu ko duap iwita: Kaem ko ura ko loagara biya mu nanimi kua tua ko munan. Se munan umu nangamang motam nikinang la, ikia ningo se nangamang ningi nunguning yawara ko munan ningi aratu taiso.
1TI 1:6 Kariimet saki munan yawara yawara imi bita taman ale dalela namaman, ale den kumik nunguning mena wore ningi nguala sipa se anisan.
1TI 1:7 Nononga nongomang mu law ko kausa kari ko aratamonko. Bare nuna law ko baluwasan umu ko nunguning ninguru me ko ikisan, ale anapeya ko balsan umu nuna ikisan diram se nunguningkiri ko iwita iki gilingisan.
1TI 1:8 Ana ikisan, kam ni law ko munan te bitar, mu law mu ka sangukko.
1TI 1:9 Se ana ikisan tala, law mu kariimet ningo diram la bita karo se anira mu nunga me nungurman, mena. Bare law mu kariimet iwita wore nunga: law kulukuruwara alo, supuling nuguring bowa ningi me bagara alo, Kaem ko me ikia se kilek memek bitawara alo, se kariimet Kaem kagin ko laili me kaura wore nunga nungurman. Ale law mu kariimet nunga nunam nonet nunga mosan se kuesan mu se, kari mora se kuera ko kariimet wore nunga nungurman.
1TI 1:10 Se saman katagot se ko munan duap duap dolara ago mu bitawara alo, se kariimet tere nunga gia ale ura dungan ko saki alo nongorak diara alo, se kawel kariimet, se den kawel te nunumi atumu sangaruwara alo, se kariimet anapeya munan kigilik, den gilalong karogo me arerem mu karo tuiwara, wore nunga, law nungurman se aniso.
1TI 1:11 Bare den gilalong nikinang ago mu Kaem amilmil yawara wore ko den, se nu ko den borta ani balu pagikko ura aisam.
1TI 1:12 Ani Jesus Kristus nanga Kari Biya amilmil tusam. Mu awuk, nu ani noko ura umu diram la bitirikko iwita agarkam, ale ko ura mu bitirikko aga balam ale sokel aisam.
1TI 1:13 Nunguningta, ani girakala noko nup balu maguwukasam, ani ko Kris kariimet ninguru nunga bita maguwukasam, ale kager ko wuli terter ago bagakasam. Bare nu ko gomang bataga aga kausam ale aga aru tam. Mu awuk, ani uwuta bitakasam mu nu ko ikiam, ani nu me ko ikikasam ale ko angamang ningi me nunguning akaso.
1TI 1:14 Se Kari Biya ko gomang aisa mu tawun biya waram se ani angimik te kaparam; se Jesus Kristus ko angamang ningi nunguning ko munan se ko kua aisa karogo la angimik te waram se kaparam.
1TI 1:15 Ikialko, den ani balsam imi mu den nunguning, se nina lilim la tal ale iluwalko: Jesus Kristus ali imi te kariimet memek bitawara wore nunga giokko tairam. Se memek betera ko kariimet suen la nunga ningi mu ani agata mu am memek biya.
1TI 1:16 Se duap borta te se Jesus Kristus gomang ani aisam. Nu ani memek nunga memek nunguningkiri, bare uwuta aga beteram mu, nu noko gomang anise tairate aga memek koma aisuokko me pitigira ko munan owore saki te arigimonko kausa iwita ani angimik te wetang saparam; se awiriya nu ko nongomang ningi nunguning aruk mu, nuna uwutata bagara ningo pempem la te bagamonko mu tamonko.
1TI 1:17 Ikialko, King pempem marak baga lagoso, namotam te ariginakko me terong, se nu kota Kaem nunguning, nup biya nikim ago mu pempem la tui se laganakko! Nunguning.
1TI 1:18 Timothy, aninga namar, ani bala ni kimik ko balman mu ko iki se iwita ka kiti gurugusam: ni bala umu karo tui se lager mu, ni kager ningi kager kari yawara ko kagera se lagerko.
1TI 1:19 Gemang motam nunguning ilukuawu se diram la karo tua ko munan bita se lagerko. Kariimet saki munan umu nubiring tuman, ale nunga nongomang ningi nunguning mu dal iwita papak biliwiling mam se sarenga namaman.
1TI 1:20 Te ari ikialko mu, kari ilagala Hymenaeus Alexander ilak uwutatala beteman. Se ani Satan kuting te nunga awurem se memek tamon ale udagi Kaem nup balu maguwura ko munan me betemonko.
1TI 2:1 Mel gira nunguning mu iwita ko balsam: kariimet suen la nongoma tata ale Kaem amilmil tuata ale mel ko guranek te isua mu mel gira iwita pempem bita se,
1TI 2:2 king arika se ali sor supuling alo, se ana suen la bagara lila se bagara yawara te baga se Kaem kagin ningi laili kau se laganakko ko guranek beteralko.
1TI 2:3 Munan umu munan ningo, se Kaem nanga Saonga ko kotam mu munan umu ko amilmiloso.
1TI 2:4 Noko gomang mu kariimet suen la nunga sangaru tauk se den nunguning ko ikimonko gomang aniso.
1TI 2:5 Mu awuk, nu kota suanta nu Kaem, se noko kariimet nongorak nunga kusumuri mu kari suanta tala bagoso, mu Jesus Kristus.
1TI 2:6 Nu kariimet suen la nunga dia taukko kota numi kuera mateng te beteram. Mu mel Kaem ko gomang motam te aniram mu tom umu te wetangaram.
1TI 2:7 Se ani borta ko apostle se den gilalong bala ko kari ko aga balam. Ani me kawelasam, ani den imi nunguning tala balsam. Ani sor saki ko kariimet alo den nunguning nunga kausekko aga balam.
1TI 2:8 Bore te se, aninga angamang mu kari sor suen la te mu nongomang magara ko munan se, den tagira gurungumura ko munan ko nongomang motam gurugumon ale, munan laili te guranek te nuguting kanumonko.
1TI 2:9 Se imet nunga mu, aga angamang mu iwita aniso tala, nuna mu nunumi ago kapara ko munan te guang ningo la se ko munan te nagumonko. Nuna nomone se nungumik bala duap duap se guang mel ko manga motam bibiya mu me tugumonko.
1TI 2:10 Bare imet Kaem nup biya perr tumonko mu munan ningo ningo te nunumi bala tui kam nunumi bala tumonko.
1TI 2:11 Imet mu kua kapamon ale kutekam baga se anapeya ikia mu ko ari ikimonko.
1TI 2:12 Ani imet bo kuring tuek se kari ko kausa ura bita se agi, kari ko pulawura iwita me bagarukko. Nu kutekam bagarukko.
1TI 2:13 Mu awuk, Adam giram nungam, asele Eve.
1TI 2:14 Se betela Adam giram kawel te me dagulam, mena. Mu Eve giram kawel te dagulam ale memek beteram.
1TI 2:15 Bare imet gomang ningi nunguning ko munan te baga se, kua tua ko munan karo tui se numi ko sinar taso ale laili kauso mu, noko kuriang iluwa kam te mu Kaem nu sangukko.
1TI 3:1 Bala imi mu den nunguning: Awiriya pastor ura bitirukko gomang motam beteso, mu nu ura yawara gomang tuam.
1TI 3:2 Bare pastor ko bagara aolak mu diram la kariimet motam te anirukko. Nu imet suanta ko kuari bagarukko, nu ko ikia sinar la pempem bagarukko, nu ko bagara aolak se ko ikia gomang ninguru bituokko, ale munan diram la bitirukko. Nu kariimet iwareng nuguting duap ningi nunga iluwok ale nunga bituokko terong la bagarukko. Nu kausa ura bitirukko terong la bagarukko.
1TI 3:3 Nu yu nana ngualara ko kari mena, nu kager daong ko kari mena, bare ko bagara kutek am bagarukko; nu den alis ago bala ko kari mena, se manga biyala taukko me ikia bita se lagarukko.
1TI 3:4 Nu ko imet kuriang ninguru nunga bitua ko kari, se ko kuriang amilmil te kuring bowa ningi la bagamonko.
1TI 3:5 Bare kari awiriya kota ko imet kuriang ninguru nunga bituokko me terong, mu nu awuk ta Kaem ko sios terong la bituokko?
1TI 3:6 Kari bo ekela uleng ko ta giris palagam mu ura umu me taukko, mu awuk, nu numi patawurukko munan te mu, Satan memek tam iwitatala memek taukko.
1TI 3:7 Nu kariimet sios ningi me bagasan mu nongoma te nup ningo la bagaruk mu asele, nu dolara ningi me kaparuk ale Satan ko dagarok ningi me dagulokko.
1TI 3:8 Se saonga kari alo mu koma suanta tala, nuna mu kariimet nunga bala ningo baluwara ko kari alo bagamonko, nuna nungamili sorang ilagala ko kari mena. Nuna yu nana ngualara ko kari mena tala bagamonko. Nuna kawel munan te nusupuling diruwura ale manga gia ko kari mena bagamonko.
1TI 3:9 Nuna nunga ikia diram guyak la te den nunguning ko nukuri ana ko nangamang ningi nunguning aram mu ninguru ilukuawura ko kari bagamonko.
1TI 3:10 Bore te se, nuna mu giral ale nunga bagara aolak ninguru tuteral ale ikialko. Nuna terong se den bo nungumik te mena agi mu asele, nuna saonga ura am gimonko.
1TI 3:11 Se munan koma suanta tala mu te, nunga nunuwusari alo mu, kariimet nunga bala ningo baluwara ko imetari baga se lagamonko. Nuna saki alo nubiring ko bala ko imetari mena bagamonko. Bare nuna nunga ikia sinar ago la pempem bagamonko. Ale nunga munan anapeya suen la te munan diram la betemonko.
1TI 3:12 Se sios ura ko saonga kari mu imet suanta ko kari bagarukko. Nu ko nuwus kuriang se ko kawam digo lilim la yawarakala la nunga bituokko.
1TI 3:13 Se nuna nunga ura uwuta yawarakala la betemon agi mu, kariimet nunga bala ningo balmon se nunga nongomang ningi nunguning Jesus Kristus ko mu sokel ago la anirukko.
1TI 3:14 Aninga ikia angamang mu pasak ala tairik ale karkikko aniso, bare ani tam gawa imi te ka kiti gurugusam, mu awuk,
1TI 3:15 ani pasak ala me tairik agi mu, ni te kariimet munan aguwaya te Kaem ko kawam digo ningi bagamonko mu ko iki ale te nunga kiti guruguko. Kaem marak pempem bagoso mu ko kawam digo mu sios, se sios umu noko den nunguning ko barim aora den nunguning giam ale karogo bagoso iwita.
1TI 3:16 Iki paguwura bo mena, anananga Kaem kagin yumura la aniram bare aitak wetangaram mu nunguningkiri se nunguning: Nu ali ewere ko kumik lilim te tairam, se Bur Laili anananga kausam nu kari diram nunguningkiri; se engel alo nu arigiman, se kariimet noko den sor suen biya te balman; se ali imi te kariimet nu ko nongomang ningi nunguning aram, se nu nikitang nup biya ago mu ningi duruk wonong te nama tarigiram.
1TI 4:1 Bur Laili wetang te nanga manaruwoso, tom nukum aruk tairuk se kariimet saki den nunguning nubiring tumon, ale wit mairap kawel nunga kausa kawel karo tumonko.
1TI 4:2 Kausa uwuta mu kawel ko kariimet memek nunguningkiri, ikia bo ningo nuam nongote me aniso, wore nongote aratu taiso.
1TI 4:3 Nuna kariimet nuwus kuari ko nunumi gia ko munan umu ko tareng betesan. Ale na inang sang kariimet me namonko nunga manorsan. Bare na inang umu awiriya den nunguning ko ikiam ale ko gomang ningi nunguning aram mu, tauk ale ko kotam Kaem amilmil tui se naukko nungam.
1TI 4:4 Mu awuk, melmasak suen la Kaem nungam mu am ningo la. Mel bo ko nasiwik sapanakko iwita mena, bare anapeya mel tanak agi mu, Kaem amilmil tui se la tanakko.
1TI 4:5 Mu awuk, ana Kaem ko den se guranek awote betesan mu, anapeya mel umu ta nu koma te mu laili kauram.
1TI 4:6 Ni den umu Kris alo te nunga kiti gurugu mu, ni Jesus Kristus ko ura kari ningo ko munan bitarko. Se ka munan umu te ikimon, ni kualala ko den nunguning na ko no se, ko kausa ningo ningo mu karo tuiwasam iwita karkamonko.
1TI 4:7 Dugu duap kawel Kaem kagin ningi me taiso mu se, imet kuriang nunga bala kawel kawel mu me ta kau toko, bare pempem la Kaem ko ikia munan karo tuiko lage kuring te nimi bita se lagerko.
1TI 4:8 Mu awuk, nangimik lilim kuera ikes mena, ningo la anirokko kolara tuaturum sapara mu ningo nuam tala; bare Kaem kagin ningi nanimi tuaturum sapara mu ko ningo mu mel suen la ningi aniso, bagara aolak aitak ko mu se, bagara aolak maingte ko mu ninguru nunga sangukko.
1TI 4:9 Se bala imi bala nunguning se nangamang motam lilim la te ira sanamara ko bala.
1TI 4:10 Se ana borta ko sail tagi se ura kowar betesan, ale Kaem marak pempem bagoso mu kote nanga loagara bita lagasan. Mu awuk, nu kariimet suen la nunga Sangaru ta ko Kaem, bare gira nunguningkiri mu kariimet noko nongomang ningi nunguning mu tawun biya nunga sangaru taso.
1TI 4:11 Bala mel suen la ani balem umu ninguru nunga manaru ale nunga kasuru se iki karo tumonko.
1TI 4:12 Kari bo ta ni kari kulak iwita karkuk ale me karki maguwurokko, mena. Bare Kris alo karkamon ale molak karomonko nunga kausa iwita, ka munak te, ka bagara aolak te, ka kua nungara ko munan te, ka gemang ningi nunguning te se, laili kaura ko munan te tutera ningo la bitarko.
1TI 4:13 Nika tom biya mu, kariimet ningi Kaem den kau tuati se, den apu se, den nunga kausa ura bita se bager se ani tairikko.
1TI 4:14 Sios ko ura kari gira alo nuguting bolala kimik te beteman se den ningi Bur Laili ko kuting munan kimik te kaparam mu ko me ta kamili saparukko, bare karo tui se lagerko.
1TI 4:15 Munan suen la ani ko ka manem imi mu ninguru bitaruko. Gemang motam lilim la tuiko. Se awiriya mu suen la ka ura ko nunguning arataso mu arigimonko.
1TI 4:16 Keta ka bagara aolak se den nunga kasursam umu ko ninguru nunguningkiri sinar toko. Ani anapeya munan ningo ko ka manem umu ni pempem la uwutata bita se lagerko. Ni uwuta pempem bita se lager mu, ni ta se ka kariimet sumu suen la nongorak munan memek suen biya ningi ninimi bataguru talko.
1TI 5:1 Ni kari garuk bo den sokel ago te me ining tuiko, bare ni ka niet welang te kiti gurugusam iwita kiti guruguko. Se kari kulak mu ni munan ningo ka launuria nongote betesam uwutatala nongote bitarko.
1TI 5:2 Se imet garuk mu ni ka niam kua tui se munan kote betesam uwutatala nongote bitarko. Se imet itiwikari mu ni munan ka kerasari nongote betesam uwutatala munan kumik karur memek bo mena mu la nongote bitarko.
1TI 5:3 Imet gerewa kua ekekawasan mu ni ninguru nunga ari iki ale nunga sangaruko.
1TI 5:4 Bare imet gerewa bo ko kuriang imas ago agi mu, nuna nunga Kaem kagin ko munan karo tumon ale, nongota nunga gue suan nunga bitua ko munan te nunga nonet nunam agi, nunga nonongotakari nunga bitarmonko. Mu awuk, mu munan umutang Kaem ko amilmiloso.
1TI 5:5 Se imet gerewa kotam mena baga se kua ekekawoso se bo bo nu sangukko mena mu, ko gomang motam loagara Kaem kote la bita se, tirom woremkalal Kaem sangukko guranek te la baga se lagarukko.
1TI 5:6 Bare imet gerewa ali imi ko amilmil gomang tawun biya tuso ale ningi bagoso mu, marak baga se wore kua namakoyam bagoso.
1TI 5:7 Ni den imi suen la Kris alo te nunga kiti gurugu se nuna karo tumon se kariimet saki nononga ningi memek bo me arigimonko.
1TI 5:8 Se awiriya bo, nu ko gue suan agi kota ko kawam digo nunguningkiri uwuta me nunga bitarso agi mu, nu Kaem kagin me ikikoyam beteso. Ale ko munan memek umu te nu nongomang ningi nunguning mena alo mu nunga ilu kiaram ale awar biya Kaem kumik duap te me baga kam bagoso.
1TI 5:9 Imet kari suanta ilak bagara se kari umu kuera se nu imet gerewa iwita diram la baga lagara se ko yia 60 kiara, umutang diram imet gerewa nunga langilong ningi bitarko.
1TI 5:10 Ale umu la mena, wore kariimet suen biya noko munan ningo ko ikisan, nu ko kuriang yawarakala la nunga bituam, nu kariimet iwareng nuguting duap ningi nunga ilukaso, nu numi karogo kapara ko munan te Kris alo saki nusuwik anukaso, nu saki alo ikup ago mu nunga sangarukaso, ale munan ningo ningo suen biya bitakaso. Imet gerewa uwuta mu asele imet gerewa nunga langilong ningi bitarko.
1TI 5:11 Bare ni imet gerewa kulak mu langilong umu ningi me nunga bitarko, mu awuk, nuna kari iru tamonko nunga ikia nongomang barasuk agi se nuna Kristus nubiring tumonko.
1TI 5:12 Ale nunga munan umu te, nunga nongomang motam kariimet biya ningi kari bo iru me tamonko kaloman umu kulukurmonko.
1TI 5:13 Se umu la mena, wore nuna betela gagor munan bita bita kawam korang korang geragasan. Ale gagor munan la mena, bare den nuna balmonko mena wore balu balu den gi gi karogo geragasan.
1TI 5:14 Bore te se, aninga ikia mu, imet gerewa kulak mu kari iru am gimon ale kuriang kaparuk se, nunga kawam digo lilim ko sinar tamonko. Ale munan umu te awiriya bo nangarak bita karowara mu kuring bo nu te nanga balu maguwurokko me tumonko.
1TI 5:15 Nunguningta saki mu maingkala Kaem bita taman ale kari memek Satan kowom karowasan.
1TI 5:16 Kris imet bo, kota ko gue suan ningi imet gerewa saki bagamon agi mu, nu imet gerewa umu nunga sinar taukko. Se sios lilim mu gerewa umu nunga ikup me gimonko, bare gerewa sang nokotam mena, ninguru ta kua ekekawasan umu la nunga sangarmonko.
1TI 5:17 Awiriya kari gira alo sios ko ura langilong suen la yawarakala bitarsan mu, koma yawara gira awom tamonko. Gira nunguningkiri mu, den apura ko kari alo se kausa kari alo.
1TI 5:18 Mu awuk, Kaem ko batoga te iwita baluwoso: “Bulmakau wheat nunguning gurugu patawu se geragawuruk, mu kuring me kaloko.” Uwuta tala, “Ura kari mu ko ura koma am taukko.”
1TI 5:19 Se kari bo suanta kari gira bo den te atumok, mu ni me ikiko, bare kari ilagala agi ilagala suan uwuta kete taimon ale den te atumumon mu asele ikiko.
1TI 5:20 Nunga memek betesan umu ko murum te nunga manaru se saki te ari ikimon ale memek me betemonko.
1TI 5:21 Se ani Kaem ko koma te, se Jesus Kristus ko koma te, se engel laili bibiya alo nongoma te, ani den sokel ago iwita ka manorsam: Ni ani den suen la ka manem imi ninguru karo tui se, munan koma suanta la kariimet suen la nongote bita saparko. Bo kigilik ari se bo kigilik me arikko, mena.
1TI 5:22 Ni uririker ale kari ngual kasik sios ko gira kari bagarukko kiting supuling te me bitarko. Ni uwuta bitar mu noko memek sang mu ni giko. Ni nimi ko sinar to se Kaem koma te karur mena la bagerko.
1TI 5:23 Nika tagu ko ikup se ka kuera ikes pempem tasam mu ko ningo ko mu, ni yu nunguning la me noko. Bare tom saki waen nuamur karogo langi no se ka sangukko.
1TI 5:24 Kariimet saki nunga memek mu wetang te, se ana tairatela ko ikisan ale ko nunga manorsan. Bare kariimet saki nunga memek mu udagi te asele wetang te arataso se ko ikisan.
1TI 5:25 Se munan koma suanta te tala, munan ningo mu wetang te pempem aniso, uwutatala munan memek mu yumura la me ani lagarukko, mena, mu wetangarukko.
1TI 6:1 Se awiriya suen la ura dungan kariimet iwita bagasan mu, nongomang motam lilim la te kua kapa se nunga kari dom amilmil nungarmonko. Se nunga munan yawara mu te, awiriya bo Kaem ko nup biya se den gilalong ana ninga kasurman mu me balu maguwumonko.
1TI 6:2 Se ura dungan kariimet bo ko kari dom mu Kris kari bo agi mu, nu uwuta arigok ale noko kari dom umu noko gomang motam sang la me tuokko, mena. Bare gomang motam eng am lilim la te kua kapa se biyala amilmil tuokko. Mu awuk, kari dom uwuta mu, Kris alo ninguru kua tusan ale nu sangorsan. Se ni munan imi suen la nunga kasuru ale sokel ago nunga manaru se karo tumonko.
1TI 6:3 Se kariimet i bo nanga Kari Biya Jesus Kristus ko den nunguning se Kaem kagin ko kausa ningo mu buring tuso ale munan kawel kariimet nunga kasurso,
1TI 6:4 mu nu numi patawura ko kari, se mel bo me ta ko ikiso. Nu den tagi gurungumura se, den te nanimi iluwa ko munan memek mu ko gomang ninguru barasoso. Se noko munan umu kariimet te nunumi nongomang maguwusan, nunumi pagaru kirker awusan, den memek nunumi manorsan, nunumi ko iki paguwusan,
1TI 6:5 ale tom suen biya nunumi karogo den tagi gurungumu lagasan. Kariimet uwuta betesan mu nunga ikia maga saparam, se den nunguning nononga ningi me aniso, mu nuna nubiring tuman, ale nuna ikisan mu Kaem kagin te noge nungumik ko manga nungurmonko iwita ikisan.
1TI 6:6 Bare ni Kaem kagin te baga se, anapeya Kaem ni kisam, biya agi gotektir ta, wore ko amilmil te la bager, mu ni mel suen la karogo terong la baga kam baga se lagerko.
1TI 6:7 Mu awuk, tom ana bilangaman, mu ana mel bo giman ale karogo ali imi te me taiman, mena. Se kam kuenak mu, ana mel bo ginak ale karogo me namanakko, mena tala.
1TI 6:8 Buta se tom ana na inang terong la ago se, guang yamel mel terong la agi, mu ana ko amilmilanak ale balnak mu terong manakko.
1TI 6:9 Kariimet nungumik mel suen biya ago bagamonko nongomang barasu lagoso mu, nuna ira ariga suen biya ningi dagulasan, se dagarok mel ilu kam nunga iluso, se ikia ngualara nangamang barasa memek mu nunga maguwuso ale maga namara ko lage te nunga beteso.
1TI 6:10 Mu awuk, manga ko namotam nangama barasa ko munan mu, ikia munan memek singir biya ko duap. Kariimet saki manga ko nongomang barasa ko munan te Kaem kagin beteman, ale ikup yaman tawun biya giwasan.
1TI 6:11 Bore te se, ni Kaem ko kari, se munan memek umu suen la biring tui ale munan ningo diram imi gemang tuiko: Kaem kagin ko munan, nangamang ningi nunguning ko munan, kua tua ko munan, ikup ningi sokel ago la sanami se lagara ko munan, se gemang anise ekes te munan betera ko munan.
1TI 6:12 Kaem kagin ko kager ningo mu te sanami se lagerko. Kaem ka auram se bagara aolak ningo pempem la te marak baga se lagerko mu ko ka gemang ningi nunguning kariimet suen biya nomokete balem, umutang ilukuawu se lagerko.
1TI 6:13 Ani mel suen la marak nungara ko Kaem mu koma te, se Jesus Kristus, Pontius Pilate koma te numi duap balu se bala ningo balam umu ko iki se, ani den imi sokel ago ka manorsam:
1TI 6:14 munan imi suen la karo tui se kimik bala ikup mena bager se anananga Kari Biya Jesus Kristus numi wetang te bitirukko.
1TI 6:15 Se mu Kaem kota ko tom nu kota ko ikiwoso mu te wetang awurokko. Nu Kaem nup biya, nu kota Bitua Kari, nu king suen biya nunga King Biya nunguningkiri se kari bibiya suen biya nunga Kari Biya nunguningkiri.
1TI 6:16 Nu kota suanta kuera mateng me ko ikiso, ale nu nikim ana ningi kasu nagura ko me terong wore ningi bagoso. Awiriya bo ta nu me arigam, ale bo ta nu arigokko me terong tala. Nup biya, se sokel biya mu pempem la am noko la. Nunguning.
1TI 6:17 Ni kariimet awiriya ali imi te nungumik mel ago bagasan mu, nunga manaru se nunga melmasak umu maga namarukko mu te ira sanami ikia biyala bita se nusupuling me lagarukko. Bare nunga manaru se Kaem anananga amilmil ko melmasak numi awote nangarso umu te la ira sanami se lagamonko.
1TI 6:18 Nunga manaru se, munan ningo ningo ninguru tala bita se, nongomang nongomang nunga melmasak saki nongorak nunumi tui namonko.
1TI 6:19 Ale munan umu te nuna melmasak maingte tom nukum te gimonko mu ko barim gek am ita nungurmon ale bagara aolak ningo mu tamon ilumonko, mu umutang bagara aolak ningo nunguningkiri tom suen biya anirokko.
1TI 6:20 Timothy, ni ura anapeya mel suen la kiting te beteman umu ninguru ko sinar toko. Kariimet ikia kawel duap duap balsan, ale ko balsan ikia ningo masan, ale ko den tagi gurungumuwasan, umu biring nungaruko. Mu ikia nunguning mena.
1TI 6:21 Kariimet saki ikia uwuta umu taman ale nongomang ningi nunguning ko munan umu sapa gilingiman. Kaem ko gomang nangara mu nengerak pempem bagarukko.
2TI 1:1 Ani Paul, ani Jesus Kristus ko apostle, Kaem ko gomang te ani Jesus Kristus ningi aga auram ale bagara aolak ningo mu aisam.
2TI 1:2 Ani tam gawa imi bataguru ni Timothy aga namar yawara kisisam: Kaem nanga Nainet mu se nanga Kari Biya Jesus Kristus ilak nunga nongomang nangara, se nunga nongomang bataga, se nunga nongomang lila, ni kerak pempem la anirukko.
2TI 1:3 Ani aga Kaem, aga tuwun taleng alo girakala nup biya tui lagakasan uwutatala, ani aga ikia diram la te nup biya tui lagasam. Ani tirom woremkalal amilmil tui se ni ko ko pempem angamin ares ma lagoso.
2TI 1:4 Ani nika menenge kaparam wore angamin te taiso, se aga angamang biya mu am karkik nunguningkiri ale asele amilmilarikko angamang aniso.
2TI 1:5 Ale nika gemang ningi nunguning ko munan mu ko ago la angamin ares maso. Munan umu ani girem ka nang Lois aora kote arigem, ale udagi ka niam Eunice kote arigem, ale aitak ani ikisam nika ningi aniso tala.
2TI 1:6 Duap owore te se ani ka manorsam, ni Kaem ko munan ni kisam sowore tama noman sisiram se bur patatangawoso iwita wore itugu pagaru se buluk palaguk ale noman saparukko. Noko munan umu kam ani agiting ni sipiling te awurem mu te, nu ni kisam se nika aniso.
2TI 1:7 Mu awuk, Kaem ko Bur Laili nangaram mu ana te soror manakko me nangaram, mena. Nu Bur Laili nangaram umu, ana te sokel ago baga se, nanimi ko kua tui se, nangata nanimi te ninguru bitarnakko nangaram.
2TI 1:8 Bore te se, ni nanga Kari Biya ko balu pagaruko me doler, agi ani noko nup ko talipara kari imi aga me dolerko. Bare Kaem ko sokel te ni ani agarak den gilalong umu ko ikup yaman am giko.
2TI 1:9 Nu anananga sangaru giam ale noko kariimet laili ko baganakko nanga balam. Ana munan ningo bo beteman se nu uwuta me nanga beteram, mena. Bare mu nu kota ko ikia te se ko gomang nangara te uwutata nanga beteram. Girakala biya, ali imi se mel suen la me aratam la, Kaem ko gomang nangara umu Jesus Kristus te nangaram se anikaso.
2TI 1:10 Bare aitak nanga Saonga Kari Jesus Kristus te kuera mateng ko sokel menawuram, ale bagara aolak kumik menara mena umu den gilalong te wetangawuram.
2TI 1:11 Se ani den gilalong yawara borta wonong wonong kariimet nunga kausekko Kaem apostle ko aga beteram se bagasam.
2TI 1:12 Ani duap borta ko aitak yaman ikup iwitata giwasam. Bare ani umu ko me dolasam. Mu awuk, ani Kakirip ko angamang ningi nunguning aram mu am ninguru ko ikiem. Ale ani ikisam, ani anapeya mel suen la nu kuting te awurem mu, nu terong la bitaruwuruk se nama tom nukum arukko.
2TI 1:13 Den gilalong se kausa ningo ani agiring te ikiem mu se, ka Jesus Kristus ko gemang ningi nunguning se ko kua tua mu karogo ninguru ilukuawurko.
2TI 1:14 Ale munan mel ningo ningo suen biya nika ningi kisiman umu, Bur Laili ni kerak bagoso mu ko sokel te ninguru bitaruko.
2TI 1:15 Ni ikisam, Asia sor te kari suen biya ani agarak ura beteman mu aga bita sapaman. Phygelus se Hermogenes ilak mu agotala aga beteman.
2TI 1:16 Bare aninga angamang mu Kari Biya ko gomang lila yawara Onesiphorus ko kawam digo lilim irokko. Mu awuk, nu tom suen biya tai agarkikaso ale angamang sokel tuikaso. Nu ani sen ningi bagasam imi ko me dolakaso, mena.
2TI 1:17 Tom nu Rome tairam mu nu aninga kupu laga agarkam, ale agate taikaso ale sokel aisukaso.
2TI 1:18 Se aga angamang biya mu Kari Biya ko day tom biya mu te mu Kari Biya ko gomang lila nu tuokko. Ni nu Ephesus wonong te lage suen biya te aninga sangarukaso mu ni keta ko ikisam.
2TI 2:1 Bore te se, aga namar, Jesus Kristus ko gomang nangara ko munan ningi sokel ago la bagerko.
2TI 2:2 Ale den ani kariimet biya ningi balem se ni ago ikiem, mu ni te sanamir ale kariimet awiriya Kristus ningi sokel ago sanamasan umu nunga manaru se nuna betela kariimet saki nunga kasurmonko.
2TI 2:3 Ni Jesus Kristus ko kager kari yawara iwita sanamir ale, ikup yaman ana giwasan iwita am giko.
2TI 2:4 Ikiko, awiriya kager kari ko bagoso mu kariimet yam mu nunga bagara aolak ningi nongorak me soroso, mena. Nu ko kager kari supuling amilmil tuokko ura diram la beteso.
2TI 2:5 Uwutatala, kari bo nagura kolara umu ko munan diram la me karok mu, nu ta saki nunga kiaruk ale girok ale marirarukko, bare mu koma ningo bo me taukko, mena.
2TI 2:6 Ni ikisam, ningam ura ko kari mu, ko ura kowar ko nunguning mu nuguta girok gi naukko.
2TI 2:7 Den pangan ilagala suan ka manem umu ka ikia te ninguru gurugu patawurko, se Kari Biya ka ikia sinar awurok se ko duap ko sinara saparko.
2TI 2:8 Ale kamili me saparukko, Jesus Kristus mu David ko gue te ko kari bilangaram, ale kueram, bare aking maraguwuram se barasam. Imitang aninga den gilalong yawara.
2TI 2:9 Se ani den borta ko ikup yaman giwasam, ale memek betera ko kari bo iwita aitak ko sen ningi bagasam. Bare Kaem ko den umu sen te me talipaman, mena.
2TI 2:10 Bore te se, ani Kaem ko kariimet nunga ningo ko, ikup yaman suen la aisuwasan mu am giwasam. Mu awuk, aninga angamang mu nuna agotala den gilalong yawara umu ikimon se Kaem ko namar Jesus Kristus ningi nunga sangaru giok, se pempem la noko nikinang biya kumik menara mena mu ningi ilak baga se lagamonko.
2TI 2:11 Bala nunguning bo ni te ira sanamirko mu iwita: Ana nu ningi ilak kueman agi mu, ana aitak nu ningi ilak marak bagasan.
2TI 2:12 Ana ikup yaman ginak, bare sokel ago la baganak, mu ana nu ilak maingte mel suen la bitarnakko. Bare ana nu me ko ikisan manak, mu nu betela maingte ana me nanga ikiso maukko.
2TI 2:13 Ana den balman umu diram la me karo tunak, bare nu mu ko den balso mu diram la karo tui lagoso. Mu awuk, nu kota ko den balso mu ko, suwik me saposo, mena.
2TI 2:14 Ni pempem la kariimet munan imi ko am nunga nungamin kiti pagaru se lagerko. Ale ikia duap duap ko den tagira gurungumura ko munan umu ko, Kaem nup te sail karogo nunga manaruko. Munan umu kumik ko ningo bo mena, bare awiriya nodogawa den umu ikisan mu nongomang motam nunga ikia maguwuso.
2TI 2:15 Kaem koma te ura sokel ago bitar se ka ura ko amilmilarukko. Ni den nunguning umu diram la bitaru mu ni anape ko dola nguanga se lagerko?
2TI 2:16 Ni den ngual ngual tagira gurungumura, Kaem kagin ko den iwita mena, mu ningi me bagerko. Mu awuk, kariimet uwuta betesan mu nunga bagara aolak mu Kaem kagin ko bagara aolak umu bita taso ale nama eng am maga saposo.
2TI 2:17 Se nunga kausa memek umu lot gawir aora pagoso ale kariimet kumik naso iwita paguk ale namarukko. Hymenaeus se Philetus ilak mu kariimet uwuta nunga nomolak karowasan.
2TI 2:18 Nuna ilagala den nunguning bita taman, ale balukasan, kariimet kuera te barasamonko tom mu maingkala aratam makasan, ale kariimet sang nunga nongomang motam ningi nunguning mu parusuwu maguwukasan.
2TI 2:19 Bare mena, Kaem ko barim aora mu gek am am ko kuwim te aniso. Se awote mu den ilagala imi aniso: “Kari Biya ko kariimet awiriya mu nunga ikiwoso,” bore te se, “Kariimet awiriya balso nu Kari Biya ko kari iwita numi balso, mu nu munan memek memek suen la buring tui saparukko.”
2TI 2:20 Ikialko, kawam biya bo ningi na inang te nunga burangara nana ko melmasak duap duap aniso, gold se silver te la me nungurman, bare saki tam te kisiman, se saki gege te nungurman. Saki mu tom biya kaparuk mu te, te nana gia ko, se saki mu tom yam te, te no gisan.
2TI 2:21 Se uwutatala, awiriya bo munan memek suen la buring tuso ale laili kauso mu, nu tom biya kaposo se te nana gia ko melmasak laili kau beteman mu iwita, se ko Kari Dom ura ningo duap duap aguwaya mu am kumik te bita saparukko.
2TI 2:22 Bore te se, kulak nunga nomotam nongoma barasa ko munan duap duap mu ko awar biya bagerko. Bare ningo diram bagara ko munan, gemang ningi nunguning ko munan, kua tua ko munan, se gemang lila ko munan umu ko sipiling diruwu se, kariimet Kari Biya nup biya tusan ale nongomang motam laili kausan uwutatala bagerko.
2TI 2:23 Ni kariimet ngualara sipira nunga den tagira gurungumura kumik duap bo mena, mu ningi me ta bagerko. Mu awuk, ni ikisam, munan uwuta mu, ining munak singi kager tagiso se arataso.
2TI 2:24 Bare Kari Biya ko ura kari mu, ining munak singi kager me bitirukko; bare nu kariimet suen la ningo la nongote bita se, ekes ekes te nunga kasuruwuruk se den nunguning mu ari ko ikimonko.
2TI 2:25 Se kariimet awiriya nu ilak barimasan mu, nu ekes te nunga kiti gurugu se Kaem kote la bitawuruk se, Kaem nunga gurugok se giris palagamon ale den nunguning mu ko ikimonko.
2TI 2:26 Ale nuna umu te nunga ikia sinararuk se Satan ko dagarok te nunga taliparam se noko ikia karo tuiwasan umu bita tamon ale palenga aratamonko.
2TI 3:1 Se dun imi agotala ko ikiko balsam: Tom nukum te mu ikup memek memek duap duap aratukkowo.
2TI 3:2 Kariimet nongota nunumi ko la kua tumonkowo, manga mel ko nomotam nongomang ninguru barasukkowo, munak te nunumi patawumonkowo, nunumi me eremonkowo, den memek memek balmonkowo, kuriang nonet nunam nuguring bowa ningi me namamonkowo, ningo nongote bitar mu amilmil me kisimonkowo, laili me kaumonkowo.
2TI 3:3 Nuna bo kua tua ko munan me ikimonkowo, bo ko memek me siwu tumonkowo, saki alo nunga balu maguwumonkowo, nongota nunumi me bitarmonkowo, kariimet diwang daong ago iwita bagamonkowo, munan ningo me kua tumonkowo.
2TI 3:4 Saki alo memek kuting te nunga betemonkowo, munan betemonko mu ikia gira awom me tamonkowo, nunumi nokokosa momonko, ali ko amilmil suen la mu kua tumonkowo, bare Kaem mu me kua tumonkowo.
2TI 3:5 Nuna Kaem kagin ko munan karo tua iwita betemonkowo, bare Kaem kagin ko sokel nunguningkiri mu mel yam ko betemonkowo. Ni kariimet uwuta mu nongorak me kapeterko, awar bagerko.
2TI 3:6 Kariimet uwuta mu saki nunga kawam ningi nunumi diruwu kasu nagusan ale imet borara motam, sinar mena, mu ngual nungarsan. Imet umu nomotam nongoma barasa munan duap duap se munan memek ago ikuwa kapaman ale bagasan.
2TI 3:7 Imetari umu kausa mel duap duap mu ari ikisan, bare den nunguning ko ari ikimonko mu me terong.
2TI 3:8 Se kariari alo umu, girakala Jannes se Jambres Moses ilak nunumi sagarukasan uwutatala, aitak nuna Kaem ko den nunguning biriruwusan. Nuna nunga ikia mu maingkala maga saparam, se Kaem kagin ko munan ago nungarkanak mu wetang te ariginakko, nu nunga meram se awar biya bagasan.
2TI 3:9 Bare kariari umu nunga bitawasan umu karogo nomolak me maiyukko. Mu awuk, Jannes Jambres ilak munan nungumik te aratam mu uwutatala, kariari umu nunga ngualara sipira mu wetang te kariimet ari iki sapamonko.
2TI 3:10 Bare ni mu, ni aninga kausa den balukasam mu ni ko iki sapakasam; aninga bagara aolak, aninga ikia angamang motam ko duap, aninga angamang ningi nunguning, aninga aimi ira se ekes te munan betera ko munan, aninga kua tua ko munan, aninga ikup gia ale sokel am sanamiwara ko munan, mu ni ko iki sapasam.
2TI 3:11 Ni ani ikup yaman suen la Antioch, Iconium, se Lystra gikasam, bare ikup yaman memek mu ningi sokel ago am sanamiwakasam mu ni ko ikiwasam tala. Bare mena, Kari Biya ikup yaman suen biya umu ningi aga tagi bataguru tam.
2TI 3:12 Mu nunguningta, awiriya Jesus Kristus ningi Kaem kagin ko bagara aolak karokko mu, nu ko ikup yaman uwutata giokko.
2TI 3:13 Bare kariimet memek se kawel kariimet alo umu kariimet saki nunga kulurmon, ale nuna betela kawel munan te dagulomon ale munan umu te eng am nama magara biya maga sapamonko.
2TI 3:14 Bare ni mu sokel ago la anapeya den ni ikiem ale ko gemang ningi nunguning aram mu ninguru ilukuawurko. Mu awuk, ni awiriya den umu ka kasurman mu ni nunga ikiwasam;
2TI 3:15 ale ni kuriang gotek la bagerem se Batoga laili umu ka kasurman, se den umu nika ikia sinar awuram se Jesus Kristus ningi gemang ningi nunguning ko munan te ka sangaru taukko mu ni ko ikiwasam.
2TI 3:16 Kaem ko Batoga suen la mu Kaem ko Kuring Bur karogo arataso, bore te se, den nunguning nanga kasurso, nanga memek ko sokel ago nanga manarso, nanga paguwura wetang te beteso, ale munan ningo diram la mu te bagara ko munan te nanga kiti gurugokko am terong la.
2TI 3:17 Bore te se, den umu kari Kaem ko ura bitirukko mu ninguru sanguk se ura ningo suen la karogo terong maukko.
2TI 4:1 Kaem koma te se Jesus Kristus, kakirip peleruk tairuk ale ko kingdom wetang saparuk ale kariimet marak bagasan umu ta se kariimet kueman umu nunga tuterukko mu koma te, ani iwita sokel ago ka manorsam:
2TI 4:2 Den gilalong apura ko ura mu ni me ta bita toko. Kariimet den ikimonko nongomang agi, mena agi, wore ura umu me ta bita toko. Ale kariimet nunga memek mu nunga kasuru ale ko sokel ago la nunga manaruko. Bare uwuta nunga kasuru se mu, ni munan lila te, ekes te sangam nungarukko.
2TI 4:3 Mu awuk, tom bo taiwoso mu te mu, kariimet den nunguning mu nubiring tumonko. Ale anapeya den ko nongomang barasoso se nodogawa ikiokko katataso mu, ko kausa kari duap duap nunga arumon se taimon ale ko nunga manarmonko.
2TI 4:4 Nuna den nunguning ko node bagumonko, bare dugu duap kawel kawel ikimonko mu nodogawa tagimonko.
2TI 4:5 Bare ni mu munan ikia suen la te mu, sinar la baga se, ikup yaman gi se, bare den gilalong apura ko ura am bitarko, ale ka ura kisiman umu ko dun suen la mu bita saparko.
2TI 4:6 Mu awuk, ani aitak mu waen, altar te tama betera ko waru kam aga warman, se aga tom te aolak ilu namarikko mu tai aratam.
2TI 4:7 Ani kager ningo kagererem, aga nagura umu aitak nukum awurem, ale aninga angamang ningi nunguning ko ura aisam mu bita kutuwurem.
2TI 4:8 Se aitak Kari Biya, nu ningo diram la kariimet nunga tuteso mu, munan ningo diram la betera ko kitigat ani ago ko nunguru beteram. Ale ko tom balu beteram mu te ani asupuling tugumokko. Bare ani la mena, mu awiriya Kari Biya kota tairuk ale numi wetang awurok se arigimonko kimikam la lagasan mu karogo la nononga mu nusupuling tugu muruwurokko.
2TI 4:9 Ni pasak ala lage bo arik ale aningate tairko.
2TI 4:10 Mu awuk, Demas nu ali ewere ko munan kua tuam ale aninga beteram Thessalonica namaram. Se Crescens mu Galatia namaram, se Titus mu Dalmatia namaram.
2TI 4:11 Se Luke kota ani agarak bagoso. Se ni tairko mu Mark to ale ilak tairko, mu awuk, nu ani ura te aga sangukko kari terong.
2TI 4:12 Se Tychicus mu ani beterem se Ephesus namaram.
2TI 4:13 Se tom ni tairko mu aninga guang maiya Troas wonong te Carpus kote beterem se aniso mu ago to ale karogo tairko. Ale aninga scroll suen la ago giko, ale scroll goat guang te nunga umu mu mel biya nunguningkiri, ni me ta ko kamili saparukko.
2TI 4:14 Alexander, kari melmasak ain bilik te nungurso mu, ani ikup yaman tawun biya nunguningkiri aisam. Nu munan ani angimik te beteram mu Kari Biya kota ko koma diram la tuokko.
2TI 4:15 Nu anananga den balukasan mu nu am menawurokko ago kaeyakaso. Se ni agotala noko ninguru sinar toko.
2TI 4:16 Tom motam motam kari bibiya aninga isarman se ani nunga den koma balem, mu kari bo ani agarak me sanamaram, suen la nagu sapaman. Bare mu ko ikup bo aningate me aniso. Kaem nononga memek mu am siwu nungarukko.
2TI 4:17 Bare tom mu te Kari Biya ani agarak baga se sail aisukaso. Se ani den gilalong am wetang te apurem se sor saki ko kariimet Juda ko mena wore ninguru iki gilingiman. Tom mu te ani lion kuring ningi iwita bagerem, bare Kari Biya aga bataguru tam.
2TI 4:18 Ale ani ikisam, Kari Biya nu ani memek suen biya ningi aga bataguru tauk ale, yawarakala aga sinar tauk agarak nama ko sor duruk wonong mu ningi agarak kasu nagurokko. Nu nup biya nikitang ago mu pempem la kote anirukko! Nunguning.
2TI 4:19 Ani Priscilla ko kuari Aquila ilak, se Onesiphorus ko kawam bagara suan suen la arungu amilmil yawara nongote betesam.
2TI 4:20 Erastus mu Corinth am bagaram. Se Trophimus mu kuera tam se ani Miletus wonong te beterem se bagaram.
2TI 4:21 Se lage i arik agi mu, daula yar biya ko kam me tai aratuk la, ni tairatela gir aningate tairko. Imi te Eubulus, Pudens, Linus, Claudia, se launuria suen la nunga amilmil yawara nina ningarsan.
2TI 4:22 Kari Biya ni kerak bagarukko. Se noko gomang lila nina suen la nengerak bagarukko.
TIT 1:1 Ani Paul, ani Kaem ko ura kari se Jesus Kristus ko apostle. Nu ani Kaem ko kariimet noko ma nunga balam, wore nunga nongomang ningi nunguning sokel tui se den nunguning ko ikia ningo mu nunga kausek se, Kaem kagin te la baga se,
TIT 1:2 bagara aolak tom pempem la anirukko mu ko nomotam bita se bagamonko. Kaem kumik kawel mena mu, bagara aolak umu melmasak suen la me arata la nu nungarukko balu beteram.
TIT 1:3 Ale tom nu te ko ikiwaram mu te, den apura ko ura ani aisam umu ningi, noko den umu wetang te beteram. Se ura umu Kaem anananga Saonga Kari mu ani agiting te beteram.
TIT 1:4 Ani tam gawa imi ni Titus bataguru kisisam. Nangamang ningi nunguning ko munan te ni aninga namar nunguning. Kaem nanga Nainet se Jesus Kristus nanga Saonga Kari mu ilak, nunga nongomang nangara se nunga nongomang lila mu ni kerak pempem anirukko.
TIT 1:5 Duap ani ni Crete tual te bagerko ka ira taem mu, ni ura nuamur nuamur me menawuman wore nunguru burangir ale, ani ka manem uwutata, wonong suan suan te kari gira nunga atumukira nongorak namarko ka beterem.
TIT 1:6 Ni kari bo kari gira ko atumukira ko mu, nu kari kumik te den bo mena, nu imet suanta ko kari, noko kuriang alo mu nongomang ningi nunguning alo, se nuna nusupuling lagara se den me karo tua ko kuriang iwita mena tala.
TIT 1:7 Ni ikisam, kari gira mu Kaem ko ura nu kuting te aniso. Bore te se, nu kumik te den mena ko kari, nu nu la numi biya ko betera ko kari mena, nu gomang tairate magara ko kari mena, nu yu nana ngualara ko kari mena, nu kari ngil ngual nunga mora ko kari mena, se nu tere munan te manga mel gia ko kari mena tala.
TIT 1:8 Bare sios ko kari gira ko munan mu, kariimet iwareng nuguting duap ningi nunga iluwa ko kari, nu munan ningo kua tua ko kari, nu kota numi ninguru kiti guruga ko kari, nu munan diram se laili kaura ko kari.
TIT 1:9 Nu den nunguning kasurman mu sokel ago la ilukuawura ko kari, se nu den nunguning umu saki alo te nunga sangam nungarukko kari, bare awiriya den nunguning umu karogo numi sagarso, mu nu sokel ago nunga manuk ale nunga kausokko kari.
TIT 1:10 Mu awuk, nusupuling lagara ko kari uwuta mu aitak suen biya; nuna dugu duap kumik nunguning mena mu bala ko kari, nuna den kawel bala ko kari, se nungumik guang batoga ko munan te mu am gira nunguningkiri bagasan.
TIT 1:11 Kariari uwuta mu ni sokel ago nunga manaru se nuguring kalomonko. Mu awuk, nuna nunga den kawel umu te kawam digo lilim nunga daiga bagara maguwusan. Nuna nunga kawel munan umu te manga gimonko betesan.
TIT 1:12 Nongota nunga prophet bo ta balam, “Crete kari alo mu kawel kuruwim! Nuna gagor ko kausik memek iwita, am baga se inang la nutagu tuguwomonkowo,” mam.
TIT 1:13 Se bala imi nunguning. Bore te se, den sokel wuli ago am nunga manaruko, se nongomang ningi nunguning ko munan te sanamamonko.
TIT 1:14 Ale Juda alo nunga dugu duap kawel kawel agi, den nunguning biriruwuwara alo nunga den mu me ikimonko.
TIT 1:15 Kariimet nongomang motam lilim mu, melmasak suen la mu lilim se karur mena arigisan. Bare kariimet nongomang motam karur ago se nongomang motam ningi nunguning mena mu, melmasak suen la mu karur ago la. Mu awuk, nononga nusupulingkiri se nunga ikia mu karur paga saparam.
TIT 1:16 Nuna nunumi balsan nuna Kaem ko ikisan masan, bare nunga betera kaora te mu nuna Kaem ko me ikia iwita betesan. Nuna kariimet memek, Kaem kuring bowa ningi me bagasan, ale munan ningo bo ta betemonko me terong nunguningkiri.
TIT 2:1 Bare ni mu munan aguwaya Kaem ko den gilalong ago arerem mu la kariimet nunga kasuruko.
TIT 2:2 Ni kari garuk mu iwita nunga kiti guruguko: Nuna yu nana ale ngualara ko munan me betemonko. Nuna munan diram kariimet ko amilmilamonko mu la betemonko. Nuna nunga bagara aolak ko ninguru sinar to se, den nunguning mu ninguru ilukuawumonko. Ale kua tua ko munan te ikup gimon bare sokel ago la sanami se lagamonko.
TIT 2:3 Ale uwutatala, ni imet garuk mu iwita nunga kiti guruguko: Nuna nunga bagara aolak te, mu laili kaura ko munan ningo te la bagamonko. Nuna saki alo nunga balu maguwura munan me betemon, ale nuna yu waen namonko nodogotak me katatiki se lagarukko, mena. Bare nuna munan ningo mu la kausa te betemonko.
TIT 2:4 Ale munan umu te imet itiwik mu nunga nugari se nunga kuriang kua nungara ko munan nunga kasurmonko.
TIT 2:5 Se nuna te nunga bagara aolak ko sinar to se, karur mena, diram la bagamonko. Ale nuna uwuta baga se, nunga kawam digo ninguru bitarmon, ale nunga nugari nobowa ningi bagamonko, se awiriya bo, Kaem ko den gilalong mu me balu maguwurokko.
TIT 2:6 Se koma suanta tala, kari kulak mu nunga bagara aolak ko ninguru sinar tamonko, bala mu te sangam nungarukko.
TIT 2:7 Ale munan mel suen la te mu, ni keta nimi mu kausa yawara iwita bitar se nuna te ari ikimonko. Nika kausa ura ningi mu, ni munan ningo diram se karur mena, gemang ningi nunguningkiri te nunga kasuruko.
TIT 2:8 Ale munak, ko nirung kari bo balu maguwurokko koma mena mu te nunga manaruko. Se awiriya ni kerak barimawasan mu dolomon ale bala memek ana nago ko balmonko mena.
TIT 2:9 Ale ni ura dungan kariimet mu nunga kiti gurugu se munan suen la te mu nuna nunga kari dom nobowa ningi bagamonko. Nuna pempem la amilmil nungarmonko munan bita se, nunga den koma me balmon, am iki karo tumonko.
TIT 2:10 Ale nongote me tere namonko, mena. Nuna ura diram la betemon se nunga supuling umu nogo ko amilmilaruk ale nunga te ira sanami se lagarukko. Se nunga munan uwuta uwuta umu te, kariimet anananga Kaem se nanga Saonga ko den umu ko nup biya tumonko.
TIT 2:11 Mu awuk, Kaem ko gomang nangara ko munan te nanga sangaru taukko mu kariimet suen la nongote wetangaram.
TIT 2:12 Ale ana ali imi ko betera kaora memek, se Kaem kagin ko me ikia ko munan mu ko “Mena” manakko, lage nanga kasuruwoso. Ale bagara aolak imi te nanimi te kiti guruguwanak ale diram la baga se Kaem kagin te la tom imi te baganakko.
TIT 2:13 Ale namotam bita se, nanga Kaem nup biya se nanga Saonga Jesus Kristus ko nikim amilmil ago mu wetangarukko kimi bita loaga se laganakko.
TIT 2:14 Nu giram ana nago ko numi kuera mateng te beteram, ale nanga munan memek umu ningi nanga dia tam, ale nanga laili kauram, ale noko kariimet ko ma nanga balam. Bore te se, ana munan ningo ningo betenakko nangamang ikia pempem bita se laganakko.
TIT 2:15 Se munan suen la imi ni nunga kasuruko munan mel. Ni ura ko nup biya umutang te sanamir ale, sangam nungaru ale, nunga memek ko den sail te am nunga manaruko. Se awiriya bo ni mel yam ko me ta ka bitirukko, mena.
TIT 3:1 Ni kariimet noge ilup se pempem la kari dom se kari supuling alo nobowa ningi la baga se, nuguring karo tui se, munan ningo betemonko sinar la lagamonko.
TIT 3:2 Bo kumik ko den memek me balmonko, bare lila te saki nongorak ningo la baga se, munan umu te, kariimet suen la nunga yawara betera ko munan te bagamonko.
TIT 3:3 Ni ikisam, ana tom bo te uwutatala, ngualara sipira, munan den me karo tuikasan, nanga kulurukasan se munan memek karo tui se, nangamang motam barasa se ali imi ko amilmil munan ko dungan bagakasan. Ana bo ko nangamang magara se nangamang memek te baga se, saki alo me kua nungarukasan, se nuna betela ana me kua nangarukasan.
TIT 3:4 Bare kam Kaem nanga Saonga yawara umu ko munan yawara se ko kua nangara mu wetangaram mu,
TIT 3:5 nu te nanga sangaru giam. Ana munan ningo bo beteman se nu uwuta me nanga beteram, mena, bare mu noko gomang nangara ko munan te uwutata beteram. Nu Bur Laili te nanga anuwam nungam ale noko kariimet iru ko nanga sangaru giam.
TIT 3:6 Nu Jesus Kristus nanga Saonga mu ko nup te Bur Laili gomang motam lilim te waram se nangate kaparam.
TIT 3:7 Se ko gomang nangara ko munan umu te, ana kariimet ningo diram ko nanga balam. Bore te se, ana noko kuriang alo iwita baga se, bagara ningo pempem la te baga se laganakko mu ko namotam bita se baganakko.
TIT 3:8 Bala umu mu den nunguning. Se aninga angamang mu ni mel imi sokel ago balu se kariimet Kaem te la ira sanamiwasan umu nongomang motam lilim la, sokel ago munan ningo pempem la bita se lagamonko. Munan mel imi mu diram nunguningkiri se kariimet suen la ninguru nunga sangukko.
TIT 3:9 Bare nunga tuwun taleng nunga dugu duap ngualara bibiya ko bala tagira gurungumura, se nunumi nongomang maguwura ko munan, se law ko bala ko tagira gurungumura mu biring tuiko. Mu awuk, munan uwuta umu kumik nunguning mena se awiriya bo me ta sangukko.
TIT 3:10 Se awiriya munan umu te sios pagaru biluluwuwoso mu, den sokel ago manaru se bita taukko. Se me ikiok agi mu akingtala manaru, se me ikiok agi mu biring tui ale udagi den bo me manaruko.
TIT 3:11 Ni ikisam, kari uwuta mu lage nunguning mu bita tam, ale lage memek karowoso; kota ko memek mu nu maingkala maga namara ko lage memek te beteram.
TIT 3:12 Se kam ani Artemas agi Tychicus ilak nunga bo nikate bitirik se namaruk agi mu, ni pasak ala lage bo arik ale tai Nicopolis umu te ani agarkiko. Mu awuk, aninga ikia mu tuwik marir birigira ko kam taiwoso mu, ani umu te bagarikko iwita ikiwasam.
TIT 3:13 Ni lage ikia aguwaya kari ilagala Apollos se law kari Zenas ilak, nunga sangaruko terong agi mu te nunga sangaruko, se nunga aolak umu te mel bo me ko tukunangamonko.
TIT 3:14 Ni anananga kariimet nunga manaru se munan ningo betemonko me gagormonko. Ale munan umu te nuna pempem la nam giam ko me tukunangamon, ale bagara aolak kua ekekara ago mu ningi me baga se lagamonko.
TIT 3:15 Awiriya suen la ani agarak imi te bagasan mu nunga den amilmil nikate betesan. Se awiriya Kaem kagin ningi ana kua nangarsan mu, amilmil karogo la nungaruko. Kaem ko gomang lila mu nina suen la nengerak bagarukko.
PHM 1:1 Ani Paul, ani Jesus Kristus ko talipara kari se, nanga bo Timothy ilak, ana tam gawa imi bataguru ni Philemon kisisan. Ni anananga tiran yawara se nanga ura suan.
PHM 1:2 Se nanga nagoras Apphia, se nanga bo Archippus, nu anananga iwitatala Kaem ko kingdom ko kager kari, se sios lilim la nika kawam te biguwusan, mu tam gawa imi ningarsan:
PHM 1:3 Kaem anananga Nainet, se nanga Kari Biya Jesus Kristus ilak nunga nongomang nangara se nongomang lila nengete beteman se namoso.
PHM 1:4 Aga bo Philemon, ani pempem la aga guranek ningi ni ko ko Kaem amilmil tusam.
PHM 1:5 Mu awuk, ani nika gemang ningi nunguning Kari Biya Jesus ko mu, se ka munan Kaem ko kariimet alo nunga kua nungara ko den mu, ade te ikiem ale ko amilmilerem.
PHM 1:6 Aninga guranek mu, ni sokel ago la ka gemang ningi nunguning sumu saki alo te nunga sangaruko. Ale munan umu te ana mel ningo ningo Jesus te gisan umu ko ninguru sinarerko.
PHM 1:7 Nika kua nungara ko munan mu ani amilmil aromemek aisam ale angamang sokel tuam. Mu awuk, ni aga bo, ni Kaem ko kariimet aking nongomang motam sokel tuem.
PHM 1:8 Bore te se, ani Kristus ningi mu ni anapeya ura bitarko mu sokel ago am ka manikko,
PHM 1:9 bare kua kisa ko munan te ka isarsam. Se ani Paul, ani kari garukerem ale aitak Jesus Kristus ko talipara kari iwita baga se
PHM 1:10 aga namar Onesimus ko ka isarsam; ani sen ningi baga se aga namar ko iwita taem.
PHM 1:11 Ni ekela ulengko ka loagara te mu nu saonga bo ningo ni me kisukaso iwita, bare aitak nika te se aninga te mu nu saonga kari ningo bo.
PHM 1:12 Nu aninga angamang motam nunguningkiri, bare ani beterem se nika te taiso.
PHM 1:13 Aninga angamang mu nu ewere te iluwek se agarak baga se, aitak ani den gilalong ko sen te aga talipaman se bagasam imi mu, nu nika kiwim te aga sangukko.
PHM 1:14 Bare ani mel bo nika motam buring ko me bitirikko. Ani nika gemang motam aisa ko munan umu ko me ka diruwurekko, mena. Mu nika gemang motam te la bitarko.
PHM 1:15 Aninga ikia te mu iwita ikisam, nina ilagala tom tukunang ko papak maman ale ninimi beteman mu, ko ningo mu aitak tai biguwural mu, nina ningo la nama lagaralko,
PHM 1:16 nu ura dungan kari yam iwita mena, bare ura dungan kari yam mu ilu kiara, launuria gue suan iwita. Ani noko ninguru kuesam, bare ani ikisam mu ni nu kari bo ko tala arik ale, Kari Biya ningi mu launuria iwita arik ale ninguru tala ko kuarko.
PHM 1:17 Bore te se, ni ani nika bo yawara ko iwita agarkasam agi mu, ni aninga aru tasam iwitatala ni nu aru toko.
PHM 1:18 Se nu mel i memek bo nika te beteram agi, nika mel i den bo mena tam agi mu, noko ikup mu ani aisuko.
PHM 1:19 Ani Paul agata agiting te den imi batagorsam: Ani noko ikup mu kutuwurekko. Bare nika ikup aningate aniso mu, ani te ni suwuta bagasam, bare ani mu ko me balsam.
PHM 1:20 Se aga bo, aninga angamang mu ni Kristus ningi munan uwuta te aga sangaruko. Jesus te angamang motam sokel tuiko.
PHM 1:21 Ani nika iki karo tuata ko munan mu ko angamang me namoso taiso, mena. Ani tam gawa imi kisu se mu ani ko ikisam, ni mel ani ko ka isarsam mu bita se, mel saki ani ko me ka isarsam mu ni keta ka ikia te la bita saparko.
PHM 1:22 Se den bo tala mu: Daup kawam ningi kuwim bo aninga nunguru bitarko, mu awuk, aninga ikia loagara mu, nenenga guranek ko nunguning mu ani talipara ningi menarik ale aratik kete tairikko iwita ikisam.
PHM 1:23 Se Epaphras, nu ani agarak wete Jesus Kristus ko talipara kari iwita bagasan mu, ko den amilmil yawara ni kisiso.
PHM 1:24 Koma suanta tala, Mark, Aristarchus, Demas, se Luke, nuna aninga ura suan, mu nunga den amilmil yawara ni kisisan.
PHM 1:25 Kari Biya Jesus Kristus ko gomang lila ni kerak bagarukko. Nunguning.
HEB 1:1 Girakala mu Kaem tom suen biya te se lage suen biya te, prophet alo nuguring te, anananga taleng girigir alo nongorak munakakaso.
HEB 1:2 Bare aitak tom nukum aram taiso imi te mu, nu ko Namar te nangarak munakaram ale am munakawoso. Kaem nu te ali mel suen la nungam, ale nu la melmasak suen la umu kotam awurok ale bituokko balam.
HEB 1:3 Noko Namar umu noko koma motam kumik lilim to kuliram nunguningkiri, ale nuet ko nikim biya wore wetang saparam. Ale melmasak suen la mu noko den sokel aora biya mu te ilukuawuram se sokel ago la aniso. Nu anananga memek siwurokko kueram, ale aitak mu Kaem Sokel Karogo mu ko kuting sengam mu te duruk wonong te dagiwoso.
HEB 1:4 Nu nup biya nunguningkiri, engel alo nunga nunup mu kia saparam mu aitak tam ale, nu nunga kia saparam ale nup biya kualala biya bagoso.
HEB 1:5 Se engel alo nunga ningi engel awuk wore Kaem ko balam ale mam: “Ni mu aninga Namar; se aitak mu ani nika Niet”? Agi mam: “Aitak mu ani noko Nuet, se nu mu aitak aninga Namar”?
HEB 1:6 Ale aking Kaem ko Namar suanta mu bitiruk se ali imi te tai kaparukko mu nu mam, “Kaem ko engel alo suen la nubugura kulukurmon ale nup biya tumonko.”
HEB 1:7 Bare nu ko engel alo nunga mu iwita balam: “Nu ko ura kari engel alo mu marir iwita nunga beteso se taisan, tama kuamili iwita tai kapasan.”
HEB 1:8 Bare noko Namar ko mu iwita balam: “O Kaem, nika king ko bagara mu pempem la butata bagerko, se munan ningo diram mu nika king ko tam iwita, nika kingdom te bitaruko.
HEB 1:9 Ni munan ningo diram mu kua tuem ale, munan memek mu biring tuem; bore te se, ani Kaem, nika Kaem, mu amilmil oil sipiling te warem, ale ka saki alo nunga ningi ni kualala biya ka beterem se bagasam.”
HEB 1:10 Ale nu akingtala iwita balam: “O Kari Biya, duap te nunguningkiri girakala biya, ni ali imi ko nukuri yager beterem, se taiti gomang kualala mu nika kiting kiwol.
HEB 1:11 Melmasak suen la umu mena namamonko, bare ni mu butata baga se lagerko; melmasak suen la umu guang iwita nama gigira amonko.
HEB 1:12 Ni guang maiya bo moa patungursan iwita nunga moa patunguruko; guang iwita to sapar ale iru kuwim te bitarko. Bare ni mu koma suanta uwutata pempem baga se lagerko, ni kimik ka menara ko tom mena.”
HEB 1:13 Se Kaem engel alo awuk wore bo maonam ale mam: “Ni kuwim nup ago agiting sengam mu te bager se ani kari memek nunga menawu siwik duap ningi nunga awurekko”?
HEB 1:14 Se engel alo suen la mu noko ura kari la, nu kariimet nunga sangaru taukko balam se bagasan wore nunga ningi ura betemonko nunga beteso se namasan.
HEB 2:1 Bore te se, ana den ikiman mu ninguru ilukuawunak ale karo tunakko, munan umu te mu asele ana me nguala sipa nama kurakor kuring nagunakko.
HEB 2:2 Mu awuk, den engel alo nuguring te ikiman mu diram se nunguning, se awiriya den mu biriruwura iwita beteram, ale me karo tuam, mu ko koma memek arigam.
HEB 2:3 Bore te se, ana te anananga sangaru taukko ura biya beteram umu me ikia iwita betenak mu, ana koma memek me tanak i? Nanga sangaru ta ko munan umu nanga Kari Biya kota giram ko nanga maonam; se udagi awiriya nu kuring te ikiman mu awote tala nanga manorman ale sokel tuman.
HEB 2:4 Se Kaem betela kausa duap duap se miracle duap duap bitakaso ale den umu sokel tuikaso. Ale Bur Laili ko gomang ikia te la munan duap duap kariimet nungaru gurugam.
HEB 2:5 Ana ali iru aratukko ko baluwasan umu mu, nu engel alo bitarmonko iki se me baluwoso, mena.
HEB 2:6 Bare batoga bo te iwita baluwoso: “Ana kariimet mu anape mel nunguningkiri se ni ana mel biya ko nanga betesam, ale ninguru nanga bitarsam?
HEB 2:7 Ni engel alo nunup biya bita nungarem, ale ana katirta nobowa ningi ana nanip nikitang karogo nanga beterem.
HEB 2:8 Ni mel suen la nabowa ningi awurem, ale ana bitarnakko balem.” Ario, se mel suen la nabowa ninga awuram maso mu Kaem mel bo ta nanga ilu kia kam ta me beteram, mena. Bare ana aitak melmasak suen la nabowa ningi aniso se me ariwasan.
HEB 2:9 Bare mel ana ko ari ikiman mu Jesus ikup yaman giok ale kuerukko wore te se, nu tom tukunang ko mu katirta engel alo nunga nobowa ningi iwita bita kam beteram. Nu Kaem ko gomang nangara ko munan te, kariimet suen la nongoma tam ale nu giram kuera mateng ningi namaram. Bore te se nu aitak nikim biya se nup biya mu kitigat iwita supuling tugumam mu ari ko ikiman.
HEB 2:10 Melmasak suen la mu Kaem ko la, se nu te melmasak suen la umu terong la aniso. Noko gomang mu kariimet suen biya nunga gi, noko nikim ningi noko kuriang alo iwita nunga awurokko, bore te se nu nunga sangaru ta ko kari umu ikup yaman ko munan te nungam burangaram.
HEB 2:11 Se koma singsang la, Kakirip kariimet nunga laili awuso mu ta se, kariimet nu nunga laili kauram mu nuna gue suanta. Bore te se, Jesus nuna noko launuria iwita nunga aurokko mu me doloso.
HEB 2:12 Nu balso: “O Kaem, ani nika nip biya aga launuria nongoma te balu pagikko; ale biguwura motam te nip biya kisa ko wur iluwekko.”
HEB 2:13 Ale aking mam: “Ani nu te la ira sanamasam.” Ale akingtala balam: “Ani se Kaem ko kuriang alo ani aisam mu nongorak iweya.”
HEB 2:14 Se kuriang alo umu ali ewere ko kariimet, wore te se, nu nuna iwitatala ali kari ko aratam, ale ko kuera mateng umu te asele kakirip kuera mateng ko sokel iluwara umu maguwuram. Kakirip umu mu awiriya mena, mu Satan.
HEB 2:15 Nu uwuta beteram ale te kariimet suen la kuera mateng ko nguangara nunga taliparam se bagaman mu nunga nguangara umu menawuram.
HEB 2:16 Nunguningta, nu engel alo me nunga sangarso, mena, mu nu Abraham ko imas bitir, taleng girigir nunga sangarso.
HEB 2:17 Duap bore te se, nu lage suen la te noko launuria umu nunga turan tala beteram. Se lage uwuta mu te asele, nu gomang nangara ko priest supuling ko baga se Kaem ko ura diram la bitiruk ale kariimet nunga memek kota kumik te giok ale karogo kuerukko.
HEB 2:18 Ikialko. Nu kota mu ira ariga ko ikup yaman giam ale ko ikiso, wore te se, nu awiriya ira ariga ningi bagasan mu am nunga sangukko terong la.
HEB 3:1 Bore te se, aga launuria laili alo, nina ta ana suen la kualala ko aira taman umu, Jesus nu apostle se priest supuling ko ana wetang la balsan umu kote, nanga ikia se loagara pempem bita se laganakko.
HEB 3:2 Nu Kakirip atumukiram ale beteram se tai kaparam mu kuring diram la, Moses Kaem ko kariimet ningi ura diram la bitakaso iwitatala, ura beteram.
HEB 3:3 Bare iwita ikinakko, kari kawam kaloso mu ko nup biya mu kawam ko nup biya mu kiaram, iwitatala Jesus ko nup biya mu Moses ko nup biya kiaram nunguningkiri.
HEB 3:4 Kawam kasik la mu kari kaloso, bare Kaem melmasak suen la kalo nunguru saparam.
HEB 3:5 Moses mu Kaem ko ura kari, se nu Kaem ko kariimet ningi mu ura diram la bitakaso, ale den gilalong kam udagi aratukko wore giram ale balu karokaso.
HEB 3:6 Bare Kristus mu Kaem ko Namar, se Kaem ko kariimet ningi ura mu diram la beteso. Se ana sangam sokel ago la anapeya ko namotam bitawasan mu balu patawuwanak mu asele, ana noko kawam digo nunguning baganakko.
HEB 3:7 Bore te se, Bur Laili baluwoso iwita: “Nina awiriya aitakta noko kuring ikial mu, nina girakala ninga girigir alo,
HEB 3:8 ira ariga ko tom, sor garagarayam mu ningi nu ilak dun kopa ilukasan iwita nengemang motam me aurokko.
HEB 3:9 Tom umu te nenenga girigir alo ani ira ariga ko munan bitakasan. Yar 40 ningi ani munan aguwaya bitakasam mu nuna ari iki sapakasan.
HEB 3:10 Bare me ikia iwita bitakasan, bore te se, ani kariimet motam umu nunga angamang magakaso. Se ani balem, ‘Nononga nongomang motam mu lage diram me karokaso, se nuna aninga lage diram mu me ko ikikasan.’
HEB 3:11 Se ani aga angamang magara mu ningi den aora biya balem ale maem: ‘Nuna aninga sor nuna te nonoman sapamon ale dagi bagamonko mu ningi me ta kasu nagumonko.’ ”
HEB 3:12 Umutang ko aga singsang alo, nina ninguru sinar talko. Ninga ningi bo ta ko gomang motam ningi memek agi aora biya te Kaem pempem la marak bagoso mu me ta bita taukko.
HEB 3:13 Se day ko balso “Aitakta” mawoso mu day aitakta ewere ko baluwoso, bore te se, nina day suan suan te pempem la ninimi sangam tui se, munan umu te nenenga ningi bo memek ko kawel munan ningi gomang motam me ta aurokko.
HEB 3:14 Mu awuk, ana nangamang motam lilim iru la Kristus kote beteman mu am ilukuawunak mu, ana nu ilak wete bagara suanta baganakko.
HEB 3:15 Se ani maingkala balem uwutatala: “Nina awiriya aitakta noko kuring ikial mu, nina girakala ninga girigir alo, ira ariga ko tom, sor garagarayam mu ningi, nu ilak dun kopa ilukasan iwita nengemang motam me aurokko.”
HEB 3:16 Se nuna mu kariimet awuk wore nu kuring ikikasan bare me karo tuikasan? Mu awiriya mena, mu nanga girigir alo Moses nongorak Egypt beteram ale aratam wore kiwem la lagakasan.
HEB 3:17 Se nu yar 40 ningi mu kariimet awuk wore nunga gomang maga lagakaso? Agi kariimet umu mena, kariimet saki kigilik nunga memek koma sor garagarayam umu ningi kua parangakasan agila?
HEB 3:18 Agi kariimet umu mena, kariimet saki kigilik nu kuring me karo tuikasan se ko den aora biya balam ale mam, nuna noko sor nuna te nonoman sapamon ale dagi bagamonko mu ningi me kasu nagumonko mam agila?
HEB 3:19 Bare ana aitak ikisan, nuna nongomang ningi nunguning mena, bore te se, nuna sor umu ningi kasu nagumonko me terong.
HEB 4:1 Ario, noko noman sapa bagara ko sor ningi kasu nagura ko bala balam umu aitak am sanamiwoso. Bore te se, ana aitak ninguru sinar tanak se, nenenga ningi bo ta sor umu paguwurok ale watingi me bagarukko.
HEB 4:2 Mu awuk, nuna den umu girakala nuna nongoma te apuman se nuna ikiman, uwutatala den gilalong mu anananga te apuman se ana ikiman. Bare den nuna ikiman mu mel yam ko beteman, mu awuk, nuna den umu nongomang ningi nunguning ko munan ago me biguwu te sanamaman, mena.
HEB 4:3 Bare ana kariimet nangamang ningi nunguning mu, noko noman sapara ningi bagasan. Bare Kaem kariimet nongomang motam aora biya mu nunga iwita balam: “Se ani aga angamang magara mu ningi den aora biya balem ale maem, ‘Nuna aninga sor nuna te nonoman sapamon ale dagi bagamonko balem mu ningi me ta kasu nagumonko.’ ” Nina ikisan, Kaem ko ura suen la, duakining ali se mel suen la te duap beteram ale nungam mu menawu saparam.
HEB 4:4 Mu awuk, batoga bo te nu day 7 mu ko bala imi te iwita balam se aniso: “Se Kaem ko ura bita saparam ale day 7 umu te noman saparam.”
HEB 4:5 Ale bala maingkala mu te Kaem iwita baluwoso, “Nuna aninga sor te nonoman sapamon ale dagi bagamonko mu ningi me ta kasu nagumonko.”
HEB 4:6 Se bala umu uwutata sanamaram aniso, saki noko noman sapa bagara ko sor umu ningi kasu nagumonko. Bare saki den gilalong umu giriman ale nunga manorman mu me ningi kasu naguman, mu awuk, nuna me iki karo tuman.
HEB 4:7 Bore te se, Kaem akingtala day bo balam, day umu balam “Aitakta” mam, ale yia suen biya nama lagaram se udagi David kuring te maingkala ana balman iwitatala balam: “Nina awiriya aitakta noko kuring ikial mu, nina nengemang motam me aurokko.”
HEB 4:8 Girakala Joshua Kaem ko sor nunguning nuna te nonoman sapa dagi bagamonko mu ningi nongorak kasu naguram le mu, Kaem akingtala udagi David kuring te day bo tala ko me baluwoso le.
HEB 4:9 Bore te se ana ikisan, Kaem day 7 mu te noman saparam iwitatala, noko kariimet nunga nonoman sapamonko tom karogo.
HEB 4:10 Mu awuk, awiriya Kaem ko noman sapara ningi kasu naguso mu, Kaem ko ura bita saparam ale noman saparam iwitatala, nu ko ura ko munan bita taso ale noman saposo.
HEB 4:11 Buta se ana naneman sapara umu ningi kasu nagu baganakko ninguru sail tagi se laganakko. Se munan umu te anananga ningi bo ta me karo tua ko munan te me dagulu namarukko.
HEB 4:12 Mu awuk, Kaem ko den mu marak baga se ura iluwoso. Baenat kore koma singsang mu kiaram ale kore wuli ago. Mu kari gomang motam atumuso, ale du biya nama kaposo, ale kari ko gomang motam se ko ikia yumura mu suen la ari iki kutuwu saposo.
HEB 4:13 Melmasak suen la se lilim la Kaem nungam imi ningi, mel bo ta Kaem motam te yumura me ikiso, mena biya. Melmasak suen la mu uruku apu sapaman se nu motam te wetang te ani saposo iwita. Se ana mu nu koma te nanimi duap suen la apu sapanakko.
HEB 4:14 Ana nanga priest supuling biya nunguningkiri bo ago, nu duruk wonong ningi nama naguram, nu Jesus Kaem ko Namar. Bore te se, ana nangamang ningi nunguning balu pagorsan mu ninguru ilukuawunak ale te baganakko.
HEB 4:15 Mu awuk, anananga priest umu priest bo anananga tatapara ko me ari ikia ko kari iwita mena. Bare anananga priest supuling mu ana ira ariga te namasan iwitatala nu lage suen biya te ira ariga te namaram, bare nu kumik memek bo mena.
HEB 4:16 Bore te se, ana noko gomang nangara ko daiga kuwim duap te, nangamang motam sokel ago la pingi namanakko. Se nu ko gomang lila nangaruk ale nanga tatapara kam ningi nu nanga sangukko.
HEB 5:1 Priest supuling suen la mu kariimet ningi bo atumu keresan se kariimet nongoma taso ale dun aguwaya mu ko Kaem ilak tuataso; nu kariimet nunga nuguting munan agi nunga memek ko tama bita Kaem tuso.
HEB 5:2 Nu ekes te gomang kua kapa se, awiriya me ari ikiso ale memek beteso mu, nunga sangukko terong la. Mu awuk, nu betela ali kari tala, se gomang motam sokel mena.
HEB 5:3 Duap borta te se, nu kariimet nunga memek ko tama bita se mu, kue kumik ko, ko memek ko karogo la tama beteso.
HEB 5:4 Awiriya bo ta kue kumik nuam te ura umu tagi kota kumik te me beteso, mena. Mu Kaem Aaron auram ale ura umu tuam uwutatala, Kaem nu aurok ale ura tuok mu asele uwutata ko.
HEB 5:5 Se uwutatala Kristus betela kue kumik nuam te priest supuling ko ura nikim ago mu tagi kota kumik te me beteram, mena. Bare mu Kaem nu maonam ale mam: “Ni mu aninga Namar; se aitak mu ani nika Niet.”
HEB 5:6 Ale batoga bo te agotala baluwoso mu iwita: “Ni Melchizedek molak te priest ko baga se lagerko.”
HEB 5:7 Jesus ko bagara aolak ali imi te te bagakaso mu, nu sail ago nia mononge kapa se, kota kumik ko guranek te Kakirip nu kuera mateng te sangaru taukko terong umu, sangaru taukko agi wore ko tuikaso. Se noko kua kapara ale Kaem kuring bowa ningi la bagara mu ko munan te Kaem nu kuring iluwam.
HEB 5:8 Nunguningta, nu mu Kaem ko Namar, bare nu ikup yaman ningi kuring kaora ko munan mu ninguru ikiam.
HEB 5:9 Ale tom Kaem nu ningo nuam ko uwuta beteram mu, nu awiriya nu kuring karo tusan umu nunga sangaru giok se pempem la terong la baga se lagamonko ko kari gira iwita aratam.
HEB 5:10 Se Kaem nu priest supuling, Melchizedek bagaram iwita bagarukko molak te atumukiram se priest supuling iwita bagoso.
HEB 5:11 Ana munan imi ko den suen biya balnakko, bare ana uwuta me betenakko. Mu awuk, nenenga ikia mu ikup biya se nina pasak ala me mel ko sinarsan.
HEB 5:12 Se den nunguning iwita ninga manikko, nina aitak mu, nina maingkala kausa kariimet iwita bagaralko; bare mena, nina mu kariimet bo Kaem ko den nunguning mu kausa iru duap bitawara iwita am gira awom la ninga kasuru se lagamonko. Nina am amin te bagasan iwita, nengeta inang aora nalko me terong!
HEB 5:13 Awiriya am amin te bagoso, mu nu am kuriang mimili iwita bagoso, se munan ningo diram la bagara ko kausa mu nu me ko ikiso.
HEB 5:14 Bare inang aora mu, kariimet garuk nunga. Nuna pempem la den mu karo tusan ale ningo se memek ko munan mu ninguru ko ari iki gilingisan.
HEB 6:1 Bore te se, ana Kristus ko den mu kausa iru duap la ikiman umu bita tanak ale, ana aitak noko den ningi tawun nuam namaman iwita, garuk sinar la baganakko. Ana kausa gira iwita iwita iki lagaman: giris palaga ale kuera mateng ko lage memek nabiring tua ale Kaem ko nangamang ningi nunguningara ko den umu, kawam barim muru kam me gira awom la balu muru se laganakko.
HEB 6:2 Agi anuwa marak ko munan se, nagiting kariimet supuling te betera ko munan se, kuera ale barasa ko bala se, Kaem ko tutera munan te marak pempem baganak agi te maga namanakko ko den, mu ko la me balu se laganakko, mena. Bare ko awote mu den saki aora nuam karogo la ko ikinak ale sinarnakko.
HEB 6:3 Se Kaem uwuta ikiwuruk agi mu ana uwutata betenakko.
HEB 6:4 Mu awuk, kariimet awiriya kualala ko nikim ningi baga se kualala ko munan ko iki batagorman, ale Bur Laili ko amilmil ningi namaman,
HEB 6:5 ale Kaem ko den gilalong ko ningo nuam mu se ko sokel biya tom udagi ko mu ko karogo la ari ikiman,
HEB 6:6 bare aking nubiring tumon ale dagulu namamon mu, akingtala munan ningo ningi pelera taira ko mu ikup biya. Mu awuk, nuna nunga munan umu te mu, akingtala Kaem ko Namar udagi la tam kangono te moa tagi, kariimet ningi dolara tui kam bita gilingisan.
HEB 6:7 Tuwik pempem daguloso mu ali yu tuso, se kariimet sume galuk sapasan mu ningo la kapa nungarso se Kaem ali umu marak tuso.
HEB 6:8 Bare ali dikor se mayang kore ago memek umu la awote aragawoso, ali uwuta umu maga namarukko lage te aniso. Se tom nukum te mu tama te kaimon se kani namarukko.
HEB 6:9 Nanga singsang yawara alo, ana den uwuta balsan, bare ana nina nego ko mu ko ikisan, mu Kaem ninga sangaru tauk se mel ningo ningo ago terong ma saparalko.
HEB 6:10 Kaem mu munan diram betera ko Kaem; se nu nenenga ura beteman umu se, kua tua ko munan kariimet sang nongote beteman ale aitak am bitawasan mu arigam ale ko kuamili me saparukko.
HEB 6:11 Se anananga nangamang mu nina suan suan munan uwutatala bita se bagaral se nama tom nukum arukko, se mel nina ko nemotam bita loagawasan mu talko.
HEB 6:12 Bare ana nina gagor ko munan ningi me namaralko nangamang aniso. Bare nina kariimet nongomang ningi nunguning ko munan te se, sokel ago la baga se, mel maingte tamonko balam umu ko loagawasan iwita bagaralko nangamang aniso.
HEB 6:13 Tom Kaem Abraham ilak den kaolam mu, awiriya bo nu ko kualala bagaruk se nu ko nup te den umu sokel tuokko mu mena, wore te se kota numi nup te den umu sokel tuam ale kaolam,
HEB 6:14 ale mam, “Ani nunguningta marak kisek, ale kuriang gue suen biya nunguningkiri kisekko,” mam.
HEB 6:15 Se uwutata, Abraham gomang motam sokel ago la kimikam la lagaram se den mu ko nunguning kapa tuam.
HEB 6:16 Ali imi ko kariimet mu awiriya nunga kualala bagoso mu ko nup te den kalosan, se nunga den umu nama auso se awiriya ko baluk tagirokko mu me terong.
HEB 6:17 Se Kaem ko den kaolam umu, ko kariimet te ikimon nu ko ikia me guruguso patawuso iwita ko ikimonko, nu giram ko den nongorak kaolam ale ko atumukira kota ko nup te sokel tuam.
HEB 6:18 Kaem kawel munan me ikiso. Bore te se nu mel ilagala guruga ko me terong umu balam, te ana awiriya nu nanga sangukko nama kararman mu, nangamang motam sokel ago la, mel ko namotam bita nu kote loaga se laganakko nangaram mu ninguru ilukuawu se laganakko.
HEB 6:19 Mel ana ko namotam bita loagawasan umu anchor iwita, nanga nangamang motam sokel ago gek am la ilukuawuso se bagasan. Se nangamang motam umu kuwim laili nunguningkiri guang biya kekawoso umu buring ko wore iwita.
HEB 6:20 Kuwim laili nunguningkiri umu Jesus ana nangama tam ale giram nama ningi kaparam. Nu Melchizedek molak kaoram ale aitak priest supuling biya ko aratam ale pempem la bagoso.
HEB 7:1 Melchizedek ewerta nu Salem wonong ko king, se Kaem Kalel Biya ko priest tala. Nu Abraham king saki kager te nunga moawaram ale pilawaram se marak tuam.
HEB 7:2 Se Abraham kager ningi melmasak suen la giam umu motam 10 ko pakakuram ale motam suanta mu nu tuam. Mel gira, noko nup umu ko nunguning mu “munan ningo diram la betera ko king”; ale betela, nu “Salem ko king”, ko nunguning mu, “Marolila ko King.”
HEB 7:3 Nu kumik nuam agi nuet nongotak mena se, nu kumik duap mena se kopa mena. Nu Kaem ko Namar iwita tala se priest ko tom pempem la bagoso.
HEB 7:4 Ikialko, nu kari biya nunguningkiri: Ana nanga girigir aora Abraham, nu kari nup biya tala, bare nu ko melmasak pakakumura motam 10 se motam suan gira mu nu tuam!
HEB 7:5 Law ko munan te mu, Levi ko gue te ko kari mu la diram priest ko aratasan, ale nongota nunga gue suan Abraham ko gue te mu nunga melmasak motam 10 ko pakakumusan mu ko motam suan gira mu nongote gisan.
HEB 7:6 Bare kari Melchizedek imi mu Levi ko gue te me tairam, bare nu Abraham, kari nup ago Kaem ilak den kaolam wore kote ko melmasak motam 10 se motam suan gira mu giam ale marak tuam.
HEB 7:7 Se mu paguwukam mena, kari nup kualala mu kari nup aliti mu marak tuso, mu ana uwuta ko ikisan.
HEB 7:8 Se priest alo Levi ko gue te melmasak motam suan gira mu gisan mu, nuna ali ewere ko kari ta se aking kua paranga namasan. Bare kari Melchizedek melmasak motam suan gira mu giam mu, batoga ko baluwoso mu, nu kumik kuera mateng mena, nu tom pempem la butata marak baga lagoso.
HEB 7:9 Se awiriya bo am iwita balukko tala: Levi ko gue mu kariimet nongote melmasak motam suan gira mu gisan, bare nuna mu betela nunga melmasak motam suan gira mu Abraham kuting te Melchizedek tuam.
HEB 7:10 Mu awuk, Melchizedek lage te Abraham arigam, tom umu te mu Levi me bilangakaso, bare noko girigir Abraham mu ta nu koma tata munan beteram.
HEB 7:11 Girakala law kariimet taman umu ko munan te mu, Levi ko gue te la priest ura umu bita sapakasan. Se nunga ura umu kariimet nunga anu nungurukaso se dirma sapakasan le mu, anape ko akingtala Aaron ko gue te mena, bare Melchizedek molak kaora priest bo tala tairukko?
HEB 7:12 Se priest iru mu gue kigilik te tairam ale ko taira umu te Levi ko gue te la priest bagamonko law umu gurugam se geragam agi mu, law mu karogo tala lilim la geragukko.
HEB 7:13 Se kakirip ana ko baluwasan umu kari gue bo kigilik te tairam. Se kari gue nu te tairam mu bo ta altar te ura priest katir me ta bita arigam, mena biya.
HEB 7:14 Mu awuk, ana ikisan, anananga Kari Biya mu Judah ko gue te ko kari, se Moses kari gue umu priest ura betemonko katir me balu arigam, mena.
HEB 7:15 Se priest iru mu Melchizedek molak te am nu iwitatala aratam mu te ana wetang te ikisan tala, law mu lilim la geragam.
HEB 7:16 Se kakirip aitak priest ko aratam mu, law noko kari gue ko munan baluwoso mu me kaoram, mena. Mu nu marak ningo pempem anise lagarukko wore ko sokel aora noko ningi wore ko munan kaoram ale aratam.
HEB 7:17 Mu awuk, batoga bo noko ko iwita balam: “Ni Melchizedek molak te priest ko baga se lagerko,” mam.
HEB 7:18 Bore te se, munan gira mu aitak menawuman ale guruguman, mu awuk, munan umu sokel mena se nanga sangukko me terong.
HEB 7:19 Mu awuk, law ko munan mu daiga bagara ko munan saongam se me ta dirma saparam, mena. Bare loagara iru aitak taman imi mu, nanga tagi Kaem kumik duap te nanga awuram.
HEB 7:20 Se loagara iru umu Kaem kota numi nup te den balu se priest iru ko atumukiram. Bare priest saki aratukasan, mu nu munan uwuta te ura priest umu me nungaram, mena.
HEB 7:21 Bare loagara iru imi priest ko atumukira se mu, Kaem kota numi nup te iwita maonam: “Kari Biya kota numi nup te sokel ago noko ko balam, ale noko ikia balam imi me gurugokko: ‘Ni mu pempem la priest ko baga se lagerko.’ ”
HEB 7:22 Nu kota numi nup te sokel ago la balam umu kaora, Jesus kontrak iru ningo nunguningkiri mu ko priest supuling ko bagoso.
HEB 7:23 Girakala priest alo mu suen biya priest ura ko aratukasan, mu awuk, saki kuakasan se saki iru nuguwim te aratukasan.
HEB 7:24 Bare Jesus mu kumik kuera mateng mena, pempem la baga lagoso, owore te se, noko priest ura umu nu kota kumik te la ani lagoso.
HEB 7:25 Bore te se, nu kota mu awiriya nu nup te Kaem kote tairukko mu sangaru saparukko terong. Mu awuk, nu pempem la nuna nongoma taso ale Kaem ilak wosenga kira lagoso.
HEB 7:26 Buta se priest supuling uwuta, kumik memek bo mena, nu ali kari memek nunga iwita mena, nu laili biya, nu kualala ko melmasak umu suen la nunga kia saparam ale kualala biya bagoso, umutang anananga sangukko umu asele terong nunguningkiri.
HEB 7:27 Nu priest supuling saki alo nunga iwita, kota ko memek ko pempem la tama bita se, kariimet nunga memek ko Kaem tama bita tuokko iwita mena. Nu tom suanta ko, kariimet nunga memek ko numi memek te Kaem tama bita tui kam beteram, ale udagi tama betera munan bo uwuta me bita se lagarukko, mena, mu suanta uwutata.
HEB 7:28 Mu awuk, law ko munan te kari priest supuling ko nunga balso mu ali ewere ko kari yam, se nosokel mena. Bare Kaem kota numi nup te den sokel ago udagi balam mu, kota ko Namar priest supuling ko bagarukko balam. Se ko Namar umutang priest nunguningkiri, tom suen la ura umu bitirukko baga se lagoso.
HEB 8:1 Den ana ko baluwasan imi ko duap nunguning mu iwita: Ana nanga Kakirip yawara bo priest supuling ko bagoso. Nu Kaem Sokel Garagar umu ko daiga kuwim duruk wonong te mu ko kuting sengam mu te daigam ale bagoso.
HEB 8:2 Nu kuwim laili nunguningkiri wore ningi priest ura beteso. Se kuwim umu kuwim nunguning, Kari Biya kota nungam, aliti kari me nungurman.
HEB 8:3 Priest supuling suen la nunga atumu keresan umu, kariimet nuguting munan mel betesan umu se tama bita tua ko munan umu Kaem tusan. Se uwutatala priest supuling biya ana ko baluwasan mu munan bita Kaem tuokko.
HEB 8:4 Bare nu ali imi te bagoso le mu, nu priest ko me bagoso le. Mu awuk, ali imi te priest kari alo munan bita Kaem tumonko law ko munan te baluwoso mu maingkala anisan.
HEB 8:5 Bare nuna kuwim laili ali imi te mu ningi ura betesan imi, mel nunguning duruk wonong te aniso wore ko dora wore ningi ura betesan. Bore te se, tom Moses sel kawam laili kalokko negawaram mu Kaem den kagin tuam ale mam: “Ura mel suen la bitarko mu, mel suen la ani duruk Sinai te ko dora ka kausem umu turan tala diram la bita saparko.”
HEB 8:6 Bare ura Jesus tam ale iluwoso ale ko priest ko bagoso mu, nononga ura mu ilu kiaram ale sokel ago nunguningkiri. Mu awuk, kontrak iru Kaem nu te kaolam mu kontrak laun umu ko sokel kiaram, ale nu ko bala ningo ningo balam.
HEB 8:7 Se kontrak laun umu kumik te memek bo mena le mu, anape ko aking bo iru ko?
HEB 8:8 Bare Kaem kariimet nunga memek arigam ale balam: “Ani Kari Biya iwita balsam, tom bo taiwoso mu te ani kontrak bo iru Israel kariimet se Judah kariimet nongorak kalikko.
HEB 8:9 Se kontrak iru umu kontrak laun ani nunga girigir alo nongorak kalem, ale nunga giem nongorak Egypt beterem ale aratem umu iwita mena ko. Mu awuk, nuna aninga kontrak laun umu diram la me karo tuman se ani abiring gurugu nungarem.
HEB 8:10 Ikialko, tom umu tai aratuk mu, ani kontrak iru imi Israel kariimet nongorak kalikko: Ani aga law mu nunga ikia ningi bitirikko, ale nongomang motam ningi batagikko. Ale ani nononga Kaem bagarik, se nuna aninga kariimet bagamonko.
HEB 8:11 Se tom umu kariimet bo, ko bo kausokko agi, kariimet bo ko launuria manuk ale ‘Kari Biya ko ikiko,’ ma balukko tom bo mena. Mu awuk, nuna suen la, nunup mena ta nama nunup bibiya ago ta, nuna suen la aninga ikimonko.
HEB 8:12 Se ani nunga memek suen la siwu warik ale ko angamili sapa namarukko.”
HEB 8:13 Kaem kontrak umu ko balam iru mam umu te kontrak laun umu ko sokel menawuram. Se ana ikisan, mel sokel menaso ale tuwunaso mu eng am nama menaso.
HEB 9:1 Ario, se kontrak laun mu ko Kaem perr tua ko munan duap duap ago, se ko kuwim laili mu karogo tala anikaso.
HEB 9:2 Nuna giriman ale sel kawam laili bo sapaman. Se ko galung gira mu ningi mu galep ko kuwim mu se, table bo bread ago se bread mu laili kau beteman se anikaso. Se galung umutang mu balukasan Kuwim Laili makasan.
HEB 9:3 Se galung gira umu ko batoga mu guang biya bo kekawakaso, se guang umu buring ko mu Kuwim Laili Nunguningkiri makasan mu anikaso.
HEB 9:4 Se Kuwim Laili Nunguningkiri umu ningi mu altar gold te nunga se mel siring yawara awote kanira mu se, kunup biya, kumik guang gold te kai karogo geraga ale law ko kontrak ningi tuguma, mu ko kuwim ningi anikaso. Se kunup umu ningi mu, inang manna ningi tuguma ko kani, gold te nungurman mu se, Aaron ko sikir girakala miri waram mu se, manga biling ilagala Kaem ko law den 10 te batagorman mu karogo tala kunup umu ningi anikaso.
HEB 9:5 Se kunup umu awote mu Nikim Biya ko engel cherubim ilagala nunga nodora karogo, se nunga nuluman mu kariimet nunga memek te siwu wara ko kuwim umu lilim la pulawuram. Bare ana mel suen la imi ko dugu duap aitak tawun biya me balnakko.
HEB 9:6 Se mel umu suen la uwuta nunguru sapaman mu, priest alo galung utangi umu, nunga tom tom te, ningi kasu nagu nunga ura bitakasan.
HEB 9:7 Bare priest supuling kota suanta mu, yar suanta tom suanta ko kuwim laili nunguningkiri ningi biya umu ningi kasu nagukaso. Bare ipi mena, mu nu sipsip mel ko gue gikaso ale ago nama nagukaso, ale kota ko memek ko se, kariimet nunga memek bitakasan umu ko Kaem tama bita tuikaso.
HEB 9:8 Bur Laili munan umu te iwita nanga kasurukaso, kam sel kawam laili se tuwun umu ko munan am sanamiwoso mu, awiriya kari yam Kuwim Laili Nunguningkiri umu ningi kasu nagurokko lage bo me ta aniso, mena biya.
HEB 9:9 Munan gira umu mu ana aitak ko kariimet munan iwita nanga kasurso mu, nagiting munan se, sipsip mel tama bita Kaem tua ko munan umu ana nanga nangamang motam ikia me laili kaurok se Kaem perr tunakko, mena.
HEB 9:10 Munan umu mu nangimik yam ko, na yu nana se gura pisakara ko munan mel, se karo namawa munan iru mu Kristus te utu nagurok se munan tuwun mu mena namarukko.
HEB 9:11 Bare tom Kristus munan mel ningo ningo aitak aniso imi ko priest supuling biya tairam mu, nu sel kawam laili, kualala biya se ningo nunguningkiri, mu ningi namaram. Kuwim laili umu ali imi ko mel mena, se kari kuting te me kaolam tala, mena.
HEB 9:12 Nu Kuwim Laili Nunguningkiri umu ningi kasu nagurokko mu, bulmakau gotektek agi goat nunga gue te me kasu naguram, mena. Bare nu anananga dia tauk se tom suen la baganakko, tom suanta ko kota ko gue te Kaem tama bita tuam.
HEB 9:13 Se kariimet Kaem koma te munan bo te karur pagam agi mu, bulmakau se goat nunga gue gisan, ale bulmakau gotek bo kani namoso umu ko tama nuwi gisan ale ago gurugusan ale kariimet umu nungumik te pisisuwusan. Se munan umu te nuna Kaem koma te tuang palagasan.
HEB 9:14 Bare Kristus ko gue ko sokel mu kalel biya, se anananga nangamang motam me anuwok nungok i? Nu kumik te ikup memek bo mena, bare Bur pempem la bagoso umu ko sokel te kota numi tama bita Kaem tuam. Se noko gue mu anananga munan ikia kuera mateng ko lage te nangarak namawoso mu anuwok nungokko terong la, se ana te diram ningo la Kaem nup biya tunakko!
HEB 9:15 Bore te se, Kristus mu aitak Kaem ko den iru ana nangarak kaolam umu ko priest iwita bagoso. Nu kariimet Kaem nunga aru giam ale noko kuriang iwita bagara aolak ningo pempem la te bagamonko mu nungarukko umutang nunga dia taukko kueram. Ale munan umu te Kaem den laun nongorak kaolam umu bowa ningi nunga memek ningi nunga sangaru giam.
HEB 9:16 Nina ikisan, kari bo me kuera la mu, nu ko melmasak suen la awiriya kotam awurokko mu ko balu beteso, ale baga kueso se noko den umu uwutata arataso.
HEB 9:17 Bare kari me kueso la mu, munan umu me arataso, mena, mu kari kueso asele munan umu arataso.
HEB 9:18 Bore te se, den Kaem giram kaolam umu ko munan te mu, sipsip mel ko gue me kaparuk mu den umu me sokel taukko.
HEB 9:19 Se tom Moses law suen la mu kariimet suen la nunga manaru saparam mu, nu bulmakau gotek ko gue mu yu ago biguwuram. Ale sipsip mone guaram mu tam hyssop kower ago kaola umu yu gue ago mu ningi mituwukaso ale sisupukaso, se scroll batoga ago mu se, kariimet suen la nungumik te namakaso.
HEB 9:20 Se balukaso, “Imi den Kaem nengerak kaolam wore sokel tuso, se nina den umu karo tualko.”
HEB 9:21 Ale munan koma suanta mu te tala, nu gue umu sel kawam laili mu se, ko mel suen la te kagin munan betesan umu karogo la awote sisupukaso.
HEB 9:22 Ale nunguningta mu, law ko munan te mu, melmasak suen la mu gue te la anu nungurukasan. Se sipsip mel ko gue me kapakaso mu nunga memek mu kumik siwura bo mena.
HEB 9:23 Melmasak suen la sel kawam laili ningi mu, melmasak nunguning duruk wonong te wore ko dora iwita, se bulmakau mel gue te anu nungurukasan. Bare melmasak nunguning umu ko tama betera ko munan mu duap bo se ningo nunguningkiri, ko dora mu ko munan umu kiaram.
HEB 9:24 Ikialko. Kristus sel kawam laili, kari nuguting te kaloman, mu ningi me namaram, mu awuk, umu kuwim nunguning duruk wonong te aniso wore ko dora iwita. Se nu duruk wonong nunguning umu ningi namaram, ale aitak mu ana nangama tata Kaem ilak bagoso.
HEB 9:25 Mel bo tala, nu duruk wonong ningi namaram mu nu ali imi ko priest supuling gira awom la beteso iwita me beteram. Ali imi ko priest supuling mu Kuwim Laili Nunguningkiri mu ningi, yia suan suan te tom suanta ko, kota ko gue mena bare sipsip mel ko gue ago kasu nagu aratu lagoso, bare nu uwuta me beteram.
HEB 9:26 E uwuta mena ko le mu, tom Kaem ali imi nungam tom te se tai aitak mu Kristus tom suen biya ko ikup yaman am gi lagoso le. Bare mena. Nu tom nukum imi te tom suanta ko ali imi te tairam, ale nanga memek siwu warukko tom suanta ko kota numi tama bita Kaem tuam.
HEB 9:27 Ali kariimet mu tom suanta ko kua gilingisan, bare udagi tutera munan te sanamamonko.
HEB 9:28 Uwutatala, Kristus tom suanta ko, kariimet suen biya nunga memek siwurokko Kaem tama beteram. Ale nu akingtala wetangarukko, bare memek siwurokko iwita mena. Nu awiriya nu tairukko ko kimi bita loagawasan wore nunga sangaru giokko taiso.
HEB 10:1 Se law mu mel nunguning iwita mena, bare mu mel ningo ningo taiwakaso se aitak tai aratam wore ko dora giram aratam iwita. Bore te se, yia suan suan te gira awom la tama bita lagara ko munan mu, kariimet Kaem perr tumonko pingi taikasan umu lilim la nunguningkiri me nunga sangarukaso.
HEB 10:2 E uwuta le mu, nuna nubiring tumon i? Mena. Mu awuk, Kaem nup biya tua ko kariimet umu, munan umu nunga memek anu nunguru sapakaso le, mu udagi memek bo nungumik te me ta anikaso le, se nuna udagi nunga memek umu me ko nguanga dola lagakasan le, mena.
HEB 10:3 Bare mena. Tama betera ko munan umu yia pempem te nunga memek suen la umu ko nungamin kiti pagarukaso.
HEB 10:4 Mu awuk, bulmakau se goat mel nunga gue umu kariimet nunga ikup memek lilim la siwu warukko mu me terong.
HEB 10:5 Bore te se, tom Kristus ali imi te tai kaparam mu nu iwita balam: “O Kaem, ni tama bita kisa ko munan umu te me loaga lagasam, bare ni aninga angimik bo nunguru aisem se aniso.
HEB 10:6 Bulmakau mel te ni tama bita kisisan se kani saposo, se nunga ikup memek kutuwumonko tama betesan mu ni me ko amilmilasam.
HEB 10:7 Se ani balem, ‘O Kaem, ani iweya, ani ni kiring karo tuekko tairem iweya; nika batoga te ani ago ko iwita balem se aniso.’ ”
HEB 10:8 Den nu giram balam, “Bulmakau mel te tama bita kisisan se kani saposo, se nunga ikup memek kutuwumonko tama betesan mu ni me ko amilmilasam,” mam, umu law ko munan te betemonko balam se aniso owore ko balam.
HEB 10:9 Se aking udagi balam, “O Kaem, ani iweya, ani ni kiring karo tuekko tairem iweya,” ko balam umu, nu munan gira owore sarumu due ko menawu bita se, munan iru owore duap beteram ale wetang saparam.
HEB 10:10 Ale Jesus Kristus Kaem ko gomang motam kaoram ale tom suanta ko, kota numi Kaem tama bita tuam ale ana nanga laili kauram, ale udagi tama bo bo karogo me bitirukko, mu butata.
HEB 10:11 Day suan suan te priest alo sanamasan ale nunga kagin ko priest ura bita gilingisan; ale tama bita Kaem tua ko munan koma suanta wore gira awom la bita laga gilingisan. Bare umu nunga memek siwurokko me terong.
HEB 10:12 Bare priest iru ana ko baluwasan imi tom suanta ko, anananga memek ko kota numi tama bita Kaem tuam, se tama umu suanta tom suen la ko pempem butata anirokko. Se nu aitak Kaem ko kuting sengam umu te dagiwoso.
HEB 10:13 Nu aitak daigam ale Kaem kari nu ilak barimawasan umu suen la nu suwik duap ningi nunga awurokko kimi bitawoso.
HEB 10:14 Mu awuk, nu tom suanta ko kota numi tama bita Kaem tuam wore te, awiriya tom suen la noko kariimet laili bagamonko wore nunga laili kauram.
HEB 10:15 Se Bur Laili betela tala mel imi ko nanga manaruwoso. Se ko den giriso balso mu iwita:
HEB 10:16 “Kari Biya iwita balso: ‘Tom tai aratuk se ani nongorak den iru iwita kalikko: Aninga law mu nunga ikia te bitirikko; ale nunga nongomang motam ningi batagikko.’ ”
HEB 10:17 Ale aking kunasoso: “Ani nunga memek se nunga bagara aolak daeldel mu siwu saparik se udagi angamin te me anirukko.”
HEB 10:18 Se kam nunga memek umu Kaem siwu warso, mu udagi memek siwu wara ko tama betera bo me anirokko.
HEB 10:19 Bore te se, aga singsang alo, aitak ana Jesus ko gue te mu iki paguwura bo mena, Kuwim Laili Nunguningkiri umu ningi am kasu nagunakko.
HEB 10:20 Nu kota numi guang biya kekawaram mu iwita barukam ale lage iru marak ago umu kagaru nangaram.
HEB 10:21 Ale nu aitak anananga priest supuling biya ko baga se, Kaem ko kariimet suen la nunga bitaruwoso.
HEB 10:22 Bore te se, ana nangamang ningi nunguningkiri te se nangamang motam ningo te Kaem kumik duap te pingi namanakko. Mu awuk, nu ko gue pisisuwuram ale anananga nangamang motam memek ago mu anuwam nungam, ale yu ningo nuam umu te nangimik lilim anuwam nungam.
HEB 10:23 Se ana mel ko balsan, ale namotam bita loagawasan umu, bola pala mena, ninguru ilukuawunakko. Mu awuk, Kakirip mel umu nangarukko balam mu ko den diram la karo tuso.
HEB 10:24 Ale nanimi kua tui se munan ningo betenakko, nanimi sangam tua ko munan mu me ta bita tanakko.
HEB 10:25 Ana nanimi karogo pempem la ilu biguwura ko munan mu, saki alo bita towasan iwita me ta bita tanakko, mena. Mu awuk, nina ikisan, mel biya nunguningkiri mu Kristus ko day tom biya mu tai pingi awoso, bore te se, biguwura la baga se nanimi nangamang sokel tua ko munan umu ninguru tala ilukuawunakko.
HEB 10:26 Ikialko, ana den nunguning taman ale ko ikiman, bare den nunguning umu me ko ikia iwita am memek bita karogo namara la baganak, mu ana memek umu te siwunakko lage bo mena.
HEB 10:27 Bare mel nguangara ago nanga maguwurokko mu, tutera tom biya tama kuamili biya ago barasuwoso mu ana kariimet Kaem ilak nanimi sagaruwara alo mu nanga lakumokko.
HEB 10:28 Nina ikisan, awiriya Moses ko law umu buring tuikaso mu, kari ilagala agi ilagala suan nunga arukasan aing au makasan mu, nuna kari umu ko nongomang me batagakaso, am moakasan se kuakaso.
HEB 10:29 Ario, se nina awuk ikisan, kari Kaem ko Namar suwik saparuk ale noko gue kontrak iru mu te kaolam ale nu anuwam nungam umu mel laili mena iwita bitiruk, ale Bur Laili ko gomang nangara umu ko bala memek baluk mu, nu koma memek awuk nunguningkiri wore taukko? Mu nu koma memek biyala nunguningkiri taukkowo!
HEB 10:30 Mu awuk, ana Kakirip iwita balam mu ana ko ikisan, “Kari ko memek koma tua mu aninga ura; se ani nu koma tuekko,” ale aking balam, “Kari Biya ko kariimet nunga tuterukko.”
HEB 10:31 Ikialko, Kaem marak pempem bagoso umu kuting te memek tata mu, mel memek nunguningkiri, se nguangara karogo.
HEB 10:32 Bare nina iru la nikim umu taman umu ko ningamin ares maukko. Tom umu nina ikup yaman ninguru gikasan, bare nina sokel ago ali ereman ale sanamaman.
HEB 10:33 Tom saki mu nina kariimet nomotam te den memek ninguru ningarukasan, ale ninga bita maguwukasan. Se tom saki mu nina kariimet ikup uwutatala gikasan umu nongorak sanamikasan ale nunga sangarukasan.
HEB 10:34 Nina ninga saki talipara ningi bagakasan mu nunga neneman batagakaso se nunga sangarukasan. Se kari saki ninga melmasak suen la gikasan mu nina am amilmil ago la bagakasan. Mu awuk, nina ikikasan, nenenga melmasak nunguning tom suen biya ko mu am aniso.
HEB 10:35 Bore te se, nina nengemang motam sokel ago la sanamaral ale me nguangaralko. Mu asele nina koma ningo numi awote talko.
HEB 10:36 Nina sokel ago la sanami se Kaem ko ikia ko gomang karo tui se lagaral, mu asele nina koma ningo Kaem ningarukko balu beteram umu talko.
HEB 10:37 Mu awuk, Kaem ko batoga te iwita balam: “Kam maiya mena se, Kakirip tairukko mu tairukko, nu me gora sipa lagarukkowo.
HEB 10:38 Bare aninga kariimet ningo diram umu nongomang ningi nunguning ko munan te baga se lagamonko. Bare awiriya soror mauk ale peleruk, mu ani nu ilak me amilmilarikko.”
HEB 10:39 Bare ana mu soror ma ale pelera ale maga namara ko kariimet mena. Bare ana mu nangamang ningi nunguning te sokel ago la ali ira ale sanamara se nu nanga sangaru giokko ko kariimet.
HEB 11:1 Ario, nangamang ningi nunguning ko munan mu iwita: Ana mel ko nanga ikia namotam bita se loagawasan umu ana nunguningkiri nunguning tanakko, ale nunguningta mel ana namotam te me arigisan bare mel umu nunguningta aniso, iwita ikisan.
HEB 11:2 Girigir alo girakala nononga nongomang ningi nunguning ko munan uwuta umu ko Kaem nunga amilmilakaso.
HEB 11:3 Ana nangamang ningi nunguning ko munan te ikisan, Kaem den te baluwakaso se ali se taiti mel suen la mu aratu aratu namaram. Bore te se, melmasak aitak ana namotam te arigisan imi Kaem balam se aratu saparam.
HEB 11:4 Abel gomang ningi nunguning ko munan te Kaem tama bita tuam ale Cain ko mu kiaram, se Kaem ko amilmilaram ale nu kari ningo diram ko ma balam. Se Abel mu girakala la kueram, bare noko gomang ningi nunguning ko munan umu aitak am wetang te ko baluwasan.
HEB 11:5 Se Enoch mu betela gomang ningi nunguning ko munan te Kaem nu kumik lilim ago tam, se nu ali imi ko kuera mateng me arigam. Se kupu laga me arigiman, mu awuk, Kaem nu kumik lilim ago tam. Se munan umu kumik te me arata la mu, bala te balam, Enoch ko gomang ningi nunguning ko munan te Kaem noko amilmilaram.
HEB 11:6 Se ana nangamang ningi nunguning ko munan te diram Kaem amilmil tunakko. Mu awuk, awiriya Kaem kote tairukko mu, nu gomang motam nunguning te ikiok, nunguningta Kaem marak bagoso, se kariimet saonga ko nu kupusan mu nu koma yawara nungarso iwita ikiok ale asele kote tairukko.
HEB 11:7 Noah mu betela noko gomang ningi nunguning ko munan te ikup memek nu motam te me arikaso mu ko Kaem nu sinar awuram, se nu ko kawam digo lilim te nunga sangukko dal biya bo kaolam. Noko gomang ningi nunguning ko munan te nu ali lilim la ko kariimet nunga memek wetang te beteram. Ale noko gomang ningi nunguning ko munan umu te Kaem noko balam nu kari ningo diram ko ma balam.
HEB 11:8 Abraham mu gomang ningi nunguning ko munan te tala, se tom Kaem ali sor bo nu maingte kotam awurokko mu te namarukko maonam mu, nu Kaem kuring la kaoram, ale barasam aguwaya namarukko me ko ikia tala wore am namakaso.
HEB 11:9 Ale gomang ningi nunguning te, Kaem ilak den kaolam ale ali balu tuam umu noko wonong ko gurugam, bare taira kari iwita kawam sel kalo kalo ningi bagakaso. Se ko namar Isaac se numas Jacob Kaem ko den suanta umu bowa ningi, nu molak te sel kawam kalo kalo ningi bagakasan tala.
HEB 11:10 Mu awuk, noko loagara ikia biya mu wonong biya bo, duap aora biya ago, Kaem kota ko ikia te nungam burangaram ale kota tala kaolam wore te anikaso.
HEB 11:11 Se Sarah betela, nu garuk nunguningkiri, se kuin sisira tala, bare gomang ningi nunguning te nu ikiam Kaem den balso mu diram tala karo tuso, se umutang karo tua nu tuagu aratam.
HEB 11:12 Bore te se, kari suanta garuk nunguningkiri, se kua namakoyam wore te, kuriang gue kaparam nama suen biya nunguningkiri, baras taiti gomang te mu se saun langi mu iwita, kaura moke mena gue pagam sor tam.
HEB 11:13 Kariimet uwuta nung mu nunga nongomang ningi nunguning am karogo baga karogo kua parangaman. Nuna mel Kaem nungarukko balam mu me giman, bare am awar baga se arigiman ale ko amilmilaman. Ale balman, nuna sor bo ko kariimet iwareng iwita ali imi te taiman makasan.
HEB 11:14 Se kariimet uwuta balsan, mu ana ikisan nuna nongota nunga wonong bo tamonko loagawasan.
HEB 11:15 Nuna nunga wonong beteman umu te pelemonko nunga ikia anikaso le mu, nuna aking te pelemonko lage kuring mu guyak la.
HEB 11:16 Bare mena. Nuna sor bo ningo nunguningkiri wore ko nongomang ikia bitakasan. Se wonong umu duruk wonong. Bore te se, Kaem nononga Kaem ko numi balukko mu me doloso, mu awuk, nu maingkala nunga wonong bo nunguru beteram.
HEB 11:17 Kaem Abraham am ira arigam, bare Abraham gomang ningi nunguning te Isaac tama bita Kaem tuam. Nu namar suanta diram Isaac te Kaem ilak den kaolam, bare iki se am namar umu tama bita Kaem tuokko pingi aram.
HEB 11:18 Kaem nu namar Isaac te kariimet gue pagukko mu maingkala maonam se nu ikia, wore munan umu beteram.
HEB 11:19 Abraham mu ko ikiam, Kaem kariimet kuera mu am nunga maraguwurokko iwita ikiam, se ko ariga yam te mu Isaac mu kueram, bare aking maraguwuram se barasam, manakko.
HEB 11:20 Se mu gomang ningi nunguning ko munan te tala, Isaac namarari Esau se Jacob maingte aguwaya bagamonko mu ko marak nungaram.
HEB 11:21 Se Jacob gomang ningi nunguning te, kuerukko tom pingiawaram se Joseph ko namarari ilagala Manasseh se Ephraim marak nungaram, ale kokosa gomang ko sikir te atumu sangaru se maigam ale Kaem nup biya perr tuam.
HEB 11:22 Se Joseph mu betela, gomang ningi nunguning te, kuerukko tom irawaram mu, Israel alo nunga aolak aguwaya Egypt betemon aratamonko umu ko balu se, noko kumik sokelel aguwaya betemonko mu ko den nunga maonam.
HEB 11:23 Moses ko nuamnuet mu nongomang ningi nunguning te, Moses bilangaram mu sige ilagala suan ko kaluwura la ilak bagakasan. Mu awuk, nuna kuriang arigiman mu kuriang duap bo se yawarakala nunguningkiri, bore te se, king ko munan kulukurmonko mu me nguangaman.
HEB 11:24 Se Moses betela, tom nu kari aram mu, gomang ningi nunguning te Pharaoh ko nanawus ko namar iwita bagarukko me amilmilaram.
HEB 11:25 Nu ko gomang mu Kaem ko kariimet nongorak ikup yaman giokko se, ali imi ko bagara ningo tom tukunang te baga memek te maga namarukko mu buring tuam.
HEB 11:26 Nu ikiam, nu Kristus ko nup biya ko den dolara giokko mu ko ningo biya nunguningkiri, Egypt ko mel ningo ningo kiaram iwita ikiam. Mu awuk, nu noko koma ningo maingte taukko wore te motam bitakaso.
HEB 11:27 Ale gomang ningi nunguning te, king ko gomang magara ko me nguangaram, nu Egypt beteram. Mu awuk, nu Kaem namotam te ariga moke mena mu, motam te arikoyam sokel ago la am namawakaso.
HEB 11:28 Ale gomang ningi nunguning te balam se Passover ko sipsip nunga moman ale gue songkuring te pisisuwu ilu ago namaman, se Egypt nunga kuriang gira bilangara mu nunga mora se kuera ko engel mu, Israel alo nunga kuriang gira bilangara umu me nunga moman se kueman.
HEB 11:29 Israel kariimet alo nunga nongomang ningi nunguning te, ali sawan te aolak ilukoyam Red Sea batagorman koma sang ko namaman. Se Egypt alo uwutatala betemonko i maman, bare gagi nunga mituwuram se sarenga namaman.
HEB 11:30 Se uwutatala kariimet nunga nongomang ningi nunguning te, Jericho wonong ko por biya mu tom 7 ko, duap karo gurungumu geragaman se ko por am kota parasaram kaparam.
HEB 11:31 Se lage luan imet Rahab mu betela gomang ningi nunguning te taling kari ilagala umu nunga saongam ale, Kaem kuring kuluka ko kariimet nunga moman se kueman umu nongorak me kueram.
HEB 11:32 Se ani anape bo ago balik? Ani Gideon, Barak, Samson, Jephthah, David, Samuel, se prophet alo nunga nongomang ningi nunguning ko munan karogo la ninga manikko, bare tom mena.
HEB 11:33 Nuna nongomang ningi nunguning te kingdom saki nunga ilu talipa nobowa tugukasan, kariimet munan ningo diram la te nunga bitarukasan, ale anapeya nononga balu beteman mu giman; se lion nuguring karogo la sisiram.
HEB 11:34 Nuna tama kuamili biya barasuwakaso mu iruwukasan; ale kager ningi palanga namakasan ale baenat te me kuakasan. Ale nosokel mena ningi sokel iru to gilingikasan. Nuna kager kari sokel ago ko aratukasan ale sor awar ko kager kari motam bibiya mu nunga moa karokasan.
HEB 11:35 Se kari kua gilingikasan umu nunga maraguwu nunga nunam alo nungarukasan. Se saki mu kari nuguting te memek yaman ninguru gikasan, bare talipara ningi nunga betemon se aratamonko me balukasan, nuna am kuemon ale marak yawara ago maingte barasamonko nongomang bitakasan.
HEB 11:36 Se saki mu nunga gusirukasan ale wip te nunga moakasan. Se saki mu sen te nunga bitakasan ale talipara ningi nunga awukasan.
HEB 11:37 Ale manga te nunga usagukasan; ale nunga batutumu ilagala nunga awukasan; ale baenat te nunga moakasan se kuakasan. Ninguru nunga bita maguwukasan ale ikup nungarukasan se, nungumik melmasak mena, sipsip guang se goat guang la nagu nagu daiga bagara bo ningo mena geraga lagakasan.
HEB 11:38 Ali imi ko kariimet mu nononga ningo umu karogo me terong maman. Se nuna sor garagarayam mu te, duruk duap ningi, manga gogong ningi se mutim gogong ningi ani geraga lagakasan.
HEB 11:39 Nuna suen la imi nongomang ningi nunguning ko munan umu ko, Kaem nunga amilmilaram. Bare mel yawara Kaem nangarukko balu beteram umu, tom umu te me to gilingiman. Mena.
HEB 11:40 Mu awuk, Kaem ana nago ko mel ningo nunguningkiri balu beteram, se nuna ta se ana suen la arerem la ningo nuam se yawarakala aratanakko.
HEB 12:1 Ana mu Kaem ko kariimet motam biya umu nanga talulurman ale nangarkiwasan. Bore te se, ana anapeya mel nanga kalakumuwoso mu se, munan memek ota ana pasak ala nanga ilu taliposo mu waru sapanakko, ale sokel ago la nagura nangaram umu nagunakko.
HEB 12:2 Ana nanga namotam mu Jesus te la betenakko, nu anananga nangamang ningi nunguning ko duap se nu kota tala ana nangarak nukum awurokko. Nu amilmil biya tom udagi te, te bagarukko Kaem balam wore te ko ikia gomang beteram, ale tam kangono te dolara taukko mu mel yam ko beteram ale ikup yaman giam ale kueram, ale nu aitak Kaem ko kuting sengam mu te dagiwoso.
HEB 12:3 Bore te se, nu sokel ago la sanamaram ale ali kari nuguting te ikup yaman giam wore ko ikial ale nina me uririkiral ale nengemang motam kaparukko.
HEB 12:4 Nina munan memek menawuralko ura kowar to lagaman, bare umu ningi ko memek bo me taman ale ninga gue bo me kaparam.
HEB 12:5 Agi nina nengemang sokel tualko den sangam Kaem ninga maonam mu ningamili saparam agila? Nu nina noko kuriang ko ninga balu se, mam: “Aga namar, Kari Biya ni te giris meko munan bo bu iwita kisok ale den sokel ago ka manuk mu, me ko gemang dagulok se biring tuiko, am iki karo tuiko.
HEB 12:6 Mu awuk, Kari Biya awiriya kua tuso mu te giris palagukko mu bu tuso, ale awiriya noko kuriang ko ma balso mu te ari ikiokko bu tuso.”
HEB 12:7 Bore te se, ikup yaman gial agi mu sokel ago la gialko, mu awuk, Kaem nina noko kuriang iwita ninga bitawoso. Se kuriang bo awuk wore te giris maukko nuet bu me tuso? Mena.
HEB 12:8 Kaem ko kuriang alo suen la memek betesan mu suen la bu nungarso. Se nu nina bu me ningaruk se arigal mu, ko ikia nina noko kuriang nunguning mena.
HEB 12:9 Nina ikisan ana suen la ali imi te mu nanga nainet alo te giris palaganakko bu nangarsan, se ana mu ko iki karo nungarsan. Se ana uwuta nunga betesan agi mu, ana nanga Nainet kualala ko mu, betela ninguru tala bowa ningi namanak ale bagara aolak ningo nunguningkiri mu ariginakko!
HEB 12:10 Anananga nainet alo nongota ikisan terong mu tom tukunang ko uwuta bu nangarsan; bare Kaem mu anananga ningo maingte noko laili wonong te ilak pempem baganakko wore ko iki se bu nangarso ale nanga kiti guruguso.
HEB 12:11 Se bu tata mu mel ningo bo mena, se ko yaman ago. Bare awiriya bu ko munan ningi kari ko imet ko aso ale ko ningo mu arigiso mu, udagi ko bagara ningo diram la se bagara lila ago baga lagoso.
HEB 12:12 Bore te se, nina nisiwik nigiting kuera gugum agi mu, sokel tual ale,
HEB 12:13 “lage kaural nungal ale te diram kaoralko.” Se te bo suwik memek gugum agi mu, te suwik nungerukko.
HEB 12:14 Nina ninimi karogo se kariimet suen la nongorak lila te bagara se laili kaura ko munan ko ninguru sail tagiralko. Mu awuk, laili kaura ko munan te me bager mu Kari Biya me arikko, mena.
HEB 12:15 Awiriya bo nenenga ningi Kaem ko gomang nangara ko munan yawara umu bita tauk ale dalela namaruk mu ko ninguru sinar talko. Agi bo tam memek mu iwita araguk ale, ko memek owore te saki alo nunga maguwurok bore ko ninguru sinar talko.
HEB 12:16 Ale nenenga ningi bo saman katagot ko munan ningi dagulok mu ko ninguru sinar talko. Agi bo Kaem kagin me ko ikia ko munan Esau beteram iwita bitiruk mu ko ninguru sinar talko. Nu kuriang laun ko marak nu kumik te mu inang gotek bo te kote dia taman.
HEB 12:17 Nina ikisan, nu udagi ko marak umu aking taukko ikia beteram, bare kuting kutuwuman. Nu udagi marak umu taukko nunguningkiri mononge kapakaso, bare ikia bo me gurugu tuman, mena.
HEB 12:18 Nina duruk bo Sinai iwita, am kau talko terong se tama awote kaniwoso se, yar daula samamer tiromorom yanana biya ago mu te me tai arataman.
HEB 12:19 Se biugel niakaso kuring geragakaso, se kuring bo munakakaso se kariimet ikikasan ale ninguru nguangakasan, ale kuring umu den bo karogo me balukko darangara bitakasan,
HEB 12:20 mu awuk, nuna kuring umu ko den imi ikimon ilumonko me terong: “Se sipsip mel i bo ta duruk imi kau tauk mu, manga te usagamon se kuerukko,” makaso.
HEB 12:21 Se duruk umu ko ariga nguangara karogo se Moses mam, “Ani nguangasam ale angimik barowara maso,” mam iwita, nina duruk uwuta umu te me tai arataman, mena.
HEB 12:22 Bare nina aitak Duruk Zion te taiman, mu kualala ko Jerusalem wonong, se Kaem marak pempem la bagoso wore ko wonong. Nina wonong engel alo suen biya, kaura moke mena, wore nunga amilmil biguwura kuwim te taiman.
HEB 12:23 Ale nina Kaem ko kuriang laun nunga nunup duruk wonong te batogam se aniso wore nunga sios ningi taiman. Nina Kaem kote taiman, nu kariimet suen la nunga tutera ko Kaem, se nu kariimet ningo diram kueman se nunga nodora nunga giam se ilak bagasan.
HEB 12:24 Nina Jesus kote taiman, nu den iru Kaem kaolam wore ko priest, noko gue pisisuwuram umu ko ura ningo baluwoso, ale Abel ko gue kaparam mu iwita mena.
HEB 12:25 Bore te se, nina Kakirip munakawoso umu ko kuring kulukal mu ko ninguru sinar talko. Girakala nu ali imi te baga se kariimet nunga manarukaso, bare nuna kuring kulukurukasan ale koma memek tokasan. Se aitak nu duruk wonong te baga se nanga manaruwoso se ana kuring kulukurnak mu, lage bo te nagu nama yumunakko me terong nunguningkiri.
HEB 12:26 Ale tom umu te mu nu munakakaso se kuring dogotak te ali wanara ko kapakaso. Bare aitak nu balso, “Ani akingtala ali yukuekko, bare aitak ali la mena, bare taiti lilim la karogo la sisuwurekko.”
HEB 12:27 Se nu den “akingtala” mam umu ko duap mu, nu yukuok sisuwurok se mel nungam umu kutukutuk mamon kapamon se anapeya gek am aniso mu la animonko.
HEB 12:28 Bore te se, ana mu amilmilanakko, mu awuk, ana kingdom aora biya, me yukuokko terong, wore taman. Buta se ana munan Kaem kota ko kueso mu ko iki karo se perr tunakko.
HEB 12:29 Mu awuk, anananga “Kaem mu tama kuamili biya mel lakuso” wore iwita.
HEB 13:1 Launuria iwita ninimi ko kua tua ko munan mu me ta bita talko.
HEB 13:2 Ale kariimet iwareng nuguting duap ningi nunga iluwa ko munan mu ko me ta ningamili saparukko. Mu awuk, munan uwuta umu betera te, kariimet sang engel alo kari nunguning nunga balman ale nunga aru tagiman ale nunga bitarman.
HEB 13:3 Ale awiriya talipara ningi bagasan umu nunga me ningamili saparukko, nina ago nongorak talipara ningi baga kam ninimi beteralko. Ale awiriya nunga bita maguwusan umu nina agotala ninga bita maguwusan iwita ninimi beteralko.
HEB 13:4 Nuwus kuari ko munan mu diram la karo tualko, ale imet mu kari bo kigilik ilak me tere nauk, se kari mu imet bo kigilik ilak me tere naukko. Mu awuk, Kaem kariimet nuwus kuari ko munan maguwusan, ale saman katagot ko kariimet mu koma memek nungarukko.
HEB 13:5 Manga ko ikia nengemang barasa ko munan mu nibiring tual ale, anapeya karogo bagasan umu mu terong mam iwita balal ale ko Kaem amilmil tualko. Mu awuk, Kaem iwita nego ko balam: “Ani me ta ka bitirikko, ale me ta ko, ko angamili saparukko, mena.”
HEB 13:6 Bore te se, ana nangamang namara taira bo mena, sokel ago am iwita balnakko: “Kari Biya mu aninga saonga, se ani mel bo ko me nguangarikko. Se awiri ani angimik te awuk maukko? Mena.”
HEB 13:7 Nina ninga kari gira alo gira ulengko Kaem ko den ninga manarukasan mu nunga me ningamili saparukko. Ale nunga bagara aolak ningo umu ko ningamin ares mauk se nunga nongomang ningi nunguning ko munan umu karo tualko.
HEB 13:8 Jesus Kristus ko munan mu am koma suanta, ekelako, aitakta, se tom suen biya koma suanta ani lagoso.
HEB 13:9 Ali kari ko kausa munan duap duap ninga tagirok bore ko, ninguru ninimi ko sinar talko. Ana Kaem ko gomang nangara ko munan te la ira sanami se laganak mu asele terong ko. Bare anapeya inang mel awiriya nasan se me nunga sangarso mu ko munan duap duap umu nangamang sokel me tuokko, mena.
HEB 13:10 Anananga altar iru mu ko na inang ago, bare awiriya sel kawam tuwun umu ningi ura betesan mu anananga altar te na inang tamon namonko lage kuring bo me aniso.
HEB 13:11 Nononga priest supuling mu bulmakau mel nunga gue mu giso ale karogo Kuwim Laili Nunguningkiri mu ningi kasu naguso ale tama beteso; bare bulmakau mel umu nunga nungumik nunguning mu nunga bagara kuwim umu buring ko kaisan.
HEB 13:12 Uwutatala Jesus wonong por buring ko ikup yaman tuman, se kota ko gue kaparam umu te kariimet nunga laili kauram.
HEB 13:13 Buta se ana aratanak ale wonong buring ko nukote namanak, ale nu dolara giam turantala dolara ginakko.
HEB 13:14 Mu awuk, ana ali imi te wonong bo te pempem la baga laganakko iwita mena, bare ana wonong te pempem baga laganakko tairukko mu ko loaga namotam bitawasan.
HEB 13:15 Bore te se, ana Jesus te Kaem nup biya mu nagiring te tama bita tui kam bita tui se laganakko.
HEB 13:16 Munan ningo bita se kariimet saki nongorak ninimi mel tui guruga ko munan ko ningamili me saparukko. Mu awuk, Kaem munan umu nu tama bita tui kam ko amilmiloso.
HEB 13:17 Nina pempem ninga supuling alo nengemang sokel ago nobowa ningi la bagaralko. Mu awuk, nuna maingte aguwaya ninga bitarsan umu, Kaem koma te balmonko umu ko iki se ura betesan. Buta se nina nuguring karo nungaral, se nuna amilmil te nunga ura betemon ale ikup iwita me ikimonko. Nuna ura ikup ago betemon mu, munan umu nina me ninga sangukko.
HEB 13:18 Ana nago ko guranek beteralko. Ana nanga ikia te ikisan mu ana Kaem koma te diram la betesan, mu awuk, ana munan suen la te mu diram la betenakko nangamang biyala pempem aniso.
HEB 13:19 Se aninga angamang mel biya ko guranek beteralko ninga manorsam mu, ani pasak ala tai ningarkikko.
HEB 13:20 Se Kaem, lila ko kotam mu nu Kari Biya Jesus, Sipsip Bitua Kari umu maraguwuram se barasam, se ko gue te den iru kaolam umu tom pempem la anirokko sokel tuam.
HEB 13:21 Se aninga angamang mu iwita: Kaem lila ko kotam umu nanga Kari Biya Jesus Kristus te mel suen biya te ninga sanguk se, nina noko ikia gomang la karo tui se lagaralko. Ale munan nu ko kueso mu anananga ningi pempem bitiruk se aratukko. Se nup biya nikim ago mu pempem la ani se lagarukko! Nunguning.
HEB 13:22 Se aga singsang alo, aninga angamang mu nina nengemang ningo te sangam den ani ninga manem imi iki karo tualko. Mu awuk, aninga tam gawa imi maiya mena, am tukunangta nunguningkiri.
HEB 13:23 Mel bo tala nina ko ikialko mu, nanga launuria Timothy talipara ningi bagaram mu aitak aratam. Ale nu pasak aningate tairuk agi mu, ani tai ningarkikko mu ani nu ilak wete te tainakko.
HEB 13:24 Aninga amilmil den ninga supuling suen la se Kaem ko kariimet suen la nungaralko. Nanga singsang alo Italy bagasan umu nunga amilmil den nengete betesan tala.
HEB 13:25 Kaem ko gomang nangara nina suen la nengerak pempem la anirukko. Nunguning.
JAM 1:1 Ani James, ani Kaem ko ura kari se Kari Biya Jesus Kristus ko ura kari tala. Ani den imi nina Israel kariimet motam 12 parasaman ale sor sor namaman ale bagasan wore ningarsam. Amilmil yawara ningarsam.
JAM 1:2 Aga singsang alo, ikup duap duap nengete aratuk mu am amilmilaralko.
JAM 1:3 Mu awuk, nina ikisan, ikup arataso mu nengemang ningi nunguning ko munan ira arigiso, ale ninga sokel ago la sanamara ko munan sangam tuso.
JAM 1:4 Se sokel ago la sanamara ko munan umu nangimikaso, se ana garuk sinar la baga se anapeya munan ningo bo ko me tukunanganakko.
JAM 1:5 Ni awiriya ikia sinar ko tukunangasam agi mu, Kaem isaru se ikia sinar kisokko. Nu awiriya suen la mel ko nu isarsan mu gomang nungaru se amilmil te anapeya mu nungara ko Kaem.
JAM 1:6 Bare kam ni mel ko isaruko mu gemang nama tai se mena, ni gemang ningi nunguning te isaruko. Mu awuk, awiriya gomang namara taira karogo mu nu gagi tamun daula itugu karogo namoso taiso wore iwita.
JAM 1:7 Kakirip uwuta mu Kari Biya kote mel bo taukko iwita me ikiokko, mu mena ko.
JAM 1:8 Kakirip uwuta mu ikia ilagala ko kari, se munan suen la bitirukko mu ikia bo suanta te mena, ko ikia nama bola tai pala te ura beteso.
JAM 1:9 Nanga launuria bo kumik mel mena bare Kaem sangaru patawuso mu nu amilmilarukko, mu awuk, Kaem nup biya tuso.
JAM 1:10 Bare awiriya kumik mel suen biya karogo bare Kaem ita kutuwu ilak kaposo mu betela amilmilarukko, mu awuk, nu diri wakala iwita tom tukunang ta ko baga kutuga palaga dagulu namarukko.
JAM 1:11 Mu awuk, worem basuso se ko kowar aora biya mu kaiso, se kusuguso ale daguloso se ko bala yawara umu maga namoso. Se uwutatala, awiriya kumik mel suen biya ago mu, nu terong tala ko ura bita se wore, ekes ekes te ta namawa nama menarukko.
JAM 1:12 Awiriya bo ira ariga ko munan ningi sokel ago la sanamoso mu amilmilarukko. Mu awuk, nu sokel ago uwuta sanamaruk mu ko koma ningo mu, bagara aolak yawara ko kitigat Kaem kariimet nu ko kua tusan mu nungarukko balam umu tugu tuokko.
JAM 1:13 Ikialko. Awiriya ira ariga ko munan kote aratuk mu baluk ale, “Kaem aninga ira arigiso,” iwita ma me balukko. Mu awuk, munan memek Kaem me ira arigiso, ale betela Kaem awiriya bo ira ariga te me beteso, mena tala.
JAM 1:14 Bare awiriya ira ariga te daguloso mu, nu kota ko gomang barasa tagiso ilak nama memek ningi saposo se daguloso.
JAM 1:15 Nangamang barasa ko munan memek umu, tam bo muguri sisik waru kam nangamang motam ningi muguri sisik warso. Ale nama, kam ana memek umu betesan mu, tam nunguning kapa kam anananga bagara aolak ningi nunguning kaposo. Ale tam nunguning garukaso ale yopa kaposo iwita, munan memek umu garukaso mu kuera mateng tagi anananga bagara aolak ningi beteso.
JAM 1:16 Bore te se, aga singsang yawara, kawel munan me ninga kulokko.
JAM 1:17 Munan ningo se yawarakala nunguningkiri suen la mu kualala wore taiso, taiti gomang ko nikinang suen la ko Kotam wore kote tai kaposo. Bare nu mu worem, sige, baras yumu namasan ale aking nunga tom te wetangasan iwita mena, nu kumik ko munan guruga patawura mena.
JAM 1:18 Se nu kota ko ikia gomang te, noko den nunguning te, ana iru bilanga kam bilangaman, ale melmasak suen la nu nungam umu ningi noko kuriang gira iwita bagasan.
JAM 1:19 Aga singsang yawara alo, den imi ikial ale ninguru ko sinar talko: Nina suen la den ikialko mu ninguru nedegawa gurugalko, bare nengemang anise koma balalko, ale pasak nengemang me magarukko.
JAM 1:20 Mu awuk, ana nangamang magara ko munan te bagara aolak ningo diram Kaem ko gomang te aniso mu me tasan, mena.
JAM 1:21 Bore te se, ali ko munan karur ago se memek ko munan nenenga ningi aniso mu waru saparal ale, kua kapa se den nunguning nengemang motam ningi aguman umu ilukuawuralko, umutang ninga sangaru taukko.
JAM 1:22 Nina den nunguning nedegawa te ikia diwang me ikial ale munan umu te ninimi me kulalko. Bare den nunguning ikisan uwutata karo tualko.
JAM 1:23 Awiriya den nunguning ikiso bare me karo tuso mu, nu kari glass te numi koma arigiso,
JAM 1:24 ale namoso ale tairate aking numi koma arigam umu kuamili sapa namoso wore iwita.
JAM 1:25 Bare awiriya te gopa palaga namara ko law ningo mu gira awom la ningi ninguru tatagoso, ale ko kuamili me saposo, bare due te ikiso iwita karo tuso mu, munan suen la te mu marak amilmil taukko.
JAM 1:26 Se kari awiriya numi balso nu kagin munan ko kari maso, bare kota ko kuamili ko me sinar taso, mu nu kota numi kulurso se noko kagin munan umu mel yam.
JAM 1:27 Bare kagin munan Kaem nanga Nainet arigiso ale ko balso ningo, kumik memek bo mena maso, mu iwita: ana kuriang marmar se imet gerewa ikup giwasan mu nunga sinar to se, nangata nanga bagara aolak ali ewere ko munan memek te magaruk bore ko ninguru bitarsan, umutang Kaem ko amilmiloso.
JAM 2:1 Aga singsang alo, nina Jesus Kristus, nikim biya ko Kari Biya, umu ko nengemang ningi nunguning agi mu, bo ari daleluwura ale bo la nengemang tua ko munan me beteralko.
JAM 2:2 Se tuaturum bo mu iwita balikko: Kari bo guang ningo se murong mel gold te nunga mu te numi bala tuok ale ninga biguwura ningi utu nagurok, se aking kari bo tala guang memek karur ago mu ago utu nagurok,
JAM 2:3 se nina kari guang ningo naguram umu maonal ale mal, “Ni daiga kuwim ningo imi te dagiko,” mal, ale kari kituwura umu maonal ale mal, “Ni suwuta sanami sager, agi kuwim i arik ale te dagiko,” mal,
JAM 2:4 mu awiri nina tutera munan suwuta ninimi te beteralko balam se betesan? Mu nina nengeta ninimi bita maguwusan.
JAM 2:5 Aga singsang yawara alo, ikialko: Kaem nu ali imi ko kariimet nunga ariga te kariimet kituwura guat masan umu nunga giam, ale nongomang ningi nunguning ko munan yawara nunguning umu nungaram. Ale kingdom nu awiriya nu kua tusan umu ningi bagamonko nunga balam mu ningi bagamonko nungaram.
JAM 2:6 Bare nina kariimet nungumik mel mena mu mel yam ko nunga betesan. Agi kariimet nungumik mel ago mu ikup ningarsan ale ninga tagi nengerak nama den ariga kari nongoma te me ninga awusan agila?
JAM 2:7 Se Kristus ko nup ana giwasan umu awiri balu maguwuwoso? Mu kariimet nungumik mel ago mu munan umu me bitawasan agila?
JAM 2:8 Bare nina law biya nup ago batoga ningi aniso, “Keta nimi kua tusam iwitatala bo ko kua tuiko,” umu karo tusan agi mu, nina munan diram betesan.
JAM 2:9 Bare nina bo ari daleluwu se bo la nengemang tusan mu nina memek betesan, se law ko munan te mu nina law kuluka ko kariimet.
JAM 2:10 Mu awuk, awiriya munan den suen la karo tuso, bare munan bo suanta kiaso, mu ko ikia nu law suen la kulukumuram iwita.
JAM 2:11 Mu awuk, Kakirip balam, “Saman katagot ko munan me beteralko,” mam, borta tala aking balam, “Kari mora se kuera ko munan me beteralko,” mam. Se ni saman katagot munan me bitar, bare ni kari moar se kueruk mu, ni law kulukumura ko kari ko aratasam.
JAM 2:12 Bore te se, nina law ninga bataguru tauk se te gopa palagalko kariimet iwita, munan bita se munakaralko. Mu awuk, nina law borta te ninga tuterukko.
JAM 2:13 Ikialko. Awiriya bo, bo me gomang bataga tuam umu, tutera kam te nu me gomang bataga tuokko tala, mena. Bare awiriya saki alo gomang bataga nungara ko kari mu, tutera ko kam umu te amilmilarukko.
JAM 2:14 Se aga singsang alo, kariimet bo balso nu gomang ningi nunguning maso, bare kiwem ningo me karoso, mu ko ningo anape? Se awuk ta noko gomang ningi nunguning umu nu sangukko? Mena.
JAM 2:15 Se aking nanga launuria agi nagoras bo guang yamel mena se na inang naukko mu mena bagaruk,
JAM 2:16 se nenenga ningi bo manuk, “Gemang lila te namar ale, guang yamel mel nagur ale no nungia se lagerko,” mauk, bare noko tukunang umu ningi me sanguk mu, awuk ta ko launuria agi ko koras umu sangukko? Mena.
JAM 2:17 Uwuta tala, nangamang ningi nunguning ko munan umu kiwem ningo ilak me kapetaruk mu, nangamang ningi nunguning ko munan umu mel yam, se kua namakoyam.
JAM 2:18 Se awiriya bo nangamang ningi nunguning ko munan te la perer maukko, se bo kiwem ningo ko munan te la kasu kelagukko. Bare ani iwita balsam: Nangamang ningi nunguning ko kumik kiwem mena mu, ana awuk ta ari ko ikinakko? Bare aninga angamang ningi nunguning mu aninga kiwem ningo te wetangaso se ari ko ikisan.
JAM 2:19 Se ni balsam ale Kaem suanta masam. Mu terong! Bare wit mairap memek mu agotala umu ko ikisan — ale nguangara biya karogo bagasan!
JAM 2:20 Ni kari ngualara! Ni nangamang ningi nunguning kumik kiwem ningo mena mu mel yam, umu wetang te ka kasurnak se arikko balsam e?
JAM 2:21 Girakala Abraham gomang ningi nunguning te kiwem beteram ale ko namar Isaac te tama bita Kaem tuokko patawu altar te beteram. Se noko gomang ningi nunguning ko kiwem owore te Kaem nu kari ningo diram ko balam.
JAM 2:22 Arigalko, noko gomang ningi nunguning se ko kiwem mu wete ura taman, se noko gomang ningi nunguning mu noko kiwem beteram umu te lilim awu saparam.
JAM 2:23 Se Kaem ko batoga imi ko nunguning kaparam: “Abraham Kaem ko gomang ningi nunguning umu te, nu kari ningo diram ko nup mu tam,” ale Kaem ko tiran yawara ko balam.
JAM 2:24 Buta se, nina aitak ko ikisan, kari ko kiwem te nu ko ari ikisan; noko gomang ningi nunguning ko munan te la mena.
JAM 2:25 Se koma suanta tala, lage luan imet Rahab mu, nup ningo diram umu tam, mu awuk, nu taling kari nunga gi kaluwuram ale lage tuang kigilik te nunga awuram se namaman.
JAM 2:26 Se koma suanta tala, karirigum bo ko marak ningi mu arataso mu kueram masan, uwutatala nangamang ningi nunguning mu, kumik kiwem ningo mena mu kueram masan tala.
JAM 3:1 Aga singsang alo, nina suen la den ko kausa kariimet ko aratalko me uririkiralko. Mu awuk, nina ikisan, ana den ko kausa kariimet mu, tutera munan nenenga ilu kia kam se gek am nangate bitirukko.
JAM 3:2 Ana suen la lage munan duap duap te supusan ale dagulasan. Bare awiriya ko munak te den bo ta me balu paguwuso mu, nu kari diram nunguningkiri. Se nu kota ko kumik lilim ninguru bituokko terong.
JAM 3:3 Tom ana ain bilik horse nogore sumulak te, te nagiring ilumonko tagi kalosan, mu ana horse mu nanga nangamang te, kumik lilim la am gurugunak patawunakko.
JAM 3:4 Agi ana dal biya bo te ikinakko. Dal mu mel biya se daula sokel ago ituguso se sokel ago namawoso. Bare wosagam kitira kari mu wosagam gotektir wore te guruguso se apareyate namarukko mu te namoso.
JAM 3:5 Uwutatala, anananga nangamili mu nangimik lilim ko nuamur gotektir bo, bare nangamili mu den munak bibiya gurugok patawurukko mu am terong la. Tama te ikialko. Tama gotek bo katirta pirakaruk, bare te tama gigip biya am barasuk ale giarum biya mu am kani saparukko.
JAM 3:6 Se nangamili mu tama iwitatala. Tama memek ko kotam kota tama umu uwiso. Se nangamili mu nangimik nuamur saki kiaram ale memek ago ninguru terong mam. Nangamili mu kari ko kumik lilim la karur memek tuguso, ale ko bagara aolak lilim la tama memek ningi beteso.
JAM 3:7 Giarum ko mel bibiya gotektek, se inangnang mel se mot anapeya, se gagi du biya ko melmasak duap duap mu am nunga lila awurko, se kariimet butata betesan tala.
JAM 3:8 Bare kari bo ta nangamili lila awurokko me terong. Nangamili mu katir noman me ta saposo. Nu pempem la mot memek iwita kariimet nunga moruk se kuemonko iwita bagoso.
JAM 3:9 Bare ana nangamili tegeta nung te tala nanga Kari Biya se nanga Nainet ko nup te patawusan. Ale nangamili tegeta nung te tala kariimet saki, Kaem kota numi ari se nunga nungam umu, nunga balu maguwusan.
JAM 3:10 Ana nagiring suanta nung te den duap ilagala arataso: ana Kari Biya ko nup te patawusan, ale aking saki alo te nunga balu maguwura den balsan. Bare aga singsang alo, munan umu me terong.
JAM 3:11 Se yu motam suanta umu ningi yu duap ilagala, yu welang se gagi seselak ago mu te am aratuk i? Mena.
JAM 3:12 Aga singsang alo, tam fig kuali tam olive nunguning am arik i? Agi mayang waen mu kuali fig nunguning am arik i? Mena. Koma suanta tala, gagi seselak ningi mu yu welang me utu noko, mena.
JAM 3:13 Nenenga ningi awiriya ikia sinar se ikia nunguning ago agi mu, nu ko bagara aolak yawara mu te wetang awurokko. Nu kua kapara ko munan te ikia sinar se ikia ningo ko munan bitirukko.
JAM 3:14 Bare ni keta ka nip biya ko munan, se saki alo nunga gemang magara ko munan gemang motam ningi anirok mu, ka munan memek umu ko nimi me patawur ale den nunguning me karogo kaparko.
JAM 3:15 Ni ta balu umu “ikia sinar” me, bare ikia uwuta umu duruk wonong te me taiso, mena, bare ikia umu Satan ko, ali ewere ko ikia memek.
JAM 3:16 Mu awuk, saki alo nunga balu maguwura ale keta nimi nup biya tua ko munan umu, dagi paguwura se munan memek memek ko munan ningi ka saparukko.
JAM 3:17 Bare ikia sinar duruk wonong te taiso umu, ko mel gira mu karur bo mena, ningo nunguningkiri; se lila yawara ago, saki alo iki karo nungarsan, nunumi ago kapasan, nongomang bataga se saki alo munan ningo nongote betesan. Ale munan ningo betemonko me kawelasan bare am diram tala betesan.
JAM 3:18 Lila munan kua tua ko kariimet alo lila te tam muguri agusan mu, ko nunguning mu munan ningo diram mu kapa nangarso.
JAM 4:1 Den tagira gurungumura se kager daong nenenga ningi mu ko munan mu aparete wore taiso? Agi nononga taira mu, nenenga mel duap duap ko nengemang barasa ko kager nengemang motam ningi barasuwoso mu ningi me aratu taiso agila?
JAM 4:2 Iwita balikko. Nina anapeya mel nengemang tusan bare gemaralko me terong se kari mosan se kueso. Se nina melmasak duap duap ko nemotam nengema barasoso bare gialko me terong se nina ining singi kager betesan. Ikialko, nina mel ko kuesan bare me gemasan, mu awuk, nina ko Kaem me isarsan.
JAM 4:3 Agi nina ko Kaem isarsan bare me gemasan, mu awuk, nina noko munan ningo te beteralko me ko isarsan, bare nina gemaral ale nengeta ninga amilmil ko ningo te beteralko.
JAM 4:4 Nina lage luan ko kariimet, nina ali imi ko munan nengemang tusan agi mu, nina Kaem ari daleluwura ko munan me betesan e? Awiriya ali imi ko munan kua tuso mu, nu Kaem ilak barimara ko kari ko arataso.
JAM 4:5 Agi batoga te balam, nu noko marak anananga ningi beteram se nanga gi patawuwoso umu, noko gomang mu nu la bowa ningi bagarukko balam mu, am bala diwang balam ta agila?
JAM 4:6 Bare uwuta mena. Noko gomang motam mu ninguru nangarso. Bore te se, batoga te iwita baluwoso: “Nunumi patawura alo mu Kaem nunga biriruwuso; bare kariimet nunumi karogo kua kapasan mu nu gomang nungarso.”
JAM 4:7 Buta se, nina Kaem ko kuring bowa ningi la bagaralko. Bare Satan biriruwural se nu ninga bita tauk ale tagi taukko.
JAM 4:8 Nina Kaem kumik duap te pingi tairal se nu nina ningimik duap te pingi tairukko. Nina kariimet memek alo, kari kuting anu nunguru kam nengemang motam anuwal nungalko. Nina nengemang motam ilagala ko kariimet, nengemang motam laili kauralko.
JAM 4:9 Nina ninga memek ko nengemang bataguk se mal niaralko. Nina gusira munan bita tal ale nia mo kam bagaralko. Nina amilmil munan bita tal ale nengemang bataga te bagaralko.
JAM 4:10 Ale Kari Biya koma te ninimi ago kua kaparal se nu ninga patawu kualala ninga bitirukko.
JAM 4:11 Aga singsang alo, nina ninimi me balu maguwuralko. Awiriya ko launuria balu maguwuso, agi ko bagara aolak tuteso, mu nu law balu maguwuso ale tutera munan beteso. Kam ni law tutesam, mu ni me karo tusam, ni tutera kari ko nimi betesam ale law tutesam.
JAM 4:12 Bare Kakirip bo kota ana law nangarso, ale nu kota tala anananga Tutera Kari; nu kota tala anananga sangaru tauk agi nanga maguwurokko sokel ago. Bare ni mu awiri? Se awiri ni sokel kisam se ni tutera munan ka bo kumik te betesam?
JAM 4:13 Ario, ikialko, nina awiriya balsan: “Ana aitak agi, ukirok se, wonong biya mu te namanak ale yia suanta umu te baga se manga ura betenak ale manga tanakko,” masan.
JAM 4:14 Bare nina anapeya ukurukse aratukko mu me ko ikisan. Agi nina awuk nengeta ninimi ko ikisan? Bare ikialko, nina mu tama bur barasoso, ale tom katirta ko baga aking mena namoso wore iwita.
JAM 4:15 Bare nina iwita balal mu asele terong ko: “Kaem ko gomang ana uwutata betenakko agi mu asele, ana am baga se, mel imi agi umu betenakko,” ma bala mu asele terong.
JAM 4:16 Bare mena, nina mu nigiring kapa kapa, nengeta ninimi patawu patawu geragasan. Nisipiling lagara munan uwuta mu memek.
JAM 4:17 Bore te se ninguru ikialko. Awiriya nu munan ningo ko ikiso mu ningo se nu am bitirukko, bare nu munan umu me beteso, mu nu memek beteso.
JAM 5:1 Se nina kariimet ningimik mel suen biya karogo mu, nina ikialko: Nina niara ma te bagaralko, mu awuk, ikup memek nenengate taiwoso.
JAM 5:2 Nenenga melmasak yawara yawara mu iwiram turupuram, se ninga guang yamel mu dagor silale no barurumuman se batuwutuk maman.
JAM 5:3 Se ninga manga gold se silver mu patan iram ale magaram. Se patan umu nina den te ninga bitiruk ale, tama ningimik nunguning no kam ninga naukko. Mel bo mena, tom nukum imi te ninga manga melmasak yawara yawara mu, am numi awote bolala awu sagaralko.
JAM 5:4 Bare arigalko! Nina ninga ura kariimet ninga ningam ura bataguru gi lagaman umu, nina me nunga diaman se nunga niara aira mu am nengete bitawasan. Se ninga ura kariimet ninga na inang gi bolala awu lagaman umu nunga niara mu Kari Biya Sokel Garagar umu kote nama aratam se ikiam.
JAM 5:5 Nina ali imi te mel ningo ningo karogo bagara ko munan kalel biya wore te baga se, pempem melmasak yawara yawara gi se ninguru te amilmil bita lagaman. Nina bulmakau mel moa nana te ninguru kasuman utuman ale negol ninguru kapa ekeka muruwuram.
JAM 5:6 Nina kariimet sang, mel bo ko nina nengerak dun kopa me ilukasan, wore am nunga bita maguwukasan ale nunga moakasan se kuakasan.
JAM 5:7 Buta se aga singsang alo, nina kua kapa se sokel ago la bagaral se Kari Biya tairukko. Ningam kotam te ikialko. Nu gomang kua kapa se, inang muguri ningo ningo papak mauk ali bitiruk ale tarigirukko kimi bita se, worem tom se tuwik ko tom ko numi ira se loaga lagoso.
JAM 5:8 Se nina uwutatala, nengemang anise sokel ago la bagaralko, mu awuk, Kari Biya ko tom te tairukko mu pingi aram.
JAM 5:9 Aga singsang alo, nina ninimi nibiring ko me ininga munaka se lagaralko. Nina uwuta beteral mu den te ninga betemonko. Se Tutera Kari mu songkuring ago sanamaram bagoso!
JAM 5:10 Aga singsang alo, nina prophet alo Kari Biya nup te ura bitakasan wore nunga ikialko. Nuna girakala ikup memek ningi wore nongomang kua kapa se sokel ago la baga se gikasan.
JAM 5:11 Mu nina ikisan, ana kariimet uwuta ikup ningi sokel ago sanamasan mu ana nunup biya nungarsan. Se nina Job ko dugu duap mu ko ikiman. Nu ikup memek ko kam ningi wore sokel ago la sanamaram ale giwaram, se Kari Biya nukum te saonga munan aguwaya kumik te beteram mu nina ko ikisan. Mu awuk, Kari Biya mu gomang bataga se gomang motam nangara ko Kaem.
JAM 5:12 Aga singsang alo, mel suen la umu ningi mel biya nunguningkiri mu, nina den sokel tualko mu, duruk wonong ko nup me balal, agi ali imi ko nup me balal, ale yam ta mel bo ko nup me balalko tala. Nenenga “Aing au” mu eng am uwutata aing au mal, ale ninga “Mena” mu eng am mena malko. E nina uwuta me beteral mu nina memek ningi ninga betemonko.
JAM 5:13 Se nenenga ningi bo ikup mel i ago agi mu, nu guranek te Kaem manukko. Agi nenenga ningi bo amilmilaruk agi mu, nu wur te Kaem nup patawurukko.
JAM 5:14 Se nenenga ningi bo kuera ikes karogo agi mu, nu sios ko kari gira alo nunga aurok, se taimon kumik kuali guranek betemon, ale Kari Biya ko nup te oil kumik sapamonko.
JAM 5:15 Se nongomang ningi nunguning te guranek betesan umu, kari kuera ikes ago umu aking nungerukko, mu awuk, Kari Biya nu sokel tuok se barasukko. Ale nu memek i beteram agi mu, ko memek umu siwu saparukko.
JAM 5:16 Bore te se, ninimi nengema te ninga memek apural ale ninimi ko guranek beteral ale munan umu te ningo arigalko. Kari ningo diram ko guranek mu sokel ago, se Kari Biya pasak ala iki karo tuokko.
JAM 5:17 Elijah mu ali kari anananga iwitatala. Nu tuwik me kaparukko gira awom la guranek bitawaram se yia 3 se ko sige 6 ningi tuwik ali me kau tam.
JAM 5:18 Se udagi te akingtala guranek beteram se aking tuwik ali te tai dagulam se, ali ko tam muguri mel anapeya aking papak mam ale aragakaso.
JAM 5:19 Aga singsang alo, nenenga ningi bo den nunguning bita tauk ale dalela namaruk, se ninga ningi bo aking ilu tagi ilak den nunguning ko lage te ilak peleruk mu,
JAM 5:20 iwita ikialko: Kariimet awiriya kariimet memek bo, memek lage te taso ale ilak peleso, mu nu kariimet umu kuera mateng memek ko lage te sangaru taso, se ko memek aguwaya bita lagaram mu am ira kaluwu saposo.
1PE 1:1 Ani Peter, ani Jesus Kristus ko apostle, ani tam gawa imi bataguru nina kariimet Kaem noko ma ninga balam, bare aitak parasaman ale kariimet iwareng iwita Pontus, Galatia, Cappadocia, Asia, se Bithynia kariimet nunga ningi bagasan owore ningarsam.
1PE 1:2 Kaem nenenga Nenet kota ko ikia te nina noko kariimet iwita baga se, kuring karo tualko Bur Laili te ninga laili kauram, ale Jesus Kristus ko gue te ninga memek siwuram. Kaem ko gomang nangara, se ko gomang lila yawara mu lilim la nengerak pempem la anirokko.
1PE 1:3 Anananga Kari Biya Jesus Kristus ko Kaem se ko Nuet nup biya tunakko! Nu gomang biyala nangaram ale Jesus Kristus ko kuera ale barasa mu te, ana kariimet iru bilanga kam nanga giam. Se ana bagara ningo Kaem nangarukko balam umu ko namotam bita se lagasan.
1PE 1:4 Se bagara ningo umu, kumik magara mena, kumik karur mena, se me ta mena namarukko, mu nu duruk wonong te nenenga nunguru beteram se aniso.
1PE 1:5 Se nenenga nengemang ningi nunguning te, Kaem ko sokel mu karem iwita ninga bituok nengerak nama, tom nukum te asele wetang te ninga sangaru giokko.
1PE 1:6 Se nina munan umu ko ninguru amilmilasan. Nunguningta, nina tom tukunang imi ko mu am ikup yaman duap duap giman ale nengemang motam batagam.
1PE 1:7 Munan uwuta ningimik te aratam mu nenenga nengemang ningi nunguning ko ningo, gold ko ningo kiaram, wore wetang awuram. Gold tama kuamili te kai nungursan se ningo nuam nunguningkiri, bare mu am maga namarukko. Bare nenenga nengemang ningi nunguning mu tama aora biya kaiyok ta wore me ta maga namarukko. Bore te se, tom Jesus Kristus numi wetang te bitirukko tom umu te mu, nina noko nup biya, nikim karogo se bala ningo ago mu talko.
1PE 1:8 Nunguningta, nina nu me arigiman, bare nina nu kua tusan. Ale aitak mu betela nina nu me arigisan. Bare nina ko nengemang ningi nunguning aram, se ko amilmil nikim biya ago, ko bala moke mena, umu ningi ninguru ta nunguningkiri amilmilasan.
1PE 1:9 Mu awuk, nina ninga nengemang ningi nunguning ko nunguning mu, nu ninga sangaru towoso.
1PE 1:10 Nenenga sangaru ta ko munan imi, girakala prophet alo Kaem ko gomang nangara ko munan imi ko giriman balman. Ale nuna munan imi ko duap ninguru ikimonko ninguru kupukasan.
1PE 1:11 Nuna Kristus ko Bur nunga ningi baga se, nu Kristus ikup yaman giok ale asele udagi ko ningo nikitang ago taukko mu ko nunga girikaso manarukaso. Se nuna tom amaruya te, se aguwaya aratukko, mu ko duap ninguru ikimonko karogo kaeyakasan.
1PE 1:12 Bare Bur nunga kausam mu, den nuna balukasan mu nononga tom te aratukko mena, mu nina aitak bagasan ewere ninga den. Se den umu aitak Bur Laili duruk wonong te tairam umu ko sokel te, den gilalong bala ko kari alo nuguring te ninga manorman. Se engel alo betelatala, nuna mel suen la imi ninguru ko ikimonko nongomang bita lagasan.
1PE 1:13 Bore te se, nina sanamaralko ninga ikia nungal ale bagaralko; ale bola pala mena, ninga ikia sinar la bagaralko. Ninga nengemang motam loagara mu Kaem ko gomang nangara Jesus Kristus numi wetang te bitiruk se ningarukko umu te la anirukko.
1PE 1:14 Nina noko kuriang alo iwita nu kuring bowa ningi bagaralko; munan memek ko nengemang barasa ko munan, girakala nu kuring bowa ningi me bagara la bita lagaman umu, me beteralko.
1PE 1:15 Bare ikialko, Kakirip ninga auram ale ninga giam umu laili, bore te se nina betela ninga munan suen la te mu laili bagaralko.
1PE 1:16 Mu awuk, noko batoga te iwita aniso, “Ani laili, ewere te se nina betela laili bagaralko.”
1PE 1:17 Se nina Kakirip, kariimet suen la nunga tutera ura koma suanta la bita saposo umu ninga Nenet ko arusan agi mu, ikialko: Nina kariimet iwareng iwita ali imi te baga se, nu bowa ningi la baga se, aolak bagara diram te la bagaralko.
1PE 1:18 Mu awuk, nina ikisan, nina ninga nenengetakari nunga munan kumik nunguning bo mena umu ningi bagaman se nu ninga dia tam. Nu nina ali imi ko mel maga namarukko, silver se gold iwita, mu te me ninga dia tam, mena.
1PE 1:19 Bare nu Kristus, sipsip gotek kumik te magara kuenera bo mena, wore ko gue ningo yawara se gomang motam nunguningkiri wore te ninga dia tam.
1PE 1:20 Kristus ali imi se taiti mel suen la me aratam la Nuet giram balu beteram, bare nenenga ningo ko, tom nukum imi te wetang te beteram.
1PE 1:21 Nu kueram, bare Kaem maraguwuram ale nup biya tuam. Se nina nu te Kaem ko nengemang ningi nunguning aram. Se nenenga nengemang ningi nunguning, se ninga nengemang motam loagara mu Kaem kote la bita lagasan.
1PE 1:22 Ikialko, nina den nunguning karo tua ko munan te laili kauman, ale ninga singsang alo ningo la kua nungarsan agi mu, nengemang motam ningo se du biya te kua nungaralko.
1PE 1:23 Mu awuk, nina aitak Kaem ko den marak pempem ani lagoso, tam muguri bo maga namoso mu iwita mena, bare tam muguri kumik magara bo mena, wore te kuriang bilanga kam kariimet iru ko bilangaman.
1PE 1:24 Mu awuk, batoga te iwita aniso: “Kariimet suen la mu sirsir iwita, se nunga nunup ningo mu sirsir wakala iwita; se tom katirta ko baga kusuguso ale piriso daguloso iwitata.
1PE 1:25 Bare Kari Biya ko den mu tom suen la ani lagoso.” Se den umu, mu den borta nina ikialko nengema te apu lagakasan.
1PE 2:1 Bore te se, nina munan memek iwita mu suen la waru saparalko: kawel munan, kiwem ningo betesam ma se memek betera ko munan, bo ko mel ningo ko iki maguwura, se bo buring ko balu maguwura ko munan.
1PE 2:2 Ale kuriang mimili nunga ikia amin ko la aniso iwita, nina kualala ko inang yu yawara ko la ikia beteral ale te Kaem ninga sangaru tam mu ningi kariimet garuk ko lagaralko.
1PE 2:3 Mu awuk, nina aitak Kari Biya ko munan mu kau taman arigiman, mu ningo nunguningkiri.
1PE 2:4 Se nina marak duap ko Manga gek am, ali kariimet ari maguwuman ale biriruwuman, bare Kaem arigam ningo nuam nunguningkiri se atumukiram umu kote tairalko.
1PE 2:5 Nina mu betela manga marak ago nung iwita iwita, Kaem ninga ilu biguwuso ale noko temple ko ninga kaloso, se nina priest laili ko baga se, Jesus Kristus ningi tama siring yawara Kaem kua tuso umu bita tualko.
1PE 2:6 Mu awuk, batoga bo te iwita baluwoso: “Arigalko, ani manga bo yawarakala nunguningkiri atumukirem ale kawam giokko Zion beterem, se awiriya nu te la ira sanamaruk mu nu me ipi dola namarukko.”
1PE 2:7 Se nina awiriya noko nengemang ningi nunguning mu, manga umu arigisan yawarakala nunguningkiri. Bare awiriya noko nongomang ningi me nunguning aso mu, batoga bo iwita ko balam se aniso: “Kawam te kaola ko manga bo, kawam kaola kari alo ari meman, bare mu manga borta aitak kawam giwoso.”
1PE 2:8 Se aking batoga te mu iwita baluwoso: “Manga umu kariimet nusuwik te atumusan ale dagulasan.” Nuna nusuwik te atumusan ale dagulasan, mu awuk, Kaem uwutata ko balam se aniso iwita, nuna den gilalong umu nubiring tusan ale te dagulasan.
1PE 2:9 Bare nina mu Kaem noko kariimet ko ninga atumukiram; nina King Biya ko priest alo, se kariimet laili motam biya bo, se nina Kaem ko kariimet bagasan. Se nina Kakirip tiromorom ningi bagaman se ninga auram se noko nikim yawara ningi taiman mu, nup biya ko balu patawu se lagaralko.
1PE 2:10 Tom bo te mu nina nemom nede ago lilim se biguwura la me bagakasan, bare aitak mu nina Kaem ko kariimet se biguwura la bagasan. Tom bo te mu nina noko gomang lila me ari ikikasan, bare aitak mu nina noko gomang lila mu arigiman ale ko ikiman.
1PE 2:11 Aga singsang yawara alo, ani nina ali imi te mu taira kariimet agi kariimet iwareng iwita ningarki se iwita ninga manorsam: Nina ikia memek ko nengemang barasa ko munan, nenenga ningi barasu se ninga maguwurokko negawoso mu, nibiring tualko ani ninga manorsam.
1PE 2:12 Nina kariimet Kaem ko me ikisan mu nunga ningi baga se mu, bagara ningo diram te bagaralko. Se nuna ta nina memek betesan mamon ale den atumu ningarmonko, bare udagi nenenga munan ningo betesan umu arigimon ale, day tom Kaem ana nangarkukko taiso umu te mu nu nup biya tumonko.
1PE 2:13 Nina Kari Biya ko iki se ali kariimet nunga supuling suen la nunga baongam umu nobowa ningi bagaralko. Ninga ali ko king ninga pulawura bagoso umu ta agi,
1PE 2:14 dom bibiya umu nuguring bowa ningi bagaralko. Mu awuk, nu kariimet nunga memek koma bu nungarmon ale kariimet ningo betesan umu koma amilmil nungarmonko ura mu nungaram.
1PE 2:15 Mu awuk, Kaem ko gomang mu iwita, nenenga munan ningo betera ko munan te, kariimet ngualara nunga nusupuling lagara ko munak umu te nuguring kaolalko.
1PE 2:16 Nina ningimik den mena, guyak la lagaralko, bare nina memek bita se munan ningo umu te me ninimi kaluwuralko, nina pempem la Kaem ko ura kariimet iwita la lagaralko.
1PE 2:17 Nina pempem kariimet suen la nunga kua nungaru se nunga kua kapa se lagaralko. Kris alo suen la mu launuria iwita kua nungaru se, Kaem bowa ningi baga se, king nup biya tui se lagaralko.
1PE 2:18 Nina ura dungan kariimet alo, nina ninga dom alo nobowa ningi kua kapa se lagaralko. Bare nononga ningi awiriya ningo se yawarakala ninga bitarsan umu la mena, bare sang nunga munan alis karogo betesan umu koma suanta nongote beteralko.
1PE 2:19 Mu awuk, awiriya bo Kaem ko iki se kua kaposo, ale munan memek ko yaman kumik te betesan umu am gi lagoso mu, Kaem ninguru ko amilmiloso.
1PE 2:20 Bare nina memek beteral se ko koma ninga momon se ikup mu gial mu, Kaem nenenga munan ko amilmilaruk i? Mena. Bare nina munan ningo bitawaral se ko ninga bita maguwumon se ikup mu gi lagaral mu, Kaem ko ninguru amilmilarukko.
1PE 2:21 Mu awuk, Kristus nina nego ko ikup yaman uwutatala ipi giam ale kausa ningo ningaram. Se Kaem nina uwutatala beteralko ninga auram, buta se Jesus molak kaoralko.
1PE 2:22 Iwita, “Nu memek bo me beteram, ale den kawel bo kuring te me aratam.”
1PE 2:23 Ale tom nuna den memek tuikasan, mu nu koma den memek me nungarukaso. Ale tom nuna nu bita maguwukasan, mu nu maingte koma memek nungarukko den bo me nunga manarukaso, mena. Bare nu kota numi lilim la Kakirip tutera diram la beteso umu kuting te beteram.
1PE 2:24 “Nu anananga memek suen la kota kumik te giam” ale karogo tam kangono te kueram. Bore te se ana munan memek nabiring tunak ale bagara aolak ningo diram mu te la baganakko. Ikialko, “noko kumik guang batutumu lot gawir tuman umu te, ninga bagara aolak ningo ko lage kuring kagaru ningaram.”
1PE 2:25 Mu awuk, “nina sipsip nguala sipa nama kam namaman”, bare aitak nina ninga Bitua Kari ningo kote peleman, nu nenenga Pulawura Biya bagoso.
1PE 3:1 Uwutatala, nina imet alo, nina ninga nigariari nobowa ningi pempem bagaral se, nunga ningi saki i Kaem ko den ko nongomang ningi me nunguning aruk agi wore, nenenga munak ko munan te mena, bare nenenga kiwem ningo umu ari ikimon ale giris palagamonko.
1PE 3:2 Nuna nenenga namara taira diram nunguningkiri, kuring bowa ningi bagara umutang arigimon ale te giris palagamonko.
1PE 3:3 Nenenga ningimik bala mel ningo nunguningkiri mu, ningimik guang yamel mel te bala duap duap tua agi, nemene mora pituwura te agi, murong kulolo gold te nunga mu nedegawa nigiting peperek tuguma te agi, guang yamel kuluteng kuluteng ago mu te ninimi bala tua ko munan te me aniso.
1PE 3:4 Bare nenenga ningimik bala ningo nunguningkiri mu, ninga nengemang motam ningi kiwem te aratukko. Se bala ningo kumik menara mena umu mu, bagara kutekam lila ago ko munan, se Kaem koma te mu munan umu noko gomang motam nunguningkiri.
1PE 3:5 Mu awuk, munan uwuta mu girakala ko imet alo Kaem kote la nomotam bita se laili kaukasan, ale munan uwuta mu te nunumi bala ningo yawara tui kam tuikasan. Nuna kua kapakasan ale munan umu te nugariari nobowa ningi la lagakasan.
1PE 3:6 Imet uwuta umu bo Sarah. Nu Abraham kuring bowa ningi la baga se noko dom biya ko arukaso. Se nina mu munan diram umu la bita se anapeya ko me nguangaral, mu asele nina noko nanawusari iwita bagaralko.
1PE 3:7 Se nina nunga kariari mu, koma suanta tala nina ninga niniwusari nongorak baga se mu, ninguru nunga bitaru se amilmil nungaralko. Mu awuk, nuna mu imet ta se nungumik nosokel mena, bare Kaem bagara aolak ningo ningaram umu ningi karogo nengerak bagasan. Se munan umu te nenenga guranek kumik tareng bo mena, diram namarukko.
1PE 3:8 Se den imi nukum mu, nina suen la nengemang motam suanta baga se, ninimi ko iki se, launuria iwita ninimi ko kua tui se, kua kaparal ale ninimi nengemang tualko.
1PE 3:9 Bo memek ningimik te bitiruk mu koma memek me tualko, agi bo den memek te ninga manuk mu koma den memek te me maonalko. Bare koma marak den ningo nunga maonalko. Mu awuk, Kaem nina uwutata beteralko balu se ninga giam, ale marak ningo ningarukko balam.
1PE 3:10 Mu awuk, “Awiriya marak baga se lagarukko kueso, ale ko gomang tom ningo ningo taiwoso mu arigokko agi mu, kuring kuamili te den memek bo me baluk, ale kore sumulak te den kawel me ta balukko.
1PE 3:11 Nu kilek memek buring tuok ale kilek ningo la bitirukko; nu bagara lila se welang mu gomang tuok ale ko supuling diruwurokko.
1PE 3:12 Mu awuk, Kari Biya ko motam kariimet ningo diram mu nungarkiwoso, ale nunga aira ko dogowa gurugu lagoso; bare kariimet munan memek betesan mu nu buring gurugu nungarso ale memek nungarso.”
1PE 3:13 Nina munan ningo beteralko sail tagiwaral mu, awiri anape ko ninga bita maguwurok? Mena.
1PE 3:14 Bare nina munan ningo beteral se ko ninga bita maguwumon mu, Kaem amilmil ningo ningarukko. “Nguangara ningarmon, bare nina me nguangaralko; ale nengemang motam me uririkirokko.”
1PE 3:15 Bare nengemang motam nunguning te Kristus nenenga Kari Biya bagoso mu ko ninguru ikialko. Ale awiriya mel umu ko ninga isuok mu, ko koma maonalko guyak la sinar la bagaralko. Bare nengemang motam kua kapa se ekes te, amilmil te maonalko.
1PE 3:16 Ninga ikia sinar ago la aolak ilu se, awiriya nenenga bagara aolak ningo Kristus ningi mu balu maguwuso, mu ko bala memek umu ko kota dolorukko.
1PE 3:17 Se Kaem ko gomang te nina munan ningo bitawaral se ko ninga bita maguwumonko agi mu, terong la. Bare nina kilek memek bitawaral se ko koma ninga bita maguwumonko, umutang asele ko ikia memek.
1PE 3:18 Mu awuk, Kristus nenenga memek siwurokko kam suanta ko kueram ale menawu saparam. Nu kari ningo diram, bare nu nina ningo diram ko kariimet mena wore ninga giok ale nengerak Kaem kote namarukko kueram. Nuna moman se kueram, bare nu kualala ko marak ago barasam.
1PE 3:19 Ale nu marak umu ningi, kariimet memek marir daula iwita talipara ningi bagakasan umu nunga sor te namaram ale den nunga maonam.
1PE 3:20 Girakala biya nuna tom maiya biya ko Kaem kuring me karo tuikasan, bare nu nuna giris palagamonko am kutek mam ale Noah dal kalo saparukko kimi tuiwaram se kalo saparam. Se yu lom biya barasam bare nu ningi kariimet 8 diram nunga sangaru tam.
1PE 3:21 Se yu lom umu aitakta mu anuwa marak te nanga sangaru taso wore ko kausa iwita aniso. Bare mu nangimik ko karur nungokko yu mena; bare ana nanga Kaem ilak nanga kusumuri ningo wore ko mel. Mu awuk, Jesus Kristus marak barasam,
1PE 3:22 ale duruk wonong te nama tarigiram ale Kaem ko kuting sengam mu te dagiwoso. Se engel bibiya nikim ago, nosokel ago, mu noko bowa ningi la bagasan.
1PE 4:1 Bore te se, Kristus kota ko kumik te ikup yaman giam. Uwutatala, nina munan koma suanta te ikup yaman gialko me nguangaralko. Mu awuk, awiriya bo ikup yaman kumik te giam, mu nu kilek memek buring tui saparam.
1PE 4:2 Buta se nu ali imi te mu, nu ikia se munan memek ko kari me bagoso, mena. Nu Kaem ko gomang motam karo tuokko kari bagoso.
1PE 4:3 Mu awuk, nina ulengkala mu tom maiya biya Kaem ko me ikia alo munan bitakasan umu bita se, saman katagot, nemotam nengema barasa, yu nana ngualara, inang yu ko biguwura biya ningi munan memek memek ningi no nguala se, kaem kawel ngata nungara ko munan memek biya umu bita lagakasan.
1PE 4:4 Bare aitak mu nina nuna nongorak nunga kilek memek umu ningi me bagasan, se munan umu ko ninguru nungamin yeneso. Bore te se nuna den memek memek te ninga balu maguwusan.
1PE 4:5 Bare mu nuna nunumi duap, Kakirip kariimet marak bagasan umu se kuera umu nunga tuterukko umu koma te, ninguru balu sapamonkowo.
1PE 4:6 Bore te se, kariimet maingkala kua namaman mu den gilalong umu ago la nunga manaru gilingiman. Se ali imi ko nangimik ko munan te kua gilingiman, bare nunga nodora mu maingte Kaem marak nungaruk se nu marak bagoso iwitatala bagamonko.
1PE 4:7 Melmasak suen la nukum awurokko tom mu pingi aram. Bore te se, guranek ninguru beteralko mu ninga nengemang motam se ikia ninguru bitualko.
1PE 4:8 Ale mel biya nunguningkiri mu ninimi ko kua tui se lagaralko. Mu awuk, ninimi kua tua ko munan umu memek suen biya ira kaluwuso.
1PE 4:9 Se kariimet sang anira bagara kuwim ningo nungaralko mu me ko den tagi gurungumu se lagaralko.
1PE 4:10 Ale Kaem ko gomang nangara ko munan te munan duap duap nangaram umu, koma koma te ninimi saonga ura nengemang ningi nunguning te beteralko.
1PE 4:11 Ni awiriya munak bala ko kari agi mu, Kaem ko kuring te den tasam umutang la diram baluko. Se ni awiriya saki alo nunga saonga kari agi mu, eng am Kaem ko sokel kisiso mu te saki alo nunga sangaruko. Ale munan suen la umu te Jesus Kristus nup te Kaem nup biya tualko. Noko nup biya nikim sokel ago mu pempem la anirukko. Nunguning.
1PE 4:12 Se aga singsang yawara alo, nina ikup yaman memek giwasan sumu ko me biririkaral ale munan bo kigilik biya nengete aratuwoso iwita me ikialko, mena.
1PE 4:13 Bare amilmilaralko, mu awuk, nina Kristus ikup yaman giam wore ko dun sang giwasan. Bore te se, tom nu nikim biya ningi numi wetang saparuk mu, nina amilmil aromemek nunguningkiri arigalko.
1PE 4:14 Nina Kristus ko nup biya ko den memek ninga manarmon, mu amilmilaralko! Mu awuk, Kaem ko Bur Laili nikinang sokel ago mu nengerak bagoso.
1PE 4:15 Bare iwita ikialko. Nina ikup yaman gial agi mu, nina kari mora se kuera ko ikup agi, tere daong nana ko ikup agi, saki nunga ikup ko nangamuru sapa sapa lagara ko ikup agi, ikia memek duap duap betera ko ikup yaman gia ko munan iwita me beteralko.
1PE 4:16 Bare nina Kris kariimet se ko ikup yaman ningarmon agi mu, me ko dolaralko, mena. Bare ko Kaem amilmil tualko, mu awuk, nina Kristus ko nup biya giwasan wore ko ikup yaman giwasan.
1PE 4:17 Se tom Kaem ana noko kariimet nanga bagara aolak tuterukko tom mu tai aratam. Se nu ana noko kariimet nangate tutera duap bitiruk ale nanga memek nungok burangaruk, ale nama awiriya noko den gilalong bowa ningi me bagaman mu nongote aratuk mu, ko koma memek me tamon i?
1PE 4:18 Batoga bo baluwoso iwitata: “Se kariimet ningo diram mu nunga sangaru gia mu mel ikup bo tala agi mu, kariimet memek ago mu se Kaem kuring bowa ningi me bagara alo mu awuk nunga balnakko?”
1PE 4:19 Bore te se, awiriya Kaem gomang karo tui se ikup yaman giwoso mu, melmasak kasik la ningo diram la nungam ko Kotam umu, kote kota numi bitiruk ale, munan ningo mu butata bita se lagarukko.
1PE 5:1 Ani kari gira bo tala, ani Kristus ikup yaman giam ale kueram mu amotam te arigem ale ko karogo la balsam, ale noko nikim biya umu wetangaruk mu ani karogo tala ningi bagarikko. Se ani nenenga kari gira nunga iwita balsam:
1PE 5:2 Nina Kaem ko kariimet noko sipsip iwita nenenga bitua bowa ningi bagasan mu, nunga pulawura iwita baga se ninguru nunga bitualko. Bare Kaem ko gomang te aniso iwita, bo guguna ningara iwita mena, wore nengeta ninga amilmil te ura umu beteralko. Ale manga ko nengemang barasa se ura tata iwita mena tala, bare nenenga nengemang ningi nunguning te ura beteralko.
1PE 5:3 Nina noko kariimet mu sipsip motam bo iwita bitualko ningaram; mu guguna terter me nungaralko, bare kua kaparal ale ninga munan te kausa ningo nunga kausal se karo tumonko.
1PE 5:4 Se tom Sipsip Bitua Kari Gira Biya nunguningkiri mu wetangaruk mu, nina koma yawara, kitigat nikitang ago me maga namarukko, mu gialko.
1PE 5:5 Se kari kulak alo, nina betelatala mu kua kaparal ale ninga kari garuk nobowa ningi bagaralko. Nina suen la mu ninimi karogo kapara ko munan umu guang yamel iwita nagural ale ninimi nengete munan ningo beteralko. Mu awuk: “Kaem nunumi patawura ko kariimet mu nunga biriruwuso, bare kariimet kua kapasan mu nu gomang nungarso.”
1PE 5:6 Bore te se, nina Kaem ko kuting sokel ago mu bowa ningi ninimi ago kapa se lagaral se, nu tom nu kota ko ikiwoso umu te ninga tagi patawurukko.
1PE 5:7 Nenenga nengemang namara taira se ikup mel suen la nu kuting te beteralko, mu awuk, nu ninga sangukko sinar la pempem baga lagoso.
1PE 5:8 Nina ninimi ninguru kiti gurugu se sinar ago la bagaralko. Nenenga kager kari Satan mu lion iwita, kari bo moruk naukko nia geragawoso.
1PE 5:9 Se nina nengemang ningi nunguning te sokel ago la sanamaral ale nu biriruwuralko. Mu awuk, nina ikisan, sor suen biya te ninga Kris launuria alo, nina ikup gisan mu uwutatala nuna gisan.
1PE 5:10 Se gomang nangara ko Kaem mu Kristus te nina noko nikim biya, tom pempem aniso mu ningi bagaralko ninga auram umu, tom tukunangta ko ikup giwaral se, ninga aru giok ale sokel iru ningaruk se aora biya gek am bagaralko.
1PE 5:11 Sokel biya mu nokote pempem la aniso. Nunguning.
1PE 5:12 Ani den tukunang imi Silas aga saongam se bataguru ningarsam. Nu gomang ningi nunguning te aninga launuria bo iwita arigisam. Ani tam gawa tukunang imi te sangam ningarsam, ale balsam Kaem ko gomang nangara mu mel nunguning. Gek am te sanamaral ale ninguru ilukuawuralko.
1PE 5:13 Sios Babylon, Kaem nu agotala noko balam ale noko kariimet mam, mu nunga amilmil den ningarsan. Se aninga namar Mark mu agotala ko amilmil den ningarso.
1PE 5:14 Ninimi ko kua se ninimi nigiting iluwalko. Nina awiriya suen la Kristus ningi bagasan, mu lila yawara nengerak pempem bagarukko.
2PE 1:1 Ani Simon Peter, ani Jesus Kristus ko ura kari se ko apostle. Ani den imi bataguru nina aninga Kris launuria alo ningarsam. Nanga Kaem se nanga Sangaru Ta Kari Jesus Kristus, noko munan ningo diram umu te, nangamang ningi nunguning ko munan ana nangaram uwutatala nina ningaram.
2PE 1:2 Nina Kaem ko ikiman ale nanga Kari Biya Jesus Kristus ko ikiman, se munan umu te nononga nongomang nangara se nunga nongomang lila mu nenengate ninguru tala pempem anirukko.
2PE 1:3 Kaem kota ko nikim biya mu se ko ningo nuam mu te nanga aru tam se ana noko ikiman, se sokel biya mu te noko munan mel suen la ana te ningo la nu koma te baganakko mu nangaram.
2PE 1:4 Noko kiwem umu te, noko munan mel ningo yawara nangarukko balam mu ko den nangaram. Se ana noko sangam umu te, noko Kaem ko betera kaora se munan ningo ningi baga se, ali imi ko gomang barasa ko magara kuenera aniso umu ilu kianakko.
2PE 1:5 Duap bore te se, nina ninguru sail tagiral ale, nenenga nengemang ningi nunguning ko kunasara mu noko ningo nuam mu beteralko; se noko ningo nuam mu ko kunasara mu ikia nunguning beteralko;
2PE 1:6 ale ikia nunguning ko kunasara mu kiti guruga ningo beteralko; se kiti guruga ningo mu ko kunasara mu sokel ago la sanami lagara ko munan mu beteralko; ale sokel ago la sanami lagara ko munan mu ko kunasara mu Kaem kagin ko munan beteralko;
2PE 1:7 se Kaem kagin ko kunasara mu launuria iwita ninimi saonga ko munan beteralko; se launuria ninimi saonga ko munan ko kunasara mu kua tua ko munan beteralko.
2PE 1:8 Mu awuk, nina munan umu suen la nenenga ningi kalel biya aniruk mu, nenenga ikia nanga Kari Biya Jesus Kristus ko mu sokel tuok se sokel ago la ura tauk ale nunguning kaparukko.
2PE 1:9 Bare awiriya munan uwuta umu nukote mena, mu nu awar me loagoso ale motam posara, se nu Kaem noko memek ulengkala ko mu siwu saparam umu ko kuamili saparam iwita.
2PE 1:10 Bore te se, aga singsang alo, nina Kaem ninga auram ale nina noko ma ninga balam owore te se, nina noko munan karo tualko ninguru sail tagiralko. Mu awuk, nina uwuta beteral mu nina me ta dagulalko.
2PE 1:11 Se nina amilmil yawara te ninga aru tagimon se nanga Kari Biya se nanga Sangaru Ta Kari Jesus Kristus, ko kingdom pempem la ani lagoso umu ningi kasu naguralko.
2PE 1:12 Bore te se, ani mel imi ko pempem la ningamin kiti pagaruwirikko. Ani ko ikisam, nina munan imi ko ikisan ale den nunguning aitak ago bagasan umu ningi gek am sanamiwasan.
2PE 1:13 Bare kam ani marak ali imi ko kawam digo ningi baga se mu, nina ninga ningamin kiti pagaru se bagarikko, mu munan ningo se diram iwita ikisam.
2PE 1:14 Mu awuk, nanga Kari Biya Jesus Kristus aga maonam uwuta, ani ikisam tom me maiyuk se ali imi ko kawam digo imi kutuwu due ko bitirikko.
2PE 1:15 Umutang ko se, ani mel imi ko ninga manikko mu ninguru sail tagisam, se udagi ani angama kaluwu namarik agi mu, nina pempem la mu mel imi ko iki se lagaralko.
2PE 1:16 Ana Kari Biya Jesus Kristus ko sokel se ko pelera taira ko dugu duap mu, ana nage nangamin te dugu duap saki iwita karoman ale me ninga manorman, mena. Bare ana nangata namotam te noko sokel mu arigiman, bore te se ana ninga manorman.
2PE 1:17 Mu awuk, noko nup biya nikim ago mu, Kaem kote tam. Se noko Nuet Nikitang Sokel Karogo mu kote nup biya umu tui se, kuring bo iwita kote tairam, ale mam, “Imi aninga Namar, ani ninguru kua tusam; ani noko ninguru amilmilasam.”
2PE 1:18 Ana nangata ilak duruk laili mu awote ilak bagaman se kuring umu duruk wonong te wore tai kaparam se ana nangata agotala nadogowa te ikiman.
2PE 1:19 Se ana prophet alo nunga den batoga te aniso mu nangamang ninguru sokel tuam. Se nina den umu nengemang motam tual ale iki karo tual mu, tiromorom ningi, nikim bo nikinang ningaru karogo nama, ukira duap ago tiromola ko baras basu kam nengemang motam ningi bausokko.
2PE 1:20 Mel biya nunguningkiri mu iwita ikialko: Batoga ningi prophet alo nunga den mu prophet alo nongota nunga ikia se nongomang motam te me balukasan, mena.
2PE 1:21 Mu awuk, prophet den mu ali kari nunga ikia te me taiso, mena. Bare prophet alo mu Kaem kote den tokasan ale Bur Laili ko sokel te balukasan.
2PE 2:1 Bare girakala Israel kariimet nunga ningi prophet kawel sang agotala bagakasan, uwuta tala aitak kausa kawel ko kariimet saki mu nenenga ningi ago aratamonkowo! Nuna yumura la kariimet nunga ningi ikia kawel se den memek memek balu se, Kari Biya Sokel Garagar nunga dia tam mu nubiring tumonko. Nuna nunga munan umu te tairatela ikup memek tagi nungumik te betemonko.
2PE 2:2 Se kariimet suen biya mu kawel munan dolara ago umu karo tumon se mu te suen biya tala den nunguning mu ko nusuwik sapamonko.
2PE 2:3 Kausa kariimet kawel umu manga ko nodogotak talalam, se nengete manga gimonko noge nungamin te dugu duap, duap duap balmonko. Bare ikialko, memek koma nunga maguwurokko mu mungkala la kimi bitawoso. Nu me aniwoso.
2PE 2:4 Mu awuk, Kaem engel sang uwutata memek beteman mu motam la me nungarkiwaram, mena. Nu memek kuwim ningi nunga awuram, se galung tiromorom biya nunguningkiri mu ningi baga se, tutera kam ko kimi bita se bagasan.
2PE 2:5 Se uwutatala, kariimet nu bowa ningi me bagakasan mu me nungarkiwaram, mena, nu yu lom te nunga menawuram. Bare nu Noah, munan ningo diram bala ko kari, se ko kariimet 7 mu nongorak nunga bataguru tam se yawarakala bagaman.
2PE 2:6 Se aking nu wonong ilagala Sodom se Gomorrah memek tamonko balam ale tama te nunga maliluwuram. Nu uwuta nungumik te beteram mu kausa bo beteram, awiriya noko bowa ningi me bagasan mu uwuta nunga bitirukko.
2PE 2:7 Ale nu Lot, kari ningo diram, mu sangaru tam. Lot law kuluka ko kariimet umu nunga kiwem memek memek ko ninguru gomang dagulukaso.
2PE 2:8 Mu awuk, kari ningo diram uwuta mu nunga ningi tirom woremkalal baga se, nunga law kuluka ko munan memek umu ari ikikaso, ale noko gomang motam ningo diram umu ningi ninguru yaman kuakaso.
2PE 2:9 Bore te se, Kari Biya noko kari uwuta uwuta umu ikup memek memek uwuta umu ningi nunga sangaru giokko lage mu ko iki saposo. Bare kariimet munan ningo diram mu me karo tusan mu, nu nunga iluwok ale memek nungaruk nama tutera ko day tom biya mu tairukko.
2PE 2:10 Kariimet awiriya munan memek memek ko nongomang barasa se supuling alo nuguring me karo tuiwasan mu, munan memek umu nunguningta nungumik te aratukko. Nuna nusupuling lagara se, nguangara dolara bo nongote mena. Nuna engel alo agi ta wore, nunga balu maguwumonko me nguangasan!
2PE 2:11 Bare engel alo bibiya se nosokel bibiya ta wore, Kari Biya koma te engel saki den te nunga atumusan ta wore me nunga balu maguwusan.
2PE 2:12 Bare kariimet umu mel nuna ninguru me ko sinarsan wore balu maguwusan. Nuna giarum ko mel bibiya ikia sinar mena, nungumik la bita aolak ilu lagasan wore iwita. Se nunga ilusan ale nunga mosan se kuesan wore iwita maga yumu namamonko.
2PE 2:13 Nuna nunga memek koma mu memek uwutatala tamonko. Nuna anapeya betemonko agi namon gimonko mu amilmil te woremkalal wetang la betesan. Nuna nenenga nam giam ningi baga se mu, mel memek karur ago wore iwita baga se nunga ikia kawel betesan mu ko amilmilasan.
2PE 2:14 Saman katagot ko munan mu nononga nomotam kuagi, se kiwem memek betera mu me bita to arigisan. Nuna kariimet nunga ikia nongomang sokel mena mu nongomang kulukursan ale, kilek memek betemonko nunga tagisan. Nuna nomotam barasa ko munan ko ninguru iki gilingisan. Se nuna den ningi bagasan!
2PE 2:15 Nuna lage diram mu nubiring tuman ale nguala sipa nama Beor ko namar Balaam ko molak karowasan. Nu den memek baluk ale koma manga taukko ninguru kua paga anikaso.
2PE 2:16 Bare noko munan memek umu ko, donkey bo uwuta me kari iwita munakara wore munakaram ale, prophet nung ko ikia memek bitirukko ikiwaram mu ko ining tuam se eng am me beteram.
2PE 2:17 Kariimet uwuta umu yu maraka namaram se ko mutim ipi anikam bagasan, agi taiti nuwi daula itugu ago bola pala nama kam bagasan. Se nononga nuguwim tiromorom biya ago mu, nunguru beteram se aniso.
2PE 2:18 Mu awuk, nononga nuguring mu nunumi patawura ko den kumik nunguning mena umu te balsan. Ale ikia memek nongomang barasa ko munan te, kariimet ulengkota ikia kilek memek nubiring tui se anira mu nongomang kulukursan.
2PE 2:19 Ale kariimet nunga manorsan, nina ana nagowom kaoral mu nina mel bo me ta ninga kalokkowo ma balsan. Bare nuna nongota mu kiwem memek ko talipara ningi bagasan. Mu awuk, kari munan aguwaya mu ko kua nanuguso mu, nu munan nung ko talipara bowa ningi bagoso.
2PE 2:20 Nuna anananga Kari Biya se nanga Sangaru Ta Kari Jesus Kristus ko ikiman, ale ali imi ko munan memek memek nubiring tui sapaman. Bare akingtala pelemon munan umu ningi kapamon se nunga taliparuk se aratamonko koma mena agi mu, nuna giriwuk la terong nuam, bare aitak ko nukum te mu eng am memek biya nunguningkiri ko.
2PE 2:21 Nuna eng am node nungamuru lilim, munan ningo diram ko lage me ikia iwita me bagaman. Bare nuna maingkala ko ari iki gilingiman, bare aking nubiring gurugu bala laili balu nungarman umu nubiring tuman mu, eng am me terong nunguningkiri.
2PE 2:22 Se den pangan bo kariimet uwuta umu nunga baluwoso mu eng am nunguning awuman: “Kausik bo kapso ale aking kota ko kapara naso.” Se aking den pangan bo mu iwita: “Buruk yu guruso ale kumik nikim, bare aking peleso namoso lom gege pupurut ningi tagoso girigirik maso,” iwitatala.
2PE 3:1 Aga singsang yawara alo, imi aninga tam gawa girem ningarem wore ko atumukira 2 wore ningarsam. Aninga tam gawa ilagala la te mu, ani ninga ikia diram ningo la anirukko ningamin kiti pagorsam ale sangam ningarsam.
2PE 3:2 Aninga angamang mu nina den girakala prophet laili alo balukasan umu se, munan den nanga Kari Biya se nanga Sangaru Ta Kari ninga apostle alo nuguring te ningaram wore me ko ningamili saparukko.
2PE 3:3 Mel gira imi ninguru ikialko: tom nukumaruk tairuk se Kaem kagin doleng sapara ko kariimet aratamonko, ale nongota nunga ikia memek nongomang barasa te, nego ko den kolara balmon ale ninga gusirmonko.
2PE 3:4 Ale balmon, “Ito ‘tairukko’ balam mu apoko ya? Anananga nainet nanangatak alo kimikam la laga kua parangaman, bare melsak suen la mu duap te, te aratam uwutata aratu namawoso, mel bo iru ana me ariwasan.”
2PE 3:5 Bare nuna mel girakala aratam mu nungamili sapara nup te ta nungamili saparam. Girakala biya Kaem ko den te balam se taiti se mel suen la taiti gomang te mu aratu namaram, se ko den te yu ilu biguwuram ale ali nungam ale yu te lautam.
2PE 3:6 Ale yu bibiya borta te tala, ali imi lilim la tom umu te ko mu moa mituwuram.
2PE 3:7 Kaem ko den marak sokel ago borta tala, te taiti se ali aitak anisan umu tama te kai menawurokko anisan. Nuna tutera tom biya mu ko kimi bitawasan. Se tom umutang te kariimet Kaem bowa ningi me bagara mu maga namamonkowo.
2PE 3:8 Bare aga singsang yawara alo, mel suanta imi ko me ningamili saparukko: Kari Biya motam te mu, day suanta mu 1000 yia iwita, se 1000 yia mu day suanta iwitatala.
2PE 3:9 Saki alo ikisan Kari Biya nu mel bitirukko balam mu bitirukko gora kira lagoso ma balsan. Bare mu uwuta mena. Nu nina nego ko gomang anise kuring ningaru lagoso. Nu kariimet bo ta maga yumu namarukko gomang me aniso. Noko gomang mu kariimet suen la giris palagamon ale nongomang gurugumonko kuring ningaru lagoso.
2PE 3:10 Bare Kari Biya ko day tom umu tere kari ni me ko sinarawasam se taiso iwita tairukko. Se taiti biyala niaruk, nirung kaparuk ale mena namarukko. Se melmasak suen la mu tama nunga menawurokko. Se ali se mel suen biya awote aniso mu kani malila sapamonkowo.
2PE 3:11 Ikialko, melmasak suen la mu munan umu te maga sapamonko agi mu, nina kariimet koma awuk wore iwita bagaralko? Mu nina Kaem kagin te baga se munan laili te la bagaralko.
2PE 3:12 Ale Kaem ko day tom biya mu pasak tairukko yerur tui se bagaralko. Day tom umu taiti gomang lilim mu tama te kani malilarukko, se anapeya mel te ali mel nungam mu tama ko kowar te yu ko geraga namamonko.
2PE 3:13 Bare ana mu taiti iru se ali iru Kaem ko balam mu ko kimi bitawasan. Se umu munan ningo diram ko sor wonong iwita pempem la anirukko.
2PE 3:14 Buta se, aga singsang yawara alo, tom nina mel umu ko kimi bita se mu, Kaem koma te ningimik memek bo mena, ningimik den bo mena se lila te nu ilak bagaralko.
2PE 3:15 Ningamili me ta saparukko, nanga Kari Biya ko munan gomang anise kuring nangara mu, nanga bo yawara Paul ikia sinar Kaem tuam mu te, tam gawa te ninga maonam uwuta, mu nina te giris palagal se te ninga sangaru giokko munan beteso.
2PE 3:16 Paul ko tam gawa suen la te mu, nu mel imi ko uwuta uwuta balso. Noko tam gawa te den sang, ko nunguning ikia ko mu ikup nuam, mu karogotala te aniso. Se nusupuling lagara ko kariimet sang nongomang namara taira ago mu, nuna den umu tasan ale nunga ikia te gurugusan patawusan se nama magoso. Ale Kaem ko den sang agotala tasan ale uwutatala betesan. Se umutang ko nuna memek tamonkowo.
2PE 3:17 Buta se, aga singsang yawara alo, nina mel mu maingkala ko ikiman. Kariimet law kulukuruwara mu nunga kawel te ninga tagimon se ninga nigiwim te sokel ago sanamiwasan wore beteral bore ko, ninguru sinar talko!
2PE 3:18 Bare nanga Kari Biya se nanga Sangaru Ta Kari Jesus Kristus, ko gomang nangara se ko ikia nunguning ningi, kariimet sinar ko garuka se te lagaralko. Nup biya nikim ago mu noko la, aitak se pempem la anirukko! Nunguning.
1JO 1:1 Den imi ko duap nunguning mu ana nadogowa te ikiman, namotam kuagi te arigiman, ale nangata nanga nagiting te kau taman, ale ana Den marak ago borta aitak ko ninga manorsan.
1JO 1:2 Den marak ago, pempem la te baga se laganakko umu, numi wetang awuram se ana arigiman ale ko dugu duap balsan; nu Nuet ilak baga wore tai wetangaram.
1JO 1:3 Ana anapeya nengerak balsan mu, mel ana namotam te arigiman ale nade te ikiman wore, nina ikial ale te tai nangarak koma suan awuralko ninga manorsan. Se ana suen la nanga Nainet Kaem se ko Namar Jesus Kristus ilak nongorak koma suanta baganakko.
1JO 1:4 Se ana den imi bataguru ningarsan, mu nina ta, ana ta, te nangamang motam kua kaparuk se amilmil te baganakko.
1JO 1:5 Se den imi ana nu kuring te ikiman, wore aitak aking ninga manorsan: Kaem mu nikinang biya, se noko ningi mu tiromorom bo me aniso.
1JO 1:6 Se ana balnak, nu ilak bagara suanta bagasan ma se, aking tiromorom ko munan te aolak iluwanak mu, ana nangata nanimi kulursan ale den nunguning me karo tusan.
1JO 1:7 Bare ana nu nikim te bagoso iwitatala nikim te aolak ilunak, mu ana nanimi karogo bagara suanta, se noko Namar Jesus ko gue mu anananga memek suen la siwu saposo.
1JO 1:8 E ana balnak, ana nangimik memek bo mena manak mu, ana nangata nanimi kulursan, se den nunguning mu anananga ningi me aniso.
1JO 1:9 Bare ana nanga memek nu koma te apunak mu, nu ningo se munan diram la beteso, wore te se, nanga memek umu siwu nangaruk ale memek ko tuawun suen la te nanga anuwok nungokko.
1JO 1:10 Bare ana balnak, ana memek bo me beteman manak, mu ana nu kawel ko balsan, se noko den mu anananga nangamang motam ningi me daigokko, kumik kuwim bo me aniso.
1JO 2:1 Aga kuriang yawara alo, ani den imi bataguru ningarsam, mu te ninga kiti gurugek se memek bo te me beteralko kiwemasam. Bare kariimet bo memek i bo bitiruk mu, anananga Kakirip bo Ningo se Diram nanga bataguru taukko nanga Nainet ilak munakarukko mu bagoso.
1JO 2:2 Nuguta anananga memek siwurokko numi tama bita Kaem tuam. Ale ana nago ko la mena, bare ali imi lilim la ko kariimet nanga uwutata numi beteram.
1JO 2:3 Se ana nu kuring bowa ningi baganak mu asele, ana balnak, ana nu ko ikisan manakko.
1JO 2:4 Se kariimet bo baluk, “Ani Kaem ko ikisam,” mauk, bare noko kuring me karo tuok mu, nu kawel kari, se den nunguning noko ningi me aniso.
1JO 2:5 Bare awiriya noko den karo tuso mu, nunguningta, Kaem ko kua tua ko munan mu noko ningi terong la aniso. Se munan ana te ikinak, ana noko ningi bagasan iwita ikinakko mu iwita:
1JO 2:6 Awiriya balso nu noko ningi bagoso maso mu, nu Jesus ko bagara aolak karo tuokko.
1JO 2:7 Aga singsang yawara alo, ani bala bo iru me bataguru ningarsam, mena. Bare munan nina duap te la giriman ko ikiman wore akingtala ninga manorsam.
1JO 2:8 Bare ikialko, umu munan iru iwitatala aking ningarsam. Se ko nunguning mu nina noko ningi arigiman ale nengeta ninga ningi karogo tala ariwasan, mu awuk, tiromorom mu menaram namawoso se nikinang nunguning mu maingkala nikim kapawoso.
1JO 2:9 Bore te se, awiriya bo balso nu nikinang umu ningi bagoso maso, bare ko bo me ko kua tuso mu, nu am tiromorom umu ningi bagoso.
1JO 2:10 Bare awiriya ko bo ko kua tuso mu nu nikim umu ningi bagoso, owore te se mel bo nu suwik atumok ale te dagulokko mu me aniso, mena.
1JO 2:11 Bare awiriya ko bo ko me kua tuso, mu noko bagara aolak umu tiromorom ningi baga se nu aguwaya namoso mu me ko ikiso. Mu awuk, nu tiromorom ningi posa iluwoso.
1JO 2:12 Aga kuriang yawara alo, ani tam gawa imi nengete betesam, mu awuk, nenenga memek suen la mu noko nup te Kaem siwu waru saparam.
1JO 2:13 Se nina kari garuk alo, ani tam gawa imi nengete betesam, mu awuk, nina Kakirip duap te la bagaram ale aitak bagoso mu nina ko iki sapaman. Se nina kari kulak alo, ani tam gawa imi nengete betesam, mu awuk, nina kakirip memek umu ko sokel ilu kia sapaman.
1JO 2:14 Se aga kuriang yawara alo, ani tam gawa imi nengete betesam, mu awuk, nina Ba Biya maingkala ko iki sapaman. Se nina kari garuk alo, ani tam gawa imi nengete betesam, mu awuk, nina Kakirip duap te la bagaram ale aitak bagoso mu nina ko iki sapaman. Se nina kari kulak alo, ani nengete tam gawa imi betesam, mu awuk, nina nesokel ago, se Kaem ko den mu nenenga ningi aniso, wore te se nina kakirip memek umu ko sokel ilu kia sapaman.
1JO 2:15 Ali imi nengemang motam me tual ale ko melmasak me kua tualko. Awiriya ali imi kua tuso mu, nu anananga Nainet ko kua nangara mu noko ningi me aniso.
1JO 2:16 Mu awuk, melmasak suen la ali imi te mu, ali kari ko gomang barasa, ko motam barasa se ko mel gemara kokosa mora ko mel la. Se Ba Kaem kote me taiso, mu ali ewere te taiso.
1JO 2:17 Bare ali imi, se ko gomang barasa ko mel umu karogo mena namawoso, bare awiriya Kaem ko gomang motam karo tuso mu pempem la marak baga lagarukko.
1JO 2:18 Aga kuriang yawara alo, aitak imi tom nukum aram, se kristus buawen taiwoso mu nina nengeta ko den mu ikiman. Se uwutata aitak mu kristus buawen suen biya taiman. Bore te se ana ikisan aitak tom nukum aram.
1JO 2:19 Nuna anananga ningi nangarak baga aratu nama kam namaman, bare mel nunguning mu nuna anananga mena. E nuna anananga le mu, nuna ana nangarak am bagasan le. Bare nuna nanga beteman ale arataman namaman umu te ana ko ikisan nuna anananga mena.
1JO 2:20 Bare nina mu marak ningo Kakirip Laili mu kote giman, ale nina suen la den nunguning mu ko ikisan.
1JO 2:21 Ani nina den nunguning me ko ikia iwita nengete tam gawa imi me betesam, mena. Bare nina den nunguning ko ikia iwita ani den imi bataguru ningarsam. Mu awuk, den nunguning ningi kawel munan me aratu taiso, mu nina ko ikisan.
1JO 2:22 Awiri mu kawel kari iwita ko ikinakko? Mu kari balso Jesus mu Kristus mena maso, umutang ana balsan nu kawel kari. Kari uwuta, umutang kristus buawen, se nu Nuet o Namar o buring gurugu nungarso.
1JO 2:23 Mu awuk, awiriya Namar buring gurugu tuso, mu nu noko Nuet ilak me bagoso. Se awiriya Namar ko ari ikiso, mu nu noko Nuet ilak bagoso tala.
1JO 2:24 Bore te se nina duap te den ikiman mu nengemang te ninguru ilukuawural se nenenga ningi anirukko. Se den mu ilukuawural se nenenga ningi aniruk mu asele, nina Nuet o Namar o nunga ningi bagaralko.
1JO 2:25 Se ana munan umu te baganak mu asele, mel nangarukko balam mu, marak yawara tom suen la te baga se laganakko mu nangarukko.
1JO 2:26 Ani kariimet nina ninga kuluru, lage memek te ninga bitawasan wore nunga, tam gawa imi bataguru ningarsam.
1JO 2:27 Bare nina mu marak yawara nu kote taman mu nenenga ningi aniso, se awiriya bo aking kausa bo iru ningarukko mu mena. Noko marak yawara mu kausa suen biya ninga kasuruwoso, se marak yawara mu nunguning, buawen mena. Buta se ninga kasuruwoso iwita, noko ningi bagaralko.
1JO 2:28 Ario aga kuriang yawara alo, noko ningi baga se lagaralko, mu awuk, tom nu wetangaruk mu ana noko taira mu te, noko koma ko me dolanakko.
1JO 2:29 Se nina nu mu ningo se diram nunguningkiri iwita ko ikisan agi mu, nina ikisan awiriya munan ningo diram la beteso mu noko ningi bilangaram.
1JO 3:1 Anananga Nainet ko kua nangara ko munan biya nago ko beteram ale ana noko kuriang ko balam owore arigalko! Ana nunguningta noko kuriang alo ko bagasan. Se ali imi ko kariimet ana me nanga ari ikisan mu ko duap mu, nuna noko me ari ikiman.
1JO 3:2 Aga singsang yawara alo, aitak ana Kaem ko kuriang alo. Se tom udagi te ana aguwaya baganakko mu me wetangaso, aitak. Bare ana ikisan, tom nu wetangaruk mu, ana nu diram ariginak ale ana nu iwitatala baganakko.
1JO 3:3 Se awiriya loagara uwuta umu noko te la bitawoso mu, nu laili bagoso iwitatala noko bagara aolak te laili bagarukko.
1JO 3:4 Awiriya memek betesan mu nuna law kulukursan; mu awuk, memek ko munan umu, law me karo tua ko munan.
1JO 3:5 Bare nina ikisan, nu anananga memek suen la menawurokko numi wetang awuram. Se noko ningi mu memek bo ta me aniso, mena.
1JO 3:6 Se awiriya bo noko ningi bagoso, mu nu memek me bita se lagoso, mena. Agi awiriya bo memek am buta bita lagoso, mu nu noko me ari ikiso ale me ko ikiso tala.
1JO 3:7 Aga kuriang yawara alo, kari bo nemotam la ariwaral se lage memek te nengerak namaruk bore ko, sinar talko. Awiriya munan diram beteso mu, nu kari ningo diram, se Kakirip ningo diram la bagoso umu iwitatala bagoso.
1JO 3:8 Bare awiriya munan memek beteso mu, nu Satan ko kari. Mu awuk, Satan mu duap te la memek bita lagara ko kari bagoso. Se duap Kaem ko Namar te tai wetangaram mu, nu Satan ko ura maguwurok ale menawurokko tairam.
1JO 3:9 Awiriya Kaem ko kuriang bagoso mu nu kiwem memek me bita se lagoso, mena. Mu awuk, Kaem ko gomang motam noko ningi aniso. Nu kiwem memek me bita se lagoso, mu awuk, nu Kaem ko kuriang bagoso.
1JO 3:10 Se ana munan te awiriya mu Kaem ko kuriang bagoso se awiriya mu Satan ko kuriang bagoso mu te nunga ikinakko mu iwita: Awiriya munan diram me beteso mu nu Kaem ko kuriang mena; agi ko singsang alo me kua nungarso mu, nu Kaem ko kuriang mena tala.
1JO 3:11 Den nina duap te la ikiman mu iwita: Ana nanimi ko kua tui se laganakko.
1JO 3:12 Nina Cain beteram iwita me beteralko; nu kari memek Satan ko kari, se nu kota ko uria Abel moram se kueram. Nu anape ko moram se kueram? Ko duap mu nu kota ko betera kaora mu memek, se ko uria ko betera kaora mu ningo diram la, se ko gomang magaram se uwutata beteram.
1JO 3:13 Aga launuria alo, ali imi ko kariimet me kua ningarmon se arigal mu, mel bo iru iwita me arigalko.
1JO 3:14 Ana nanga launuria nunga kua nungarsan umu te ana ikisan, ana kuera mateng ko lage mu bita taman, ale marak ningo ko lage te bagasan. Bare awiriya ko launuria me kua nungarso, mu nu kuera mateng ko lage te bagoso.
1JO 3:15 Awiriya bo, ko launuria bo me kua tuso, mu nu kari mora se kuerukko kari. Se nina ikisan, kari mora se kuera ko kari mu, pempem te marak bagara ko marak mu noko ningi me aniso, mena.
1JO 3:16 Ana kua tua ko munan mu anapeya mu ana munan imi te ninguru ko ikinakko: Mu iwita, Jesus Kristus ana nago ko memek tam ale kueram. Se ana uwutatala nanga launuria alo kua nungarnakko.
1JO 3:17 Se awiriya bo nangimik guang ko mel ago terong mu, ko launuria bo mel bo ko tukunangaso se arigiso bare gomang me tuso, ale me sangarso, mu nu awuk ta Kaem ko kua tua ko munan umu noko ningi aniso manakko?
1JO 3:18 Aga kuriang yawara alo, ana nagiring nangamili ko kua tua ko munan bala mu te me ira sanamanakko. Bare ana den nunguning ningi nanga betera kaora ko munan te kua tua ko munan umu wetang sapanakko.
1JO 3:19 Munan umu te, asele ana ikinak ana den nunguning ko kariimet, se noko koma te mu ana nangamang motam kua kaparuk se amilmilanakko.
1JO 3:20 Ana nangata nanga nangamang motam te nanimi ko iki maguwunak ta wore, mena. Mu awuk, Kaem ko gomang motam mu anananga mu kiaram, se nu mel suen biya ko iki saposo.
1JO 3:21 Aga singsang yawara alo, ana nanga nangamang motam uwuta me nanga iki maguwurok mu, ana te ikinak ana nanga Kaem koma te terong la bagasan iwita ikinakko.
1JO 3:22 Ale ana anapeya suen la ko isarnak mu nangarukko, mu awuk, ana nu kuring bowa ningi baga se munan nu ko amilmiloso wore la betesan.
1JO 3:23 Se noko bala ana te sanamanakko mu iwita: ana ko Namar Jesus Kristus ko nangamang ningi nunguning aruk, se nu nanga maonam iwita nanimi ko kua tunakko.
1JO 3:24 Awiriya noko kuring karo tusan mu nuna noko ningi bagasan, se nu nunga ningi bagoso. Se nu anananga ningi bagoso mu noko Bur Laili nangaram umu nanga kasurso se ari ikisan.
1JO 4:1 O aga singsang alo, bur duap duap pasak me nunga nengemang ningi nunguning arukko, bare Kaem kote taiman agi mena mu ko ninguru ari ikialko. Mu awuk, prophet kawel alo suen biya arataman ale ali lilim la ningi geragawasan mu nunga sinar talko.
1JO 4:2 Bore te se Kaem ko Bur mu nina munan imi te ko ari ikialko: awiriya Jesus Kristus mu kari nunguning ko ali imi te tairam ma balso ale ko ari ikiso mu, Bur Laili ko sokel te uwuta beteso.
1JO 4:3 Bare awiriya Jesus uwuta ko me ari ikiso ale ko balso mu, Bur Laili ko sokel te me ura towoso. Se umutang mu kristus buawen ko bur, nina tairukko ko den ikiman se aitak maingkala ali lilim ningi tairam.
1JO 4:4 Bare nina aga kuriang yawara alo, nina mu Kaem ko kariimet, ale nina prophet kawel umu nunga ilu kiaman. Mu awuk, Kakirip nenenga ningi bagoso mu kakirip ali imi ko mu kiaram.
1JO 4:5 Prophet kawel alo mu ali ewere ko se, ali ewere ko loagara ikia te munakasan, se ali imi ko kariimet iki karo nungarsan.
1JO 4:6 Bare ana mu Kaem ko kariimet, se awiriya Kaem iki karo tusan mu ana iki karo nangarsan. Bare awiriya Kaem ko mena, mu ana me iki karo nangarsan. Ana Den Nunguning ko Bur se kawel munan ko bur mu munan uwuta umu te nunga nungarki ikisan.
1JO 4:7 O aga singsang alo, ana nanimi ko kua tunakko, mu awuk, nanimi kua tua ko munan mu Kaem kote taiso. Awiriya kua tua ko munan betesan mu Kaem kote taiman ale Kaem ko ikisan.
1JO 4:8 Bare awiriya kua tua ko munan me beteso mu Kaem ko me ikiso, mu awuk, Kaem mu kua tua ko Kaem.
1JO 4:9 Se Kaem mu ko kua nangara ko munan iwita anananga ningi nanga kausam: Nu ko Namar am suanta butata, bare ana te noko ningi bagara aolak ningo ariginakko beteram se ali te tai kaparam.
1JO 4:10 Kua tua ko munan masan mu iwita: Ana giriman Kaem me kua tuman, mena. Bare nu giram ana kua nangaram ale ko Namar beteram se tairam ale anananga memek siwurokko numi tama bita Kaem tuam.
1JO 4:11 Aga singsang yawara alo, munan umu te Kaem ana ninguru kua nangaram. Bore te se ana betela nanimi ko kua tunakko.
1JO 4:12 Awiriya bo ta Kaem kumik me arigam; bare ana nanimi ko kua tunak mu, Kaem anananga ningi bagoso se ana ko kua tua ko munan ago terong maman.
1JO 4:13 Ana ko ikisan nu anananga ningi bagoso se ana noko ningi bagasan, mu awuk, nu ko Bur Laili ana nangaram.
1JO 4:14 Se ana namotam te arigiman ale te wetang la balsan, anananga Nainet ko Namar ali imi lilim la ko Sangaru Ta Kari ko beteram se tai kaparam.
1JO 4:15 Se awiriya bo balso Jesus mu Kaem ko Namar maso, mu Kaem noko ningi bagoso se, nu Kaem ningi bagoso.
1JO 4:16 Bore te se, ana ikisan ale Kaem ko kua nangara ana nago ko mu te ira sanamasan. Kaem mu kua nangara ko Kaem. Se awiriya kua tua ko munan ningi bagoso mu Kaem ningi bagoso se, Kaem noko ningi bagoso.
1JO 4:17 Se munan umu te, kua tua ko munan mu anananga ningi gek am aniruk se tutera ko day tom mu ko me nguanganakko. Mu awuk, ana ali imi te nanga aolak bagara mu Kristus iwita.
1JO 4:18 Nanimi kua tua ko munan mu ningi, nguangara bo me aniso. Bare nanimi kua tua ko munan mu nguangara ko munan pituwuso se aratu namoso. Mu awuk, nguangara mu bu memek ko mel. Se awiriya nguangoso mu ana ikisan, nu kua tua ko munan ago me terong mam.
1JO 4:19 Ana nanimi ko kua tusan, mu awuk, nu giram ana kua nangaram.
1JO 4:20 Se awiriya bo baluk, “Ani Kaem kua tusam,” ma se, bare nu ko bo me kua tuok mu, nu kawel kari. Mu awuk, awiriya ko launuria bo ilak bagoso mu me kua tuso, mu nu Kaem yumura te bagoso mu awuk ta kua tuokko? Mena.
1JO 4:21 Se nu bala bo iwita nangaram: Awiriya Kaem kua tuso mu, ko launuria karogo la kua tuokko.
1JO 5:1 Awiriya gomang ningi nunguning te Jesus mu Kristus iwita ari ko ikiso, mu nu Kaem ko kuriang ko aratam. Se awiriya nunga nonet kua nungarsan, mu nunga nonet ko kuriang saki agotala kua nungarsan.
1JO 5:2 Se mu munan ana te ikinak, nunguningta ana Kaem ko kuriang alo kua nungarsan manakko mu iwita: ana Kaem kua tui se kuring baluwoso iwita karo tunak mu asele ana noko kuriang alo kua nungarsan manakko.
1JO 5:3 Se Kaem kua tua ko munan mu, ana noko munan den suen la diram la karo tunakko. Noko munan den mu karo tunakko mu ikup mena, guyak.
1JO 5:4 Mu awuk, kariimet Kaem ko kuriang ko aratasan mu, nuna ali imi ko munan memek biriruwumon ale sokel ago la bagamonko terong. Anananga nangamang ningi nunguning te ana ali imi ko munan kiasan ale sokel ago la bagasan.
1JO 5:5 Se awiri ali imi ko munan memek kia kaparuk ale sokel ago bagarukko terong? Mu awiriya gomang ningi nunguning te balso Jesus mu Kaem ko Namar maso, kari uwuta umutang ali imi ko sokel kia kaposo.
1JO 5:6 Jesus Kristus mu Kakirip yu te anuwa marak ko munan ningi namaram, ale tam kangono te kumik gue kapara ko munan ningi namaram. Nu yu te anuwa marak ko munan ningi la me namaram, mena, bare tam kangono te kumik gue kaparam ko munan te agotala namaram. Se Bur Laili mu den nunguning ko kotam, se nu mel umu nanga kasurso ale nanga manarso.
1JO 5:7 Dun ilagala suan imi mel suanta owore ko nanga manaruwasan:
1JO 5:8 mu Bur Laili, yu te ko anuwa marak, se tam kangono te ko kumik gue; se dun ilagala suan imi mel umu ko nongomang motam suan awuman ale baluwasan.
1JO 5:9 Ana ali kari mel ko balu pagarso mu ko amilmilasan, bare Kaem mel ko balso umutang mel aromemek nunguningkiri. Mu awuk, mu Kaem munakawoso, ale imi mu nu ko Namar ko balu pagaruwoso.
1JO 5:10 Awiriya Kaem ko Namar ko gomang ningi nunguning aso, mu bala uwuta umu noko gomang motam ningi aniso. Se awiriya Kaem ko den umu ko gomang ningi me nunguning aso, mu nu Kaem kawel kari ko iwita balso. Mu awuk, nu den Kaem, ko Namar ko balu paogam umu ko gomang ningi me nunguning aso.
1JO 5:11 Se den Kaem balu paogam mu iwita: Kaem ana bagara aolak ningo tom pempem la te baganakko nangaram mu, noko Namar ningi aniso.
1JO 5:12 Se awiriya noko Namar umu to iluso mu, bagara aolak ningo umu arigiso; bare awiriya Kaem ko Namar umu me to iluso mu, bagara aolak ningo mu me arigiso, mena.
1JO 5:13 Ani tam gawa imi, nina awiriya Kaem ko Namar ko nengemang ningi nunguning aram, wore bataguru ningarsam. Se te nina ko ikial, nina bagara aolak ningo tom pempem la te bagaralko mu nina taman iwita te ko ikialko.
1JO 5:14 Ana mel ko Kaem isarnakko mu, ana dun imi ko diram la ikinakko mu iwita: ana anapeya Kaem ko gomang te aniso mu ko isarnak mu, nu ana nagiring iluwokko.
1JO 5:15 Se ana ikinak, nu ana nagiring ikiam iwita ikinak mu, ana anapeya mel ko isarsan mu ana ko ikinak ana tanakko.
1JO 5:16 Se awiriya, ko bo kiwem memek bo kuera mateng te me bitirukko mu bitiruk se arigok agi mu, nu Kaem guranek te manuk se ko bo umu bagara aolak ningo tuokko. Ani kariimet nunga kiwem memek o kuera mateng lage te me nunga bitirukko wore nunga balsam. Bare kiwem memek bo bolta mu kuera mateng te kari tagi beteso. Se kiwem memek uwuta mu ani nu ko guranek bitirukko me balsam.
1JO 5:17 Memek betera ko munan suen la mu memek la, se memek munan sang mu kuera mateng lage te me ka bitirukko.
1JO 5:18 Bare ana ikisan, awiriya Kaem ko kuriang ko arataso mu, nu munan memek betera ko munan mu bo karogo me bita lagoso, mena, nu buring tuso; se Kaem nu bitarso se, Satan nu bita maguwurokko mu me terong.
1JO 5:19 Ana ikisan, ana mu Kaem ko kuriang alo, se ali lilim la imi mu Satan ko bitua bowa ningi aniso.
1JO 5:20 Bare ana ikisan tala mu, Kaem ko Namar tairam ale ikia nunguning nangaram, se ana te Kakirip nunguning mu ana ko ninguru ikinakko. Se ana Kakirip nunguning umu ningi bagasan, mu awuk, ana noko Namar Jesus Kristus mu ningi bagasan. Nuguta nu Kaem nunguning se, bagara aolak ningo pempem la mu noko ningi ani lagoso.
1JO 5:21 Aga kuriang yawara alo, nina kaem kawel nibiring tua biya tualko.
2JO 1:1 Ani Kris kari gira, ani den imi bataguru ni Kris imet aora ka atumu kereman mu se ka kuriang ago ningarsam. Ani den nunguning ko ura luan ningi ninga kuesam. Se ani la mena, bare kariimet den nunguning ikisan mu karogo la ninga kuesan.
2JO 1:2 Mu awuk, den nunguning umu ana nanga ningi aniso, ale nangarak tom suen la baga se lagarukko.
2JO 1:3 Ba Kaem ko Namar Jesus Kristus ilak nunga nongomang nangara, nongomang bataga se nongomang lila mu, den nunguning ningi se kua nangara ko munan ningi, nina ta ana ta nangarak bagarukko.
2JO 1:4 O imet aora, ani nika kuriang saki, Ba Kaem nanga maonam uwutata, den nunguning karo tui se anisan wore ko den ikiem ale ninguru amilmilerem.
2JO 1:5 Se imet aora, ani aitak mu den bo iru me batagorsam, bare den suanta motam motam la taman wore ka manorsam: Ani ana nanimi ko kua tunakko ka isarsam.
2JO 1:6 Se nanimi ko kua tua ko munan mu iwita: mu ana noko den iki karo tui se laganakko. Ale noko den nina motam motam la ikiman mu iwita: nina ninimi ko kua tui se lagaralko.
2JO 1:7 Kawel kariimet suen biya ali lilim la ningi geragawasan. Nuna balsan, Jesus Kristus mu nu kari nunguning ko me aratam, masan. Bare awiriya uwuta balso mu nu kawel kari se nu Kristus ilak kagerara ko kari.
2JO 1:8 Se ninguru sinar talko! Nina ura bita lagaman mu ko koma me ninga supurokko, bare koma mu lilim la talko.
2JO 1:9 Awiriya Kristus ko kausa den mu la me ilukuawuso, bare taso ale noko ikia te guruguso patawuso, mu Kaem nu ilak me bagoso. Bare awiriya Kristus ko kausa den umu ilukuawuso, mu Nuet Namar ilak wete nu ilak bagasan.
2JO 1:10 Buta se, awiriya nika te tairuk ale kausa den bo kigilik baluk, mu kariimet uwuta mu ka kawam ningi me ilup ale amilmil me tuiko.
2JO 1:11 Awiriya kariimet uwuta mu aru tagiso ale amilmil tuso, mu nu kari umu ko ura memek ningi karogo la bagoso.
2JO 1:12 Ani den suen biya ninga manikko angamang aniso, bare ani garek te bitirikko me kuesam. Aninga angamang mu ani tairik ningarkik ale, nanimi nangama motam ari se ninga manikko aniso, se nina ta, ana ta amilmilanakko.
2JO 1:13 Se imet aora, nika uria ko kuriang alo karogo tala nunga amilmil den beteman se nikate namoso.
3JO 1:1 Ani Kris kari gira, ani den imi bataguru ni Gaius, aga tiran yawara, kisisam. Ani den nunguning ko ura luan ningi ka kuesam.
3JO 1:2 Se aga tiran yawara, aninga guranek mu iwita, nika gemang motam ningo aniso, iwitatala nika kimik kuera ikes mena se, yawarakala la bagerko angamang aniso.
3JO 1:3 Nanga singsang taiman ale nika bagara aolak te ni den nunguning diram la karo tui lagasam mu ko aga manorman, se ani ninguru amilmilerem.
3JO 1:4 Kam ani aga kuriang alo, nunga bagara aolak te den nunguning karo tuiwasan se ko den ikisam mu, aninga amilmil mu mel suen biya ko amilmil kia saposo.
3JO 1:5 Aga tiran yawara, ni gemang ningi nunguning te Kris alo saki nunga sinar tasam, saki kari iwareng bare ni yawarakala nunga betesam.
3JO 1:6 Se nuna nika kua nungara ko munan mu sios lilim la manorman se ikiam. Se munan Kaem ko amilmiloso mu te la nunga sangaru se namamonko.
3JO 1:7 Mu awuk, nuna Kristus ko nup biya te barasukko nama gilingisan. Ale nuna kariimet Kaem ko me ikia mu nongote mel bo me tasan.
3JO 1:8 Bore te se, ana kariari uwuta mu nunga sangornakko, mu awuk, ana nuna nongorak ura koma suanta bitawasan.
3JO 1:9 Ani tam gawa bo maingkala bataguru ningarem, bare ani ko ikisam, kari Diotrephes, kokosa mora ko kari mu me iki karo nangarukko iwita.
3JO 1:10 Bore te se, tom ani nengete tairik mu, noko munan ana nabiring ko den kawel bala bitawoso mu am diram la ko balikko. Bare mu la mena. Nu Kris launuria alo me nunga aru tagiso ale amilmil nungarso mu, karogo la ko balikko. Nu awiriya munan ningo umu bitawoso mu, ining nungarso ale sios betemon ale watingi bagamonko nunga manarso. Ani noko munan imi suen la ko balu saparikko.
3JO 1:11 O aga tiran yawara, ni munan memek me karo tuiko, bare ni munan ningo mu la karo tuiko. Awiriya munan ningo beteso, mu nu Kaem ko kari. Bare awiriya munan memek beteso, mu nu Kaem ko me ikiso.
3JO 1:12 Kariimet suen biya Demetrius ko amilmilasan. Se den nunguning betela noko munan yawara umu ko baluwoso tala. Se ana betela ninguru ko amilmilasan, se ni ikisam mu anananga bala mu nunguningta.
3JO 1:13 Ani den suen biya ka manikko, bare tam gawa te bataguru kisekko mu me kuesam.
3JO 1:14 Mu awuk, ani tairik karkikko tom pingi aram iwita ikisam. Se ana nanimi nangama ari se munakanakko mu asele terong ko.
3JO 1:15 Gemang lila te bagerko. Nika singsang imi te mu nunga den amilmil ni kete namoso tala. Se aninga den amilmil anananga saki alo bola mu nunup te balu balu nungaruko.
JUD 1:1 Ani Jude, ani Jesus Kristus ko ura kari se James ko uria. Ani den imi bataguru nina kariimet Ba Kaem noko ma ninga balam ale kua ningarso, se Jesus Kristus ninga bitarso, wore ningarsam.
JUD 1:2 Kaem ko gomang nangara se ko gomang lila se ko kua nangara mu pempem butata nengerak anirukko.
JUD 1:3 Aga singsang yawara, aga angamang biya mu, Kaem nanga sangaru tam wore ko den sang tam gawa te ninga manikko. Bare aking ikiem mu, ani pasak ala tam gawa imi te sokel ningarik se, nangamang motam ningi nunguning Kaem ana noko kariimet maingkala nangaram se te sanami se laganakko wore ko sokel ago sanamaral ale me ta saparalko.
JUD 1:4 Mu awuk, kari sang, girakala nunga memek koma mu ko gareka beteman se aniso mu, yumura la nenenga ningi palengaman kasu naguman. Nuna Kaem ko me nguangasan, ale Kaem gomang ninguru nangarso ale me aguwaya nanga bitirukko, se ana munan memek duap duap am betenakko, iwita bita se, anananga Dom Biya Jesus Kristus, nu anananga Kari Biya, mu nubiring tusan.
JUD 1:5 Nina ikisan, Kari Biya ko kariimet Egypt bagaman se nunga bataguru tam ale nongorak aratam, bare udagi saki nongomang ningi nunguning mena mu nunga maguwuram. Mel imi nina maingkala ko ikiman, wore ani am ningamin kiti paoga iwita balsam.
JUD 1:6 Uwutatala, engel sang girakala nunga ura nup ago mu te la me bagaman, nuna nunga nuguwim beteman, se Kaem kuwim tiromorom biya mu ningi, nunga sen kumik magara mena mu te, nunga talipa awuram, se Tutera Tom Biya mu ko kimi bita se bagasan.
JUD 1:7 Ale am koma suanta tala, Sodom, Gomorrah, se wonong pingi pingi, mu saman katagot ko munan, se ko munan sang memek nunguningkiri mu agotala bitakasan. Se Kaem tama biya pempem kani lagoso, te memek koma tanakko, mu ko kausa iwita beteram, ale tama te Sodom Gomorrah nunga maguwuram.
JUD 1:8 Ale munan koma suanta wore te, kariari umu ipingira kawel te sanamasan ale, nongota nungumik guang ikia memek memek te maguwusan. Nuna supuling nuguring bowa ningi me bagasan. Ale duruk wonong ko engel kualala anisan mu nunga balu maguwusan.
JUD 1:9 Girakala engel supuling biya Michael mu Satan ilak Moses ko kumik guang guramu gurungumukasan mu, nu bala memek bo ta Satan me maonam, mena. Noko bala suanta mu mam, “Aninga angamang mu Kari Biya kota koma kisokko!” mam.
JUD 1:10 Bare kariari umu mu mel nuna ninguru me ko ikisan wore balu maguwusan. Ale aking mel nuna ko ikisan, mu buruk kausik ikia mena iwita am betesan, se mel borta punga geragoso nunga maguwuso.
JUD 1:11 Boteko, nuna memek biya arigimonko! Nuna Cain ko molak memek tawun biya ningi namawasan; nuna manga ko nongomang barasoso se Balaam kawel beteram iwita bitawasan; nuna Korah ko supuling lagara la karowasan, mu ali paguk se ningi kapamonko.
JUD 1:12 Kariari imi mel bo karur ago iwita, nenenga ninimi ko kuera ale biguwura la bagara ko inang bibiya ningi, nenenga na namonko dagisan. Nuna bitua kari memek, nungumik dolara nguangara bo mena, nuna inang te nongota la nunumi sangarmonko ikia tasan. Nuna taiti nuwi kaetmaso wore tuwik me kaposo se daula itugu parusuwu warso wore iwita; nuna tam, ko nunguning kapara kam te nunguning me kaposo se barukusan se marakaso wore iwita, nuna kueman.
JUD 1:13 Agi, nuna mu gagi bibiya kelagoso ale ko ngisuk marok kulikuling ago aratu saun kore te kulukurso iwitata, kilek memek dolara ago betesan; nuna mu baras nunga lage nunguning paguwuman ale kuwim ngual ngual to to geragasan iwitata. Kaem nunga nuguwim tiromorom yanana ago biya se kaetam nunguningkiri, tom suen la te bagamonko, mu nunguru beteram se aniso.
JUD 1:14 Enoch mu kari ko gue Adam te se kaparam tai gue 7 mu nu bilangaram. Nu kariimet uwuta mu nunga iwita giram balam: “Arigalko! Kari Biya ko engel laili, kaura ko moke mena nunguningkiri wore nongorak taiwoso.
JUD 1:15 Nu ali lilim la nunga tuteruk ale kariimet Kaem nubiring tuman ale memek duap duap bita se, Kaem kumik ko den memek memek balu lagaman, mu mel mu suen la ko koma memek nungarukkowo!”
JUD 1:16 Kariari imi nging ngung ko yawara se kariimet saki nubiring ko bala ko kariari. Nuna nongota nunga ikia memek karo tusan; nuna nongota nunumi patawusan, ale nongota nunumi te sangarmonko kariimet saki nongomang nasan se nogowom karo gilingisan.
JUD 1:17 Bare aga singsang yawara alo, nanga Biya Jesus Kristus ko apostle alo den balman mu ningamin te ares maukko.
JUD 1:18 Nuna iwita ninga manorman, “Tom nukum te kariimet sang aratamon ale Kaem doleng sapamon ale nongota nunga ikia memek karo tumonko.”
JUD 1:19 Kariari umu sios pagorsan. Nuna ali imi ko ikia munan karo tusan, se Bur Laili nongorak me bagoso.
JUD 1:20 Bare aga singsang yawara alo, pempem Bur Laili ko sokel te guranek bita se, nengemang ningi nunguning laili mu ningi sokel ago la lagaralko.
JUD 1:21 Kaem ko kua nangara ko munan ningi la baga se, nanga Kari Biya Jesus Kristus ko gomang ningara ko munan te, bagara ningo pempem te bagara ko mu ningarukko kimi bita se bagaralko.
JUD 1:22 Arikaya nongomang nama taiwoso mu nina nengemang nungaralko.
JUD 1:23 Saki tama ningi namara ko lage towasan mu, nunga tagi bataguru gial ale nunga saongalko. Se saki mu, sinar ago la nengemang nungaralko. Nunga guang karur ago mu me kau talko; nunga munan memek mu, nunga guang karur ago wore iwita.
JUD 1:24 Kaem nup biya, nu kota nina dagulal mu ko ninga sangukko terong, se nina nu motam te ningo la noko kuwim nikim ago mu ningi ninga bitiruk se amilmil te bagaralko.
JUD 1:25 Se ana noko nup biya patawunakko! Nu nanga Kari Biya Jesus Kristus te nanga sangaru tam. Nu Kaem nunguning kota suanta, nu King Biya, nu mel suen biya ko supuling, nikim karogo, se sokel karogo, mel kasik biya me aratukaso ko tom te la, se aitak, se tom pempem la butata bagarukko. Nunguning!
REV 1:1 Jesus Kristus ko den, ko nunguning tom me maiyuk se wetangarukko imi, Kaem Jesus ko ura kariimet te nunga kausokko tuam. Se Jesus ko engel tuam se karogo tai kapa ko ura kari John kausam.
REV 1:2 Se nu Kaem ko den se Jesus Kristus ko anapeya suen la ari ikiam mu batoga imi te balu saparam.
REV 1:3 Se awiriya prophet den imi kaurok ale ikiok, mu amilmilarukko. Se awiriya nodogawa te den imi ikimon ale karo tumon, mu amilmilamonko tala. Mu awuk, den mel umu wetang aratu saparukko tom pingi aram.
REV 1:4 Ani John, ani tam gawa bataguru nina sios 7 pela Asia sor te bagasan mu ningarsam. Kakirip girakala bagaram, aitak bagoso, ale pempem la bagarukko mu ko gomang nangara, se Bur Laili ko kau paoga 7 pela nu koma dugu te bagoso mu ko gomang lila, se Jesus Kristus, dun suen la mu ko diram la balu saposo, mu ko gomang bataga nengerak pempem anirukko. Nu kariimet kuera nunga ningi nu giram barasam. Ale nu ali imi ko king suen la nunga bowa tugumam. Nup biya mu noko. Nu ana kua nangarso, ale ko gue te nanga memek siwuram ale nanga bataguru tam se ana gopa palagaman.
REV 1:6 Nu ko kingdom ningi nanga awuram, ale noko Kaem se ko Nuet ko priest alo iwita baganakko nanga beteram. Nup biya nikim ago se sokel ago mu pempem la butata ani se lagarukko, nunguning!
REV 1:7 “Arigalko, nu taiti nuwi karogo taiso, se kariimet suen la nomotam arigimonko, se awiriya nu beta te gangorman mu karogo la arigimonko. Se ali lilim ko kariimet mu nu ko mamon niamonko. Se munan mel umu uwutata aratu saparukko! Nunguning.”
REV 1:8 “Ani Alpha se ani Omega,” Kaem anananga Kari Biya uwuta balso. “Ani girakala bagerem, aitak bagasam, ale pempem la baga lagarikko. Ani Asokel Garagar.”
REV 1:9 Ani John, ani nenenga launuria. Ani Jesus ningi nina nengerak wete, kingdom ko ikup yaman gi se, wore sokel ago la sanamiwasam. Ani Kaem ko den balu se, Jesus ko dugu duap wetang la balukasam mu ko, aninga iluman ani agarak nama Patmos tual te aga sapaman se bagerem.
REV 1:10 Se Kari Biya ko Day Tom umu te, ani Bur Laili angimik karogo lilimaram, se abiring ko aira bo trumpet nia kam airam se ikiem.
REV 1:11 Se mam, “Anapeya arigisam imi bataguru se kaparuk, se sios 7 pela imi nongote bitar se namarukko: Ephesus, Smyrna, Pergamum, Thyatira, Sardis, Philadelphia, se Laodicea.”
REV 1:12 Se ani kakirip agarak munakakaso wore arigekko punga geragem, ale lam te kunasi awura ko kuwim 7 pela gold te nunguru nunguru awuman mu arigem,
REV 1:13 ale nunga kusumuri mu kakirip bo kari nunguning iwita arigem. Se guang nu naguram mu kumik lilim la ira kaluwuram karogo kapa suwik kopa te, se guang bilik maiya la biwinang kokosa ko beteram umu gold ago nungurman se buranong ago.
REV 1:14 Se supuling mone mu siraram nunguningkiri, sipsip mone iwita, se taiti nuwi sirarkiriyam iwita. Se ko motam mu tama kuamili buluwuluk bagara iwita.
REV 1:15 Ko sowek tuagu ko nikim mu, brass tama te kaisan se yu aso ale ko nikim diriyam aringiyam arataso mu iwitata. Se ko dogotak kuring ko nirung mu yu garap luan te tai suragoso ale nirung kapawoso iwitata.
REV 1:16 Noko kuting sengam mu te mu baras 7 pela mu iluwam, se baenat kore wuli koma singsang mu kuring ningi aratam. Se ko koma motam ko nikim mu worem nikim tamatama nunguningkiri mu iwita.
REV 1:17 Se kam ani nu arigem mu ani kuakoyam piri palagem suwik duap ningi dagulu kuerem. Bare nu ko kuting sengam mu angimik te beteram, ale mam, “Me nguangerko! Ani la Mel suen la ko Gira, se ani la Mel suen la ko Nukum kitira,” mam.
REV 1:18 “Ani marak pempem la bagasam! Ani kuerem, bare arikko, ani aitak tom suen biya marak baga se lagarikko! Ani kuera mateng se kariimet kuera nunga nuguwim ko bugu mu ani iluwasam.
REV 1:19 “Bore te se, mel ni arigem imi, aitak ariwasam, se maingte aratuk se arikko, mu suen la tam gawa te bataguru saparko.
REV 1:20 Baras 7 pela agiting te iluwasam se arigem, se lam gold 7 pela, mu ko nunguning mu iwita: baras 7 pela mu sios 7 pela nunga engel alo, se lam 7 pela mu sios 7 pela.
REV 2:1 “Den imi sios Ephesus wore ko engel bataguru tuiko: Bala imi Kakirip baras 7 pela ko kuting sengam mu te ilu se, lam gold 7 pela mu nunga ningi geragawoso wore ko den.
REV 2:2 Ani nika betera kaora ninguru ko ikisam. Mu ni ura kowar tokasam, ale ikup gikasam wore te sokel ago sanamikasam mu ani ko ikisam. Ni kariimet memek me ta nunga kuesam mu ani ko ikisam tala. Mu kari saki nunumi balsan ana apostle masan, bare nuna apostle mena, mu ni mungkala nunga ira arigem ale nunga kawel arigem ko ikiem.
REV 2:3 Ale ni aninga aip ko ikup gikasam, bare me aga bitakasam, am sokel ago bagakasam mu ani ko ikisam tala.
REV 2:4 Bare aningate mu ni den ago. Ni iru la mu kua tua ko munan ninguru ilukuawukasam, bare aitak ni munan umu bita taem.
REV 2:5 Ni dagulem wore ko kamin ares mauk se, giris palage ale munan iru la girem bitakasam umu aking to ilupko. Bare ni me giris palage mu, ani kete tairik ale ka lam ko kuwim te aniso mu tagi kutuwu taikko.
REV 2:6 Bare nika munan imi mu ni am iluwasam, mu ni ikia memek kawel Nicolas ko kariimet ago bitawasan mu ni biriruwusam, se ani ago biriruwusam tala.
REV 2:7 Awiriya dogowa ago mu, den Bur Laili sios suen la nunga baluwoso imi ikiokko. Awiriya sokel ago la sanamiwoso mu, ani balik se Kaem ko paradise ningam mu ningi, tam ko nunguning nana ale marak pempem bagara mu kuali gi naukko.
REV 2:8 “Den imi sios Smyrna wore ko engel bataguru tuiko: Bala imi Kakirip Mel suen la ko Gira se Mel suen la ko Nukum kitira, nu kueram ale aking barasam bagoso, wore ko den.
REV 2:9 Ani ni ikup memek kete arataso se kimik mel mena bagasam mu ko ani ikisam. Bare ni kimik mel ago! Ani Juda saki nunumi balsan Kaem ko kari ma balsan ale ni kimik ko den memek balu lagasan, mu ani ko ikisam. Bare mu nuna Juda nunguning mena, nuna Satan ko kari!
REV 2:10 Ni ikup memek arikko tom pingi aram, bare mu ko me nguangerko. Ikiko! Satan ka ira arigok se ka kariimet saki talipara ningi kapamonko. Se ni day tom 10 pela ningi yaman ikup giko. Bare ni biring me aisuko, kuarko agi wore am aga ilukuawurko mu, ani marak pempem te bagara ko mel balayam mu sipiling tugumko.
REV 2:11 Awiriya dogowa ago mu, den Bur Laili sios suen la nunga baluwoso imi ikiokko. Awiriya sokel ago la sanamiwoso mu, kuera mateng bo tala, kuera mateng gira mu ko kowom karoso mu te me memek taukko, mena.
REV 2:12 “Den imi sios Pergamum wore ko engel bataguru tuiko: Bala imi Kakirip baenat kore wuli koma singsang mu ago bagoso wore ko den.
REV 2:13 Ani kuwim ni te bagasam mu ko ikisam, kuwim umu Satan pulawu saparam ale te bagoso. Bare ni aninga aip ilukuawukasam, ale ka gemang ningi nunguning ani ago ko mu me kaluwukasam. Ale tom nuna nika wonong te, wonong Satan te bagoso mu te, aninga dugu duap bala ko kari yawara Antipas moman se kueram, mu betela, ni aninga aip me kaluwukasam.
REV 2:14 Mu yawarakala, bare aningate mu ni den nuamur nuamur mu am kimik te aniso. Nika kariimet saki girakala ko prophet Balaam ko kausa mu aitak am karo tuiwasan. Girakala Balaam ko kausa umu Balak kausam, se Balak kausa umu te Israel kariimet ngual nungaruk se kaem kawel nunga na inang nungurman mu no gi se saman katagot ko munan memek betemonko nunga kausam.
REV 2:15 Se uwutatala, nika kariimet saki Nicolas ko kariimet ago nunga kausa munan karo tuiwasan.
REV 2:16 Bore te se, giris palageko! Mena mu, ani me kam la nikate tairik ale baenat agiring te aniso mu te nongorak daong kager bitirikko.
REV 2:17 Awiriya dogowa ago mu, den Bur Laili sios suen la nunga baluwoso imi ikiokko. Awiriya sokel ago la sanamiwoso mu, ani duruk wonong ko na inang mu sang tuekko. Ale ani manga siraram, nup iru bo te batagem se aniso, mu tuekko. Nup mu awiriya me ko ikiso, bare kari manga umu taso mu la nup mu ko ikiokko.
REV 2:18 “Den imi sios Thyatira wore ko engel bataguru tuiko: Bala imi Kaem ko Namar, noko motam tama kuamili buluwuluk bagoso iwita, se brass palunga nunga se nikim kapawakam suwik nikim kapawoso wore ko den.
REV 2:19 Ani nika betera kaora ninguru ko ikisam. Ani ikisam ni gemang ningi nunguning bagasam, ale kariimet kua nungarsam, ale saonga ura ninguru betesam, ale ikup gi se sokel ago la bagasam. Ale ni munan ningo aitak tom imi te betesam mu, ulengkala munan bitakasam mu kiaram.
REV 2:20 Mu yawarakala, bare nika munan ani me ko kuesam mu iwita: Ni imet Jezebel, nu numi balso prophet maso, mu me karem, am motam la ariwasam. Se nu ikia munan memek aninga ura kari nunga kasurso, ale nunga tagiso se imet arungu tere nasan, ale na inang saki alo kaem kawel te tama tuman mu nasan. Bare umu ko, ni nu me karosam.
REV 2:21 Ani imet umu tom tuem, ko kilek memek wore buring tuok ale giris palagukko, bare nu giris palagukko ikia me taso.
REV 2:22 Bore te se ani kuera yaman biyala nu tuekko. Se kariimet noko ikia karo tusan ale kilek memek betesan mu, nuna noko ikia me nubiring tumon ale me giris palagamon mu betelatala, ani yaman ikup biyala nungarikko tala.
REV 2:23 Ko kuriang mu ani nunga morik se kuemonko. Umutang te Kris alo singir la te ikimon, ani mu kariimet suen la nunga ikia nongomang ariwasam ko kari ani, ma balmonko. Ale ani nina suan suan ninga betera kaora ko koma ningaru ningaru ago namarikko.
REV 2:24 Bare nina saki Thyatira bagasan mu Jezebel ko ikia kawel memek mu me karo tusan, ale ‘Satan ko ikia yumura’ masan mu me ko ikiman. Se ani iwita ninga manorsam, ani ikup bo ago ta ningimik te me bitirikko.
REV 2:25 Bare aninga angamang nina den nunguning taman ale munan nunguning te bagasan umutang la te bagaral se ani pelerik tairikko.
REV 2:26 Awiriya sokel ago la sanami se, aninga ikia munan ilukuawuruk karogo nama tom nukum te mu, ani balik se sor suen biya bituokko.
REV 2:27 Ani nup biya sokel ago Ba kote taem iwitata, ‘Nu supuling ura ko tam aora mu te nunga bituokko, ale kani iwita nunga pakakurok se bilik bilik kapamonko.’
REV 2:28 Ale ani baras biya ukira karogo basuso mu ago tuekko.
REV 2:29 Awiriya dogowa ago mu, den Bur Laili sios suen la nunga baluwoso imi ikiokko.
REV 3:1 “Den imi sios Sardis wore ko engel bataguru tuiko: Bala imi Kakirip Bur Laili ko kau paoga 7 pela, se baras 7 tala ago nunga iluwoso wore ko den. Ani nika betera kaora ninguru ko ikisam. Saki balsan mu ni marak bagasam masan, bare mena, ni kuerem.
REV 3:2 Bore te se, baresko! Sangam ningo nika ningi mena namarukko namawoso mu sail tuiko. Mu awuk, ani arigem mu nika munan suen la aninga Kaem koma te mu diram nunguningkiri iwita mena.
REV 3:3 Bore te se anapeya nika kasurman se ni ikiem mu, ilukuawur ale giris palage ale karo tuiko. Bare ni me barasu mu, ni tere kari me ko ikisam se taiso iwita, ani kete tairik se ni biririkerko.
REV 3:4 Bare Sardis wonong ningi nika kariimet suan suan nunga guang ko sinar taman se karur mena. Mu kariimet umutang ani balik se guang siraram nagumon ale ani agarak geragamonko. Mu awuk, nononga bagara aolak terong.
REV 3:5 Awiriya sokel ago la sanamiwoso mu, nu nuna iwitatala guang siraram mu ago nagurokko. Se ani noko nup, pempem marak ningo te bagara ko batoga mu ningi mu, me siwu saparikko, mena. Ani noko nup aninga Ait koma te, se ko engel alo nomokete balik, ale nu aninga ma balikko.
REV 3:6 Awiriya dogowa ago mu, den Bur Laili sios suen la nunga baluwoso imi ikiokko.
REV 3:7 “Den imi sios Philadelphia wore ko engel bataguru tuiko: Bala imi Kakirip laili se nunguningta, nu David ko songkuring te kaoga ko bugu mu iluwoso, wore ko den. Nu songkuring kaguk, mu kariimet bagumonko me terong. Nu songkuring bagurok, mu kariimet kagarmonko me terong. Nu iwita balso:
REV 3:8 Ani nika betera kaora ninguru ko ikisam. Arikko, ani ni kema dugu te songkuring kagaru beterem mu, kariimet bo bagurokko me terong. Ani ikisam, nika sokel katirta. Bare ni aninga agiring karo tuem, ale aga aip kaluwurem ale me ko ikisam ma me balem.
REV 3:9 Ikiko! Juda saki kawelasan ale nunumi Kaem ko kariimet ko ma balsan, bare mena, nuna Satan ko kariimet. Bare ani balik se ni siwik duap ningi nubugura kulukurmon ale aninga kua kisa ni ko ko mu ari ko ikimonko.
REV 3:10 Ni aninga agiring karo tuikasam ale ikup kete taikaso wore ni sokel ago la sanamikasam. Bore te se ani nika ilukuawurik se, tom memek ali lilim la ko kariimet nunga ira arigokko taiwoso mu, ko memek bo ni kimik te me aratukko.
REV 3:11 Ani tairikko tom pingi aram. Se munan ningo ni iluwasam mu ninguru ilukuawurko. Awiriya bo kamuru atumok se ka kitigat bala ningo ago wore me to bore ko, ninguru sinar toko.
REV 3:12 Awiriya sokel ago la sanamiwoso mu, ani balik se aninga Kaem ko temple ningi ngatalek aora iwita ko sanamiwurukko. Ale udagi te kawam mu bitiruk ale matangi me aratukko. Ani aga Kaem ko nup, se aga Kaem ko wonong nup, Jerusalem iru, duruk wonong te aninga Kaem kote wore tai kapawuruk, mu nup ilagala umutang kumik te batagikko. Ale aninga aip iru mu agotala kumik te batagikko.
REV 3:13 Awiriya dogowa ago mu, den Bur Laili sios suen la nunga baluwoso imi ikiokko.
REV 3:14 “Den imi sios Laodicea wore ko engel bataguru tuiko: Bala imi Kakirip den diram la balso se den nunguning ko Aing Au maso, nu Kaem ko mel suen la ko Bitua Kari, wore ko den.
REV 3:15 Ani ka ikisam ni kowar biya mena, se ni ipi biya mena, bare aninga angamang mu ni bo suanta iwita bagerko, kowar biya, agi ipi biya ko bagerko!
REV 3:16 Bare ni kowar biya mena, se ipi biya mena tala, ni am kusumuri bagasam. Bore te se, ni aninga agiring ningi yu seselak ago iwita ka katingi saparikko.
REV 3:17 Ni balsam, ‘Ani manga biya ago, melmasak suen biya ago, se mel bo ko me dagulasam,’ masam. Bare nunguningkiri mu ni memek biya bagasam. Ni iwiwara siring ningi kituwura guat, motam sisira, guang batuwutukam ningi bagasam. Bare ni keta nimi me ari ko ikisam.
REV 3:18 Se ani ka manorsam, aninga gold tama te kaiman se nikitang kapawoso umutang dier, asele ni kari kimik mel ago ko aratuko. Ale guang siraram mu ago agate dier ale kimik te ka dolara ira kaluwurko. Ale mel kiri welang agate dier ale motam te palunguru nunguru ale te ninguru sor arikko.
REV 3:19 Awiriya ani kua nungarem mu ani den sokel karogo nunga manorsam, ale bu nungarsam. Bore te se, gemang gemang, gemang lilim la giris palageko.
REV 3:20 Ikiko! Ani songkuring ago sanamerem ale songkuring bong bong bagasam. Awiriya ani agiring ikiok ale songkuring kaguk mu, ani kasu nagurek ale nu ta, ani ta, wete na nanimi tui nanakko.
REV 3:21 Awiriya sokel ago la sanamiwoso mu, ani dun suen la ko sokel menawu saperem ale aga Ait ko daiga kuwim te ilak dagiwasam mu te balik se nu agarak daigokko.
REV 3:22 Awiriya dogowa ago mu, den Bur Laili sios suen la nunga manaruwoso imi ikiokko.”
REV 4:1 Ario, ani loagerem ale ikialko, ani duruk wonong te songkuring bo kaigam aniram se arigem! Se kuring bo motam motam ani trumpet iwita ikiem mu akingtala aga auram, ale aga maonam, “Ewela tai basu se ani mel maingte aratukko wore ka kausekko,” mam.
REV 4:2 Se me kam la, Bur Laili lilim la aga iramuram, se duruk wonong te ani king ko daiga kuwim bo arigem, mu Kakirip bo awote dagiwaram se arigem.
REV 4:3 Noko ariga mu mel jasper se mel carnelian biliwilik mawakam nikim garagar. Se magulep bo, mel emerald biliwilik mawakam mu daiga kuwim umu laturu gurugam ale nikim kapawakaso.
REV 4:4 Se daiga kuwim 24 tala mu daiga kuwim umu laturu guruguman ale anikasan. Se kari supuling 24 daiga kuwim mu te dagi namaman ale bagakasan. Nunga guang siraram mu nagu muruwuman, ale nusupuling te mu crown gold te nunga mu tugu muruwuman tala.
REV 4:5 Se daiga kuwim kusumuri umu ningi, nikim pure iwita biliwilik makaso ale taga pagakaso ale nia nama taikaso. Se daiga kuwim umu koma ko mu lam 7 pela kaniwakasan, mu Bur Laili ko kau paoga 7 pela.
REV 4:6 Se daiga kuwim umu koma ko mu mel bo tala gagi iwita, bare ningi mu nikitang biya. Se daiga kuwim kusumuri umu ko duap te nunguningkiri mu, mel mel nunup ago 4 pela daiga kuwim umu laturu guruguman ale bagakasan. Se nungumik lilim la, gira ko se nubiring ko, mu nomotam suen biya ago lilimaram.
REV 4:7 Se mel mel umu nunga bo gira mu lion iwita, se kowom kaora mu bull iwita, se ko atumukira mu ko koma motam ariga kariimet iwita, se nukum kitira mu taraga nuar bingawakam.
REV 4:8 Nuna suan suan mu nunga nuluman mu 6 pela, se nunga nuluman bowa ningi mu nomotam la sor tam. Se tirom woremkalal, nuna nuguring katir me ta kalosan, nuna butata, “Laili, laili, laili, Kaem nu Kari Biya Sokel Garagar, nu girakala bagaram, aitak bagoso, ale pempem la baga se lagarukko.”
REV 4:9 Se kam mel mel nunup ago 4 umu Kakirip marak pempem baga lagoso ko daiga kuwim te dagiwoso umu, amilmil tui se nup biya patawuwasan mu,
REV 4:10 kari supuling 24 umu Kakirip marak pempem baga lagoso, ko daiga kuwim te dagiwoso umu, nubugura kulukuru tusan ale perr tusan. Ale nunga crown kututuwu gira ko awusan, ale balsan:
REV 4:11 “Ana nanga Kari Biya, se ana nanga Kaem! Ni keta suanta nikim biya, se nip biya, se sokel biya, ko Kotam. Mu awuk, ni, mel suen la nunguru saperem, se nika gemang te la aratu nama sapaman ale bagasan.”
REV 5:1 Se aking ani scroll bo mu Kakirip daiga kuwim mu te dagiwaram mu ko kuting sengam mu te iluwaram se arigem. Se buring gomang ko den saki batagorman se anikaso. Ale moa nungurman ale tom 7 ko kalo kutiman.
REV 5:2 Se ani engel bo sokel ago nunguningkiri sail ago aikaso ale iwita balukaso mu arigem, “Awiri ningo dirkiriyam nunguning se, scroll ewere ko kaola kutira mu kututuwu ago namaruk ale apurokko terong?”
REV 5:3 Bare kari bo duruk wonong te ta, se ali imi te ta, se ali bowa ningi ta, scroll umu apurok ale ningi tatagurukko me terong.
REV 5:4 Se ani sail karogo mo niakasam. Mu awuk, kari ningo nuam bo scroll umu apurok ale ningi tatagurukko mu mena biya.
REV 5:5 Bare kari supuling umu nunga ningi bo aga maonam, “Me mo nierko!” mam. “Arikko! Judah ko gue te Lion aratam, David ko Miri mu sokel ago aratam, ale kager te sail ago sanamaram. Nu scroll umu ko kaola kutira 7 pela mu kututuwurok ale apurokko terong mam.”
REV 5:6 Se ani Sipsip Anumang bo arigem, bare ko ariga moman se kueram wore iwita. Nu kusumuri daiga kuwim anikaso mu karogo sanamaram, se mel mel nunup ago 4 mu laturu guruguman, se kari supuling 24 mu watingi ko laturu guruguman. Noko dinak 7 pela, se ko motam 7 pela. Motam umutang mu Kaem ko Bur Laili ko kau paoga 7 pela, ali sor lilim la te nunga awuram se namaman.
REV 5:7 Se nu namaram Kakirip daiga kuwim te dagiwaram umu ko kuting sengam te scroll iluwaram mu tam.
REV 5:8 Se kam nu scroll umu tam mu, mel mel nunup ago 4 umu se, kari supuling 24 umu nubugura kulukuru sapaman. Supuling suan suan mu nunga gita se, tawir gold te nunga, mel siring ningo ningo ningi langiman umu, nunga ilu muruwuman, umutang Kaem ko kariimet nunga guranek.
REV 5:9 Ale nuna wur iru bo mu iwita ilukasan: “Ni keta suanta ni ningo se dirkiriyam, bore te se ni scroll umu to ale apurko terong. Mu awuk, ni ka moman se kuerem, ale ka gue te kariimet nunga dia Kaem tuem; nuna nunga digo nongoma nongoma, se nunga den nongoma nongoma, se nuna kariimet kirker, se nunga sor kirker tala, bare ni nunga dia giem.
REV 5:10 Ale nunga gi kingdom ningi nunga awurem, se Kaem ko priest alo iwita baga se ali lilim bitarmonko.”
REV 5:11 Asele ani loagerem gurugem ale engel alo suen biya nuguring ikiem, nunga kaura iluwa ko koma am mena, mena nunguningkiri. Nuna daiga kuwim umu se, mel mel nunup ago 4 mu se, kari supuling supuling umu nunga laturu gurugu sapaman,
REV 5:12 ale sail karogo wur imi ilukasan: “Sipsip Anumang mu ningo se diram nunguningkiri; nuna moman se kueram, bare nup biya patawunakko. Nu nup biya se nikim ago; nu sokel ago, mel kasik biya ago, ikia sinar se sangam sokel ko kotam; nup biya pempem anirukko!”
REV 5:13 Asele ani melmasak suen la, duruk wonong te, ali imi te, ali bowa ningi, se gagi bowa ningi, ko melmasak suen la wur iwita ilukasan se ikiem: “Kakirip ko daiga kuwim te dagiwoso umu se Sipsip Anumang umu nunup patawunakko! Nuna nunga nunup biya nikim sokel ago pempem la ani lagoso!”
REV 5:14 Se mel mel nunup ago 4 mu nuguring bolala “Nunguning!” maman. Se kari supuling alo umu nubugura kulukurman ale Kakirip dagiwakaso umu se Sipsip Anumang umu perr nungarukasan.
REV 6:1 Ani loagawerem se Sipsip Anumang umu kaola kutira 7 pela mu nunga ningi bo giram kutuwuram. Se mel mel nunup ago 4 mu nunga ningi bo pure paga kam munakaram se ikiem. Nu balam, “Tairko!” mam.
REV 6:2 Se ani loagawerem mu horse bo siraram mu aratam! Se kari horse awote daigam mu daga wol iluwam. Se nuna crown bo supuling te beteman se nu kager suen la te nongorak kageraruk ale nunga gi bowa tugumokko gomang gomang aratam namakaso.
REV 6:3 Se aking Sipsip Anumang umu kaola kutira 2 mu kutuwuram. Se mel mel nunup ago 4 mu ko bo tala 2 mu aking balam se ikiem, “Tairko!” mam.
REV 6:4 Se horse bo tala aratam, mu diriyam! Nuna kari horse awote daigam mu sokel tuman, nu sor lilim ko bagara lila menawurok se kariimet daong kager te bagamonko. Nuna baenat bo biya wore tuman.
REV 6:5 Se aking Sipsip Anumang umu kaola kutira 3 mu kutuwuram. Se ani mel mel nunup ago 4 mu ko bo tala 3 mu aking balam se ikiem, “Tairko!” mam. Se ani loagawerem mu horse bo kaetam mu aratam! Se kari horse awote daigam mu melmasak ko ikup te tasan ko mel mu iluwam.
REV 6:6 Se nirung bo kari kuring iwita mel mel nunup ago 4 umu nunga ningi aratam se ikiem, mu iwita balam, “Na inang diara ko koma tarigiram bo!” mam. “Wheat muguri kani gotek imi ningi mu, tom suanta ko ura koma ko manga mu te diara ko mu terong mam. Se barley muguri kani gotek ilagala suan imi ningi mu betela, tom suanta ko ura koma ko manga te diamonko tala. Bare ni olive oil se waen me maguwurko!”
REV 6:7 Se aking Sipsip Anumang umu kaola kutira 4 mu kutuwuram. Se mel mel nunup ago 4 mu nunga ningi bo nukum kitira 4 mu iwita balam se ikiem, “Tairko!” mam.
REV 6:8 Se ani loagawerem mu horse bo kumik kuruguyam mu aratam! Se kari horse awote mu ko nup Mateng i. Se ko bo Hades mu nu pingi kowom karowakaso. Nuna nosokel karogo, nuna gatu te, karak te, kuera memek te, mel daong te, ali imi ko kariimet paoga motam 4 pela se ningi paoga motam suanta mu nunga momon se kua sapamonko taiman.
REV 6:9 Se aking Sipsip Anumang umu kaola kutira 5 mu kutuwuram. Se ani kariimet dora altar bowa ningi bagaman se nungarkem. Nuna Kaem ko den se ko bala ikia ilukuawuman wore ko nunga moa batutumuman se kueman.
REV 6:10 Nuna sail ago ai balukasan, “O Kari Biya, ni mel suen la ko Biya, ni laili, se ni nunguning. Ni amaru te ali ewere ko kariimet nunga munan tuter ale anananga gue kaparam umu ko koma nungaruko?”
REV 6:11 Asele guang siraram mu suan suan nungaru gurugu karogo namaman, ale nunumi ira se bagamon se nunga singsang, nunga ura suan alo, nuna nunga moman se kueman iwita, nunga momon se kuemon nama ko tom te ikiwoso mu te nama araguk se asele ko, uwuta nunga manorman.
REV 6:12 Se ani loagawerem se Sipsip Anumang umu kaola kutira 6 mu kutuwuram se wanara biya kaparam. Se worem motam tiromorom iram ale kuera mateng ko guang kaetam goat mone te nungursan uwuta aram. Se sige motam gue iwita guarmam.
REV 6:13 Se baras taiti ningi mu, tam fig muguri barare, marir sokel ago ituguso se kutukutuk ma ali te kapara iwita kapakasan.
REV 6:14 Se taiti mu lilim bataga peleram ale numi moram, se duruk suen la se tual suen la mu yukua nama taikasan.
REV 6:15 Umutang te aliti kari supuling bibiya, kari nunup ago, kager supuling alo, kari nungumik mel karogo, kari sokel karogo, se ura dungan, se kari ura dungan kari mena, mu nuna suen la garap gogong ningi se duruk mutim ningi yumu yumu namaman.
REV 6:16 Ale duruk bibiya se manga bibiya nunga manarukasan, “Papak maral kaparal ale nanga ira kaluwuralko,” makasan. “Kakirip ko daiga kuwim te dagiwoso wore ko motam ko nanga kaluwural, ale Sipsip Anumang ko gomang magara ko nanga kaluwuralko!
REV 6:17 Mu awuk, nononga nongomang magara ko tom biya mu tai aratam, se awiri sokel ago sanamarukko terong? Mena.”
REV 7:1 Asele ani engel 4 pela, ali lilim ko dun 4 pela mu te sanami namaman se nungarkem. Nuna ali ko marir daula bibiya 4 pela mu iluman se bo ta ali, gagi, se tam bo me itugukaso, mena.
REV 7:2 Asele ani engel bo koma worem bausa mu te basu tarigikaso se arigem, nu Kaem marak pempem la baga lagoso mu ko kuting molak ko mel iluwam. Nu engel 4 pela, Kaem ali se gagi maguwumonko ko sokel nungaram, umu sail karogo nunga auram ale mam:
REV 7:3 “Nina ali se gagi se tam me nunga maguwural, menaral se ana nanga Kaem ko kuting molak noko ura kariimet nomoke sengem te betenak se asele maguwuralko,” mam.
REV 7:4 Asele ani Kaem ko kariimet ko kuting molak taman umu ko tom ko ikiem: Israel ko kariimet motam 12 mu lilim ningi, noko kuting molak taman ko tom mu 144,000 kariimet.
REV 7:5 Judah ko gue te mu 12,000 noko kuting molak taman. Se Reuben ko gue te mu 12,000. Se Gad ko gue te mu 12,000.
REV 7:6 Se Asher ko gue te mu 12,000. Se Naphtali ko gue te mu 12,000. Se Manasseh ko gue te mu 12,000.
REV 7:7 Se Simeon ko gue te mu 12,000. Se Levi ko gue te mu 12,000. Se Issachar ko gue te mu 12,000.
REV 7:8 Se Zebulun ko gue te mu 12,000. Se Joseph ko gue te mu 12,000. Se Benjamin ko gue te mu 12,000. Ilu biguwu sapara mu 144,000 kariimet.
REV 7:9 Ario, ani akingtala loagerem ale ikialko, ani kariimet motam biya, ningi awote, kaura moke mena mu nungarkem! Nuna sor suen biya ko, digo suen biya ko, kariimet duap duap ko, se den kirker ko. Nuna daiga kuwim kuringi se Sipsip Anumang umu ko koma ko sanamaman. Nuna guang siraram mu nagu muruwuman, ale pator gawa nugutinga saparam.
REV 7:10 Se sail karogo aikasan ale balukasan: “Anananga sangaru tata ko sokel biya mu anananga Kaem, nu ko daiga kuwim te dagiwoso mu se, nanga Sipsip Anumang umu nunga mel nunguning!”
REV 7:11 Se engel alo suen la mu nuna daiga kuwim mu se, kari supuling 24 mu se, mel mel nunup ago 4 umu nunga laturu guruguman ale sanamiwakasan. Ale nuna daiga kuwim umu kuringi nubugura kulukuru muruwuman ale nomoke ali ningi kaparam se Kaem perr tuikasan,
REV 7:12 ale makasan: “Nunguning! Amilmil yawara se nikitang biya, se ikia sinar se nup patawura, se nup biya, sokel biya, se sangam ningo mu anananga Kaem ko, pempem la butata ani se lagarukko, nunguning!”
REV 7:13 Se kari supuling umu nunga ningi bo aninga isuam, “Kariimet guang siraram nagu muruwuman mu arika? Se nuna aparete taiman a?” mam.
REV 7:14 Se ani nu manem, “Dom, ni ko ikisam.” Se nu mam, “Kariimet ewerta tom memek biya ningi nama gilingiman, bare aitak dir palagaman. Nuna nunga guang Sipsip Anumang ko gue te anuman se sirarmam.
REV 7:15 Bore te se, “nuna Kaem ko daiga kuwim umu kuringi baga se, tirom woremkalal noko temple ningi nup biya tui lagasan; se nu ko daiga kuwim te dagiwoso umu ko luman ulaluwurok ale nunga iramuru saparukko.
REV 7:16 Nuna udagi na ko me kuemon, ale yu ko me kuemonko. Worem ko kowar me nunga kaniruk, agi ko kore me nunga turupurokko.
REV 7:17 Mu awuk, Sipsip Anumang daiga kuwim kusumuri mu te bagoso mu nunga bitua kari yawara ko bagarukko; nu marak ningo ko yu bulowolok kapawoso mu te nunga kiti gurugu nongorak namarukko. Se Kaem nononga nomononge miningam nomotam te kapawoso mu siwu waru saparukko.”
REV 8:1 Se Sipsip Anumang scroll ko kaola kutira nukum 7 umu kutuwuram, se duruk wonong te mu sor kutek ma saparam, nama hour suanta ko komasang iwita.
REV 8:2 Se udagi ani engel 7 pela Kaem koma ko pempem bagara umu nungarkem, se tom umutang te trumpet 7 pela mu nungarman.
REV 8:3 Se engel bo tala tawir bo gold te nunga mu iluwam, ale ago tai altar duap te sanamaram. Se nuna tam kiri siring yawara yawara ilu biguwuman mu ninguru tuman, nu giok ale ago nama altar gold, Kaem ko daiga kuwim mu duap te aniso, mu te kaiyok se kaniruk ale siring yawara mu kariimet laili suen la nunga guranek ago barasukko.
REV 8:4 Se nu uwutata beteram se bur siring yawara mu kariimet laili umu nunga guranek ago Kaem koma te tarigikaso.
REV 8:5 Asele engel mu ko tawir mu iluwam ale tama altar awote mu giam, tawir ningi awuram ale, waram se ali awote tai kaparam. Se pure biliwilik makaso ale taga pagakaso ale nia nama taikaso, se wanara kapakaso.
REV 8:6 Se engel 7 pela nunga trumpet 7 pela mu itugumonko kirimi karame beteman.
REV 8:7 Se engel gira mu ko trumpet itugumam se me kam la, tuwik muguri bibiya se tama gue ago mu patungam ali awote kaparam. Se ali lilim kau pagaru ilagala suan ko beteman mu ko suan mu, tam se anapeya mel karogo lilim kaniram.
REV 8:8 Se engel 2 mu ko trumpet aking itugumam se mel bo duruk aromemek kaniwara iwita mu sapaman se nama gagi ningi dagulam. Se gagi lilim kau pagaru ilagala suan ko beteman mu ko suan mu gue ko geragam,
REV 8:9 se ko wal anapeya mel mu kua sapaman, se ko dal mel mu ago la maga kuena sapaman.
REV 8:10 Se engel 3 mu ko trumpet itugumam se baras biya bo, tama galep kaniwakam mu kutuwam, tai yu bibiya se gotektek pagaru ilagala suan ko awuman mu ko suan ningi dagulam.
REV 8:11 Se baras umu ko nup mu Wormwood. Se yu umu ko kau paoga baras umu ningi dagulam mu seselak paga saparam, se kariimet suen biya yu mu nokasan ale kuakasan.
REV 8:12 Se engel 4 mu ko trumpet itugumam se worem paga ilagala suanaram, se sige butatala, se baras mel paga motam ilagala suanaman tala, se nunga paoga umu ningi suan suan koma koma mu tiromorom nunga iram. Bore te se, day suanta ningi mu paoga ilagala suan umu ko suanta mu nikinang mena, se tirom mu koma suanta tala.
REV 8:13 Se ani loagawerem mu taraga bo kualala binga se sail karogo airam ale balukaso, “Boteko! Boteko! Boteko!” makaso. “Mu awuk, engel ilagala suan am bagasan umu nunga trumpet itugumon mu, o ali imi ko kariimet mu nina awuk ko ya?”
REV 9:1 Se engel 5 mu ko trumpet itugumam se ani baras bo taiti gomang te wore tai ali te dagulam se arigem. Se nuna Mutim du biya ko kuring te kaoga ko bugu mu tuman. Mutim umu ko kuring mu gotektir, bare ningi mu wosesel se du biya, kumik nukum mena.
REV 9:2 Se kam nu Mutim nukung ko kuring kaogam mu, tama bo, kowar tamatama wore ko bur barasukam, tama bur mu patetengaram ale aratukaso. Se tama bur Mutim umu ningi mu barasam tarigiram ale taiti gomang lilim siruwuram se kaetma saparam ale worem motam kaluwuram.
REV 9:3 Se tama bur umu ningi mu locust duap bo arataman ale ali imi te tai kapaman. Ale nunga daong mu maruwan nulis nunga daong iwita mu taman.
REV 9:4 Nuna ali imi ko sirsir se ko tam mel mel me namon maguwumonko den taman. Bare kariimet Kaem ko kuting molak nomoke sengem te mena mu la nunga maguwumonko.
REV 9:5 Nuna sige 5 ningi yaman memek la nungarmonko. Bare me nunga momon se kuemonko den taman. Se ikup yaman kariimet umu gikasan mu maruwan nulis kari moso se ko ikup yaman taso iwita.
REV 9:6 Ale tom mu te mu, kariimet kua namara ko lage kupumon bare me arigimonko; nononga nongomang mu am kua namamonko, bare kuera mateng mu nagu yumu namarukko.
REV 9:7 Locust umu nunga ariga mu horse mel kager ko nunga nunguru betesan mu nunga ariga iwita. Se nusupuling te mu mel, crown gold te nunga wore iwita, mu tugu gilingiman. Se nongoma motam mu kariimet koma motam iwita.
REV 9:8 Nunga nomone mu imet nunga nomone iwita, se nunga nogore mu lion nunga nogore iwita.
REV 9:9 Se nunga nokokosa ko lakira mu ain iwita, ale nunga nuluman ko nirung mu karis mel horse kager ningi wuli karogo nunga tagisan ko nirung iwita.
REV 9:10 Nunga nomom mu kore karogo, maruwan nulis ko kore iwita, te daongasan. Ale nunga sokel taman umu sige 5 ko, kariimet te nunga momonko nomom te sokel taman.
REV 9:11 Nunga supuling biya mu engel bo, nu Mutim du biya umu bitarso. Noko nup Hebrew den te mu Abaddon, se Greek den te mu Apollyon.
REV 9:12 Se taraga ko kuring te ikup ilagala suan aratukko balam mu bo eta aratam ale menaram. Se ikup ilagala am aniso.
REV 9:13 Se engel 6 mu ko trumpet itugumam se ani kuring bo altar gold te nunga mu ko dinak 4 mu te aratam se ikiem. Altar umu Kaem koma te aniso.
REV 9:14 Se kuring umu engel 6 trumpet iluwaram mu maonam, “Engel 4 pela yu biya Euphrates te nunga talipaman se bagasan mu nunga bitar se namamonko!”
REV 9:15 Se nu engel 4 pela umu, hour, day, sige, yia ewerta ko nunga balman se bagaman mu nunga beteram se, kariimet lilim nunga pagaru motam ilagala suan nunga awuman se bagaman mu ko motam suanta umu lilim nunga momon se kuemonko arataman.
REV 9:16 Se kager kari horse ago mu nunga tom 200 million maman se ani ikiem.
REV 9:17 Se kager kari horse ago aninga ipingira te arigem mu nunga ariga iwita: Nunga nokokosa ko lakira mu diriyam, se sang blue, se sang aringiyam, salfa iwita. Se horse umu nunga nusupuling ariga mu lion nunga nusupuling iwita; se tama, tama bur, se salfa nuguring te aratukaso.
REV 9:18 Se kariimet pagaru motam ilagala suan nunga awuman mu ko motam suanta mu mel memek tama, tama bur, se salfa nuguring te aratam mu te, nunga moman se kua sapaman.
REV 9:19 Se horse nunga nosokel mu nunga nuguring te, se nomom te anikaso. Mu awuk, horse umu nunga nomom mu ma iwita, supuling ago, se te kariimet nunga moakasan.
REV 9:20 Bare kariimet mel memek umu me nunga moman se kueman mu, aking nongomang motam me ta gurugukasan, nuna nunga bagara aolak memek mu ningi am bagakasan. Nuna wit mairap kuar gold, silver, brass, manga, se tam te nunga nunga, nomotam mena, node mena, aolak mena, mu nunup patawura me ta bita to arikasan, am nunup patawuwakasan.
REV 9:21 Ale nunga kiwem memek, kari mora se kuera, nunga us us paka pakang ko munan, saman katagot ko munan duap duap, se nunga tere daong nana ko munan mu me ta bita tokasan.
REV 10:1 Asele ani engel biya sokel ago bo duruk wonong beteram ale tai kapawaram mu arigem. Nu taiti nuwi mu guang yamel tugu kam ningi taikaso, se magulep dora bo supuling ko anikaso. Se ko koma motam mu worem iwita kanikaso, se ko suwik mu sokel ago gek kiriyam, ko ariga tama kuamili ari kam.
REV 10:2 Nu scroll gotek bo apuman mu kuting te iluwam. Ale nu ko doleng sengam mu patawu gagi awote beteram, ale ko doleng ngas mu ali awote beteram.
REV 10:3 Ale nu sokel ago lion nia kam airam. Ale kam nu airam mu pure 7 pela umu nuguring bolala munakaman.
REV 10:4 Se kam nuna munakawaman mu ani den balukasan mu batagikko negawerem mu, kuring bo duruk wonong te tairam ale iwita balam se ikiem, “Den pure 7 pela umu balman mu ni kimik ningi la anirukko, garek te me bataguruko.”
REV 10:5 Se engel suwik sang gagi awote se sang ali awote beteram ale sanamiwaram se arigem umu, ko kuting sengam mu kualala patawuram
REV 10:6 ale Kakirip pempem la baga lagoso, taiti se ko melmasak suen la ago, se ali se ko melmasak suen la ago, se gagi se ko melmasak suen la ago nungam mu ko nup te mam, “Gorara kira bo mena ko!” mam.
REV 10:7 “Kam engel 7 mu ko trumpet itugumok mu te, Kaem ko ikia mel suen la yumura te aniram mu wetanga saparukko, nu giram ko ura kari prophet alo nunga maonam uwutata aratukko.”
REV 10:8 Se kuring ani maingkala duruk wonong te tai kaparam se ikiem mu akingtala aga maonam, “Namar ale engel suwik sang gagi awote se sang ali awote beteram ale sanamiwoso umu kuting te, scroll ulaluwuman se iluwoso mu toko,” mam.
REV 10:9 Se ani engel umu kote namerem ale nu scroll gotek iluwaram mu aisuokko manem. Se nu aga maonam, “To ale noko,” mam. “Kiring ningi mu yaman nuam, beras ningo no kam, bare tagu ningi mu seselak paguk se ko gara memek ikikowo,” mam.
REV 10:10 Se ani engel kuting te scroll gotek umu taem ale naem, se agiring ningi mu yaman nuam, beras ningo no kam. Bare kam ani no laku saperem mu, atagu ningi seselak pagam.
REV 10:11 Se ani den bo iwita taem, “Ni akingtala kariimet suen biya, sor suen biya, den duap duap suen biya, se king suen biya nunga prophet den imi balu pagaruko,” mam.
REV 11:1 Ario, tam bo sikir iwita mu aisiman, mu melmasak ko maiya tukunang te ilu ariga ko, ale namarik Kaem ko temple se ko altar ko maiya tukunang taik, ale kariimet kagin bitawasan mu nunga kau saparikko den mu taem.
REV 11:2 Bare temple ko murum kuwim matangi mu ko maiya tukunang me taikko den taem. Mu awuk, kuwim umu sor saki ko kariimet nungarman, se nuna wonong laili mu sige 42 ko ira kalakumu ago bagamonko.
REV 11:3 Se kuring munakawaram mu aking iwita balam, “Aninga den apura ko kari ilagala umu sokel nungarik se day tom 1260 ko, nunumi karur tugumon ale guang memek kaetam ningi baga se prophet den balu pagarmonko.”
REV 11:4 Tam olive ilagala se lam ko kuwim ilagala Kari Biya ali lilim la bitaruwoso mu ko koma te sanamiwasan mu kari ilagala nung nunga baluwasan.
REV 11:5 Se awiriya kari ilagala umu nungumik te memek i betera iwita betemon mu, tama kuamili nuguring ko aratuk ale awiriya umu nunga lakumokko. Awiriya anapeya nungumik te bitirukko negeruk mu uwutata kuerukko.
REV 11:6 Kariari umu, tom nuna den balu pagarmonko mu, taiti kalomon se tuwik me ta kaparukko sokel mu ago bagasan. Ale yu gurugumon se gue ko aratukko sokel mu se, nononga nongomang te tom awilaya ko ali imi ikup memek duap duap memek tumonko mu ko sokel nongote aniso tala.
REV 11:7 Ario, se kam den balmonko mu balu kutuwumon mu, mel diwang memek Mutim du biya mu ningi baga arataso mu nongorak kageraruk ale nosokel menawurok ale nunga moruk se kuemonko.
REV 11:8 Se nunga nungumik guang mu wonong biya mu ko lage tuang te anirukko. Wonong biya umu den ira te Sodom agi Egypt ma balsan. Se wonong borta te tala nunga Kari Biya tam kangono te tagiman.
REV 11:9 Se day ilagala suan nukum ago iwita, kariimet duap duap se digo duap duap, nunga den kirker se nunga sor kirker, mu suen la nunga nungumik guang umu ari gurugu se, pasak me mutim tugumonko nongomang anirukko.
REV 11:10 Ali imi ko kariimet suen biya mu kari ilagala kueman umu nunga amilmil bita se, na inang no gi se, nunumi munan mel tui gurugumonko. Mu awuk, prophet ilagala umu kariimet ikup yaman tawun biya nungaru lagaman.
REV 11:11 Bare day ilagala suan ko nukum ago mu buring ko mu, Kaem marak noko ningi mu nononga ningi beteram se marak barasu sanamaman. Se kariimet nuna ilagala umu nungarkaman ale ninguru nguangakasan.
REV 11:12 Se kuring bo duruk wonong te tai kaparam ale sokel ago nuna ilagala nunga maonam, “Iwita tai bausalko,” mam. Se kariimet nunga bita maguwuman mu nungarkiwaman se nuna barasaman taiti nuwi ningi duruk wonong te namaman.
REV 11:13 Se me kam la mu wanara biya bo aratam, se wonong umu lilim ko paoga 10 pela mu ko suan mu lilim la parasaram kaparam. Se ko kariimet 7000 kua gilingiman. Se saki marak bagakasan mu ninguru nguangaman ale Kaem nup biya tuikasan.
REV 11:14 Se taraga ko kuring te ikup ilagala suan aratukko balam mu ilagala eta aratam ale menaram. Se suanta nukum te 3 mu aratukko tom pingi aram.
REV 11:15 Se engel 7 mu ko trumpet itugumam se kuring saki duruk wonong te mu sail ago balman: “Ali imi ko kingdom mu aitak anananga Kari Biya se noko Kristus ilak nunga kingdom ko aratam, se nu pempem la ali imi butata bitaru se lagarukko!”
REV 11:16 Se kari supuling 24 Kaem koma ko dagiwaman mu nubugura kulukurman ale nomoke ali ningi kaparam se Kaem perr tui se
REV 11:17 balukasan: “Ana ni Kari Biya Kaem Sokel Garagar amilmil kisisan; nigita ni Kakirip girakala bagerem ale aitak bagasam; ni aitak ka sokel biya mu te sor lilim bitaruwasam.
REV 11:18 Ali sor suen biya ko kariimet ni ko ko nongomang magaram, bare aitak mu nika gemang magara ko tom. Se aitak mu kariimet kuera mu nunga tutera ko kam, se nika ura kari prophet alo se ka kariimet laili se awiriya nip biya bowa ningi bagasan, nunup ago ta, nunup mena ta, mu koma ningo nungaruko kam. Se awiriya ali imi maguwu silatiwasan mu nunga maguwurko kam.”
REV 11:19 Se Kaem ko temple duruk wonong te mu kuring kaigam, se ningi mu noko den, ko kariimet nongorak kaolam, mu ko Kunup mu wetang te aniram se arigem. Se pure biliwilik makaso, ale taga papak makaso, ale nia nama taikaso. Se wanara kapakaso, ale tuwik muguri bibiya mu tagakaso.
REV 12:1 Ario, kausa duap bo kigilik nunguningkiri taiti gomang te aratam: imet bo, nu worem guang ko katakam kataram, se sige mu doleng bowa ningi anikaso, se baras 12 pela mu crown iwita supuling tugumam.
REV 12:2 Nu tuagu ago se kuriang iluwokko tom iram se yaman moakaso se nia kikakaso.
REV 12:3 Se aking kausa bo tala taiti gomang te aratam se arigem, mu dragon biya bo diriyam, ko supuling mu 7 pela, se ko dinak mu 10 pela. Se ko supuling suan suan mu crown ago la.
REV 12:4 Se dragon umu ko mom te, baras lilim la pagaru motam ilagala suan awuman umu ko motam suan mu suen la sarumu waram se ali te kapa gilingiman. Dragon umu imet umu kuriang iluwoso wore te la moa naukko kumik duap te kimi bitawakaso.
REV 12:5 Se imet umu kuriang kari iluwam, se kuriang umu maingte king ko baga se king ko tam iluwok ale sor suen la nunga bituokko. Se me kam la, kuriang umu tagi bataguru taman ale ilak nama Kaem ko daiga kuwim te beteman.
REV 12:6 Se imet umu naguram nama sor garagarayam Kaem nunguru beteram mu te, day tom 1260 ko umu te bitarukasan.
REV 12:7 Se kager biya bo duruk wonong te barasam. Michael ko engel alo nongorak dragon umu ilak kagerakasan. Se dragon ko engel alo nongorak koma ko nongorak kagerakasan.
REV 12:8 Bare dragon ko engel arungu me terong, se nunga bagara kuwim duruk wonong te mu beteman.
REV 12:9 Dragon biya umu sapaman se ali imi te tai tagaram. Girakala nu ko balukasan mot makasan, kari memek Satan makasan, nu memek tagi ali imi lilim ningi beteram makasan borta. Nu ta se ko engel alo ta suen la nunga warman se ali imi te tai dagulaman.
REV 12:10 Asele duruk wonong te kuring bo sail ago balam se ani ikiem: “Aitak Kaem ko kingdom ko sokel wetang saparam ale noko Kristus ko nup biya ago la wetang saparam ale ko kariimet nunga sangaru giam. Mu awuk, namuk tirom woremkalal Kaem koma te anananga singsang den te nunga bitawara mu sapaman se ali te nama kaparam.
REV 12:11 Nuna Sipsip Anumang ko gue te se, den nuna wetang la apukasan mu te se, nuna nongota kuemonko mu ko ikia me tokasan, ale munan suen la umu te noko sokel menawuman.
REV 12:12 Bore te se taiti lilim la se anapeya mel suen la ningi bagasan mu amilmilaralko! Bare ali lilim se gagi, mu sinar talko, mu awuk, Satan sapaman se nengete nama kaparam. Nu gomang ninguru tama ko kaniwoso, mu awuk, nu ko ikiso, noko tom mu tukunang gotek.”
REV 12:13 Se kam dragon umu ali te sapaman se tai kaparam iwita numi arigam mu, nu imet kuriang kari iluwam umu morukko karokaso.
REV 12:14 Bare imet umu luman ilagala, taraga biya bo ko luman iwita mu tuman, nu te bingok ale kuwim sor garagarayam te nunguru beteman umu te namarukko. Se nu mot memek umu kumik duap te mena, awar biya baga se, umu te bitarmon se yia ilagala suan ko nukum ago bagarukko.
REV 12:15 Se mot memek umu kuring ningi yu aratu kapakaso ale lom iwita nagukaso. Nu yu lom te imet umu mituwurok se sarenga namarukko bitakaso.
REV 12:16 Bare ali lilim mu imet umu sangarukaso ale kuring pagakaso se yu lom umu laku sapakaso.
REV 12:17 Se dragon mu imet umu ko gomang maga kapakaso, se namakaso ale imet umu ko kuriang gue saki, Kaem ko munan den bowa ningi baga se Jesus ko dugu duap ilukuawuwara, wore nongorak kagerarukko pim pim geragakaso.
REV 13:1 Se dragon umu gagi norogen te langi sanamiwakaso. Ario, ani mel diwang memek bo gagi ningi aratam ale basukaso se arigem. Noko supuling mu 7 pela, se ko dinak mu 10 pela. Se ko dinak suan suan mu crown ago la. Se noko supuling suan suan umu garek ago la, se garek umu Kaem ilak kapara ale nu kota numi Kaem iwita betera ko den ago terong mam.
REV 13:2 Mel diwang memek umu ko ariga mu leopard iwita, bare ko suwik mu bear ko suwik iwita, se ko kuring mu lion ko kuring iwita. Se dragon mel diwang memek umu nup biya tuam, sokel tuam ale supuling biya ko bagarukko beteram.
REV 13:3 Mel diwang memek umu ko supuling bo mu ko ariga, moman se kua namara ko lot karogo lagaram bare menaram se ko kawilis la aniso iwita. Se kariimet suen la nungamin biya gotek tugu laga, mel diwang memek umu kowom karokasan.
REV 13:4 Nuna dragon nup patawukasan, mu awuk, nu sokel se nup biya mel diwang memek umu tuam. Ale nuna mel diwang memek umu betela nup patawukasan ale makasan, “Awiri nunguningkiri mel diwang memek imi turan ko?” makasan. “Awiri nunguningkiri nu ilak kagerarukko terong?” makasan.
REV 13:5 Se mel diwang memek umu sige 42 ko kuring tuam se, kariimet nunga bitaru se, Kaem balu maguwu se, kota numi patawura ko den balukaso.
REV 13:6 Nu Kaem balu maguwukaso, ale ko nup se ko kuwim te bagoso mu se, ko kariimet ilak duruk wonong te bagasan mu ago nunga balu maguwukaso.
REV 13:7 Nu kuring tam ale kariimet laili nongorak kager bitakaso ale nunga gi bowa tugukaso. Ale nu digo suen biya, kariimet koma koma, nunga den duap duap se nunga sor duap duap, mu nunga ilu tagi noko bowa ningi la nunga awukaso.
REV 13:8 Se ali lilim ko kariimet mu mel diwang memek mu ko nup patawukasan. Bare kariimet nunga nunup marak pempem te bagara ko batoga ningi aniso umutang nup me patawukasan. Batoga umu Sipsip Anumang moman se kueram wore ko batoga, ali imi lilim la me arata la bataguru beteman.
REV 13:9 Awiriya dogowa ago agi mu, den imi ikiokko:
REV 13:10 “Ni talipara ningi ka betemon agi mu, am talipara ningi namarko. Ni baenat te ka momon se kuarko agi mu, am ka momon se kuarko.” Munan imi ana Kaem ko kariimet laili kua kapanak ale ningo diram la baga se, ikup yaman ginak ale sokel ago la sanamanakko sangam nangarso.
REV 13:11 Asele ani aking mel diwang memek bo tala ali ningi basu aratuwaram se arigem. Mu ko dinak ilagala, sipsip gotek ko dinak iwitatala, bare nu dragon iwita munakakaso.
REV 13:12 Nu mel diwang gira lot kawilis ago wore sangarukaso, ale nup biya se ko sokel te ura tokaso uwutatala te bitakaso. Ale nu ali kariimet suen la nunga manarukaso se mel diwang gira umu ko nup biya patawukasan.
REV 13:13 Nu miracle se kausa bibiya bitakaso. Ale kariimet loagawaman se balam se tama taiti gomang te kaniram ale tai ali te kaparam.
REV 13:14 Nu mel diwang gira umu sangarukaso ale miracle bitakaso umu te kuring tam ale ali imi ko kariimet nunga kulurukaso. Nu nunga maonam se, nuna mel diwang gira, baenat te moman se lot alaga lot marakam se bagoso umu, nup biya te tua ko, ko kuar bo kisi bangorman.
REV 13:15 Asele nu sangam tam umu te mel diwang gira umu ko kuar kisi bangorman mu marak kumik ningi beteram se munakakaso. Se kariimet mel diwang gira umu ko nup patawumonko me kuakasan mu, kuar umu balukaso se nunga moakasan se kuakasan.
REV 13:16 Mel bo tala, nu kariimet suen la, nunup ago ta se nunup mena ta, nungumik mel ago, nungumik mel mena, ura dungan se ura dungan mena, mu suen la nunga diruwukaso se nuguting sengam mu te, agi nongoma sail te mak tokasan.
REV 13:17 Se awiriya mak umu mena, mu diara guruga munan bitirukko me terong. Mak umu mel diwang memek wore ko nup agi ko nup ko number.
REV 13:18 Ana mel mu ko sinarnakko. Awiriya ikia sinar ago mu, mel diwang memek umu ko number ko ninguru iki gurugokko. Mu awuk, mu kari ko number. Se ko number mu 666.
REV 14:1 Asele ani aking loagerem ale ikialko, ani Sipsip Anumang Duruk Zion te ko kariimet 144,000 nongorak sanamiwaram se arigem. Nononga nongoma sail mu noko nup se ko Nuet ko nup ago la.
REV 14:2 Se ani nirung bo welang ago, duruk wonong te yu nagu kam se pure nia kam taikaso se ikiem. Se nirung ani ikikasam umu, harp suen biya te kolawara ko nirung iwita ikikasam.
REV 14:3 Se nuna daiga kuwim umu se, mel mel nunup ago 4 mu se, supuling alo 24 umu nongoma te wur iru bo ilukasan. Awiriya bo wur iru umu iki iluwokko me terong. Bare kariimet 144,000 ali imi ko kariimet nunga ningi nunga dia tam umu asele iki ilumonko mu terong.
REV 14:4 Kariimet imi laili nunguningkiri, imet kari nunumi ago anira barasa ko munan ningi katir me namara iwita bagara ko kariimet. Nuna Sipsip Anumang kowom karo gurungumu lagara ko kariimet. Nuna ali imi ko kariimet nunga ningi nunga dia tam, ale mel bo gira nunguningkiri ningo iwita, Kaem se noko iwita bagamonko nunga beteram.
REV 14:5 Nuna den kawel bala me ikisan. Nuna memek bo nungumik te me aniso.
REV 14:6 Se ani aking engel bo tala kualala bingiawaram se arigem, mu den gilalong pempem la ani lagoso mu sor suen biya, digo suen biya, se den duap duap, se kariimet duap duap ali imi te mu ikimonko apukaso.
REV 14:7 Nu sail karogo balukaso, “Kaem bowa ningi la baga se nup biya tualko, mu awuk, noko tutera ko tom mu tai aragam. Noko nup patawuralko. Nu taiti se ali se gagi se yu nungam.”
REV 14:8 Se me kam la, engel bo tala 2 mu kowom karo se makaso, “Dagulam bo! Wonong biya sor saki saman katagot ko munan te ngual nungarukaso se waen no nguala sipa kam bagaman mu, Babylon, dagulam bo!”
REV 14:9 Se engel bo tala 3 mu gira ilagala umu nogowom kaoram, ale sail ago balukaso, “Awiriya mel diwang memek umu se ko kuar kisiman umu nup patawu se ko mak umu nuguting te agi, nongoma sail te tamon,
REV 14:10 mu nuna betela Kaem ko gomang magara, waen iwita marak bagun ningi langi betera umu namonko. Nuna engel laili alo umu se Sipsip Anumang umu nongoma te, sulphur kaniwara mu te yaman memek ninguru nunguningkiri nungarmonko.
REV 14:11 Se ikup yaman memek towasan umu ko tama bur mu pempem butata barasu se lagarukko. Se kariimet uwuta mel diwang memek umu se ko kuar kisiman umu se ko mak taman ale nup patawusan mu, tirom woremkalal nungumik nonoman sapara bo mena.”
REV 14:12 Munan imi ana kariimet laili Kaem kuring bowa ningi baga se, Jesus la ilukuawu se, ikup gi se sokel ago la sanamara ko munan ningi sangam nangarso.
REV 14:13 Asele ani kuring bo duruk wonong te iwita balam se ikiem, “Den ewere bataguruko: Tom aitak imi se tom pempem la, awiriya Kari Biya ilukuawuso ilak baga kueso mu amilmilarukko!” “Se mu diram,” Bur Laili uwutatala baluwoso. Nu balso, “Nuna nunga ura kowar bita lagaman mu ko nonoman sapamonko. Mu awuk, nunga munan ningo bita lagaman mu me am ipi maga namarukko.”
REV 14:14 Asele ani aking loagerem ale ikialko, ani taiti nuwi bo siraram arigem. Se taiti nuwi mu awote mu kakirip bo kari nunguning bo iwita mu dagiwaram se arigem. Se crown gold te nunga mu supuling te anikaso, se batir ko bala sickle masan, kore wuli tamatama kapawara mu kuting te iluwam.
REV 14:15 Se engel bo tala temple ningi aratam, ale kakirip taiti nuwi awote dagiwaram mu sail karogo auram, ale maonam, “Ka batir sumu to ale na inang bataguru bolala awurko. Mu awuk, aitak inang garukaram se gi bataguru bolala awura ko tom,” mam.
REV 14:16 Se kakirip taiti nuwi awote dagiwaram umu, ko batir sickle mu ali lilim awote sisuwuram, se me kam la inang mel garukaram mu kariimet bataguru karogo tai bolala awukam tai bolala awuman.
REV 14:17 Se engel bo tala duruk wonong te temple ningi aratam. Nu betela batir sickle kore wuli ago mu iluwam.
REV 14:18 Se akingtala engel bo altar ko tama bitaruwara mu altar beteram ale tairam, ale engel batir sickle iluwaram mu sokel ago auram, ale maonam, “Ka batir kore karogo sumu to ale ali te waen nunguning muguri yoparam mu batutumur ale bolala awurko. Mu awuk, ko nunguning suen biya yopa muruwuram,” mam.
REV 14:19 Se engel umu ko batir sickle mu ali lilim awote sisuwuram ale waen nunguning muguri mu batutumuram. Ale giam ago nama kuwim biya waen te nungursan, umu Kaem ko gomang magara ko kuwim iwita, mu ningi waram.
REV 14:20 Se waen nunguning muguri umu kuwim te ira kalakumu nunga, wonong buring ko, mu te ira kalakumu nungurukasan. Se kuwim umu te gue lom iwita naguram kaparam lagaram tarigiram, horse nunga nusumulak ain bilik ago kalosan umu nunga kalel tam, ale naguram 1600 stadia ko maiya iwita namaram.
REV 15:1 Se ani loagawerem mu aking kausa biya bo koma kigilik nunguningkiri tala mu duruk wonong te aratam se arigem: mu engel 7 pela, nuna kariimet te nunga maguwumonko mel tawir ago 7 tala suan suan koma koma ilu muruwuman. Mel mel umu Kaem ko gomang magara nukum te menawurokko mel mel.
REV 15:2 Asele ani mel bo tala arigem, mu ko ariga gagi iwita se tama kuamili ningi kani nama taiwa kam arigem. Se gagi umu duap te mu, kariimet mel diwang memek umu se ko kuar kisiman umu se ko nup ko number ko sokel mu menawuman mu sanamiwaman se nungarkem. Nuna Kaem harp nungaram mu ilu muruwuman,
REV 15:3 ale Kaem ko ura kari Moses ko wur, se Sipsip Anumang ko wur mu iwita ilukasan: “Kari Biya, ni Kaem Sokel Garagar; nika kiwol munan mu duap bo nunguningkiri se yawarakala nunguning. Ni tom suen la ko King; nika munan mu diram la se nunguning la.
REV 15:4 O Kari Biya, awiri ni me ka nguangaruk ale nip biya mu me kisokko? Mena. Mu awuk, ni keta suanta ni laili. Se sor suen la taimon ni kema te ka nip patawumonko, mu awuk, nika munan ningo diram mu wetangaram se ari sapaman.”
REV 15:5 Se akingtala loagerem ale ani duruk wonong te temple laili, Kaem ko numi duap wetang sapawoso, mu ko kuring kagaru ulaluwu beteman mu arigem.
REV 15:6 Se engel 7 pela mel kariimet te nunga maguwumonko tawir ago ilu muruwuman mu giman ale temple beteman arataman. Nuna guang karur bo mena, nikim ago mu nagu muruwuman, ale guang biling maiya la gotek, gold ago nungurman umu nubiwinang te beteman se kapa nokokosa iram.
REV 15:7 Asele mel mel nunup ago 4 umu nunga ningi, bo engel 7 pela umu tawir gold te nunga 7 pela, Kaem pempem la bagoso mu ko gomang magara ago, mu suan suan nungaru gurugam.
REV 15:8 Se Kaem ko sokel se ko nikinang mu ko bur barasam ale temple lilimaram, se kariimet bo temple ningi kasu nagurokko me terong. Se mu uwutata aniruk nama engel 7 pela mu se tawir 7 pela umu ko ura dun mena saparukko.
REV 16:1 Se ani temple mu ningi kuring bo sail ago engel 7 pela mu nunga manarukaso se ikiem. Mu iwita balam, “Tawir 7 pela Kaem ko gomang magara ago anisan sumu gial ago namaral ale ali lilim la awote waralko!”
REV 16:2 Se engel 1 mu ko tawir iluwaram mu ali lilim awote waram, ko memek mu lot aora memek memek mu kariimet mel diwang memek mu ko nup ko mak nungumik te taman, ale ko kuar nup patawu se anikasan mu nungumik te aratu aratu namakaso.
REV 16:3 Se engel 2 mu ko tawir iluwaram mu gagi ningi waram, ko memek mu gagi kari kuera ale ko gue pakongara iwita pakonga namaram, se melmasak gagi ningi mu suen la kua sapaman.
REV 16:4 Se engel 3 mu ko tawir iluwaram mu ali imi lilim awote yu bibiya se yu gotektek suen la nunga ningi waram, ko memek mu yu umu gue ko geragam.
REV 16:5 Se ani ikiwerem mu yu bitaruwara ko engel umu mam: “O Kakirip Laili nunguningkiri, ni girakala bagerem, ale aitak bagasam. Ni nunga memek koma nungarsam mu ni tutera munan diram la betesam, se awiri ko balukko?
REV 16:6 Mu awuk, nuna nika kariimet laili alo se, nika prophet alo nunga moman se kua gilingiman. Se nunga memek umu ko koma te tamonko mu te diram la iki se gue nungarem se no gilingiman.”
REV 16:7 Asele ani altar te kuring bo aratam se ikiem, mu iwita balam: “Nunguningta! O Kari Biya, Kaem Sokel Garagar, ni nunga betera kaora ko koma, te tamonko wore te diram la nungarsam.”
REV 16:8 Se engel 4 mu ko tawir iluwaram mu worem awote waram, ko memek mu worem ko kore kowar mu kariimet nunga kanikaso.
REV 16:9 Se worem ko kowar mu aora biya nunguningkiri se ninguru nunga kanikaso, se Kaem ikup yaman umu suen la gi sapawakaso mu ko balu maguwukasan. Bare nuna nongomang gurugumon ale nu nup biya tumonko ikia me tokasan.
REV 16:10 Se engel 5 mu ko tawir iluwaram mu mel diwang memek umu ko daiga kuwim awote waram, ko memek mu ko kingdom lilim tiromorom biya iram. Se kariimet yaman biyala tokasan ale nia kika se,
REV 16:11 nunga lot gawir se yaman umu ko, duruk wonong ko Kaem balu maguwukasan. Bare nuna nunga betera kaora memek suen la ko me ta giris palagakasan.
REV 16:12 Se engel 6 mu ko tawir iluwaram mu yu biya Euphrates ningi waram, ko memek mu yu mu maraka namaram. Umutang te, koma worem bausa ko king alo te guyak la utu kapamonko lage kuring guyak awuram.
REV 16:13 Asele ani bur memek ilagala suan, gorogoro iwita, mu nungarkem. Bo dragon kuring te aratam, se bo mel diwang memek mu kuring te aratam, se bo mu prophet kawel mu kuring te aratam.
REV 16:14 Nuna wit mairap memek. Nuna ali lilim la ko king alo nongote namakasan ale miracle duap duap te, Kaem Sokel Garagar umu ko day tom biya umu te kager betemonko nunga ilu biguwukasan.
REV 16:15 “Ikialko! Aninga taira mu tere kari ni me ko iki bataguruwara se taira iwita tairikko. Awiriya marak sinar ago baga se numi nunguru burangiwoso mu amilmilarukko. Uwuta mu asele tom biya mu kaparuk mu nu me tinga biririkirok, ale nunguning la bagoso mu ko me dolurukko.”
REV 16:16 Se bur memek gorogoro iwita mu king alo suen la Hebrew nunga sor bo nup Armageddon mu te nunga ilu biguwuman.
REV 16:17 Se engel 7 mu ko tawir iluwaram mu kualala sor yam te waruwaram mu kuring bo temple ningi sail karogo balam, “Imitang nukum kitirawo!” mam. Kuring mu noko daiga kuwim te tairam.
REV 16:18 Asele pure biliwilik makaso ale taga pagakaso ale nia nama taikaso, se wanara biya kapakaso. Wanara mu duap bo, wanara bo uwuta ali imi lilim te me kapakaso se kariimet katir me ko ikiman wore kapakaso.
REV 16:19 Se wonong biya mu paga ilagala suanaram. Se sor sor suen la nunga wonong bibiya mu papak ma parasa kapakasan. Kaem wonong biya Babylon ko memek ko kuamili me saparam, nu ko gomang magara memek nunguningkiri mu waen bagun ningi langi tua se no kam, koma memek mu naukko langi tuam.
REV 16:20 Tual gotektek suen la maga yumu namaman, se duruk suen la mu karogo la yumu namaman.
REV 16:21 Se tuwik muguri bibiya, manga bibiya iwita, ko ikup 40 kilogram iwita, mu kariimet nungumik kuali kapakasan se memek ikup ninguru arigiman, ale ko Kaem balu maguwukasan. Mu awuk, Kaem ko gomang magara ko ikup umu am memek biya nunguningkiri.
REV 17:1 Se engel 7 pela tawir 7 pela iluman mu nunga ningi bo aningate tairam ale mam, “Tair se ani lage luan imet ko memek koma taukko wore ka kausek se arikko. Nu yu suen biya duap te baga saposo.
REV 17:2 Ali lilim ko king alo ilak yumu no gi kam ilak naman giman. Se ali lilim ko kariimet mu waen nana ale nguala kam, noko munan memek ningi ninguru ngualaman sipiman.”
REV 17:3 Se Bur Laili angimik ago terong ma saparam se, engel umu aga giam ale agarak sor garagarayam bo te agarak namaram. Se umu te ani imet bo mel diwang memek bo guaram mu awote dagiwaram se arigem. Mel diwang umu Kaem nup karogo kapara ko nup duap duap kumik ago terong ma saparam. Se ko supuling mu 7 pela, se ko dinak mu 10 pela.
REV 17:4 Se imet umu guang mel naguram mu purple, se guaram. Se mel gold te nunga, se manga mel gotektek balayam nikinang ago, se manga gotektek siraram palepalengam, mu numi te bala tuam. Nu bagun gold te nunga mu kuting te iluwakaso; noko saman katagot ko munan memek, karur siring kapawara, mu bagun ago lilimaram.
REV 17:5 Noko koma sail te mu, nup bo den pangan te batagorman se anikaso, mu iwita: WONONG BIYA BABYLON, LAGE LUAN IMET SUEN LA NUNGA NUNAM, SE ALI IMI KO MUNAN MEMEK SUEN LA KO DUAP
REV 17:6 Imet umu ngualakaso se arigem. Mu awuk, nu Kaem ko kariimet laili, Jesus ko nup biya ko memek taman ale kueman, umu nunga gue nam ale ngualakaso. Se ani nu arigem ale ninguru biririkerem ale ikia aga moakaso.
REV 17:7 Se engel aga isuam, “Ni anape ko biririkerem ale ikia ka moso? Ani imet umu se mel diwang memek ko supuling 7 pela se ko dinak 10 pela nu awote dagiwoso mu, nunga duap yumura te aniram mu aitak balik se ni ikiko.
REV 17:8 Mel diwang memek ni ekela uleng arikasam mu aitak me bagoso, bare nu Mutim du biya mu bitiruk ale basu aratuk ale memek taukko. Bare ali imi ko kariimet, kam ali imi me aratukaso la nunga nunup tom pempem la bagara ko batoga umu ningi me aniso, mu mel diwang memek umu arigimon ale ninguru aimon niamon ale amilmilamonko. Mu awuk, nu ekela uleng bagakaso, ale aitak me bagoso, bare udagi te aratukko.
REV 17:9 “Ni ikia sinar ago mu mel imi ko iki gurugu ale ikiko. Mel diwang ko supuling 7 pela umu mu duruk 7 tala lage luan imet awote dagiwoso wore ko balso.
REV 17:10 Ale betela supuling 7 pela umutang mu king 7 tala nunga balso. Se 5 pela mu maingkala dagulaman, bo bagoso, se bo me arataso, aitak. Bare aratuk mu tom katirta ko bagarukko.
REV 17:11 Se mel diwang memek ekela uleng bagakaso, bare aitak me bagoso, mu king number 8 ko bagarukko. Nu king 7 pela mu nunga atumukira nu 8, se nama agotala memek taukko.
REV 17:12 “Se dinak 10 pela ni arigem mu king 10 pela, kingdom bo me tasan, aitak, wore nunga balso. Bare nuna hour suanta iwita mu, king iwita mel diwang memek umu ilak nunup ago bagamonko.
REV 17:13 Nuna nunga ikia nongomang motam suanta, se mu nunga nunup biya se sokel mu mel diwang memek umu tui sapamonko.
REV 17:14 Nuna Sipsip Anumang mu ilak kager betemonko. Bare Sipsip Anumang mu nunga menawu saparukko, mu awuk, nu kari bibiya nunga Kari Biya bagoso, nu king alo nunga King bagoso. Se kariimet nu noko ma nunga balam, ale nunga atumukiram, se nuna diram la nu karo tui lagasan mu ilak bagasan.”
REV 17:15 Asele engel umu aking aga maonam, “Yu suen la lage luan imet umu te dagi bagaram se ni arigem umu mu, kariimet duap duap, sor kirker ko, se den duap duap ko, wore nunga atumukiram.
REV 17:16 Ario, mel diwang memek ko dinak 10 pela ago ni arigem umu, lage luan imet umu me kua tumonko. Nuna kumik guang lilim bataguru kagaru maguwumon se nunguning la bagarukko. Nuna ko kumik nunguning namon ale tama te karogo kaimonko.
REV 17:17 Mu awuk, Kaem mel gomang te aniram wore menawumonko se nu ikia nungaram, se nuna nongomang motam suan awuman, ale nunga nunup biya se nunga sokel mel diwang memek umu te ura bitirukko tuman. Se nu te sor bituok karogo nama, Kaem ko den mu suen la nunguning kaparukko.
REV 17:18 Se lage luan imet ni arigem umu mu wonong biya ali imi ko king suen la nunga pulawura bagoso wore ko baluwoso.”
REV 18:1 Asele ani akingtala loagerem mu ani engel bo duruk wonong beteram tai kapawaram se arigem. Nu nup biya se sokel karogo. Se noko kumik nikim mu ali lilim la iramuram.
REV 18:2 Nu sokel ago airam ale balam: “Dagulam bo! Wonong biya Babylon dagulam ale magaram kueneram! Nu aitak wit mairap duap duap nunga kuwimaram, se inangnang memek se mel memek karanga nama taigilingisan mu agotala te anisan.
REV 18:3 Mu awuk, nu ali lilim ko sor duap duap mu noko saman katagot ko munan yu waen iwita nungaram se naman ale nguala sapaman. Ali imi lilim ko king alo ilak no gikasan. Ale nu mel ningo ningo awote bagarukko ninguru ko kuakaso, bore te se ali sor suen la ko diara guruga kari alo mu ilak mel ninguru diakasan ale te manga biyala tokasan.”
REV 18:4 Asele ani kuring bo tala duruk wonong te iwita balam se ikiem: “Nina aninga kariimet alo, nina nu beteral ale aratalko! Mu asele nina noko memek koma taukko mu ningi me bagaral, ale ko ikup yaman giokko mu nina me gialko!
REV 18:5 Mu awuk, noko munan memek mu duruk tarigiram ale kalel biya nunguningkiri se Kaem noko memek mu maingkala ari ikiam.
REV 18:6 Bore te se noko munan memek saki alo nongote bita lagaram mu uwutatala kumik te bita se, bo bo karogo tala kumik te beteralko. Nu ko munan memek mu waen bagun ago iwita suanta agi langi kisukaso agi mu, ni ko koma ilagala langi tuiko.
REV 18:7 Nu mel ningo ningo ninguru karogo baga se numi patawu lagaram, uwutatala ikup yaman memek ningi ma niara tualko. Nu ko gomang ningi iwita balso: ‘Ani ali lilim la ko imet dom, ani imet gerewa mena. Se ani anape ko mo nia lagarikko?’ maso.
REV 18:8 Bore te se, day suanta ningi ikup memek duap duap nu ninguru ira bagurokkowo, kuera mateng, niara ma, se karak tom. Mu awuk, Kari Biya Kaem Sokel Garagar mu diram la ko tutera mu nu kumik te bitiruk se tama nu lilim la lakumokko.
REV 18:9 “Se ali lilim ko king alo nu ilak no gi se, bagara ningo mel ningo ningo ilak nunumi tui gurugu lagaman mu, nu tama kani malilaruk se ko bur arigimon ale ko mamon niamonko.
REV 18:10 Nuna noko ikup yaman memek towoso mu arigimon ale nguangamon, ale awar biya sanamamon ale niara ma ningi balmon: “ ‘O Babylon o! Wonong biya sokel ago yo! Tom tukunangta hour suanta ningi ni am tairatela maga kuene namerem!’
REV 18:11 “Se ali lilim ko mel diara guruga ko kari alo mu nu ko ko mamon niamonko. Mu awuk, awiriya bo aitak nononga melmasak iwita mu diaruk gurugokko mu mena:
REV 18:12 gold, silver, manga mel gotektek balayam nikinang ago, se manga gotektek siraram palepalengam; se guang ningo ningo, sang purple, sang guaram, sang welak; se tam duap duap siring yawara; se mel duap duap elephant kuwas te nunga, se tam ko koma kalel biya mu te nunga, se brass, ain, se manga aora marble masan mu te kisira nunga;
REV 18:13 se na te nunga burangara ko sinamon se karati mel, se sor siring yawara kaparukko ko tam kiri liliki, se myrrh se frankincense; se waen, se olive oil, se flour ningo, se wheat muguri; se bulmakau se sipsip; se horse ko karis ago; se ura dungan kariimet agotala nunga awukasan, kariimet nunga dia gimon ale aguwaya te nunga betemonko mu te nunga betemonko.
REV 18:14 “Ni Babylon, ikiko! Mel ningo ningo ni ago bagerko mu ka bita muruwuman! Nika manga mel se mel duap duap ningo ningo, ko nip kapa lagaram, mu mena saparam, udagi me giko!
REV 18:15 “Diara guruga kari alo mel duap duap umu nu ilak dia gurugu gema lagaman mu, noko memek yaman towoso mu arigimon ale nguangamon, ale awar biya sanamamon ale niamon,
REV 18:16 ale balmon: “ ‘O wonong biya yo! Ni guang ningo ningo purple se guaram nagukasam, ale gold se, manga gotektek balayam ningo ningo, se manga gotektek siraram palepalengam mu te nimi bala tuikasam.
REV 18:17 Bare tom tukunangta hour suanta ningi, ni ka mel ningo ningo duap duap numi awote mu tom tukunang umu ningi la mena saparam!’ “Se dal ko yager iluwa ko kari suen la, se awiriya dal te namasan taisan, se dal ko ura kari, se awiriya dal te dia gurugu namasan taisan mu awar biya sanamamon
REV 18:18 ale nu kaniso mu ko tama bur barasuk se arigimon ale balmon, ‘Agi wonong bo, wonong biya Babylon iwita karogo e?’ ma balmonko.
REV 18:19 Ale kupkup bila nusupuling te warmon, ale mo nia se balmon: “ ‘O wonong biya yo! Ni te awiriya suen la nunga dal gagi te nama taiwasan mu manga biya nunguningkiri nungurman ale terong la bagakasan! Bare tom tukunangta hour suanta ningi, ni memek umu am ka menawu saparam!’
REV 18:20 “O kualala ko mel suen la ta, se kariimet laili ta, se apostle alo ta se prophet alo ta, amilmilaralko! Nu ninga bita maguwu lagaram wore ko koma, Kaem nu bita maguwuwoso!”
REV 18:21 Asele engel bo sokel ago mu manga aromemek ikup biya, wheat te ita iri batutumusan ko manga tawenangam mu iwita, mu patawuram ale gagi ningi sapa se mam: “Daong kager ko munan ningi ni wonong biya Babylon ka sapamon se dagul ale udagi eng am me baresko.
REV 18:22 Bore te se, ka yagowom guruga kariimet nunga harp nirung, se birak ituguma nirung, se trumpet nirung, mu ka wonong tuagu ningi udagi me ikimonkowo. Kiwol ningo duap duap se ko kiwol kari mu udagi nika ningi me nungarkamonko. Nika ningi kaiya kamara ko naur arisira nirung udagi me ikimonkowo.
REV 18:23 Nika ningi tirom lam kanira ale nikim kapara bo me anirukkowo. Imet kari iru numi gia ko amilmil nirung bo kaparuk se me ikimonkowo. Nika diara guruga ko kari alo mu ali imi lilim ko kari bibiya bagakasan; se ni ka mang sima ko munan te, ali imi ko kariimet lage memek te nunga beterem.
REV 18:24 Nika ningi prophet alo, se kariimet laili alo, se kariimet suen la nunga moman se kueman mu nunga gue kaparam mu kiting te aniso.”
REV 19:1 Asele ani akingtala ade gurugem ale kariimet motam biya bo duruk wonong te sokel ago iwita ai bala iwita ikiem: “Aleluya! Anananga Kaem mu nu kota nup biya se sokel ago! Sangaru ta ko kotam mu nu kota!
REV 19:2 Mu awuk, noko tutera ko munan mu nunguning la se diram la. Nu lage luan imet biya ko saman katagot ko munan te ali lilim la maguwu silatiwaram mu koma memek tuam. Nu ko ura kariimet alo nunga nungumik gue imet umu kuting te aniram mu ko koma memek tuam.”
REV 19:3 Ale akingtala ai balukasan: “Aleluya! Imet umu kani malilawoso umu ko bur mu uwutata pempem barasu se lagarukko.”
REV 19:4 Se supuling 24, se mel mel nunup ago 4 mu nubugura kulukurman ale, Kaem ko daiga kuwim te dagiwakaso umu perr tui se aikasan, “Amen, Aleluya!” makasan.
REV 19:5 Se kuring bo noko daiga kuwim mu te balukaso: “O nina noko ura kariimet alo, biya te, gotek te, nu bowa ningi la bagasan mu, nanga Kaem nup biya tualko!”
REV 19:6 Asele ani nirung bo tala, kariimet motam biya ai balu kam agi, yu sokel ago nagura ko nirung agi, pure sokel ago paga ko nirung iwita ai balukasan se ikiem: “Aleluya! Mu awuk, anananga Kari Biya Kaem Sokel Garagar, nu mel suen la bitaruwoso!
REV 19:7 Bore te se ana amilmilanak, naneman nungeruk se nup biya tunakko! Mu awuk, Sipsip Anumang imet taukko tom kaparam, se ko imet luan ilu beteman mu numi nungam burangaram.
REV 19:8 Nu guang ningo nikim ago mu tuman se naguram.” Guang ningo umu kariimet laili ningo diram la betesan umu nunga balso.
REV 19:9 Se engel umu aninga maonam, “Den imi bataguruko,” mam. “Awiriya Sipsip Anumang imet taukko umu ko amilmil inang te tairukko aira tam mu amilmilarukko!” Ale den umu kunasaram ale mam, “Den imi Kaem ko den nunguning.”
REV 19:10 Se ani engel umu doleng duap ningi abugura kulukem ale perr tuekko negawerem, bare nu aninga maonam, “Suwuta me bitarko!” mam. “Ani ura kari nika turantala, se nanga singsang Jesus ko den apuwasan uwutatala. Bare Kaem kota diram nup biya perr tuiko! Mu awuk, prophet den bala ko marak nunguningkiri mu Jesus ko dugu duap apura ko munan.”
REV 19:11 Se ani duruk wonong kuring kaigam se ikialko, ani horse bo siraram mu arigem. Se ko kotam awote dagiwakaso mu ko nup mu Diram la betera ko kari, se Kari Nunguning. Nu munan ningo diram la te iki se kager beteso.
REV 19:12 Noko motam mu tama kuamili ningi barasukam. Se ko supuling awote mu crown suen biya. Se nup bo nu kumik te batagorman mu, kariimet bo ta ko nunguning me ikiso, bare nu kota mu ko ikiso.
REV 19:13 Se nu guang maiya bo gue magaram mu naguram. Se noko nup mu Kaem ko Den.
REV 19:14 Se duruk wonong ko kager kari guang siraram nikim ago mu nagu muruwuman ale, horse siraram la mu awote dagi muruwuman ale kowom karokasan.
REV 19:15 Baenat kore wuli tamatama, ali sor sor te nunga batutumurokko, mu kuring ningi aratam. Nu kota king ko tam iluwok ale kariimet te nunga bituokko. Ale nu kota waen nunguning muguri ita parusuwurokko, ale munan umu te Kaem Sokel Garagar ko gomang magara ko munan woyam kapawoso mu bitiruk se aratukko.
REV 19:16 Se noko guang kualuwong luan te mu nup imi batagorman se aniso: Kari bibiya suen la nunga KARI BIYA se King alo suen la nunga KING
REV 19:17 Se ani engel bo worem te sanamiwaram se arigem. Nu inangnang kualala bingawaman umu sokel ago nunga auram ale mam, “Tairalko! Kaem ko inang biya nungam ewere ko tai ilu biguwuralko!
REV 19:18 Tai ilu biguwural ale king arika nunga nungumik nunguning, kager kari supuling se kari sokel ago alo nunga nungumik nunguning, se horse mel se nunga kari te kagersan umu nunga nungumik nunguning, se kariimet suen la, bibiya ta gotektek ta, nunup ago se nunup mena ta, ura dungan alo se ura dungan mena alo mu, suen la umu nunga nungumik nalko.”
REV 19:19 Asele ani mel diwang memek mu se, ali lilim ko king alo se nunga kager kari ago ilu biguwuman ale, Kakirip horse siraram mu awote daigam umu se ko kager kari nongorak kagermonko ilu biguwuman mu nungarkem.
REV 19:20 Bare mel diwang memek umu se prophet kawel nu koma tokaso ale miracle bitakaso umu nunga ilu talipaman. Noko miracle umu te kariimet mel diwang memek umu ko mak taman ale ko kuar perr tuikasan umu nunga kulurukaso. Se nuna ilagala la nunga iluman ale, marak bagaman se, tama sulphur ago, kowar tamatama, yu iwita laiwoso, mu ningi nunga warman.
REV 19:21 Se nunga saki mu, Kakirip horse siraram awote daigam mu kuring te baenat aratam mu nunga batutumuram se kua sapaman. Se inangnang suen la mu nunga nungumik nunguning umu te nunumi kari ko beteman.
REV 20:1 Se ani engel bo duruk wonong beteram ale tai kapawaram se arigem. Nu Mutim du biya mu ko songkuring te kaoga ko bugu mu iluwam, ale sen biya bo ago iluwam.
REV 20:2 Asele kausam dragon apu iluwam. Dragon umu aitakta ko mot memek bo mena, nuguta borta Diabolos, Satan, masan. Se engel nu sen te 1000 yia bagarukko taliparam,
REV 20:3 ale Mutim du biya mu ningi saparam. Ale kuring ninguru baguram ale sokel ago kalo kutiram se gek mam, se udagi dragon umu ali lilim ko kariimet ko kawel te me nunga kulok, uwuta bagaruk nama 1000 yia umu menarukko. Asele nu tom tukunangta ko kuring tumon se aratukko.
REV 20:4 Asele ani daiga kuwim saki arigem, daiga kuwim umu kari tutera ura betemonko nunga balam wore te dagiwakasan. Se ani kariimet saki Jesus ko dugu duap apukasan ale Kaem ko den ko ningo ko, nunga moman se kueman umu nunga nodora arikasam. Nuna mel diwang memek umu agi ko kuar mu me perr tuikasan, ale mak nongoma sail te agi nuguting te me giman. Nuna marak barasaman ale Kristus ilak 1000 yia ko ali lilim bitarukasan.
REV 20:5 Bare kariimet suen la kueman mu suen tala mu me barasaman, saki la barasaman. Bare me barasaman mu uwutata baga 1000 yia umu menarukko. Se sikina marak barasaman umu marak barasa ko munan gira nunguning wore masan.
REV 20:6 Kariimet marak barasa ko munan gira nunguningkiri umu te barasasan mu, nuna laili baga se amilmilamonko. Mu awuk, akingtala kuera mateng 2 kariimet nunup mena mu arigimonko mu, nuna me arigimonko, mena. Nuna Kaem se Kristus ilak nunga priest ko baga se Kristus ilak 1000 yia ko ali lilim bitarmonko.
REV 20:7 Se 1000 yia umu menaruk mu, Mutim du biya mu kuring kagarmon se Satan aratuk ale
REV 20:8 ali lilim la ko koma 4 pela mu ko kariimet, Gog se Magog masan, mu te geraguk ale nunga kulok se kager ko ilu biguwumonko. Nuna suen biya, saun langi umu iwita aratu biguwumonko.
REV 20:9 Nuna koma kirker te aolak iluman, ali tuagu biya karoman taiman ale noko wonong, ko kua tua biya, ko kariimet te bagaman, umu nunga laturu guruguman. Bare tama duruk wonong te tai kaparam ale nunga menawuram.
REV 20:10 Se Diabolos ko kawel te nunga kulam umu, tama sulphur ago, kowar tamatama, yu iwita laiwaram umu ningi patawu sapaman se ningi dagulam. Mel diwang memek umu se ko prophet kawel ilak mu tama oworta ningi nunga warman. Nuna umu te tirom woremkalal butata pempem yaman kua se lagamonko.
REV 20:11 Se ani daiga kuwim biya bo siraram, se Kakirip bo awote dagiwaram, mu arigem. Se ali se taiti nu koma te mena namaman, se aking udagi nungarka ko iwita mena.
REV 20:12 Se ani kariimet kuera mu, biya te, gotek te, daiga kuwim umu koma ko sanami muruwuman se batoga suen la animan mu pagaru ulaluwuman se arigem. Se nukum kitira mu batoga bo, marak pempem la te bagara ko bala ago, umu karogo kagaru pagaru ulaluwuman. Asele kariimet kuera mu batoga suen la giriman ulaluwuman mu nunga betera kaora aguwaya umu te ari se nunga tutiakaso.
REV 20:13 Se kariimet gagi ningi kua iwi namaman mu gagi nunga bita tam, se saki Kuera Mateng se Hades nunga iluwaram mu betela nunga bita tam, se barasu barasu tai sanamaman, se suan suan koma koma nunga betera kaora te iki se nunga tutiakaso.
REV 20:14 Asele Kuera Mateng se Hades mu wete nunga iluman ale tama kowar tamatama, yu iwita laiwoso, umu ningi nunga warman. Tama kowar tamatama yu iwita laiwoso se kariimet ningi nunga warmon se akingtala ningi kapamonko umutang, kuera mateng 2 masan.
REV 20:15 Se awiriya noko nup marak pempem te bagara ko batoga umu ningi me aniso, umutang tama kowar tamatama yu iwita laiwoso umutang ningi nunga warmon se ningi nama kapamonko.
REV 21:1 Asele ani taiti iru se ali iru bo arigem, mu awuk, taiti laun se ali laun mu mena namaman. Se gagi mu betela mena namaram.
REV 21:2 Se ikialko, ani Wonong Laili, Jerusalem iru, mu Kaem kote duruk wonong te wore tai kapakaso se arigem, imet itiwik bo luan iluman ale kari tumonko bala tuman iwita arikasam.
REV 21:3 Se ani uwuta ariwerem mu kuring bo daiga kuwim umu te sokel ago iwita balam se ikiem, “Ario, aitak Kaem ko bagara kuwim mu ko kariimet nongorak bagarukkowo. Nuna noko kariimet bagamon, se Kaem kota mu nongorak baga se nunga Kaem ko bagarukko.
REV 21:4 Nu nunga nomononge yu suen la siwu saparukko. Se kuera mateng bo mena, niara ma bo mena, se yaman ikup bo mena ko. Mu awuk, munan tuwun umu ko anapeya suen la ago mena namaram.”
REV 21:5 Se Kakirip daiga kuwim te dagiwaram mu mam, “Ikialko, ani melmasak suen la iru la nunguruwasam!” mam. Ale iwita aga maonam, “Den imi bataguru se kaparukko. Mu awuk, den imi mu nunguning se mu nunguningta la ninga sangukkowo,” mam.
REV 21:6 Ale nu aga maonam, “Se mu uwutata kowo!” mam. “Ani Alpha se ani Omega, ani Nukuri Duap se ani Mom Kopa. Ani awiriya yu ko kueruk mu, marak ningo ko yu bulowolok bagoso mu, kumik diara mena, umu langi tuek se naukko.
REV 21:7 Awiriya sokel ago la sanamiwuruk mu, aninga mel ningo imi tuek ale ani noko Kaem bagarik, se nu aninga kuriang ko bagarukko.
REV 21:8 “Bare awiriya nguanga durdur lagoso, agi gomang ningi me nunguning aso, agi munan memek duap duap beteso, agi kari moso se kueso, agi saman katagot ko munan beteso, agi dawur mang sima ko munan beteso, agi kaem kawel karo nungarso, agi kawel munan bita lagoso, kariimet uwuta mu nunga nuguwim mu tama sulphur ago, kowar tamatama, yu iwita laiwoso, umu ningi bagamonko. Kuera mateng 2 balsan mu ota umutang.”
REV 21:9 Se engel 7 pela, tawir ikup memek nukum ago kuring aratu muruwuram umu 7 tala ilu muruwuman ale ago baga sor te maguwuman umu nunga ningi, bo mu tairam ale iwita aga maonam, “Tair se ani Sipsip Anumang ko imet luan iluman se aitak tam mu ka kausek se arikko,” mam.
REV 21:10 Se ani Bur Laili angimik ago lilimaram, se engel umu agarak duruk biya bo kalel biya mu te agarak namaram, ale Wonong Laili Jerusalem, Kaem kote duruk wonong te tai kapawaram mu aga kausam.
REV 21:11 Se wonong umu Kaem ko nikim ago lilimaram. Se nikinang ningo umu manga jasper balayam nikim ago wore iwita.
REV 21:12 Wonong umu ko por mu kalel biya, se ko kuring mu 12 pela, se engel 12 pela kuring mu te sanami namaman ale bagakasan. Se kuring umu suan suan awote mu, Israel nunga taleng girigir 12 pela umu nunga nunup te bataguru ago namaman.
REV 21:13 Koma worem bausa te mu kuring ilagala suan, se koma north mu kuring ilagala suan tala, se koma south mu ilagala suan tala, se koma worem kapara te mu ilagala suan tala.
REV 21:14 Wonong umu ko por mu manga bibiya 12 pela te lilim la kiti gurugu karogo geragaman, ale manga bibiya mu awote mu por kalo gurugu karogo geragaman. Se manga bibiya umu suan suan nungumik te mu, Sipsip Anumang mu ko apostle 12 pela mu nunup anikaso.
REV 21:15 Se engel ani agarak munakaram mu tam bo gold te nunga, wonong umu se ko kuring suan suan, se ko por koma suen la ko maiya tukunang te taukko, mu iluwakaso.
REV 21:16 Se wonong umu ko maiya se ko ulal mu ilu singumura se koma suanta la, bewelak 4 pela. Se engel umu tam iluwaram mu te wonong umu ko maiya se ko ulal mu ilu arigam, mu ko maiya mu 12,000 stadia, se ko ulal mu koma suanta tala, se ko kalel mu am koma suanta tala.
REV 21:17 Nu wonong lilim ko por ko kalel mu agotala tam, mu 144 cubit. Engel umu ali ewere ko loagara ikia te, wonong umu ko maiya ko ulal ko anapeya umu gi saparam.
REV 21:18 Se ko por umu manga jasper te nungurman, se wonong lilim mu gold te kaloman, se glass iwita nikitang tamatama.
REV 21:19 Se ko por lilim la mu ko duap mu mel balayam yawara yawara nunguningkiri manga gotektek biliwilik bagara mu te bala tuman. Manga 1 mu jasper te bala tuman; se manga 2 mu sapphire; se manga 3 mu agate; se manga 4 emerald;
REV 21:20 se manga 5 mu sardonyx; se manga 6 mu cornelian; se manga 7 mu chrysolite; se manga 8 mu beryl; se manga 9 mu topaz; se manga 10 mu chrysoprase; se manga 11 mu jacinth; se manga 12 mu amethyst.
REV 21:21 Se kuring umu suen la mu manga palepalengam se nikinang ago, pearl masan, mu te nunguru nunguru ago namaman. Se wonong umu ko lage mu gold tamatama nikim kapawara wore te nungurman.
REV 21:22 Bare ani temple bo wonong tuagu mu ningi me arigem, mena. Mu awuk, Kari Biya Kaem Sokel Garagar mu se, Sipsip Anumang mu wonong umu ko temple bagasan.
REV 21:23 Se worem se sige mu anape ko wonong umu nikim tumonko? Mu awuk, Kaem ko nikim mu wonong umu nikim tuso. Se Sipsip Anumang umu wonong umu ko lam iwita kani lagoso.
REV 21:24 Se sor wonong wonong mu wonong umu ko nikim te dugu karo nama taiwomonko. Se ali lilim ko king alo mu nunga ningo nuam nikim ago mu karogo wonong umu ningi taimonko.
REV 21:25 Bare tirom se woremkalal i owola karogo se ni ko wonong kuring bagu se lagerko mena.
REV 21:26 Sor wonong wonong nunga ningo nuam se nunga nunup biya mu wonong umu te gi karogo kasu nagumonko.
REV 21:27 Anapeya laili mena mu umu te me ta kasu nagurokko. Agi awiriya anapeya munan dolara ago, agi kawel ago mu gi karogo umu te me ta kasu nagurokko. Bare kariimet awiriya suen la nunga nunup Sipsip Anumang mu ko marak pempem te bagara ko batoga ningi aniso, umutang la wonong umu ningi kasu nagumonko.
REV 22:1 Asele engel aking yu marak ningo ago naguwara mu aga kausam. Yu umu nikinang garagar, se Kaem ko Sipsip Anumang umu ilak nunga daiga kuwim tegeta mu te palenga kapakaso,
REV 22:2 ale wonong umu ko lage biya ko kusumuri nagu kapakaso. Ale yu umu ko norogen koma singsang mu te mu, tam marak ningo ago mu sanamiwakasan. Se tam mu yia suanta ningi tom 12 pela ko nunguning kapa gilingisan, sige suan suan ningi nunguning kapa gilingisan. Se tam umu ko gawa mu sor wonong wonong nunga nungok burangarukko anikaso.
REV 22:3 Anapeya memek mu wonong umu ningi me anirukko. Mu awuk, Kaem ko Sipsip Anumang ilak nunga daiga kuwim mu wonong umu ningi anirukko, se noko ura kariimet alo mu nu la iki karo tumonko.
REV 22:4 Nuna nu koma motam arigimon, se noko nup mu nononga nongoma sail te anirukko.
REV 22:5 Anape ko lam nikim agi worem nikim wonong umu te kupa ko? Umu te mu tiromorom bo me aniso. Mu awuk, Kari Biya Kaem kariimet umu nikim nungarukko. Se nuna nu bowa ningi butata sokel ago baga se lagamonko.
REV 22:6 Se engel mu aking aga maonam, “Den imi nunguning se nunguningta la ninga sangukko. Kari Biya, prophet alo nubiring ko baga se nunga gi sapawara ko Kaem, mu ko engel beteram se anapeya mel suen la kam me maiyuk se aratukko mu ko ura kariimet alo nunga kausam.”
REV 22:7 “Ikialko! Ani tairikko tom pingi aram! Se kariimet awiriya mel udagi aratukko umu ko den batoga imi ningi aniso mu karo tuiwasan, mu amilmilamonko.”
REV 22:8 Ani mu John, anigita mel imi adogowa te ikiem ale amotam te ari saperem. Ale kam ani mel umu ikiem ale arigem mu, ani engel mel umu aga kasuruwakaso mu suwik duap ningi perr tuekko abugura kulukem.
REV 22:9 Bare nu aninga maonam, “Suwuta me bitarko!” mam. “Ani ura kari nika turantala, se nika sikisaki prophet alo, se awiriya suen la batoga imi ko den karo tuiwasan mu uwutatala. Bare ni Kaem kota diram nup biya perr tuiko!”
REV 22:10 Asele nu aga maonam, “Ni prophet den batoga imi ningi mu me yam kalo kuti bitar se anirukko. Mu awuk, tom pingi aram.
REV 22:11 Se ikialko. Awiriya munan memek bitawoso mu am butata bitawurukkowo. Se awiriya kiwem karur siring ago bitawoso mu am butata bitawurukkowo. Bare awiriya munan ningo diram bitawoso mu am butata bitawurukkowo. Se awiriya laili bagoso mu am butata laili bagarukkowo.”
REV 22:12 “Ikialko! Ani tairikko tom pingi aram! Ani ningo memek koma ningarikko taiwasam, ale kariimet suan suan nunga betera kaora te iki se koma diram la nungarikko.
REV 22:13 Ani Alpha se ani Omega, ani Nukuri Duap se ani Mom Kopa, ani la Mel suen la ko Gira, se ani la Mel suen la ko Nukum kitira.”
REV 22:14 “Se kariimet awiriya nunga nongomang wonong biya umu kuring kagarmon se kasu nagumonko se guang anu nungursan ale nikim la bagasan mu, kuring umu kagarmon se kasu nagumon ale marak pempem te bagara ko tam mu ko nunguning to no se amilmil te lagamonko.
REV 22:15 Bare watingi mu, kariimet kausik memek ko munan bitawara mu bagamonko; se dawur mang sima ko munan bitawara alo, saman katagot ko munan bitawara alo, kari mora se kuera ko munan bitawara alo, kaem kawel nobowa ningi bagara alo, se kariimet awiriya kawel munan kua tui lagara alo, mu suen la watingi bagamonko.
REV 22:16 “Ani Jesus, anigita aga engel beterem se nina sios suen la ninga manukko nengete tairam. Ani David ko Miri, se ukira duap ko baras nikim garagar, mu basu kam.”
REV 22:17 Se Bur Laili se Sipsip Anumang ko imet tam umu balsan, “Tairko!” masan. Se ni awiriya den imi iki mu, ni karogo tala balu, “Tairko!” meko. Se kariimet awiriya yu ko kuawasan mu nina am tairalko; ale ko kuawasan uwutata yu marak ningo ago, kumik diara mena, mu utu nalko.
REV 22:18 Ni awiriya batoga imi ko prophet den degewa te ikisam, mu ani ko sinar den iwita kisisam: Awiriya bo kota ko ikia te den imi kunasaruk agi mu, Kaem ikup memek batoga imi ko baluwoso mu kunasi tuokko.
REV 22:19 Se awiriya bo kota ko ikia te prophet den batoga imi ningi baluwoso mu bo tagi kutuwurok agi mu, nu Kaem noko ningo nuam, wonong laili umu ningi se tam marak ningo ago te tauk naukko, batoga imi ningi baluwoso, umu tagi kutuwu saparukko.
REV 22:20 Se Kakirip mel imi suen la baluwoso mu maso: “Nunguningta, ani tairikko tom pingi aram,” maso. Se mu butata. Amen. Kari Biya Jesus, mu ni am tairko.
REV 22:21 Kari Biya Jesus ko gomang nangara mu Kaem ko kariimet suen la nengerak bagarukko. Nunguning.
