30
Misir bilen ittipaqlishish — Xudagha tayanmasliqtur
1 «Asiy oghullarning ehwaligha way!» — deydu Perwerdigar,
— «Ular pilanlarni tüzmekchi, biraq Mendin almaydu;
Ular mudapie tosuqini berpa qilidu,
Biraq u Méning Rohim emes;
Shundaq qilip ular gunahi üstige gunah qoshuwalidu.
2 Ular Mendin héch sorimayla Misirgha yol aldi;
Pirewnning qaniti astidin panah izdep,
Misirning sayisige ishinip tayinidu yene!
3 Chünki Pirewnning qaniti bolsa silerni yerge tashlap let qilidu.
Misirning sayisige ishinip tayinish silerge bash qétimchiliq bolidu.
4 Pirewnning emirliri Zoan shehiride bolsimu,
Uning elchiliri Hanes shehirige herdaim kélip tursimu, ◼
5 Awam hemmisi özige paydisi bolmaydighan,
Héch yardimi we paydisi tegmeydighan,
Belki let qilip yerge tashlaydighan,
Hetta reswa qilidighan bir xelqtin nomus qilidighan bolidu. ◘
Yük artilip Misirgha méngishqa teyyarlan’ghan bichare ulaghlar!
6 Negewdiki ulaghlar toghrisida yüklen’gen wehiy: —
Ular japaliq, derd-elemlik zémindin ötidu;
Shu yerdin chishi shirlar we erkek shirlar,
Char yilan we wehshiy uchar yilanmu chiqidu;
Ular bayliqlirini ésheklerning dümbisige,
Göherlirini töge lokkilirigha yüklep,
Özlirige héch payda yetküzmeydighan bir xelqning yénigha kötürüp baridu. ◼
7 Misir!? Ularning yardimi bikar hem quruqtur!
Shunga Men uni: «Héchnémini qilip bermeydighan Rahab» dep atighanmen. ◼
Ishenmeslikning aqiwiti
8 — Emdi bu sözning kelgüsi zamanlar üchün,
Guwahliq süpitide ebedil’ebedge turuwérishi üchün,
Hazir bérip buni hem tash taxtigha hem yögime kitabqa yézip qoyghin. ◼
9 Chünki bular bolsa asiy bir xelq,
Naehli oghullar,
Perwerdigarning Tewrat-terbiyisini anglashni xalimaydighan oghullardur. ◼
10 Ular aldin körgüchilerge: — «Wehiyni körmenglar!»,
We peyghemberlerge: «Bizge toghra bésharetlerni körsetmenglar;
Bizge ademni azade qilidighan, yalghan bésharetlerni körsitinglar; ◼
11 Senler durus yoldin chiqish,
Toghra teriqidin ayrilish!
Israildiki Muqeddes Bolghuchini aldimizdin yoq qilish!» — deydu. ◼
12 — Emdi Israildiki Muqeddes Bolghuchi mundaq deydu: —
«Chünki siler mushu xewerni chetke qéqip,
Zulumni yölenchük qilip, burmilan’ghan yolgha tayan’ghininglar tüpeylidin,
13 Shunga mushu qebihlik silerge égiz tamning bir yériqidek bolidu,
Tam pultiyip qalghanda, u biraqla uni chéqiwétidu; ◘
14 Xuddi sapal chine héch ayimay chéqiwétilgendek U uni chéqiwétidu;
Uningdin hetta ochaqtin chogh alghudek,
Baktin su usqudek birer parchisimu qalmaydu». ◼ ◘
15 Shunga Reb Perwerdigar, Israildiki Muqeddes Bolghuchi mundaq deydu: —
«Yénimgha towa bilen qaytip kélip aram tapisiler, qutquzulisiler;
Xatirjemlikte hem aman-ésenlikte küch alisiler!»,
— Biraq siler ret qilghansiler. ◼
16 Siler: — «Yaq, biz atlargha minip qachimiz» — dédinglar,
Shunga siler rast qachisiler!
We «Biz chapqur ulaghlargha minip kétimiz» — dédinglar;
— Shunga silerni qoghlighuchilarmu chapqur bolidu.
17 Minginglar birining wehimisidin qachisiler;
Beshining wehimiside hemminglar qachisiler;
Qéchip, tagh üstidiki yégane bayraq xadisidek,
Döng üstidiki tughdek qalisiler. ◼ ◘
Xudaning kütken ümidi •••• Uning axirqi pilanliri — parlaq kélechek
18 We shunga silerge méhir-shepqet körsitimen dep, Perwerdigar kütidu;
Shunga U silerge rehim qilimen dep ornidin qozghilidu;
Chünki Perwerdigar höküm-heqiqet chiqarghuchi Xudadur;
Uni kütkenlerning hemmisi bextliktur! ◼ ◘
19 Chünki xalayiq yenila Zionda, yeni Yérusalémda turidu;
Shu chaghda siler yene héch yighlimaysiler;
Kötürgen nalengde U Özini sanga intayin shepqetlik körsitidu;
U nalengni anglisila, jawab béridu.
20 Reb silerge nan üchün müshküllükni,
Su üchün azab-oqubetni bersimu,
Shu chaghda séning Ustazing yene yoshurunuwermeydu,
Belki közüng Ustazingni köridu; ◼
21 Siler ong terepke burulsanglar,
Yaki sol terepke burulsanglar,
Quliqing keyningdin: —
«Yol mana mushu, uningda ménginglar!» dégen bir awazni anglaysen.
22 Shu chaghda siler oyulghan mebudliringlargha bérilgen kümüsh helge,
Quyma mebudliringlargha bérilgen altun helgimu dagh tegküzisiler;
Siler ularni adet latisini tashlighandek tashliwétip: —
«Néri tur» — deysiler.
23 U sen tériydighan uruqung üchün yamghur ewetidu;
Yerdin chiqidighan ashliq-mehsulat hem küch-quwwetlik hem mol bolidu;
Shu küni malliring keng-azade yaylaqlarda yaylaydu;
24 Yer heydigen kala we éshekler bolsa,
Gürjek we ara bilen sorughan, tuzlan’ghan helep yeydu.
25 Chong qirghinchiliq bolghan küni,
Yeni munarlar örülgen küni,
Herbir ulugh taghda we herbir égiz döngde bolsa,
Enharlar we ériqlar bolidu. ◼
26 Perwerdigar Öz xelqining jarahitini tangidighan,
Ularning qamcha yarisini saqaytqan shu künide,
Ay sholisi quyash nuridek bolidu,
Quyash nuri bolsa yette hesse küchlük bolidu,
Yeni yette kündiki nurgha barawer bolidu. ◼
Asuriye hujum qilmaydu — •••• Ularning üstige chüshidighan jaza
27 Mana, Perwerdigarning nami yiraqtin kélidu,
Uning qehri yalqunlinip,
Qoyuq is-tütekliri kötürülidu;
Lewliri ghezepke tolup,
Tili yutuwalghuchi yan’ghin ottek bolidu.
28 Uning nepisi xuddi téship boyun’gha yétidighan kelkündek bolidu,
Shuning bilen U ellerni bimenilikni yoqatquchi ghelwir bilen tasqaydu,
Shundaqla xelq-milletlerning aghzigha ularni azduridighan yügen salidu. ◼ ◘
29 Muqeddes bir héyt ötküzülgen kéchidikidek, könglünglardin naxsha urghup chiqidu,
Israilgha uyultash bolghan Perwerdigarning téghigha ney nawasi bilen chiqqan birsining xushalliqidek, könglünglar xushal bolidu.
30 Perwerdigar heywetlik awazini yangritidu;
U qaynighan qehri, yutuwalghuchi yalqunluq ot, güldürmamiliq yamghur, boran-shawqun, möldürler bilen Öz bilikini sozup körsitidu.
31 Chünki Perwerdigarning awazi bilen Asuriye yanjilidu,
— Bashqilarni urush tayiqi bolghan Asuriye yanjilidu! ◼
32 We Perwerdigar teyyarlighan kaltek bilen her qétim uni urghanda,
Buninggha daplar hem chiltarlar tengkesh qilinidu;
U qolini oynitip zerb qilip uning bilen küresh qilidu.
33 Chünki Tofet qedimdin tartip teyyar turghanidi;
Berheq, padishah üchün teyyarlan’ghan;
Perwerdigar uni chongqur hem keng qilghan;
Otunliri köp yalqunluq bir gülxan bar,
Perwerdigarning nepisi bolsa günggürt éqimidek uni tutashturidu. ◼
◼ 30:4 «Pirewnning emirliri Zoan shehiride bolsimu, uning elchiliri Hanes shehirige herdaim kélip tursimu,...» — shu chaghlarda Misir yéngi bir padishah, yeni Pirewn Shabakoning qol astida küchlük, ittipaqlashqan bir döletke aylan’ghanidi. Zoan we Hanesning Misirning ikki teripide bolushi döletning küchlük birlikini tekitleydu. ◘ 30:5 Yer. 2:36 ◼ 30:6 «Negewdiki ulaghlar toghrisida yüklen’gen wehiy» — Negew bolsa Yehudaning jenubi qismi bolup, pütünley dehshetlik chöl-bayawan. Misirgha mangidighan bir yol Negewdin ötidu. «...yüklen’gen wehiy» — mushu bésharetning témisi bilen Yeshaya chaqchaq qilidu. «Wehiy»ning ibraniy tilida «yük» dégen yene bir menisi bar. Shuning bilen témini yene «Negewdiki ulaghlarning yüki» — déyishke bolidu. Ulaghlar elchilerning özini hem nurghun mal-mülük, hediyilerni kötürüp Misirgha baridighan japaliq yolda méngip hérip kétidu. Lékin Misir bilen bolidighan «ittipaq» héchnémige erzimigechke, ularning yoli bikargha kétidu. Yeshaya bichare ulaghlargha hésdashliq bildürgini bilen elchilerge héchqandaq hésdashliq bildürmeydu! «Ular japaliq, derd-elemlik zémindin ötidu...» — qiziq yéri shuki, Misirgha adette mangidighan yol Negewdin emes, belki Filistiyedin ötidu. Negewdin mangidighan yol nahayiti japaliqtur. Némishqa mushu yol bilen mangidikin? Hökümranlar meqset-pilanlirini Filistiyedin yaki öz xelqidin mexpiy saqlash üchün bolsa kérek. Qiziq ish shuki, Israil Musa peyghember arqiliq Misirdin qutquzulup chiqip, del shu yol bilen Qanaan’gha (Pelestin’ge) kelgen. Yeshaya kinayilik bilen ulardin, siler Misirdin qutquzulghandin kéyin yene ashu yerge «kelgen izinglar bilen qaytip» yardem sorashqa rast baramsiler? — dep sorimaqchi. ◼ 30:7 «Men uni: «Héchnémini qilip bermeydighan Rahab» dep atighanmen» — «Rahab» Misirning bashqa bir ismi, menisi «hakawurluq», «hali üstünlük». ◼ 30:8 «...Hazir bérip buni hem tash taxtigha hem yögime kitabqa yézip qoyghin» — «buni» bizning qarishimizche, yuqiriqi 6-7-ayettiki bésharetni körsitidu. Bezi alimlar «buni» 8-14-ayetlerning mezmuni dep qaraydu. ◼ 30:9 «Perwerdigarning Tewrat-terbiyisi» — «Tewrat» bolsa «terbiye», «nesihet», «yolyoruq» dégen menide. ◼ 30:10 «aldin körgüchiler» — adette Xudaning sözini ghayibane körünüshler arqiliq bilip chüshinidighan hem ularni bashqilargha chüshendürüp béridighan peyghemberlerdur. ◼ 30:11 «Senler durus yoldin chiqish, toghra teriqidin ayrilish! Israildiki Muqeddes Bolghuchini aldimizdin yoq qilish!» — mushu sözler ularning démekchi bolghan asasliq sözliri, yaki alliqachan dégen sözlerning tüp menisidur. ◘ 30:13 Yesh. 29:5 ◼ 30:14 «Xuddi sapal chine héch ayimay chéqiwétilgendek u uni (tamni) chéqiwétidu» — tam chaqquchini Xudaning Özi dep qaraymiz. Tamda peyda bolghan yériq bolsa Israilning qebihlikidur (13-ayetnimu körüng). Ademning gunahi özini ichidin (yériq tamni weyran qilghandek) weyran qilidu; uning üstige, Xudaning jazalishi uninggha chüshüsh bilen u téximu tügishidu. ◘ 30:14 Yer. 19:11 ◼ 30:15 «Yénimgha towa bilen qaytip kélip aram tapisiler, qutquzulisiler; xatirjemlikte hem aman-ésenlikte küch alisiler!» — mushu söz Yeshaya peyghemberning bésharetlirining jewhiri. ◼ 30:17 «Minginglar birining wehimisidin qachisiler; beshining wehimiside hemminglar qachisiler» — Musa peyghember Tewrattiki «Law.» 26:8-ayette Xudaning mundaq wedisini xatiriligen: «(Manga tayan’ghan bolsanglar) beshinglar yüz (adem)ni, yüzünglar bir tümenni qoghliwétisiler». Emdiki ehwal buning eksiche. «Tagh üstidiki bayraq... döng üstidiki... tugh» — (1) démek, qalghan ademler nahayiti az. (2) mushu ikki nerse (bayraq we tugh) adette urush qilghanda ishlitilidu; urushtiki bir terep meghlup bolsa mushu nersiler tashlinip qalidu; ghelibe qilsa ular élip kétilidu; shunga ular mushu yerde meghlubiyetnimu bildüridu. ◘ 30:17 Yesh. 17:6; 24:6,13 ◼ 30:18 «We shunga silerge méhir-shepqet körsitimen dep, Perwerdigar kütidu; shunga U silerge rehim qilimen dep ornidin qozghilidu... Uni kütkenlerning hemmisi bextliktur!» — mushu ayet belkim kitabning ademni eng heyran qalduridighan yerliridin biridur. Némishqa Israilning kajliqi, Xudaning qattiq jazalishi teswirlen’gendin kéyin ayet «shunga» bilen bashlinidu? Xudaning Israilni qattiq jazalighini bilen u eng axirda ulargha nahayiti köp rehimdilliq körsetmekchi. Yuqiriqi jazalar belkim Israilning «qaldisi»ni Xudaning nijatini qobul qilishqa teyyarlaydu. «Shunga» Xuda buni sewr-taqet bilen kütidu. ◘ 30:18 Zeb. 2:12; 34:8; Pend. 16:20; Yer. 17:7 ◼ 30:20 «séning Ustazing» — mushu yerde bu söz yaki (köplük sheklide) «ustazliring» yaki (birlik sheklide) «ustazing» meniside ishlitilgen. Aldi-keynidiki sözlerge qarighanda, «ustaz» bolsa kérek. «Özini yoshurghan» «Ustazing»ning kim ikenlikini chüshinish üchün mushu ayetni 8-bab, 17-ayet bilen sélishturung. ◼ 30:25 «Chong qirghinchiliq bolghan küni, yeni munarlar örülgen küni...» — qaysi qirghinchiliqning bolghanliqi, qaysi munarlarning örülgenliki mushu yerde déyilmidi. Qandaqla bolmisun, mushu ishlar jismaniy hem rohiy düshmenlerning yoqitilishini bildüridu; mushu ishlar axirqi zamanlarda yüz bérishi mumkin. «enhar» — kichik ériq. ◼ 30:26 «Öz xelqining jarahiti» — yaki «Öz xelqining sun’ghan yérini». ◼ 30:28 «Uning nepisi xuddi téship boyun’gha yétidighan kelkündek bolidu» — yuqiriqi 8-bab, 8-ayet bilen sélishturung. Asuriye Israilgha qandaq qilghan bolsa, Perwerdigarmu ulargha (asuriylerge) shundaq qilidu. «bimenilik bimenilikni yoqatquchi ghelwir» — «bimenilik» belkim butlargha ishinip-tayinishni körsitidu. «U (Perwerdigar) .... shundaqla xelq-milletlerning aghzigha ularni azduridighan yügen salidu» — Asuriye padishahi Sennaxérib tutuwalghan esirlirining aghzigha yügen sélip, ularni ashundaq rehimsiz yol bilen élip mangatti. Mushu yerde Asuriyedin bashqa ellerning tilgha élinishi, bésharetning hem shu chaghdiki Asuriyeni hem axirqi zamandiki «axirqi urush»ni körsitidighanliqini chüshendürse kérek. Undaq bolsa Asuriye padishahi yene axirqi zamandiki dejjalgha wekillik qilidu yaki «bésharetlik resim» bolidu. ◘ 30:28 Yesh. 8:8 ◼ 30:31 «Perwerdigarning awazi bilen Asuriye yanjilidu, — bashqilarni urush tayiqi bolghan Asuriye yanjilidu!» — Asuriyening Xudaning tayiqi ikenliki 10:5-ayette körsitilgen. «Bashqilarni urush tayiqi (bolghan Asuriye) yanjilidu!» dégenning bashqa birxil terjimisi: — «U (Perwerdigar) uni (Asuriyeni) tayaq bilen uridu». ◼ 30:33 «Tofet» — Yérusalém sirtidiki, exlet köydüridighan bir jilgha. U yene «Gé-Xinnom» — «Halaket jilghisi» dep atilip dozaqning küchlük bir simwoli bolidu (erebche «jehennem» dégen söz del bu «Gé-Xinnom»din kelgen). «Berheq, padishah üchün teyyarlan’ghan; Perwerdigar uni chongqur hem keng qilghan, otunliri köp yalqunluq bir gülxan bar...» — démek, Asuriye padishahi Yehudagha qarshi yürüsh qilghanda, özi üchün teyyarlan’ghan «jesetni köydürüsh» gulxanigha qarap méngiwatatti.