23
Turning aqiwiti — weyranchiliqi tüpeylidin oqulghan mersiye
1 Tur toghruluq yüklen’gen wehiy: —
— I Tarshishtiki kémiler, ah-zar kötürünglar!
Chünki u xarab qilindi,
Shu yerde öy yoq, portmu yoq.
Siprus arilidin bu xewer kémidikilerge ayan qilinidu. ◼
◘
2 Zidondiki sodigerler déngizdin ötüp silerni teminlep keldi, i araldikiler,
Emdi shük bolunglar! ◼
3 Shihordiki bipayan sular üstidin yötkigen danlar,
Yeni Nil deryasining hosuli Turning daramiti bolghanidi;
U ellerning baziri bolghanidi!
4 I Zidon, xijalet bol,
Chünki déngiz — yeni Turgha qorghan bolghan déngiz deyduki: —
«Mende héch tolghaq bolmidi, héch tughmidim,
Yigitlerni yaki qizlarni héch baqmighandekmen!» ◼
5 Mushu xewer Misirgha yetkende,
Ularmu bu xewer xuddi turgha kelgendek qattiq azablinidu.
6 — Siler déngizdin ötüp Tarshishqa kétinglar!
I déngiz boyidikiler, ah-zar kötürünglar! ◼
7 Silerning qedim eyyamdin bar bolghan,
Shad-xuramliqqa tolghan shehiringlar mushumu?!
Mana ularning putliri özlirini musapir qilishqa yiraqlargha kötürüp baridu! ◼
8 Tajlarni iltipat qilghuchi bolghan,
Sodigerliri emirler bolghan,
Dellalliri jahanda abruyluqlar hésablan’ghan turning bu teqdirini kim békitken?
9 — Bularni békitküchi samawi qoshunlarning Serdari Perwerdigardur!
Meqsiti bolsa shan-shöhrettin kélip chiqqan jimi tekebburluqni reswa qilish,
Jahandiki jimiki yüz-abruyluqlarni pesleshtürüshtin ibaret!
10 Tarshishning qizi, Nil deryasidek öz zéminingda erkin-azade yayra!
Chünki Turdin kelgen tizgin hazir yoq. ◼
11 Chünki Perwerdigar qolini déngiz üstige uzitip,
Döletlerni tewritidu.
U Qanaan toghruluq emr qilghan,
Uningdiki qel’e-qorghanlarni yoqitilsun dep perman chüshürgen. ◼
12 We: —
«I basqunchiliqqa uchrighan Zidon qizi,
Sen ikkinchi héch tentene qilmaysen,
Ornungdin turup, Siprus ariligha ötüp ketkin,
Hetta shu yerde sen héch aram tapmaysen» — dédi. ◼
13 Qaranglar, Babil-kaldiylerning zéminini!
Bu yerning xelqi bolup baqmighandek qilidu;
Asuriye uni chöl-bayawan janiwarliri üchün makan qilghan;
Poteylerni yasap, ularning saray-ordilirini weyran qilip, xarabilikke aylanduruwetken. ◼
14 I Tarshishtiki kémiler, ah-zar kötürünglar!
Chünki qorghininglar xarab qilindi. ◼
15 We shu küni boliduki,
Padishahning künlerni hésablighinidek,
Tur yetmish yil untulidu.
Yetmish yil ötkendin kéyin,
Turning ehwali pahishe ayalning naxshisidek bolidu; ◼
16 Chiltarni élip, sheherni aylinip yür,
I untulghan pahishe ayal!
Özüngge yene xeqning diqqitini tartay déseng,
Yéqimliq bir pede chélip, köprek naxshilarni éyt!
17 Emdi shundaq boliduki,
Yetmish yilning ötüshi bilen,
Perwerdigar Turni yoqlaydu;
Shuning bilen u yene özini ijarige bérip,
Yer yüzidiki hemme padishahliqlar bilen yene buzuqchiliq qilidu;
18 Shuning bilen uning malliri we özini sétip, tapqan puli bolsa Perwerdigargha atilip muqeddes bolidu;
U xezinige sélinmaydu yaki toplanmaydu,
Chünki uning mushu sodisi bolsa Perwerdigarning aldida turghanlar üchün ayrim qilinidu;
U ulargha qan’ghuche yep-ichishke, shundaqla ularning ésil kiyim-kéchekliri üchün ishlitilidu. ◼
◼ 23:1 «Tur toghruluq yüklen’gen wehiy: — I Tarshishtiki kémiler, ah-zar kötürünglar! ...» — Tur bolsa (xeritini körüng) déngiz boyidiki qedimki zamandiki bir «Sin’gapor»gha oxshaydighan bir sheher idi. Tur shehiri ikkige bölünidu. Biri, kichik aral, uning üstige intayin mustehekem bir qel’e sélin’ghan. Ikkinchisi uduldiki déngiz boyidiki intayin puxta sépilliq sheher. Tur asasen déngiz arqiliq soda qilatti; uning kémiliri we uninggha béqindi bolghan «üch Tarshish»tiki (2:16diki izahatni körüng) kémiler ottura déngizdiki sodini pütünley dégüdek öz ilkige éliwalghan bolup, intayin béyip ketken. Tawarlarni ottura déngizdiki ellerdin import qilip, Pelestin’ge satqan; Pelestindiki mehsulatlarnimu sétiwélip déngiz arqiliq éksport qilghan. Béyighandin kéyin, Tur intayin tekebburliship ketkenidi. Déngiz boyigha jaylashqanliqi üchün uni ishghal qilish mumkin emes idi. «Siprus arilidin...» — yaki «Kittiylarning zéminidin...». ◘ 23:1 Yer. 47:4; Ez. 26; 27; 28; Zek. 9:3, 4 ◼ 23:2 «Zidon» — bolsa turgha yéqin rayon bolup, Tur bilen munasiwiti zich bolghan. Xeritilerni körüng. «i araldikiler,...» — Turdiki aralda turghanlar. ◼ 23:4 «Mende héch tolghaq bolmidi, héch tughmidim, yigitlerni yaki qizlarni héch baqmighandekmen!» — démek, Turning yashliri yoqap ketti. Ularning «anisi», yeni déngiz: «balilarni héch tughmighandekmen» — deydu. Ularning yoqitilishi sewebi téxi körsitilmidi. ◼ 23:6 «Siler déngizdin ötüp Tarshishqa kétinglar!» — démek, Turdikiler qéchishi kérek. ◼ 23:7 «...putliri ularni özlirini musapir qilishqa yiraqlargha kötüridu» — kéme bilen emes, ularning esirge chüshüp piyade mangghanliqini tekitleydu. ◼ 23:10 «Tarshishning qizi, Nil deryasidek öz zéminingda erkin-azade yayra! Chünki Turdin kelgen tizgin hazir yoq» — bu kinayilik, hejwiy gep. Tarshish turgha béqindi bolghandin kéyin, u hazir «erkin» bolidu. Biraq uning iqtisadiy yölenchükimu yoq bolidu. ◼ 23:11 «U Qanaan toghruluq emr qilghan...» — Tur shehiri eslide Qanaan zéminida, dep hésablighili bolidu. ◼ 23:12 «I basqunchiliqqa uchrighan Zidon qizi...» — Zidon Asuriye teripidin basturulidu, uning qizliri, shübhisizki, basqunchiliqqa uchraydu. Töwendiki 13-ayettiki izahatni körüng. ◼ 23:13 «Qaranglar, Babil-kaldiylerning zéminini! Bu yerning xelqi bolup baqmighandek qilidu; Asuriye uni chöl-bayawan janiwarliri üchün makan qilghan...» — miladiyedin ilgiriki 745-yili Asuriye padishahi Tiglat-Pileser «Pütkül dunyagha ige bolmaqchi bolup», keng kölemde jeng qilishqa bashlidi. U 738-yili özining herbiy qomandanini Turni idare qilishqa orunlashturghan. Tur isyan kötürüp, Asuriyening kéyinki padishahi Shalmanézerning muhasirisige qarshi jeng qildi, axirda Asuriyelikler Turni tashlap ketti. Miladiyedin ilgiriki 8-esirning axirida u yene Asuriye bilen urush qildi. Shu chaghda Tur Misir bilen ittipaq tüzüsh meqsitide söhbet ötküzgen. Miladiyedin ilgiriki 701-yili Asuriye padishahi Sennaxérib qattiq hujum qilip, Turning «yölenchüki» Zidon we etraptiki rayonlarda köp weyranchiliq qilghan, Turning sodisini asasen üzüp qoyghan. Mushu ayetlerde shu ish toghruluq agahlandurush bérilse kérek. Ayetlerde: Asuriyelikler Babil-kaldiyeni weyran qilghanliqigha, chirayliq binalarni «chöl-bayawan janiwarliri üchün makan qilghanliqi»gha qaranglar, mushu ishlardin sawaq élinglar déyilidu. Bu belkim «Silergimu mushuninggha oxshash ishlar yüz béridu» dégenliktin bésharet bolsa kérek. Mushu agahlandurushning axirqi netijisi miladiyedin ilgiriki 332-yili «büyük Iskender» teripidin chiqirilghan. Iskender pütün sépilliq sheherni, jümlidin araldiki qorghanlarnimu yer bilen yeksan qiliwetken. ◼ 23:14 «Tarshish» — 2-bab, 16-ayettiki izahatni körüng. ◼ 23:15 «Tur yetmish yil untulidu» — «yetmish yil» mushu mezgil belkim Asuriye padishahi Sennaxéribning miladiyedin ilgiriki 701-yilidiki weyranchliqidin bashlinidu, miladiyedin ilgiriki 630-yilidiki Asuriyening küch-qudritining zawal tépishi, shundaqla Turning sodisining yene bazar tépishi bilen axirlishidu. Yeshaya ashu chaghdiki turni qéri pahishe ayalgha, xéridarlarni chaqirish üchün chiltar chélip naxsha éytqan’gha oxshitidu. Pahishe ayalgha oxshash, u pulni dep herqandaq ishni qilishqa teyyar idi. ◼ 23:18 «Shuning bilen uning malliri we özini sétip, tapqan puli bolsa Perwerdigargha atilip muqeddes bolidu... u ulargha qan’ghuche yep-ichishke, shundaqla ularning ésil kiyim-kéchekliri üchün ishlitilidu» — mushu axirqi ayet Tur üchün ümid körsitidu, ular kelgüside mal-mülükke emes, belki Perwerdigargha béqinidi bolidu. Bésharetning emelge ashurulushi axirqi zamanda bolushi mumkin. Biraq Israil Babildin qaytqinida (miladiyedin ilgiriki 540-yili), yéngi muqeddes ibadetxana qurulghanda, Tur uning üchün xalis matériyal teminligenliki belkim bésharetning bir «qismen» emelge ashurulushidur (Tewrattiki «Ezra» 3-bab).