\NormalFont\ShortTitle{Naɠuume}

{\MT Naɠuume

\par }{\MTB Ná-Sɛʋɛi

\par }{\IMT Sɛʋɛi lɔɔzeizuʋɛ ma woo mɔungiti

\par }{\IP Naɠuume ná-kulakɛlɛmai ɠa é sɛʋɛi nii zu, nii ma ɠeela wooi ɠɛni Asiili yooi laalɔɠɔma. Naɠuume zooi naa zeɠeni nɔ ga ná-taa wolai laaseigi, nii é ɠɛni ga Ninive. Asiili ɠɛni ga zooi, nii é Izilayɛle masadai zoni, nii é lɛkpɛmaʋɛ nu ɠɔʋɛzu ʋelei, é li ga ma nuɓusɛiti duɔlai zu. Ʋelei kaai la ga Naɠuume ɓɔɛʋɛ é ʋilɛ taa wolai Tɛɓe loo vai ʋa bu (3:8), toɠa ɠwɛsu naa ʋɔ ga Naɠuume ná-GALA gooi woni konagi niiti zɔɠɔzuʋɛ: kona undɔzita puulɔzita maazu saʋagɔi (663), aisa Yesu Kilista ʋa zɔlɔɔ, konagi Tɛɓe looni la bu, ta kona undɔzita puugɔ maazu felegɔi (612), aisa Yesu Kilista ʋa zɔlɔɔ, konagi Ninive looni la bu.

\par }{\IP Naɠuume ná-keela wooi ɠɛni ga GALA ka sɔba nuiti doɠa. Anɛɛ ni GALA maanɛkɛgɛ ziiɠaawanai zu, kɛlɛ ná-zobogi zuwɔɔlɔʋɛ (1:3). GALA ge ɠɛni ma Ninive ta Asiili ta ʋaazu loozu bu, ta-nuɓusɛiti ta li duɔlai zu. Naa ɠɛni ga woo niinɛ ʋagɔ wola Zuda nuɓusɛiti bɛ (2:1).

\par }{\IOT Unsosuʋɛ

\par }{\IO 1. GALA telebogɛ ta toɠa ɗa potokulai ɠɛ (1:1-8).

\par }{\IO 2. Tukpɔɠaaleʋei Ninive ta Asiili laalɔɠɔma (1:9—3:19).



\par }\ChapOne{1}{\SH Tukpɔ vai Ninive laai laalɔɠɔma
\par }
{\PP \VerseOne{1}Keela wooi ɠa ga nii, é wosu Ninive\FTNT{*}{{\FR 1:1 }{\FR{1:1
}}{\FT{Ninive ɠɛni ga Asiili yooi ma masa taa wolai.}}} ma. Naɠuume Ɛlekɔse nui ná-kulakɛlɛma zɛʋɛi.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{2}Ɠɔoɠɔ GALAGI ɠa ga GALAGI nii toloai ta potokula nui.

\par }{\Q Toɠa nɔnɔi ʋotokulazu, ná-ziiɠaawanai maayikiʋɛ gola,

\par }{\Q toɠa ɗa nɔnɔi ʋotokula sakpeɲɔɠɔiti ma,

\par }{\Q toɠa ɗa ná-ziiɠaawanai zei yiima sili nuiti daalɔɠɔma.


\par }{\Q \VS{3}Ɠɔoɠɔ GALAGI yii la ɗa ga ɠula fala,

\par }{\Q ná-zobogi zuwɔɔlɔʋɛ,

\par }{\Q kɛlɛ é la ɗa ga faa ɲɔu ɠɛ nui zalalalai yɛ ga.

\par }{\Q Fiilɛ wolai ɠa ɗa lokoleʋe, siɛgi zu é leʋesu da.

\par }{\Q Tonaɓiingiti ka ti ga kɔɠɔa vufiligiti.


\par }{\Q \VS{4}Toɠa ɗa zelii lo kpoloɗɛi ma, é fɔ su,

\par }{\Q toɠa ɗa ziɛ wolaiti pɛ fɔ su.

\par }{\Q Ɓasan ta Kaalamɛle lufaiti ti ɓɔikpɔi,

\par }{\Q Liɓan lufa ʋuaiti ti ʋoolo.


\par }{\Q \VS{5}Siɛgi zu é wuzeɠezu la, gizeiti ta ɗa ɓali,

\par }{\Q gize goiti ti ɗa ɲiikpi,

\par }{\Q eteai zasu ɠa ɗa ɓali gaazu,

\par }{\Q eteai é ɓɔ gaa anii pɛ ba.


\par }{\Q \VS{6}Ɓɛ ɠa a zoo é lo tuɠɔ ná-ziiɠaawanai zu?

\par }{\Q Ɓɛ ɠa a yɛ loni tuɠɔ, zii a ɠulana?

\par }{\Q Ná-ziiɠulagi ɠa ɗa ɠɛ eɠɛ abui teʋegai,

\par }{\Q anɛɛ kɔtu wolaiti ta ɗa vuka tuɠɔ.


\par }{\Q \VS{7}Ɠɔoɠɔ GALAGI ʋagɛ,

\par }{\Q toɠa ga nu lɔɔɠuzu kidaaʋili foloi.

\par }{\Q Toɠa ɗa ɓaa naati maazu, zɔiti ti lɔɔɠuzu pɔ bɛ.


\par }{\Q \VS{8}Toɠa Ninive ɠoloɠolo mɛtu ga ziɛvegi é ʋuuzu ya,

\par }{\Q é sili nuiti daaʋili kpidii zu.


\par }{\SH Nii ɠa wosu Zuda ma
\par }
{\Q \VS{9}Leeni ɠa wo ɠisiɛzu su Ɠɔoɠɔ GALAGI laalɔɠɔma?

\par }{\Q Tɔ ɠa é faa zuɠoloɠologi ɠɛai mɛtu,

\par }{\Q kidaaʋiligi ʋaala la ɠɛa fele!


\par }{\Q \VS{10}Ti ɠɛɛʋɛ eɠɛ kpɔvɔi zu ɠaingiti ti velevelegai ɓɔɠɔ ma,

\par }{\Q ti dɔɔi ɓɔlezu eyɛsu é ti zo.

\par }{\Q Ta ɠala mɛtu eɠɛ tufa vɔɔi.


\par }{\SH Nii ɠa wosu Ninive ma
\par }
{\Q \VS{11}È ʋɔ bɛ ɠa nu zeɠeai ná,

\par }{\Q nii é ɠɛni ɠisiɛzu faa ɲɔi zu Ɠɔoɠɔ GALAGI laalɔɠɔma,

\par }{\Q é ɗa nu ɲaka ɠisiɛi wo.


\par }{\SH Nii ɠa wosu Zuda ma
\par }
{\Q \VS{12}Ɠɔoɠɔ GALAGI wooi ɠaa:

\par }{\Q «Anɛɛ ni wo zili nuiti mɔinʋɛ, ti zuɓa,

\par }{\Q ta ɲɛɛlɛ, gila kpalaa ge la yɛga ná.

\par }{\Q Anɛɛ ni gè wo unfeni,

\par }{\Q gè la mɔ naa taɠili kɛa pɛ.


\par }{\Q \VS{13}Nà wo viesu niina,

\par }{\Q gè wo ɠula wo zili nuiti ta-luɔlai zu,

\par }{\Q gè wa-yɔlɔɠɔiti galeɠale, ti vie wo ma.»


\par }{\SH Nii ɠa wosu Ninive masagi ma
\par }
{\Q \VS{14}Wɛlɛ nii ɠa Ɠɔoɠɔ GALAGI deveai è laalɔɠɔma:

\par }{\Q «È la è-mavofoda zɔlɔɔga, è-laaseigi ʋa ʋɛɛ ti ʋa,

\par }{\Q nà ɗa-ɠɔɔɠɔ ganigiti ti ga gului ɓaa kɔlu ɠaawuungaiti kula ɗa-ɠalagi ná-pɛlɛi wu,

\par }{\Q gè ti ɠoloɠolo.

\par }{\Q Nà ɗa-ɠabayeɠei ɓɛtɛ,

\par }{\Q mazɔlɔɔ nɔ̀un gaazu, wo la mɔ ga ani nɔpɛ.»




\par }\Chap{2}{\SH Nii ɠa wosu Zuda ma
\par }
{\Q \VerseOne{1}À wɛlɛ keelai ʋa, é gizeiti ma,

\par }{\Q é ɗa ʋa ga woo niinɛ ʋagɔi,

\par }{\Q é ziilɛi fai laazeelizu.

\par }{\Q Zuda nuiti, à GALA fai ma vɛtiiti kɛʋele ɓɛtɛ,

\par }{\Q wo wa-minazeɠegiti daazeeli GALA bɛ!

\par }{\Q Mazɔlɔɔ nu ɲakai la mɔ ziaa wo zaama pɛ,

\par }{\Q é ɠoloɠologa mɛtu.


\par }{\SH Ninive wolo vai ma ɠulakɛlɛmai
\par }
{\Q \VS{2}È ɠoloɠolo nui ɠana ʋa è laalɔɠɔma.

\par }{\Q Ɗa-ada ɓiigiti makɛ!

\par }{\Q Ɠaaɓa, è wɛlɛ peleiti ma,

\par }{\Q zaamaɠili, è ɠaaɓa ga zɛbɛi pɛ!


\par }{\Q \VS{3}Mazɔlɔɔ Ɠɔoɠɔ GALAGI ɠa Zakɔɓe mavofodaiti ta-lɛbiyai veezu ti ya ʋolu,

\par }{\Q é Izilayɛle ná-bɔɔlɔlai ve zea ʋolu.

\par }{\Q Toosu nuiti ti ti ɠaaʋalani ba,

\par }{\Q ti ta-leezɛn ɓelei ɠoloɠolo.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{4}Ani ɓɔigi ɠa siaai kɔɔɠɔ nuiti ta-ɠɔɔɠɔ zɛpɛgiti ma,

\par }{\Q ta-zalaʋusuiti maaɠiliʋɛ ga seɠe ɓɔigiti.

\par }{\Q Siɛgi zu ti ɠɛʋele ɓɛtɛai la kɔɔɠɔ vai ma,

\par }{\Q kɔɔɠɔ wotoloiti kpɔiʋɛ eɠɛ abui,

\par }{\Q kpɛɛinti ti ɗa ɓali.


\par }{\Q \VS{5}Kɔɔɠɔ wotoloiti ti ɗa ɓizɛ taazuʋɛ ga ziiɠaawanai,

\par }{\Q ti ɗa ɓizɛ adaʋɛti,

\par }{\Q ɗa ti ɠa nɔ ga sɔmɔgiti ti ɠaazogai,

\par }{\Q ti ɗa ɓizɛ mini-o-mini eɠɛ mainmain.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{6}Ninive masagi ɠa ná-kɔɔɠuluɓaiti tolisu,

\par }{\Q kɛlɛ ta ziɛzu, ti zu ɗa ɓali.

\par }{\Q Ti zo nuiti ta ɓizɛzu ga lia siɠigi ʋɔ bɛ,

\par }{\Q ɓɔɠɔ maalobosuʋɛ ɓɛtɛʋɛ miná.


\par }{\Q \VS{7}Ziɛ wolai luɠɔlosuʋɛ laaʋɛ vieni,

\par }{\Q masa pɛlɛi woloni!


\par }{\Q \VS{8}Ti anzanu masagi maaɲakai ʋilɛga, ti lia la,

\par }{\Q ná-botiɠɛ anzanuiti ta kpalagi wosu eɠɛ poopogiti,

\par }{\Q ta-yiiɓɔlɔi zu, ta ɠekegiti suloɠazu.


\par }{\Q \VS{9}Ninive ɠɛni ga ziɛ makɛ diɠi wolai,

\par }{\Q kɛlɛ ziɛi pɛ ge ʋua ya, é ɠula su.

\par }{\Q «À lo, wa ʋe! À lo, wa ʋe!» Kpeei ɠana é loozu,

\par }{\Q kɛlɛ pela nui tanɔpɛ ge la ɠaleni ma.


\par }{\Q \VS{10}À ná-waliiti zɛʋɛ, à ná-zanugiti zɛʋɛ!

\par }{\Q Taai ná-naavoloi la ɓega pɛ,

\par }{\Q ani ʋagɔi letele ka é ʋuuni ná.


\par }{\Q \VS{11}Tooma vai, ɲama ʋuu vai, ta nu ʋaa vai!

\par }{\Q Nuiti iɲɔteʋeʋɛ ti-yiimaʋɛ,

\par }{\Q ti-ɲiibiiti su ɗa ɓali,

\par }{\Q ti lɔtɔzuleʋea, ti-ɠaazuʋɛti maavala.


\par }{\SH Fɔnimai woga ga zalai
\par }
{\Q \VS{12}Leeni ɠa kɛai ga zalai ná-zeɠei?

\par }{\Q Ʋɛ zala yiʋoiti ti ɠɛni ɠɔnɔgi zɔlɔɔsu ná,

\par }{\Q nu nɔpɛ ge la ɠɛni ti ɓɔlɔzu ná,

\par }{\Q zala zinɛi a la liina ti-ɠɔnɔ gaiziɛzuʋɛ.


\par }{\Q \VS{13}Zala zinɛi ɠɛni suai zosu ma yiʋoiti bɛ,

\par }{\Q é ɗa tanigaa ɠɔdaaleʋe zala zaaiti bɛ,

\par }{\Q é ná-zeɠei laave su ga daamianigi,

\par }{\Q é sulaave ga suaiti, é ti ʋaliʋaliai ga.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{14}«Wɛlɛ, nà ɠa gè è laalɔɠɔma,

\par }{\Q nà ɗa-ɠɔɔɠɔ wotoloiti kɛɛzu ga zuʋui,

\par }{\Q ɗa-zala yiʋoiti kpein ta za kɔɔmaʋɛ.

\par }{\Q Toomai è kɛɛzu eteai zu, nà ɠa gè naa ɓesu,

\par }{\Q nu la mɔ ɗa-ɠeelaiti goomɛniga,»

\par }{\Q Ɠɔoɠɔ GALAGI, Fai-Pɛ-Maliɠii wooi ɠana.




\par }\Chap{3}{\SH Maanɔɠɔi ɠa ɲama ʋuu laai ʋɛ
\par }
{\Q \VerseOne{1}Maanɔɠɔ ɠa ɲama ʋuu laai ʋɛ,

\par }{\Q nii é masadai ɠɛɛzu yaavai maazu,

\par }{\Q é ná-kpɛtɛi wosu ga toomai,

\par }{\Q yeenɔpɛ toɠa toomai ɠɛɛzu!


\par }{\Q \VS{2}Kpakɔi lugi ɠa é mɛnisu ná,

\par }{\Q wotoloiti kɔɠɔ lugi ta sooiti tugi,

\par }{\Q kɔɔɠɔ wotoloiti tugi ná.


\par }{\Q \VS{3}Soo ɓizɛ nuiti ti ɗa kɔɔi loo,

\par }{\Q boɠa zɔkpɔiti ti ɗa ɲiikpi,

\par }{\Q mɛɛinti ti ɗa mainmain zaɠa.

\par }{\Q Nu maawanai laawɔɔlɔa,

\par }{\Q nu ʋoomai ɠɛ adaʋɛ pɛ nɔ,

\par }{\Q nu la zooga gaalusu,

\par }{\Q nu ɗa ziɛ poomaiti ma nɔ ɠɔ!


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{4}Naa pɛ ge ɠɛɛni tɔɔzei koloɠolo anzanui ná-koloɠologi ʋa,

\par }{\Q ná-pagi lɔɠɔɠulaai, gola zoogai sale vai la.

\par }{\Q É ɠɛni nuɓusɛiti ta zii ɠiligiti maamiizu,

\par }{\Q ga ná-koloɠologiti ta ná-sale vaiti maaʋele.


\par }{\Q \VS{5}«Wɛlɛ, nà ɠa gè è laalɔɠɔma,

\par }{\Q nà ɗa-lookɔbai ɠulazu è ɠɔba, gè pɛɛ è ɠaazu,

\par }{\Q gè è maaɲakai lɛ ga zii ɠiligiti,

\par }{\Q zɔɔma masa zooiti ti ɓaaɠula è ma,»

\par }{\Q Ɠɔoɠɔ GALAGI, Fai-Pɛ-Maliɠii wooi ɠana.


\par }{\Q \VS{6}«Nà kaʋa luulai ʋilisu è ma,

\par }{\Q gè unfegi yei ga ɗe,

\par }{\Q gè è ɠɛ ga pɛtɛ ganii.


\par }{\Q \VS{7}Nu nɔpɛ a è ɠaana, toɠa ʋela è ʋa,

\par }{\Q é ɠɛ ma: ‹Ninive ɠoloɠologa.

\par }{\Q Ɓɛ ɠa a maawɔinɠa?›

\par }{\Q Mini ɠa nà gaanɛɛnɛ nua zɔlɔɔ ná è ʋɛ?»


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{8}È vizɔ ka bogai Tɛɓe\FTNT{*}{{\FR 3:8 }{\FR{3:8
}}{\FT{Tɛɓe ɠɛni ga Ezipete masa taa wolai, nii Asiili masagi Asuuleɓanipale koloɠoloni.}}} ʋa ɓaa,

\par }{\Q taa wolai é ɠɛni ʋuuni ziɛ wolai Nile ma ɓekegiti zɔɠɔzuʋɛ,

\par }{\Q ziɛi ɠakuni ma, ziɛ wolai ɗa makɛ,

\par }{\Q naa ɠɛ ma ga siɠigi?


\par }{\Q \VS{9}Etiyopi ta Ezipete, naati ka zeelaani ti ma,

\par }{\Q ta-zobogi ʋolu la ɠɛni ɠulaa.

\par }{\Q Pute nuiti ta Liɓi nuiti, ta naati ka ti yeezoni.


\par }{\Q \VS{10}Anɛɛ naa ʋe, tɔ ɓalaagi liini duɔlai zu,

\par }{\Q ungo, ti soni ga duɔi, ti lii la,

\par }{\Q ná-doungoiti ɓalaa, ti ti ʋaani taazuʋɛ ná pɛ.

\par }{\Q Nuiti ti zeizumaanɛni, ti naati seɠeni ga kpakutoomai,

\par }{\Q ná-kundiɠi wolaiti kpein, ti yɔlɔɠɔi loni ti ʋa.


\par }{\Q \VS{11}Ɗa ɓalaagi, ɗa-laɓai ɠa è zo eɠɛ dɔɔi, ɗa lɔɔɠu.

\par }{\Q Ɗa ɓalaagi, ɗa lɔɔɠuzu ɠaiziɛ,

\par }{\Q è ʋa ɠula è zili nuiti zea.


\par }{\SH Ninive ná-zobotalai é ʋa ɓɔɠɔ ɠula
\par }
{\Q \VS{12}È-ʋoluzeizuʋɛti pɛ ti ɠɛa ga kooleɠoole gului, nii ma waai ga yɔɠɔyɔɠɔ.

\par }{\Q Nu a ma wului ɲiikpina nɔ feya,

\par }{\Q ti ʋu ya naama nui laaʋɛ, zɔi é wɔinni é mi.


\par }{\Q \VS{13}Ɗa-zalaʋusuiti pɛtɛ,

\par }{\Q anzanuiti nɔ ɠana ti è ya,

\par }{\Q ɗa-yooi laaʋɛti daalaoga gola è zili nuiti tuɠɔ,

\par }{\Q abui ta-zɔɠɔgiti gala.


\par }{\Q \VS{14}Ziɛi zaɠa ɓɔɠɔ ʋɛ, tɔɔzei ɗa ga ʋa zeizu kɛlɛ su,

\par }{\Q ta ɓɔ è maalobo fai ʋa.

\par }{\Q Penɛ ʋɔlɔiti kpɛtɛ, è ɓiliki loɠazuʋɛti to!


\par }{\Q \VS{15}Kɛlɛ ɗa zaazu, è ɠala abui zu,

\par }{\Q ɓaa è za kɔɔi zu.

\par }{\Q Ɗa ɠoloɠolo eɠɛ daaiti, niiti koto ziʋoiti ti ti miai.

\par }{\SH Ninive zuwoga
\par }
{\Q Ɗa-nuɓusɛiti ti ɓuunni ʋa eɠɛ koto ziʋoiti,

\par }{\Q ti ɓuunni ʋa eɠɛ koto kpulugiti.


\par }{\Q \VS{16}Ɗa-yaaɠoiti ti mɔinni, ti leʋe geezuʋɛ zomideɠaiti ba.

\par }{\Q Eɠɛ koto ziʋoiti ti anii pɛ miizu, ti ɠoʋe.


\par }{\Q \VS{17}È maazuʋɛtɛ nuiti ta ɠɛ eɠɛ kotogiti,

\par }{\Q ɗa-wotiɠɛ nuiti ti ɠɛ eɠɛ koto kpulugiti,

\par }{\Q ti ʋuuzu gulu ʋɛlɛʋɛlɛ koiti ga, kɔɔlɛ ziɛgi zu.

\par }{\Q Foloi a ɠulana, ti zeɠe ná, nu la mɔ ti ɠaa.

\par }{\Q Nu la mɔ kwɛɛ, ʋɛ ti liai ná.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{18}Asiili masagi, ɗa-ɠundiɠiiti ti ɲia,

\par }{\Q ti la wuunga eyɛsu ɠɔ.

\par }{\Q Ɗa-ɠɔɔɠuluɓaiti ti la mɔ ɲiikpisu ɲɛgɛlɛin!

\par }{\Q Ɗa-nuɓusɛiti ti vazaga gizeiti ma,

\par }{\Q nu nɔpɛ ge la ti ɠaalɛɛzu ba.


\par }{\Q \VS{19}Ɗa-nimizai zo keleɠele kili ge la ná!

\par }{\Q Palai loa è ʋa, nii é la ʋaloa pɛ!

\par }{\Q Fai nii seiɗai è ma, zɔiti pɛ ti mɛnisu,

\par }{\Q ta yealoɠazu nɔ è ma.

\par }{\Q Ɓɛ ɠa è-zɔ ɲɔi ta la zeelini ma, è ɠɛni kɛɛzu yeenɔpɛ?

\par }