- Yǝxaya
- <
- 30
- >

30
Misir bilǝn ittipaⱪlixix — Hudaƣa tayanmasliⱪtur
1 «Asiy oƣullarning ǝⱨwaliƣa way!» — dǝydu Pǝrwǝrdigar,
— «Ular pilanlarni tüzmǝkqi, biraⱪ Mǝndin almaydu;
Ular mudapiǝ tosuⱪini bǝrpa ⱪilidu,
Biraⱪ u Mening Roⱨim ǝmǝs;
Xundaⱪ ⱪilip ular gunaⱨi üstigǝ gunaⱨ ⱪoxuwalidu.
2 Ular Mǝndin ⱨeq sorimayla Misirƣa yol aldi;
Pirǝwnning ⱪaniti astidin panaⱨ izdǝp,
Misirning sayisigǝ ixinip tayinidu yǝnǝ!
3 Qünki Pirǝwnning ⱪaniti bolsa silǝrni yǝrgǝ taxlap lǝt ⱪilidu.
Misirning sayisigǝ ixinip tayinix silǝrgǝ bax ⱪetimqiliⱪ bolidu.
4 Pirǝwnning ǝmirliri Zoan xǝⱨiridǝ bolsimu,
Uning ǝlqiliri Ⱨanǝs xǝⱨirigǝ ⱨǝrdaim kelip tursimu, ◼«Pirǝwnning ǝmirliri Zoan xǝⱨiridǝ bolsimu, uning ǝlqiliri Ⱨanǝs xǝⱨirigǝ ⱨǝrdaim kelip tursimu,...» — xu qaƣlarda Misir yengi bir padixaⱨ, yǝni Pirǝwn Xabakoning ⱪol astida küqlük, ittipaⱪlaxⱪan bir dɵlǝtkǝ aylanƣanidi. Zoan wǝ Ⱨanǝsning Misirning ikki tǝripidǝ boluxi dɵlǝtning küqlük birlikini tǝkitlǝydu.
5 Awam ⱨǝmmisi ɵzigǝ paydisi bolmaydiƣan,
Ⱨeq yardimi wǝ paydisi tǝgmǝydiƣan,
Bǝlki lǝt ⱪilip yǝrgǝ taxlaydiƣan,
Ⱨǝtta rǝswa ⱪilidiƣan bir hǝlⱪtin nomus ⱪilidiƣan bolidu. ◘Yǝr. 2:36
Yük artilip Misirƣa mengixⱪa tǝyyarlanƣan biqarǝ ulaƣlar!
6 Nǝgǝwdiki ulaƣlar toƣrisida yüklǝngǝn wǝⱨiy: —
Ular japaliⱪ, dǝrd-ǝlǝmlik zemindin ɵtidu;
Xu yǝrdin qixi xirlar wǝ ǝrkǝk xirlar,
Qar yilan wǝ wǝⱨxiy uqar yilanmu qiⱪidu;
Ular bayliⱪlirini exǝklǝrning dümbisigǝ,
Gɵⱨǝrlirini tɵgǝ lokkiliriƣa yüklǝp,
Ɵzlirigǝ ⱨeq payda yǝtküzmǝydiƣan bir hǝlⱪning yeniƣa kɵtürüp baridu. ◼«Nǝgǝwdiki ulaƣlar toƣrisida yüklǝngǝn wǝⱨiy» — Nǝgǝw bolsa Yǝⱨudaning jǝnubi ⱪismi bolup, pütünlǝy dǝⱨxǝtlik qɵl-bayawan. Misirƣa mangidiƣan bir yol Nǝgǝwdin ɵtidu. «...yüklǝngǝn wǝⱨiy» — muxu bexarǝtning temisi bilǝn Yǝxaya qaⱪqaⱪ ⱪilidu. «Wǝⱨiy»ning ibraniy tilida «yük» degǝn yǝnǝ bir mǝnisi bar. Xuning bilǝn temini yǝnǝ «Nǝgǝwdiki ulaƣlarning yüki» — deyixkǝ bolidu. Ulaƣlar ǝlqilǝrning ɵzini ⱨǝm nurƣun mal-mülük, ⱨǝdiyilǝrni kɵtürüp Misirƣa baridiƣan japaliⱪ yolda mengip ⱨerip ketidu. Lekin Misir bilǝn bolidiƣan «ittipaⱪ» ⱨeqnemigǝ ǝrzimigǝqkǝ, ularning yoli bikarƣa ketidu. Yǝxaya biqarǝ ulaƣlarƣa ⱨesdaxliⱪ bildürgini bilǝn ǝlqilǝrgǝ ⱨeqⱪandaⱪ ⱨesdaxliⱪ bildürmǝydu! «Ular japaliⱪ, dǝrd-ǝlǝmlik zemindin ɵtidu...» — ⱪiziⱪ yeri xuki, Misirƣa adǝttǝ mangidiƣan yol Nǝgǝwdin ǝmǝs, bǝlki Filistiyǝdin ɵtidu. Nǝgǝwdin mangidiƣan yol naⱨayiti japaliⱪtur. Nemixⱪa muxu yol bilǝn mangidikin? Ⱨɵkümranlar mǝⱪsǝt-pilanlirini Filistiyǝdin yaki ɵz hǝlⱪidin mǝhpiy saⱪlax üqün bolsa kerǝk. Ⱪiziⱪ ix xuki, Israil Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ Misirdin ⱪutⱪuzulup qiⱪip, dǝl xu yol bilǝn Ⱪanaanƣa (Pǝlǝstingǝ) kǝlgǝn. Yǝxaya kinayilik bilǝn ulardin, silǝr Misirdin ⱪutⱪuzulƣandin keyin yǝnǝ axu yǝrgǝ «kǝlgǝn izinglar bilǝn ⱪaytip» yardǝm soraxⱪa rast baramsilǝr? — dǝp sorimaⱪqi.
7 Misir!? Ularning yardimi bikar ⱨǝm ⱪuruⱪtur!
Xunga Mǝn uni: «Ⱨeqnemini ⱪilip bǝrmǝydiƣan Raⱨab» dǝp atiƣanmǝn. ◼«Mǝn uni: «Ⱨeqnemini ⱪilip bǝrmǝydiƣan Raⱨab» dǝp atiƣanmǝn» — «Raⱨab» Misirning baxⱪa bir ismi, mǝnisi «ⱨakawurluⱪ», «ⱨali üstünlük».
Ixǝnmǝslikning aⱪiwiti
8 — Əmdi bu sɵzning kǝlgüsi zamanlar üqün,
Guwaⱨliⱪ süpitidǝ ǝbǝdil’ǝbǝdgǝ turuwerixi üqün,
Ⱨazir berip buni ⱨǝm tax tahtiƣa ⱨǝm yɵgimǝ kitabⱪa yezip ⱪoyƣin. ◼«...Ⱨazir berip buni ⱨǝm tax tahtiƣa ⱨǝm yɵgimǝ kitabⱪa yezip ⱪoyƣin» — «buni» bizning ⱪariximizqǝ, yuⱪiriⱪi 6-7-ayǝttiki bexarǝtni kɵrsitidu. Bǝzi alimlar «buni» 8-14-ayǝtlǝrning mǝzmuni dǝp ⱪaraydu.
9 Qünki bular bolsa asiy bir hǝlⱪ,
Naǝⱨli oƣullar,
Pǝrwǝrdigarning Tǝwrat-tǝrbiyisini anglaxni halimaydiƣan oƣullardur. ◼«Pǝrwǝrdigarning Tǝwrat-tǝrbiyisi» — «Tǝwrat» bolsa «tǝrbiyǝ», «nǝsiⱨǝt», «yolyoruⱪ» degǝn mǝnidǝ.
10 Ular aldin kɵrgüqilǝrgǝ: — «Wǝⱨiyni kɵrmǝnglar!»,
Wǝ pǝyƣǝmbǝrlǝrgǝ: «Bizgǝ toƣra bexarǝtlǝrni kɵrsǝtmǝnglar;
Bizgǝ adǝmni azadǝ ⱪilidiƣan, yalƣan bexarǝtlǝrni kɵrsitinglar; ◼«aldin kɵrgüqilǝr» — adǝttǝ Hudaning sɵzini ƣayibanǝ kɵrünüxlǝr arⱪiliⱪ bilip qüxinidiƣan ⱨǝm ularni baxⱪilarƣa qüxǝndürüp beridiƣan pǝyƣǝmbǝrlǝrdur.
11 Sǝnlǝr durus yoldin qiⱪix,
Toƣra tǝriⱪidin ayrilix!
Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqini aldimizdin yoⱪ ⱪilix!» — dǝydu. ◼«Sǝnlǝr durus yoldin qiⱪix, toƣra tǝriⱪidin ayrilix! Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqini aldimizdin yoⱪ ⱪilix!» — muxu sɵzlǝr ularning demǝkqi bolƣan asasliⱪ sɵzliri, yaki alliⱪaqan degǝn sɵzlǝrning tüp mǝnisidur.
12 — Əmdi Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqi mundaⱪ dǝydu: —
«Qünki silǝr muxu hǝwǝrni qǝtkǝ ⱪeⱪip,
Zulumni yɵlǝnqük ⱪilip, burmilanƣan yolƣa tayanƣininglar tüpǝylidin,
13 Xunga muxu ⱪǝbiⱨlik silǝrgǝ egiz tamning bir yeriⱪidǝk bolidu,
Tam pultiyip ⱪalƣanda, u biraⱪla uni qeⱪiwetidu; ◘Yǝx. 29:5
14 Huddi sapal qinǝ ⱨeq ayimay qeⱪiwetilgǝndǝk U uni qeⱪiwetidu;
Uningdin ⱨǝtta oqaⱪtin qoƣ alƣudǝk,
Baktin su usⱪudǝk birǝr parqisimu ⱪalmaydu». ◼«Huddi sapal qinǝ ⱨeq ayimay qeⱪiwetilgǝndǝk u uni (tamni) qeⱪiwetidu» — tam qaⱪⱪuqini Hudaning Ɵzi dǝp ⱪaraymiz. Tamda pǝyda bolƣan yeriⱪ bolsa Israilning ⱪǝbiⱨlikidur (13-ayǝtnimu kɵrüng). Adǝmning gunaⱨi ɵzini iqidin (yeriⱪ tamni wǝyran ⱪilƣandǝk) wǝyran ⱪilidu; uning üstigǝ, Hudaning jazalixi uningƣa qüxüx bilǝn u tehimu tügixidu. ◘Yǝr. 19:11
15 Xunga Rǝb Pǝrwǝrdigar, Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqi mundaⱪ dǝydu: —
«Yenimƣa towa bilǝn ⱪaytip kelip aram tapisilǝr, ⱪutⱪuzulisilǝr;
Hatirjǝmliktǝ ⱨǝm aman-esǝnliktǝ küq alisilǝr!»,
— Biraⱪ silǝr rǝt ⱪilƣansilǝr. ◼«Yenimƣa towa bilǝn ⱪaytip kelip aram tapisilǝr, ⱪutⱪuzulisilǝr; hatirjǝmliktǝ ⱨǝm aman-esǝnliktǝ küq alisilǝr!» — muxu sɵz Yǝxaya pǝyƣǝmbǝrning bexarǝtlirining jǝwⱨiri.
16 Silǝr: — «Yaⱪ, biz atlarƣa minip ⱪaqimiz» — dedinglar,
Xunga silǝr rast ⱪaqisilǝr!
Wǝ «Biz qapⱪur ulaƣlarƣa minip ketimiz» — dedinglar;
— Xunga silǝrni ⱪoƣliƣuqilarmu qapⱪur bolidu.
17 Minginglar birining wǝⱨimisidin ⱪaqisilǝr;
Bǝxining wǝⱨimisidǝ ⱨǝmminglar ⱪaqisilǝr;
Ⱪeqip, taƣ üstidiki yeganǝ bayraⱪ hadisidǝk,
Dɵng üstidiki tuƣdǝk ⱪalisilǝr. ◼«Minginglar birining wǝⱨimisidin ⱪaqisilǝr; bǝxining wǝⱨimisidǝ ⱨǝmminglar ⱪaqisilǝr» — Musa pǝyƣǝmbǝr Tǝwrattiki «Law.» 26:8-ayǝttǝ Hudaning mundaⱪ wǝdisini hatiriligǝn: «(Manga tayanƣan bolsanglar) bǝxinglar yüz (adǝm)ni, yüzünglar bir tümǝnni ⱪoƣliwetisilǝr». Əmdiki ǝⱨwal buning ǝksiqǝ. «Taƣ üstidiki bayraⱪ... dɵng üstidiki... tuƣ» — (1) demǝk, ⱪalƣan adǝmlǝr naⱨayiti az. (2) muxu ikki nǝrsǝ (bayraⱪ wǝ tuƣ) adǝttǝ urux ⱪilƣanda ixlitilidu; uruxtiki bir tǝrǝp mǝƣlup bolsa muxu nǝrsilǝr taxlinip ⱪalidu; ƣǝlibǝ ⱪilsa ular elip ketilidu; xunga ular muxu yǝrdǝ mǝƣlubiyǝtnimu bildüridu. ◘Yǝx. 17:6; 24:6,13
Hudaning kütkǝn ümidi •••• Uning ahirⱪi pilanliri — parlaⱪ kelǝqǝk
18 Wǝ xunga silǝrgǝ meⱨir-xǝpⱪǝt kɵrsitimǝn dǝp, Pǝrwǝrdigar kütidu;
Xunga U silǝrgǝ rǝⱨim ⱪilimǝn dǝp ornidin ⱪozƣilidu;
Qünki Pǝrwǝrdigar ⱨɵküm-ⱨǝⱪiⱪǝt qiⱪarƣuqi Hudadur;
Uni kütkǝnlǝrning ⱨǝmmisi bǝhtliktur! ◼«Wǝ xunga silǝrgǝ meⱨir-xǝpⱪǝt kɵrsitimǝn dǝp, Pǝrwǝrdigar kütidu; xunga U silǝrgǝ rǝⱨim ⱪilimǝn dǝp ornidin ⱪozƣilidu... Uni kütkǝnlǝrning ⱨǝmmisi bǝhtliktur!» — muxu ayǝt bǝlkim kitabning adǝmni ǝng ⱨǝyran ⱪalduridiƣan yǝrliridin biridur. Nemixⱪa Israilning kajliⱪi, Hudaning ⱪattiⱪ jazalixi tǝswirlǝngǝndin keyin ayǝt «xunga» bilǝn baxlinidu? Hudaning Israilni ⱪattiⱪ jazaliƣini bilǝn u ǝng ahirda ularƣa naⱨayiti kɵp rǝⱨimdilliⱪ kɵrsǝtmǝkqi. Yuⱪiriⱪi jazalar bǝlkim Israilning «ⱪaldisi»ni Hudaning nijatini ⱪobul ⱪilixⱪa tǝyyarlaydu. «Xunga» Huda buni sǝwr-taⱪǝt bilǝn kütidu. ◘Zǝb. 2:12; 34:8; Pǝnd. 16:20; Yǝr. 17:7
19 Qünki halayiⱪ yǝnila Zionda, yǝni Yerusalemda turidu;
Xu qaƣda silǝr yǝnǝ ⱨeq yiƣlimaysilǝr;
Kɵtürgǝn nalǝngdǝ U Ɵzini sanga intayin xǝpⱪǝtlik kɵrsitidu;
U nalǝngni anglisila, jawab beridu.
20 Rǝb silǝrgǝ nan üqün müxküllükni,
Su üqün azab-oⱪubǝtni bǝrsimu,
Xu qaƣda sening Ustazing yǝnǝ yoxurunuwǝrmǝydu,
Bǝlki kɵzüng Ustazingni kɵridu; ◼«sening Ustazing» — muxu yǝrdǝ bu sɵz yaki (kɵplük xǝklidǝ) «ustazliring» yaki (birlik xǝklidǝ) «ustazing» mǝnisidǝ ixlitilgǝn. Aldi-kǝynidiki sɵzlǝrgǝ ⱪariƣanda, «ustaz» bolsa kerǝk. «Ɵzini yoxurƣan» «Ustazing»ning kim ikǝnlikini qüxinix üqün muxu ayǝtni 8-bab, 17-ayǝt bilǝn selixturung.
21 Silǝr ong tǝrǝpkǝ burulsanglar,
Yaki sol tǝrǝpkǝ burulsanglar,
Ⱪuliⱪing kǝyningdin: —
«Yol mana muxu, uningda menginglar!» degǝn bir awazni anglaysǝn.
22 Xu qaƣda silǝr oyulƣan mǝbudliringlarƣa berilgǝn kümüx ⱨǝlgǝ,
Ⱪuyma mǝbudliringlarƣa berilgǝn altun ⱨǝlgimu daƣ tǝgküzisilǝr;
Silǝr ularni adǝt latisini taxliƣandǝk taxliwetip: —
«Neri tur» — dǝysilǝr.
23 U sǝn teriydiƣan uruⱪung üqün yamƣur ǝwǝtidu;
Yǝrdin qiⱪidiƣan axliⱪ-mǝⱨsulat ⱨǝm küq-ⱪuwwǝtlik ⱨǝm mol bolidu;
Xu küni malliring kǝng-azadǝ yaylaⱪlarda yaylaydu;
24 Yǝr ⱨǝydigǝn kala wǝ exǝklǝr bolsa,
Gürjǝk wǝ ara bilǝn soruƣan, tuzlanƣan ⱨǝlǝp yǝydu.
25 Qong ⱪirƣinqiliⱪ bolƣan küni,
Yǝni munarlar ɵrülgǝn küni,
Ⱨǝrbir uluƣ taƣda wǝ ⱨǝrbir egiz dɵngdǝ bolsa,
Ənⱨarlar wǝ eriⱪlar bolidu. ◼«Qong ⱪirƣinqiliⱪ bolƣan küni, yǝni munarlar ɵrülgǝn küni...» — ⱪaysi ⱪirƣinqiliⱪning bolƣanliⱪi, ⱪaysi munarlarning ɵrülgǝnliki muxu yǝrdǝ deyilmidi. Ⱪandaⱪla bolmisun, muxu ixlar jismaniy ⱨǝm roⱨiy düxmǝnlǝrning yoⱪitilixini bildüridu; muxu ixlar ahirⱪi zamanlarda yüz berixi mumkin. «ǝnⱨar» — kiqik eriⱪ.
26 Pǝrwǝrdigar Ɵz hǝlⱪining jaraⱨitini tangidiƣan,
Ularning ⱪamqa yarisini saⱪaytⱪan xu künidǝ,
Ay xolisi ⱪuyax nuridǝk bolidu,
Ⱪuyax nuri bolsa yǝttǝ ⱨǝssǝ küqlük bolidu,
Yǝni yǝttǝ kündiki nurƣa barawǝr bolidu. ◼«Ɵz hǝlⱪining jaraⱨiti» — yaki «Ɵz hǝlⱪining sunƣan yerini».
Asuriyǝ ⱨujum ⱪilmaydu — •••• Ularning üstigǝ qüxidiƣan jaza
27 Mana, Pǝrwǝrdigarning nami yiraⱪtin kelidu,
Uning ⱪǝⱨri yalⱪunlinip,
Ⱪoyuⱪ is-tütǝkliri kɵtürülidu;
Lǝwliri ƣǝzǝpkǝ tolup,
Tili yutuwalƣuqi yanƣin ottǝk bolidu.
28 Uning nǝpisi huddi texip boyunƣa yetidiƣan kǝlkündǝk bolidu,
Xuning bilǝn U ǝllǝrni bimǝnilikni yoⱪatⱪuqi ƣǝlwir bilǝn tasⱪaydu,
Xundaⱪla hǝlⱪ-millǝtlǝrning aƣziƣa ularni azduridiƣan yügǝn salidu. ◼«Uning nǝpisi huddi texip boyunƣa yetidiƣan kǝlkündǝk bolidu» — yuⱪiriⱪi 8-bab, 8-ayǝt bilǝn selixturung. Asuriyǝ Israilƣa ⱪandaⱪ ⱪilƣan bolsa, Pǝrwǝrdigarmu ularƣa (asuriylǝrgǝ) xundaⱪ ⱪilidu. «bimǝnilik bimǝnilikni yoⱪatⱪuqi ƣǝlwir» — «bimǝnilik» bǝlkim butlarƣa ixinip-tayinixni kɵrsitidu. «U (Pǝrwǝrdigar) .... xundaⱪla hǝlⱪ-millǝtlǝrning aƣziƣa ularni azduridiƣan yügǝn salidu» — Asuriyǝ padixaⱨi Sǝnnaherib tutuwalƣan ǝsirlirining aƣziƣa yügǝn selip, ularni axundaⱪ rǝⱨimsiz yol bilǝn elip mangatti. Muxu yǝrdǝ Asuriyǝdin baxⱪa ǝllǝrning tilƣa elinixi, bexarǝtning ⱨǝm xu qaƣdiki Asuriyǝni ⱨǝm ahirⱪi zamandiki «ahirⱪi urux»ni kɵrsitidiƣanliⱪini qüxǝndürsǝ kerǝk. Undaⱪ bolsa Asuriyǝ padixaⱨi yǝnǝ ahirⱪi zamandiki dǝjjalƣa wǝkillik ⱪilidu yaki «bexarǝtlik rǝsim» bolidu. ◘Yǝx. 8:8
29 Muⱪǝddǝs bir ⱨeyt ɵtküzülgǝn keqidikidǝk, kɵnglünglardin nahxa urƣup qiⱪidu,
Israilƣa uyultax bolƣan Pǝrwǝrdigarning teƣiƣa nǝy nawasi bilǝn qiⱪⱪan birsining huxalliⱪidǝk, kɵnglünglar huxal bolidu.
30 Pǝrwǝrdigar ⱨǝywǝtlik awazini yangritidu;
U ⱪayniƣan ⱪǝⱨri, yutuwalƣuqi yalⱪunluⱪ ot, güldürmamiliⱪ yamƣur, boran-xawⱪun, mɵldürlǝr bilǝn Ɵz bilikini sozup kɵrsitidu.
31 Qünki Pǝrwǝrdigarning awazi bilǝn Asuriyǝ yanjilidu,
— Baxⱪilarni urux tayiⱪi bolƣan Asuriyǝ yanjilidu! ◼«Pǝrwǝrdigarning awazi bilǝn Asuriyǝ yanjilidu, — baxⱪilarni urux tayiⱪi bolƣan Asuriyǝ yanjilidu!» — Asuriyǝning Hudaning tayiⱪi ikǝnliki 10:5-ayǝttǝ kɵrsitilgǝn.
«Baxⱪilarni urux tayiⱪi (bolƣan Asuriyǝ) yanjilidu!» degǝnning baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «U (Pǝrwǝrdigar) uni (Asuriyǝni) tayaⱪ bilǝn uridu».
32 Wǝ Pǝrwǝrdigar tǝyyarliƣan kaltǝk bilǝn ⱨǝr ⱪetim uni urƣanda,
Buningƣa daplar ⱨǝm qiltarlar tǝngkǝx ⱪilinidu;
U ⱪolini oynitip zǝrb ⱪilip uning bilǝn kürǝx ⱪilidu.
33 Qünki Tofǝt ⱪǝdimdin tartip tǝyyar turƣanidi;
Bǝrⱨǝⱪ, padixaⱨ üqün tǝyyarlanƣan;
Pǝrwǝrdigar uni qongⱪur ⱨǝm kǝng ⱪilƣan;
Otunliri kɵp yalⱪunluⱪ bir gülhan bar,
Pǝrwǝrdigarning nǝpisi bolsa günggürt eⱪimidǝk uni tutaxturidu. ◼«Tofǝt» — Yerusalem sirtidiki, ǝhlǝt kɵydüridiƣan bir jilƣa. U yǝnǝ «Ge-Hinnom» — «Ⱨalakǝt jilƣisi» dǝp atilip dozaⱪning küqlük bir simwoli bolidu (ǝrǝbqǝ «jǝⱨǝnnǝm» degǝn sɵz dǝl bu «Ge-Hinnom»din kǝlgǝn). «Bǝrⱨǝⱪ, padixaⱨ üqün tǝyyarlanƣan; Pǝrwǝrdigar uni qongⱪur ⱨǝm kǝng ⱪilƣan, otunliri kɵp yalⱪunluⱪ bir gülhan bar...» — demǝk, Asuriyǝ padixaⱨi Yǝⱨudaƣa ⱪarxi yürüx ⱪilƣanda, ɵzi üqün tǝyyarlanƣan «jǝsǝtni kɵydürüx» gulhaniƣa ⱪarap mengiwatatti.

- Yǝxaya
- <
- 30
- >

◼30:4 «Pirǝwnning ǝmirliri Zoan xǝⱨiridǝ bolsimu, uning ǝlqiliri Ⱨanǝs xǝⱨirigǝ ⱨǝrdaim kelip tursimu,...» — xu qaƣlarda Misir yengi bir padixaⱨ, yǝni Pirǝwn Xabakoning ⱪol astida küqlük, ittipaⱪlaxⱪan bir dɵlǝtkǝ aylanƣanidi. Zoan wǝ Ⱨanǝsning Misirning ikki tǝripidǝ boluxi dɵlǝtning küqlük birlikini tǝkitlǝydu.

◘30:5 Yǝr. 2:36

◼30:6 «Nǝgǝwdiki ulaƣlar toƣrisida yüklǝngǝn wǝⱨiy» — Nǝgǝw bolsa Yǝⱨudaning jǝnubi ⱪismi bolup, pütünlǝy dǝⱨxǝtlik qɵl-bayawan. Misirƣa mangidiƣan bir yol Nǝgǝwdin ɵtidu. «...yüklǝngǝn wǝⱨiy» — muxu bexarǝtning temisi bilǝn Yǝxaya qaⱪqaⱪ ⱪilidu. «Wǝⱨiy»ning ibraniy tilida «yük» degǝn yǝnǝ bir mǝnisi bar. Xuning bilǝn temini yǝnǝ «Nǝgǝwdiki ulaƣlarning yüki» — deyixkǝ bolidu. Ulaƣlar ǝlqilǝrning ɵzini ⱨǝm nurƣun mal-mülük, ⱨǝdiyilǝrni kɵtürüp Misirƣa baridiƣan japaliⱪ yolda mengip ⱨerip ketidu. Lekin Misir bilǝn bolidiƣan «ittipaⱪ» ⱨeqnemigǝ ǝrzimigǝqkǝ, ularning yoli bikarƣa ketidu. Yǝxaya biqarǝ ulaƣlarƣa ⱨesdaxliⱪ bildürgini bilǝn ǝlqilǝrgǝ ⱨeqⱪandaⱪ ⱨesdaxliⱪ bildürmǝydu! «Ular japaliⱪ, dǝrd-ǝlǝmlik zemindin ɵtidu...» — ⱪiziⱪ yeri xuki, Misirƣa adǝttǝ mangidiƣan yol Nǝgǝwdin ǝmǝs, bǝlki Filistiyǝdin ɵtidu. Nǝgǝwdin mangidiƣan yol naⱨayiti japaliⱪtur. Nemixⱪa muxu yol bilǝn mangidikin? Ⱨɵkümranlar mǝⱪsǝt-pilanlirini Filistiyǝdin yaki ɵz hǝlⱪidin mǝhpiy saⱪlax üqün bolsa kerǝk. Ⱪiziⱪ ix xuki, Israil Musa pǝyƣǝmbǝr arⱪiliⱪ Misirdin ⱪutⱪuzulup qiⱪip, dǝl xu yol bilǝn Ⱪanaanƣa (Pǝlǝstingǝ) kǝlgǝn. Yǝxaya kinayilik bilǝn ulardin, silǝr Misirdin ⱪutⱪuzulƣandin keyin yǝnǝ axu yǝrgǝ «kǝlgǝn izinglar bilǝn ⱪaytip» yardǝm soraxⱪa rast baramsilǝr? — dǝp sorimaⱪqi.

◼30:7 «Mǝn uni: «Ⱨeqnemini ⱪilip bǝrmǝydiƣan Raⱨab» dǝp atiƣanmǝn» — «Raⱨab» Misirning baxⱪa bir ismi, mǝnisi «ⱨakawurluⱪ», «ⱨali üstünlük».

◼30:8 «...Ⱨazir berip buni ⱨǝm tax tahtiƣa ⱨǝm yɵgimǝ kitabⱪa yezip ⱪoyƣin» — «buni» bizning ⱪariximizqǝ, yuⱪiriⱪi 6-7-ayǝttiki bexarǝtni kɵrsitidu. Bǝzi alimlar «buni» 8-14-ayǝtlǝrning mǝzmuni dǝp ⱪaraydu.

◼30:9 «Pǝrwǝrdigarning Tǝwrat-tǝrbiyisi» — «Tǝwrat» bolsa «tǝrbiyǝ», «nǝsiⱨǝt», «yolyoruⱪ» degǝn mǝnidǝ.

◼30:10 «aldin kɵrgüqilǝr» — adǝttǝ Hudaning sɵzini ƣayibanǝ kɵrünüxlǝr arⱪiliⱪ bilip qüxinidiƣan ⱨǝm ularni baxⱪilarƣa qüxǝndürüp beridiƣan pǝyƣǝmbǝrlǝrdur.

◼30:11 «Sǝnlǝr durus yoldin qiⱪix, toƣra tǝriⱪidin ayrilix! Israildiki Muⱪǝddǝs Bolƣuqini aldimizdin yoⱪ ⱪilix!» — muxu sɵzlǝr ularning demǝkqi bolƣan asasliⱪ sɵzliri, yaki alliⱪaqan degǝn sɵzlǝrning tüp mǝnisidur.

◘30:13 Yǝx. 29:5

◼30:14 «Huddi sapal qinǝ ⱨeq ayimay qeⱪiwetilgǝndǝk u uni (tamni) qeⱪiwetidu» — tam qaⱪⱪuqini Hudaning Ɵzi dǝp ⱪaraymiz. Tamda pǝyda bolƣan yeriⱪ bolsa Israilning ⱪǝbiⱨlikidur (13-ayǝtnimu kɵrüng). Adǝmning gunaⱨi ɵzini iqidin (yeriⱪ tamni wǝyran ⱪilƣandǝk) wǝyran ⱪilidu; uning üstigǝ, Hudaning jazalixi uningƣa qüxüx bilǝn u tehimu tügixidu.

◘30:14 Yǝr. 19:11

◼30:15 «Yenimƣa towa bilǝn ⱪaytip kelip aram tapisilǝr, ⱪutⱪuzulisilǝr; hatirjǝmliktǝ ⱨǝm aman-esǝnliktǝ küq alisilǝr!» — muxu sɵz Yǝxaya pǝyƣǝmbǝrning bexarǝtlirining jǝwⱨiri.

◼30:17 «Minginglar birining wǝⱨimisidin ⱪaqisilǝr; bǝxining wǝⱨimisidǝ ⱨǝmminglar ⱪaqisilǝr» — Musa pǝyƣǝmbǝr Tǝwrattiki «Law.» 26:8-ayǝttǝ Hudaning mundaⱪ wǝdisini hatiriligǝn: «(Manga tayanƣan bolsanglar) bǝxinglar yüz (adǝm)ni, yüzünglar bir tümǝnni ⱪoƣliwetisilǝr». Əmdiki ǝⱨwal buning ǝksiqǝ. «Taƣ üstidiki bayraⱪ... dɵng üstidiki... tuƣ» — (1) demǝk, ⱪalƣan adǝmlǝr naⱨayiti az. (2) muxu ikki nǝrsǝ (bayraⱪ wǝ tuƣ) adǝttǝ urux ⱪilƣanda ixlitilidu; uruxtiki bir tǝrǝp mǝƣlup bolsa muxu nǝrsilǝr taxlinip ⱪalidu; ƣǝlibǝ ⱪilsa ular elip ketilidu; xunga ular muxu yǝrdǝ mǝƣlubiyǝtnimu bildüridu.

◘30:17 Yǝx. 17:6; 24:6,13

◼30:18 «Wǝ xunga silǝrgǝ meⱨir-xǝpⱪǝt kɵrsitimǝn dǝp, Pǝrwǝrdigar kütidu; xunga U silǝrgǝ rǝⱨim ⱪilimǝn dǝp ornidin ⱪozƣilidu... Uni kütkǝnlǝrning ⱨǝmmisi bǝhtliktur!» — muxu ayǝt bǝlkim kitabning adǝmni ǝng ⱨǝyran ⱪalduridiƣan yǝrliridin biridur. Nemixⱪa Israilning kajliⱪi, Hudaning ⱪattiⱪ jazalixi tǝswirlǝngǝndin keyin ayǝt «xunga» bilǝn baxlinidu? Hudaning Israilni ⱪattiⱪ jazaliƣini bilǝn u ǝng ahirda ularƣa naⱨayiti kɵp rǝⱨimdilliⱪ kɵrsǝtmǝkqi. Yuⱪiriⱪi jazalar bǝlkim Israilning «ⱪaldisi»ni Hudaning nijatini ⱪobul ⱪilixⱪa tǝyyarlaydu. «Xunga» Huda buni sǝwr-taⱪǝt bilǝn kütidu.

◘30:18 Zǝb. 2:12; 34:8; Pǝnd. 16:20; Yǝr. 17:7

◼30:20 «sening Ustazing» — muxu yǝrdǝ bu sɵz yaki (kɵplük xǝklidǝ) «ustazliring» yaki (birlik xǝklidǝ) «ustazing» mǝnisidǝ ixlitilgǝn. Aldi-kǝynidiki sɵzlǝrgǝ ⱪariƣanda, «ustaz» bolsa kerǝk. «Ɵzini yoxurƣan» «Ustazing»ning kim ikǝnlikini qüxinix üqün muxu ayǝtni 8-bab, 17-ayǝt bilǝn selixturung.

◼30:25 «Qong ⱪirƣinqiliⱪ bolƣan küni, yǝni munarlar ɵrülgǝn küni...» — ⱪaysi ⱪirƣinqiliⱪning bolƣanliⱪi, ⱪaysi munarlarning ɵrülgǝnliki muxu yǝrdǝ deyilmidi. Ⱪandaⱪla bolmisun, muxu ixlar jismaniy ⱨǝm roⱨiy düxmǝnlǝrning yoⱪitilixini bildüridu; muxu ixlar ahirⱪi zamanlarda yüz berixi mumkin. «ǝnⱨar» — kiqik eriⱪ.

◼30:26 «Ɵz hǝlⱪining jaraⱨiti» — yaki «Ɵz hǝlⱪining sunƣan yerini».

◼30:28 «Uning nǝpisi huddi texip boyunƣa yetidiƣan kǝlkündǝk bolidu» — yuⱪiriⱪi 8-bab, 8-ayǝt bilǝn selixturung. Asuriyǝ Israilƣa ⱪandaⱪ ⱪilƣan bolsa, Pǝrwǝrdigarmu ularƣa (asuriylǝrgǝ) xundaⱪ ⱪilidu. «bimǝnilik bimǝnilikni yoⱪatⱪuqi ƣǝlwir» — «bimǝnilik» bǝlkim butlarƣa ixinip-tayinixni kɵrsitidu. «U (Pǝrwǝrdigar) .... xundaⱪla hǝlⱪ-millǝtlǝrning aƣziƣa ularni azduridiƣan yügǝn salidu» — Asuriyǝ padixaⱨi Sǝnnaherib tutuwalƣan ǝsirlirining aƣziƣa yügǝn selip, ularni axundaⱪ rǝⱨimsiz yol bilǝn elip mangatti. Muxu yǝrdǝ Asuriyǝdin baxⱪa ǝllǝrning tilƣa elinixi, bexarǝtning ⱨǝm xu qaƣdiki Asuriyǝni ⱨǝm ahirⱪi zamandiki «ahirⱪi urux»ni kɵrsitidiƣanliⱪini qüxǝndürsǝ kerǝk. Undaⱪ bolsa Asuriyǝ padixaⱨi yǝnǝ ahirⱪi zamandiki dǝjjalƣa wǝkillik ⱪilidu yaki «bexarǝtlik rǝsim» bolidu.

◘30:28 Yǝx. 8:8

◼30:31 «Pǝrwǝrdigarning awazi bilǝn Asuriyǝ yanjilidu, — baxⱪilarni urux tayiⱪi bolƣan Asuriyǝ yanjilidu!» — Asuriyǝning Hudaning tayiⱪi ikǝnliki 10:5-ayǝttǝ kɵrsitilgǝn. «Baxⱪilarni urux tayiⱪi (bolƣan Asuriyǝ) yanjilidu!» degǝnning baxⱪa birhil tǝrjimisi: — «U (Pǝrwǝrdigar) uni (Asuriyǝni) tayaⱪ bilǝn uridu».

◼30:33 «Tofǝt» — Yerusalem sirtidiki, ǝhlǝt kɵydüridiƣan bir jilƣa. U yǝnǝ «Ge-Hinnom» — «Ⱨalakǝt jilƣisi» dǝp atilip dozaⱪning küqlük bir simwoli bolidu (ǝrǝbqǝ «jǝⱨǝnnǝm» degǝn sɵz dǝl bu «Ge-Hinnom»din kǝlgǝn). «Bǝrⱨǝⱪ, padixaⱨ üqün tǝyyarlanƣan; Pǝrwǝrdigar uni qongⱪur ⱨǝm kǝng ⱪilƣan, otunliri kɵp yalⱪunluⱪ bir gülhan bar...» — demǝk, Asuriyǝ padixaⱨi Yǝⱨudaƣa ⱪarxi yürüx ⱪilƣanda, ɵzi üqün tǝyyarlanƣan «jǝsǝtni kɵydürüx» gulhaniƣa ⱪarap mengiwatatti.

© 2010 Mukeddes Kalam - Uyghur Bible Translation Committee