\NormalFont\ShortTitle{Tinata Valavalar}

{\MT A UMANA TINATA VALAVALAR



\par }\ChapOne{1}{\SH A umana tinata valavalar dia mamat
\par }
{\Q \VerseOne{1}A umana tinata valavalar kai

\par }{\Q Solomon natu i David, ra king Israel:


\par }{\Q \VS{2}Upi da nunure ra kabinana ma ra varvateten,

\par }{\Q Upi da matoto ta ra tinata i kabatau,


\par }{\Q \VS{3}Upi da vatur vake ra varvateten ta ra mangamangana kabinana,

\par }{\Q Ra mangamangana takodo, ra takodo na varkurai, ma ra dovot na mangamangana,


\par }{\Q \VS{4}Upi da tul tar ra minatoto ta ra umana tuptup,

\par }{\Q A kabinana ma ra ninunuk i minana ta ra barmana:


\par }{\Q \VS{5}Ra tena kabinana i valavalongor ma i vatavua kana kabinana,

\par }{\Q Ma nina i kapa ra nuknukina na vatur vake ra dovot na varvateten,


\par }{\Q \VS{6}Upi na tapala pirana ra tinata valavalar ma ra malalar,

\par }{\Q Ra lavur tinata kai ra umana tena kabinana ma kadia tinata na pidik.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{7}A variru tadav ra Luluai ia ra vunapai ra kabinana;

\par }{\Q Ma ra umana papaua dia nuk piapiam vue ra kabinana ma ra varvateten.


\par }{\SH A tinata na varvargat ma ra tinata na vartigal
\par }
{\Q \VS{8}Natugu, una valongore ra varvateten kai tamam,

\par }{\Q Ma koko una piam vue ra umana vartovo kai tinam;


\par }{\Q \VS{9}Tago dia da ra mari na vipuar ta ra ulum,

\par }{\Q Ma ra kurkurua ta ra inoam.


\par }{\Q \VS{10}Natugu, ba ra umana tena varpiam dia lam rap pa u,

\par }{\Q Koko una mulaot.


\par }{\Q \VS{11}Ba dia biti, U dat, dat a vana, dat a kiki uai upi ra vardodoko,

\par }{\Q Dat a paraparau vakuku upi diat dia tuptup;


\par }{\Q \VS{12}Dat a konom pa diat ba dia laun boko da ra ruarua na tulungen,

\par }{\Q Ma ba dia ongor boko, da diat dia kuba ta ra tung;


\par }{\Q \VS{13}Dat a tikan tadav ra lavur ngatngat na tabarikik,

\par }{\Q Dat a vangan vabuka ra kuba i dat ma ra vurvur magit da ra pa ia;


\par }{\Q \VS{14}Boina ba dat a varbete,

\par }{\Q Ma dat par na kopono ko kada vuvuvung na mani.


\par }{\Q \VS{15}Natugu, koko ava varagur ma diat ta ra nga,

\par }{\Q Una tigal bat ra kaum ba koko na tur ta kadia pal a nga;


\par }{\Q \VS{16}Tago ra kau i diat i vutvut upi ra kaina,

\par }{\Q Ma dia pampam upi ra vardodoko.


\par }{\Q \VS{17}A magit vakuku ra ubene,

\par }{\Q Ona di pala ia ta ra mata i ra beo;


\par }{\Q \VS{18}Ma dia kobot upi ra gapu i diat iat,

\par }{\Q Dia paraparau upi ra vinirua ba na tadav diat iat.


\par }{\Q \VS{19}Damana ra mangamangana kadiat dia vakavakaina upi diat a vangala kadia tabarikik,

\par }{\Q Nina ba i vole vue ra nilaun kadiat dia vung ia.


\par }{\SH A nioro kai ra kabinana
\par }
{\Q \VS{20}A kabinana i manga oro ta ra nga;

\par }{\Q I varvarvai ta ra umana tavul;


\par }{\Q \VS{21}I oraoro ta ra ngala na tavul a bung;

\par }{\Q Ta ra mataniolo ta ra pia na pal i vatang kana tinata dari:


\par }{\Q \VS{22}Avat a umana tuptup, aivia ra bung boko ava mainge ra mangamangana tuptup?

\par }{\Q Ma aivia ra bung boko ra umana tena varkulumai diat a gugu ta kadia varkulumai,

\par }{\Q Ma ra umana papaua diat a milikuane ra kabinana?


\par }{\Q \VS{23}Avat a talil ure kaugu varpit;

\par }{\Q Ea, ina lolonge tar ra tulungeagu ta vavat,

\par }{\Q Ina vaarike tar kaugu tinata ta vavat.


\par }{\Q \VS{24}Tago iau ga oro, ma ava ga ol ika,

\par }{\Q Iau ga tulue vaarike ra limagu, ma pa ta na i ga nuk pa ia;


\par }{\Q \VS{25}Ma ava ga nuknuk vakuku ka ta kaugu lavur varvateten,

\par }{\Q Ma pa ava ga mainge kaugu tinata na varpit,


\par }{\Q \VS{26}Io, iau bula ina nonganongon ure ra kaina magit ba na tadav avat;

\par }{\Q Ina varvaula ba ra magit ava burutue na tadav avat;


\par }{\Q \VS{27}Ba nam ra magit ava burutue na tadav avat da ra ngala na vuvu na bata,

\par }{\Q Ma ra vinirua na tadav avat da ra kalivuvur,

\par }{\Q Ba ra kinadik ma ra nginarao na tadav avat,


\par }{\Q \VS{28}Ta nam ra bung diat a kail tadav iau, ma pa ina torom ta diat;

\par }{\Q Diat a ongor upi ra tinikan upi iau, ma pa diat a na tadav iau;


\par }{\Q \VS{29}Tago dia ga milikuane ra minatoto,

\par }{\Q Ma pa dia pilak pa ra variru tadav ra Luluai;


\par }{\Q \VS{30}Pa dia ga mainge kaugu varvateten,

\par }{\Q Dia ga pidimuane ke kaugu varpit par;


\par }{\Q \VS{31}Kari diat a ian boko ta ra vuai kadia mangamangana iat,

\par }{\Q Ma diat a maur boko ma ra lavur nuknuk i diat iat.


\par }{\Q \VS{32}Tago ba ra umana tuptup dia vana irai diat a virua tana.

\par }{\Q Ma ra kini vakuku kai ra umana papaua na vamutue diat;


\par }{\Q \VS{33}Ma nina i torom tagu na kiki bulu,

\par }{\Q Ma na ngo, ma pa ta bunurut ure ta kaina magit pirana.




\par }\Chap{2}{\SH A vabongon pire ta tikai nina i tikan upi ra kabinana
\par }
{\Q \VerseOne{1}Natugu, ba u vatur vake kaugu tinata,

\par }{\Q Ma ba u vung vake kaugu umana vartuluai piram,


\par }{\Q \VS{2}Upi ra talingam na valongore ra kabinana,

\par }{\Q Ma ra nuknukim na ongor upi ra minatoto;


\par }{\Q \VS{3}Maia, ba u kakail upi ra nana ilam,

\par }{\Q Ma ba u vatang upi na kapa ra nuknukim,


\par }{\Q \VS{4}Ba u tikatikan upi ia da upi ra mani,

\par }{\Q Ma ba u peng pa ia da ra ngatngat na tabarikik di ga ive;


\par }{\Q \VS{5}Io, na kapa piram ra variru tadav ra Luluai,

\par }{\Q Ma una nunure God tana.


\par }{\Q \VS{6}Tago ra Luluai i tul tar ra kabinana;

\par }{\Q A kabatau ma ra minatoto dir arikai ta ra ngiene;


\par }{\Q \VS{7}I vung vake ra dovot na kabinana upi kadiat i dovot ra bala i diat,

\par }{\Q Ma ia ra ramravit kadiat i takodo kadia mangamangana;


\par }{\Q \VS{8}Upi na balaure ra nga ure ra takodo na varkurai,

\par }{\Q Ma na mono bat ra nga kai kana lavur dovot na tena lotu.


\par }{\Q \VS{9}Damana una matoto ta ra mangamangana takodo, ta ra takodo na varkurai,

\par }{\Q Ma ta ra dovot na mangamangana, maia, ma ta ra lavur bo na nga.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{10}Tago ra kabinana na ruk ta ra nuknukim,

\par }{\Q Ma ra balam na gugu ta ra minatoto;


\par }{\Q \VS{11}A ninunuk lua na mono bat u,

\par }{\Q Ma ra kapa na ninunuk na mataure u;


\par }{\Q \VS{12}Upi na valaun u kan ra kaina nga,

\par }{\Q Kan ra tarai dia tatike ra magit i gegagege,


\par }{\Q \VS{13}Nina dia vana kan ra lavur takodo na nga,

\par }{\Q Upi diat a vanavana ta ra lavur nga na bobotoi,


\par }{\Q \VS{14}Nina dia ga upi diat a pait ra varpiam,

\par }{\Q Ma dia manga gugu ta ra kaina tavir,


\par }{\Q \VS{15}Diat ba i gegagege kadia lavur nga,

\par }{\Q Ma dia rara ta kadia vinavana;


\par }{\Q \VS{16}Upi na langalanga kan ra enana vavina,

\par }{\Q Kan ra vaira iat nina i varmananai vavaongo ma kana tinata,


\par }{\Q \VS{17}Nina i leingane talaina i ga manane ba i ga inip boko,

\par }{\Q Ma i valubane ra kunubu kai kana God;


\par }{\Q \VS{18}Tago ra kubana i kokopo upi ra minat,

\par }{\Q Ma kana lavur nga dia vana rikai pire diat dia tar mat;


\par }{\Q \VS{19}Diat par dia ruk pirana pa diat a lilikun mulai,

\par }{\Q Ma pa diat a tadav mule ra nga na nilaun.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{20}Damana una murmur ra bo na tarai,

\par }{\Q Ma una vanavana ta ra nga kai ra umana tena takodo.


\par }{\Q \VS{21}Tago ra dovot na tarai diat a kiki ta ra gunan,

\par }{\Q Ma diat dia ko kakit diat a ki vatikai tana.


\par }{\Q \VS{22}Ma ga ra umana tena varpiam da mut vue diat kan ra gunan,

\par }{\Q Ma diat dia vavagu da rubat vue diat kan ia.




\par }\Chap{3}{\SH A tinata na varvargat ure ra tinorom
\par }
{\Q \VerseOne{1}Natugu, koko una valubane kaugu tinata na vartovo,

\par }{\Q Ma ra balam na toratorom ta kaugu lavur vartuluai;


\par }{\Q \VS{2}Tago diat a valolovina kaum kini ati ra pia,

\par }{\Q Ma diat a vapealane kaum lavur kilala na nilaun, ma ra malmal piram.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{3}A varmari ma ra dovotina koko dir a vana kan u;

\par }{\Q Una kurkurue dir, ma una tumu dir ta ra mapina balam.


\par }{\Q \VS{4}Damana God na mari u, ma na manane u,

\par }{\Q Ma ra tarai bula.


\par }{\Q \VS{5}Una nurnur tai God ma ra balam par,

\par }{\Q Ma koko una tur bokon ta kaum kabinana iat.


\par }{\Q \VS{6}Una gire ilam ia ta kaum lavur vinavana,

\par }{\Q Ma na mal vado kaum lavur nga.


\par }{\Q \VS{7}Koko una malamala tena kabinana;

\par }{\Q Una ru ra Luluai, ma una vana kan ra kaina.


\par }{\Q \VS{8}Damana ta pakam na ongor,

\par }{\Q Ma ra lavur urum diat a lagar tana.


\par }{\Q \VS{9}Una ru ra Luluai ma kaum tabarikik,

\par }{\Q Ma una tabar ia ma ra luaina vuai e par ta kaum uma;


\par }{\Q \VS{10}Damana kaum umana pal na vuvuvung diat a kor,

\par }{\Q Ma kaum umana tung na vain diat a buka leke ma ra polo na vain.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{11}Natugu, koko una pidimuane ra varvapagumanene kai ra Luluai,

\par }{\Q Ma koko una talanguan ta kana varpit;


\par }{\Q \VS{12}Tago ra Luluai i pit nina i mari ia,

\par }{\Q Da ra tutana i pit natuna, a bul na vakak.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{13}I ti doan nam ra tutana ba i tikan tadav ra kabinana,

\par }{\Q Ma nam bula ra tutana ba i vatur vake ra minatoto;


\par }{\Q \VS{14}Tago ra magit da vatur vake tana i boina, ma nam ba da vatur vake ure ra mani pata,

\par }{\Q Ma ra magit da pie pa ia tana i kat, ma ra ngatngat na goled pata.


\par }{\Q \VS{15}I ngatngat tuna ma ra umana kiau na kalagi pata,

\par }{\Q Ma ra lavur tabarikik ba u anan upi ia pa i varogop me.


\par }{\Q \VS{16}Ta ra limana tuna i vatur vake ra kini lolokon ati ra pia;

\par }{\Q Ta ra mairana i vatur vake ra peal tabarikik ma ra variru.


\par }{\Q \VS{17}Kana lavur nga dia mamar,

\par }{\Q Ma kana lavur pal a nga dia malmal.


\par }{\Q \VS{18}I da ra davai na nilaun pire diat dia vatur vake;

\par }{\Q Ma diat par dia vatur vake dia ti doan.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{19}A Luluai i ga vung ra vunapai ra rakarakan a gunagunan ma ra kabinana;

\par }{\Q Ma i ga page ra bala na bakut ma ra kapa na ninunuk;


\par }{\Q \VS{20}A lamanana i ga vuvuai rikai ta kana minatoto,

\par }{\Q Ma ra mavoko i tua kan ra bakut.


\par }{\Q \VS{21}Natugu, koko una lingan kan diat;

\par }{\Q Una vatur vake ra dovot na kabinana ma ra kapa na ninunuk;


\par }{\Q \VS{22}Damana diat a valagar pa ra balam,

\par }{\Q Ma diat a da ra magit na marmar ta ra inoam.


\par }{\Q \VS{23}Una ga vana bulu ta kaum nga,

\par }{\Q Ma vakir una ga tuke ra kaum.


\par }{\Q \VS{24}Ba u va, pa una burut;

\par }{\Q Ma ba u va mat, kaum nidiop na kalakalami piram.


\par }{\Q \VS{25}Koko una burut ure ta magit na kinaian.

\par }{\Q Ba ure ra vinirua kai ra tena varpiam, ba i tadav ia;


\par }{\Q \VS{26}Tago una nurnur tai ra Luluai,

\par }{\Q Ma na balaure ra kakim upi koko na papa ta ra kun.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{27}Koko una muie ra bo na magit ta diat i topa diat,

\par }{\Q Ona i tale u ba una tul tar ia ta diat.


\par }{\Q \VS{28}Koko una biti tai talaim, Una vana ka boko, ma una vana mulai uti, ma ningene ina tabar u,

\par }{\Q Ma go u tar vung ra magit.


\par }{\Q \VS{29}Koko una nuk upi ta kaina magit ure talaim,

\par }{\Q Tago i kiki bulu piram.


\par }{\Q \VS{30}Koko amur a varngangar vakuku ma ta tutana,

\par }{\Q Ona pa i ga pait ta kaina magit piram.


\par }{\Q \VS{31}Koko una pin ra tena vakavakaina,

\par }{\Q Ma koko una pilak pa kana ta mangamangana;


\par }{\Q \VS{32}Tago nina i gegagege ra maukuana i da ra magit na milmilikuan pire ra Luluai,

\par }{\Q Ma ra dovot na tutana dir ki na bartalaina me.


\par }{\Q \VS{33}A Luluai i tata vabilak ra kuba i ra tena varpiam,

\par }{\Q Ma i tata vadoane ra kuba i ra tena takodo.


\par }{\Q \VS{34}A dovotina i kulume ra umana tena varkulumai,

\par }{\Q Ma i mari diat i madu ra nuknuk i diat.


\par }{\Q \VS{35}A umana tena kabinana diat a kale pa ra variru boko,

\par }{\Q Ma ra umana lunga diat a vatur vake ra vavirvir.




\par }\Chap{4}{\SH A kabinana i lia
\par }
{\Q \VerseOne{1}A umana bul, avat a ongo ta ra varvateten kai tama i vavat,

\par }{\Q Ma avat a nuk pa ia upi na kapa ra nuknuk i vavat tana;


\par }{\Q \VS{2}Tago iau tul tar a bo na minatoto ta vavat;

\par }{\Q Koko avat a vana irai kan kaugu tinata na vartovo.


\par }{\Q \VS{3}Tago lua iau ga bul, ma iau ga ki pire tamagu,

\par }{\Q Iau a gobolina ma ra kavakake ta ra luaina mat i nagu.


\par }{\Q \VS{4}Ma i ga tovo iau, ma i ga biti tagu dari:

\par }{\Q Boina ba ra balam na kodop vake kaugu tinata;

\par }{\Q Una mur kaugu lavur vartuluai, ma una laun;


\par }{\Q \VS{5}Koko una valubane ra tinata na ngiegu, ma koko una tapgaga kan ia.

\par }{\Q Una ongor upi ra kabinana, una ongor upi ra kapa na ninunuk;


\par }{\Q \VS{6}Koko una vana kan ia, ma na vaale bat u;

\par }{\Q Una manane, ma na balaure bat u.


\par }{\Q \VS{7}A kabinana i lia; io, una ongor upi ra kabinana;

\par }{\Q Maia, una tul tar kaum lavur tabarikik par upi kaum ra kapa na ninunuk.


\par }{\Q \VS{8}Una pite vangala pa ia. ma na vatavua u;

\par }{\Q Ba u kapupi ia, na vuna ta ra variru piram.


\par }{\Q \VS{9}Na vatoke tar ra mari na vipuar ta ra ulum,

\par }{\Q Ma na mar u ma ra potar na kere.


\par }{\Q \VS{10}Ea, natugu, una valongore, ma una kapupi kaugu lavur tinata,

\par }{\Q Upi na peal kaum kilakilala na nilaun.


\par }{\Q \VS{11}Iau tar tovo u ta ra nga na kabinana;

\par }{\Q Iau tar agure pa u ta ra dovot na nga.


\par }{\Q \VS{12}Ma ba u vanavana pa ta magit na tur bat ra kakim,

\par }{\Q Ma ba u vutvut pa una tutukai.


\par }{\Q \VS{13}Una vatur vadekdek vake ra varvateten; koko ana vung vue;

\par }{\Q Una balaure vake, tago una lalaun tana.


\par }{\Q \VS{14}Koko una mur ra nga kai ra bilak na tarai,

\par }{\Q Ma koko una vanavana ta ra nga kai ra umana tena varpiam.


\par }{\Q \VS{15}Una tur irai kan ia, koko una vana tana;

\par }{\Q Una tur ar, ma una vana pakit ia.


\par }{\Q \VS{16}Tago pa dia va mat, ona pa dia ga pait value ra varpiam;

\par }{\Q Ma ra nidiop pa i tadav diat, ona pa dia ga vabura value ta tikai.


\par }{\Q \VS{17}Tago dia en ra magit di ga long ia,

\par }{\Q Ma dia mome ra polo na vain ba dia ga ra pa ia.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{18}Ma ga ra nga kai ra tena takodo i da ra kapa i pupua,

\par }{\Q Ma i manga kapa vanavana upi na keake tuna boko.


\par }{\Q \VS{19}A nga kai ra umana tena varpiam i da ra bingnimuna;

\par }{\Q Pa dia nunure ra magit dia tutukai tana.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{20}Natugu, una nuk pa kaugu tinata;

\par }{\Q A talingam na valongore kaugu lavur varvai.


\par }{\Q \VS{21}Koko una lingan kan diat;

\par }{\Q Una kodop vake diat ta ra balam iat.


\par }{\Q \VS{22}Tago diat dia tikan tadav diat dia laun tana,

\par }{\Q Ma ra paka i diat par i lagar tana.


\par }{\Q \VS{23}Una mono bat tuna ra balam;

\par }{\Q Tago ra nilaun i arikai tana.


\par }{\Q \VS{24}Koko una vatang ra tinata i vaongo,

\par }{\Q Ma koko una pukue vagege ra varvai.


\par }{\Q \VS{25}A matam na gigira uro na lua ka,

\par }{\Q Ma ra pilpil na matam na gigira takodo ko.


\par }{\Q \VS{26}Una nuk bulu pa ra nga ure ra kaum,

\par }{\Q Ma una kure mal kaum lavur nga.


\par }{\Q \VS{27}Koko una tapgaga ta ra papar a lima tuna ba ta ra papar a maira;

\par }{\Q Una tak vakari vue ra kaum kan ra varpiam.




\par }\Chap{5}{\SH A tinata na vartigal ure ra kaina mangamangana
\par }
{\Q \VerseOne{1}Natugu, una nuk pa kaugu kabinana,

\par }{\Q Ma ra talingam na valongore kaugu minatoto;


\par }{\Q \VS{2}Upi una vatur vake ra bo na varbalaurai,

\par }{\Q Ma upi a kabinana na ki ta ra ngiem.


\par }{\Q \VS{3}Tago ra bul na ngie i ra enana vavina i vatua ra polo na livur,

\par }{\Q Ma ra ngiene i duladula ta dir ma ra dangi;


\par }{\Q \VS{4}Ma namur i mapak da ra kaumal,

\par }{\Q Ma i mangi vartalai da ra pakat na vinarubu.


\par }{\Q \VS{5}A ura kauna dir vutvut upi ra vinirua,

\par }{\Q Ma i ruarua ra ruarua na tulungen;


\par }{\Q \VS{6}Pa i nuk bulu pa ra nga na nilaun;

\par }{\Q Kana lavur mangamangana pa dia tur bulu, ma pa i kapa.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{7}Io, a umana bul, avat a valongore iau,

\par }{\Q Ma koko avat a vana kan ra tinata na ngiegu.


\par }{\Q \VS{8}Boina ba kaum nga na tur vailik kan ia,

\par }{\Q Ma koko una vana maravai ra matakilalat i ra kubana;


\par }{\Q \VS{9}Kan una tul tar kaum minamar ta ra umana enana,

\par }{\Q Ma kaum nilaun ta ra tena varvakadik;


\par }{\Q \VS{10}Kan a umana vaira diat a maur ma kaum peal magit,

\par }{\Q Ma na tup u ra papalum ta ra kuba i ra enana;


\par }{\Q \VS{11}Ma ta ra mutuaim una riri,

\par }{\Q Ba i palaur ra pakam ma ra viom,


\par }{\Q \VS{12}Ma una ga biti dari: Iau ga milikuane ra varvateten,

\par }{\Q Ma ra balagu i ga pidimuane ra varpit!


\par }{\Q \VS{13}Ma pa iau ga torom ta ra nilai kaugu umana tena vartovo,

\par }{\Q Ma pa iau ga valongore ra tinata kai kaugu umana tena varvair.


\par }{\Q \VS{14}I ga maravai ba ina kaina kakit

\par }{\Q Livuan ta ra kivung kai ra tarai na lotu.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{15}Una mome ra tava ta kaum tung na tava iat,

\par }{\Q Ma ra tava ba i alir rikai ta kaum kivu.


\par }{\Q \VS{16}Ta ra ava kaum lavur mata na tava diat a talingir vurvurbit,

\par }{\Q Ma ra umana tava alir diat a alir ta ra lavur pal a nga?


\par }{\Q \VS{17}Boina ba kaum uka diat,

\par }{\Q Ma koko kamumur ma ra vaira piram.


\par }{\Q \VS{18}Boina ba kaum mata na tava na ti doan;

\par }{\Q Ma una gugu ta kaum taulai nina amur taulai me ba u barmana boko.


\par }{\Q \VS{19}Na da ra potar na me ma ra vakak na vavaguai piram;

\par }{\Q Boina una gugu vatikai ta ra iuiuna,

\par }{\Q Ma una ga vatikai ta kana varmari.


\par }{\Q \VS{20}Natugu, ta ra ava una rara ma ra enana vavina,

\par }{\Q Ma amur a varkabait ma ra enana?


\par }{\Q \VS{21}Tago ra lavur mangamangana kai ra tutana dia kapa ta ra mata i ra Luluai,

\par }{\Q Ma i nuk bulu pa kana lavur nga.


\par }{\Q \VS{22}Ra lavur nirara iat kai ra tena varpiam diat a vi vake,

\par }{\Q Ma na vavakai ta ra vinau na varpiam kana iat.


\par }{\Q \VS{23}Na virua tago pa i ga vartovo,

\par }{\Q Ma na vana rara tago i lunga tuna.




\par }\Chap{6}{\SH A tinata na vartigal ure ra kini na tabauma ma ra vavaongo
\par }
{\Q \VerseOne{1}Natugu, ba u ga mulaot pi u a tur kia ure talaim,

\par }{\Q Ba u ga vavalima pire tika na vaira,


\par }{\Q \VS{2}Ma di tar kete u ma ra tinata na ngiem,

\par }{\Q Ma di tar kinim vake u ma ra tinata na ngiem,


\par }{\Q \VS{3}Io, una pait go, natugu, ma una valaun mule u,

\par }{\Q Tago talaim i tar vatur vake ra varkurai ure u:

\par }{\Q Una vana ma una bura timtibum pirana, ma una kakail pire talaim.


\par }{\Q \VS{4}Koko ra matam na pula ma ra va mat,

\par }{\Q Ma koko ra pilpil na matam na mata vava;


\par }{\Q \VS{5}Una pila ka da ra king na me i vilau kan ra tena nirovoi,

\par }{\Q Ma da ra beo i lop kan ra tena kapi beo.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{6}U ra tabauma, una vana tadav ra rumi;

\par }{\Q Una nuk pa kana mangamangana, ma una minana tana.


\par }{\Q \VS{7}A dovotina, pa kana ta luluai,

\par }{\Q Ba ta monamono, ba ta tena varkurai,


\par }{\Q \VS{8}Ma i vaninare ke ra ana magit ta ra kilala na keake,

\par }{\Q Ma i varurue ra ana magit ta ra e na varuruai.


\par }{\Q \VS{9}Aivia ra bung una va boko, u a tabauma?

\par }{\Q Vingai una ga tut kan kaum nidiop?


\par }{\Q \VS{10}Ta ik a mata vava, ta ik a nidiop,

\par }{\Q Da likun ra lima ta ik upi da ngo,


\par }{\Q \VS{11}Ma ra kini na luveana na tadav u da ra tena limlibur vakuku,

\par }{\Q Ma ra niiba da ra tena kap vargal.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{12}A tutana vakuku, a tena varpiam,

\par }{\Q I vanavana ma i rara ra ngiene,


\par }{\Q \VS{13}I pitu mata, i gege ra kakene,

\par }{\Q I tutu ma ra kaka na limana,


\par }{\Q \VS{14}A nuknukina i gegagege, i nuknuk upi ra kaina vatikai,

\par }{\Q I vaume ra varngangar;


\par }{\Q \VS{15}Kari ra ana vinirua na tadav vakaian ia,

\par }{\Q Na tagigi vakaian, ma pa da valaun ia.


\par }{\Q \VS{16}Laptikai na magit ra Luluai i milmilikuane diat,

\par }{\Q Lavurua dia da ra bilak na magit pirana:


\par }{\Q \VS{17}A mara i kolakolo, a karameme i vaongo,

\par }{\Q A lima ba i ubu doko ra tena takodo,


\par }{\Q \VS{18}A bala ba i nuk upi ra varpiam,

\par }{\Q A keke i vutvut upi ra kaina,


\par }{\Q \VS{19}A tena varvai ba i vatang ra vaongo,

\par }{\Q Ma nina ba i vaume ra varngangar pire diat dia barturana.


\par }{\SH A tinata na vartigal ure ra nipo
\par }
{\Q \VS{20}Natugu, una mur ra vartuluai tamam i tul tar ia tam,

\par }{\Q Ma koko una vana irai kan ra vartovo kai tinam.


\par }{\Q \VS{21}Una vung vake ta ra nuknukim,

\par }{\Q Una kurkurua me.


\par }{\Q \VS{22}Ba u vanavana na rap lue u;

\par }{\Q Ba u vava na balaure u;

\par }{\Q Ma ba u tavangun amur a pirpir me.


\par }{\Q \VS{23}Tago ra vartuluai i da ra lamp, ma ra tinata na vartovo i da ra kapa,

\par }{\Q Ma ra varpit ta ra varvateten i da ra nga na nilaun,


\par }{\Q \VS{24}Upi na balaure bat u kan ra kaina vavina,

\par }{\Q Kan ra varmananai vavaongo ba ra enana i pait ia.


\par }{\Q \VS{25}Koko ra balam na kaina upi ia tago a metekina,

\par }{\Q Ma koko na valam pa u ma ra pilpil na matana;


\par }{\Q \VS{26}Tago ra paiga na vavina i mainge ke ra ana nian,

\par }{\Q Ma ga ra tena nipo, a vavina, i rovoi upi ra ngatngat na nilaun.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{27}Dave, ta tikai na kap ra iap ta ra bongobongono,

\par }{\Q Ma pa na birao bar kana mal?


\par }{\Q \VS{28}Ma dave, ta tikai na rua taun ra lakit,

\par }{\Q Ma pa na rang ra kauna bar?


\par }{\Q \VS{29}Damana nina i vana tadav ra taulai kai talaina;

\par }{\Q Nina i bili ia pa na langalanga.


\par }{\Q \VS{30}A tarai pa dia manga milikuane ra tena nilong, ba i long

\par }{\Q Upi na maur tago i mulmulum;


\par }{\Q \VS{31}Ma ba di babare, na valavurua ma ra balbali;

\par }{\Q Na bali ia ma ra lavur magit ta ra kubana.


\par }{\Q \VS{32}Nina dir po ma ta vavina i tabobo;

\par }{\Q Nina i pait ia i vakaina ra tulungeana iat.


\par }{\Q \VS{33}Na kinkin ma na vavirvir,

\par }{\Q Ma pa da pun vue kana niruva.


\par }{\Q \VS{34}Tago ra tutana na ngangal ma ra varvapir,

\par }{\Q Ma ta ra bung na varobo pa na varmari.


\par }{\Q \VS{35}Na vue ke ra varkul;

\par }{\Q Ma ba ra vartabar i ngala kakit, pa na maram tana.




\par }\Chap{7}{\SH A mangamangana kai ra paiga na vavina
\par }
{\Q \VerseOne{1}Natugu, una nuk vake kaugu lavur tinata,

\par }{\Q Una vung vake kaugu lavur vartuluai piram;


\par }{\Q \VS{2}Una toratorom ta kaugu lavur vartuluai ma una laun,

\par }{\Q Ma una balaure kaugu vartovo da ra kiau na matam;


\par }{\Q \VS{3}Una vi diat ta ra kaka na limam,

\par }{\Q Una tumu diat ta ra mapina balam.


\par }{\Q \VS{4}Una biti dari ta ra kabinana, U taigu.

\par }{\Q Ma una vatang ra kapa na nuknuk ba talaim tuna;


\par }{\Q \VS{5}Upi dir a balaure bat u kan ra enana vavina,

\par }{\Q Kan ra enana ba i tatike ra kalakalami na tinata.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{6}Tago iau ga ki ta ra mata na kalangar ta ra kubagu,

\par }{\Q Ma iau ga gigira irop ta ra ubene tana;


\par }{\Q \VS{7}Ma iau ga na tadav tika na barmana i lunga,

\par }{\Q Pire ra umana tuptup,

\par }{\Q Ma iau ga gire ilam ia pire ra umana bul;


\par }{\Q \VS{8}I alalu ra gunan maravai ta ra pakana ra vavina i ki tana,

\par }{\Q Ma i mur ra nga ba i vana ta ra kubana,


\par }{\Q \VS{9}Ta ra talvivi, ta ra bung na ravian,

\par }{\Q Ta ra bingnimuna ta ra marum ma ta ra bobotoi.


\par }{\Q \VS{10}Ma ea, tika na vavina i totongo upi ia ie,

\par }{\Q I mal da ra paiga na vavina, ma i tavir ra balana.


\par }{\Q \VS{11}A tena varuturut, ma pa i kure kana mamainga,

\par }{\Q Ma pa i kiki bulu ta ra kubana;


\par }{\Q \VS{12}Go i kiki ta ra nga, namur ta ra tavul a bung,

\par }{\Q Ma i kiki uai ta ra lavur nga varkuvo.


\par }{\Q \VS{13}Damana i kinim vake, ma i galum ia,

\par }{\Q I vamadara ma i biti tana:


\par }{\Q \VS{14}A umana vartabar ure ra tinabar na varmaram akari piragu;

\par }{\Q Gori iau tar pait ot pa kaugu vavalima;


\par }{\Q \VS{15}Kari iau tar irop upi ina totongo up u,

\par }{\Q Upi ina ongor ma ra tinikan upi ra matam, ma iau tar tikan tadav u.


\par }{\Q \VS{16}Iau ga pale ra bo na kurit ta kaugu vava,

\par }{\Q Ma ra mal i bolapit di ga vir ia ma ra kuara Aigipto;


\par }{\Q \VS{17}Iau ga imimire ra bira na davai, ra alo, ma ra sinamon ta kaugu vava.


\par }{\Q \VS{18}Una mai, dor a gugu varurung tuk tar ta ra malana;

\par }{\Q Dor a ga ma ra varmananai vargil.


\par }{\Q \VS{19}Tago kaugu tutana pa i ki ati,

\par }{\Q I tar vana vailik;


\par }{\Q \VS{20}I tar kap ra popopoi na mani,

\par }{\Q Ma na talil mulai ta ra kubana ba i palaioko ra gai.


\par }{\Q \VS{21}I vavamaram ia ma kana mari na tinata,

\par }{\Q Ma i vo pa ia ma kana kalami na pirpir.


\par }{\Q \VS{22}I mur vuavue,

\par }{\Q Da ra bulumakau i vana upi da doka,

\par }{\Q Ba da ra pap upi da vi ia,


\par }{\Q \VS{23}Tuk tar ta ra pakana bung ba ra pu i tur ra katina;

\par }{\Q Da ra beo i pukai lulut ta ra kun,

\par }{\Q Ma pa i nunure ba na virua tana.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{24}Kari, a umana bul, avat a valongore iau,

\par }{\Q Ma avat a nuk pa kaugu tinata.


\par }{\Q \VS{25}Koko ra nuknukim na vana irai ta kana mangamangana,

\par }{\Q Ma koko una rara ta kana lavur nga.


\par }{\Q \VS{26}Tago i tar rapue vakinkin mangoro;

\par }{\Q Maia, diat dia tar virua ure, a peal tuna diat.


\par }{\Q \VS{27}A kubana i da ra nga upi ra ruarua na tulungen,

\par }{\Q Ma i kuba ta ra kuba i ra umana minat.




\par }\Chap{8}{\SH A kabinana ia ra ko na magit ma i tur tukum
\par }
{\Q \VerseOne{1}Dave, a kabinana pa i manga oraoro bar,

\par }{\Q Ma pa di valongore vang ra nilai ra minatoto?


\par }{\Q \VS{2}I tur arama ra ul a buana ta ra papar a nga,

\par }{\Q Ma ta ra lavur nga varkuvo;


\par }{\Q \VS{3}Ta ra papar a mataniolo ba di olaolo ta ra pia na pal tana,

\par }{\Q Ta ra matakilalat ba di rukruk tana, i manga oraoro dari:


\par }{\Q \VS{4}Avat a tarai, iau oro avat,

\par }{\Q Ma ra nilaigu i tadav ra umana natu ra tarai.


\par }{\Q \VS{5}Avat a umana tuptup, avat a minana;

\par }{\Q Ma avat a umana lunga, boina ba na kapa ra bala i vavat.


\par }{\Q \VS{6}Avat a valongore, tago ina tatike ra umana bo na magit i tuna,

\par }{\Q Ma ina tak ra ngiegu ta ra dovotina ka;


\par }{\Q \VS{7}Tago ra ngiegu na vatang ra dovotina;

\par }{\Q Ma ra bul na ngiegu i milikuane ra bilak na mangamangana.


\par }{\Q \VS{8}A lavur tinata na ngiegu dia takodo;

\par }{\Q Pa ta tinata i gegagege ma pa ta tinata i rara tana.


\par }{\Q \VS{9}Dia kapa pire ra matotono,

\par }{\Q Ma nina i nuk tadav ra kabinana i mulaot ba dia takodo.


\par }{\Q \VS{10}Avat a vatur vake kaugu varvateten, ma koko ra mani.

\par }{\Q Ra kabinana, ma koko ra goled i ngatngat;


\par }{\Q \VS{11}Tago ra kabinana i ngatngat ta dir ma ra kiau na kalagi,

\par }{\Q Ma ra lavur magit ba da kaina upi diat pa dia varogop me.


\par }{\Q \VS{12}Iau ra kabinana, iau tar la ta ra mangamangana kabatau,

\par }{\Q Ma iau nuk tadav ra minatoto di pait ra umana kalamana magit me.


\par }{\Q \VS{13}A variru tadav ra Luluai i milikuane ra kaina;

\par }{\Q Iau milikuane tuna ra kolakolo na ninunuk, ma ra ninguk,

\par }{\Q Ra bilak na mangamangana, ma ra tinata i gegagege.


\par }{\Q \VS{14}A varvateten i vuna tagu, ma tagu di pait ot pa ra magit,

\par }{\Q Iau tar matoto, ma ra niongor i ki tagu.


\par }{\Q \VS{15}Iau vuna tago ra umana king dia varkurai,

\par }{\Q Ma ra umana luluai dia tul tar ra umana takodo na vartuluai;


\par }{\Q \VS{16}Iau ra vuna tago ra umana luluai na gunan dia varkurai,

\par }{\Q Ma ra umana ngalangala, ma ra umana tena varkurai par ta ra. rakarakan a gunagunan.


\par }{\Q \VS{17}Iau mari diat dia mari iau,

\par }{\Q Ma diat dia ongor ma ra tinikan upi iau diat a na tadav iau.


\par }{\Q \VS{18}A kini na uviana ma ra pite varpa dir ki piragu,

\par }{\Q A tabarikik ba pa na panie ma ra mangamangana takodo.


\par }{\Q \VS{19}A vuaigu i boina ta dir ma ra goled, a goled i ngatngat,

\par }{\Q Ma kaugu tinavua i lia ta dir ma ra silva i kat tuna.


\par }{\Q \VS{20}Iau vanavana ta ra nga na mangamangana takodo,

\par }{\Q Ta ra pal a nga na takodo na varkurai,


\par }{\Q \VS{21}Upi ina vakale diat dia mainge iau ma ra tabarikik,

\par }{\Q Ma upi ina vabuka kadia umana pal na vuvuvung.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{22}A Luluai i ga vaki iau ta ra vunapaina iat,

\par }{\Q Ba pa i ga pait boko kana lavur papalum ania tana.


\par }{\Q \VS{23}Di tar vatur iau pa ania iat, papa ra vunapaina,

\par }{\Q Ba pa di ga pait vaarike boko ra rakarakan a gunagunan.


\par }{\Q \VS{24}Di ga kava vaarike iau ba pata boko ra lamanana,

\par }{\Q Ma ra umana mata na tava ba dia buka ma ra tava, patana boko.


\par }{\Q \VS{25}Ba pa di ga page boko ra umana ngala na luana,

\par }{\Q Ba pa ta buabuana boko di ga kava vaarike iau;


\par }{\Q \VS{26}Ma pa i ga pait boko ra rakarakan a gunagunan ba ra pupui,

\par }{\Q Ba ra vunapai ra tobon i ra pia.


\par }{\Q \VS{27}Ba i ga vatur mal ra bala na bakut, iau ga ki,

\par }{\Q Damana bula ba i ga valar vue ra lao ta ra ul a ta,


\par }{\Q \VS{28}Ba i ga mal vapadikat ra maup arama liu,

\par }{\Q Ba i ga vapadikat ra umana mata na tava ta ra bala na pia,


\par }{\Q \VS{29}Ba i a ga tul tar ra langun ta ra ta,

\par }{\Q Upi koko ra lavur polo diat a piam vue kana vartuluai,

\par }{\Q Ba i ga valar ra vunapai ra rakarakan a gunagunan,


\par }{\Q \VS{30}Iau ga ki maravut ia da ra tena madaka;

\par }{\Q Ma i ga gugu vatikai tagu,

\par }{\Q Iau ga malamalagene vatikai ta ra luaina matana;


\par }{\Q \VS{31}Iau ga libur ta kana gunagunan ba ra tarai dia ki tana,

\par }{\Q Ma iau ga gugu ta ra umana natu i ra tarai.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{32}Io, a umana bul, avat a valongore Iau,

\par }{\Q Tago diat dia mur kaugu lavur nga dia ti doan.


\par }{\Q \VS{33}Avat a valongore ra varvateten, ma avat a minana,

\par }{\Q Ma koko avat a ole.


\par }{\Q \VS{34}I ti doan nam ra tutana ba na torom tagu,

\par }{\Q Ba na mono ta kaugu mataniolo ta ra bungbung par,

\par }{\Q Ba na kiki pire ra tukal i kaugu matakilalat.


\par }{\Q \VS{35}Tago nina i tikan tadav iau i tikan tadav ra nilaun,

\par }{\Q Ma na vatur vake ra varmari tai ra Luluai.


\par }{\Q \VS{36}Ma nina i rara kan iau i vakaina ia iat mulai;

\par }{\Q Ma diat par dia milikuane iau dia mainge ra minat.




\par }\Chap{9}{\SH Da mur ra kabinana, ma ra tuptup na mangamangana pata
\par }
{\Q \VerseOne{1}A kabinana i tar pait ra kubana,

\par }{\Q I tar vatur kana lavurua na pagapaga;


\par }{\Q \VS{2}I tar doko kana umana vavaguai i tar poto kana polo na vain,

\par }{\Q I tar vangan bula kana vatar na


\par }{\Q \VS{3}I tar tulue vaarike kana umana tultul na vavina, i oraoro

\par }{\Q Ta ra umana ul a luana dia manga tuluai ta ra pia na pal:


\par }{\Q \VS{4}Nina ba i tuptup na ruk ati!

\par }{\Q Ma ure nina i tabobo, i biti tana:


\par }{\Q \VS{5}Avat a mai, avat a ian ta kaugu nian,

\par }{\Q Ma avat a momo ta nam ra vain ba iau ga pota.


\par }{\Q \VS{6}Avat a vana kan ra tuptup na mangamangana, ma avat a laun,

\par }{\Q Ma avat a vanavana ta ra nga na minatoto.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{7}Nina i tovo vatakodo ra tena varkulumai pa na gugu tana namur,

\par }{\Q Ma nina i pit ra kaina tutana, da vakaina.


\par }{\Q \VS{8}Koko una pit ra tena varkulumai, kan na milikuane u;

\par }{\Q Una pit ra tena kabinana, ma na mari u.


\par }{\Q \VS{9}Una vateten ra tena kabinana, ma na kabinana mulai;

\par }{\Q Una tovo ra tena takodo, ma na tavua kana kabinana.


\par }{\Q \VS{10}A variru tadav ra Luluai ta ra vunapai ra kabinana,

\par }{\Q Ma ra minatoto kai ra Lia Kakit ia ra kabinana tuna.


\par }{\Q \VS{11}Tago ina vapeal kaum lavur bung,

\par }{\Q Ma ina vanot kaum umana kilala na nilaun.


\par }{\Q \VS{12}Ba u kabinana, i vadongone u;

\par }{\Q Ma ba u varkulumai, u kaka una puak pa boko a balbali.

\VS{13}la Papaua a tena varuturut;

\par }{\Q A tuptup na vavina, ma pa i vavirvir.


\par }{\Q \VS{14}Ma i kiki ta ra matakilalat i ra kubana,

\par }{\Q Ta ra kiki ba i tur rikai ta ra pia na pal,


\par }{\Q \VS{15}Upi na vatatabe diat dia vana pakit,

\par }{\Q Diat dia vana kakit ta kadia vinavana;


\par }{\Q \VS{16}Nina ba i tuptup na ruk ati!

\par }{\Q Ma ure nina i tabobo, i biti tana:


\par }{\Q \VS{17}Ra tava di long ia i kalakalami,

\par }{\Q Ma ra gem ba di en ive i boina.


\par }{\Q \VS{18}Ma ra tutana pa i nunure ba ra umana minat dia ki ie,

\par }{\Q Ma ra umana talaina dia bang ta ra ruarua na tulungen.




\par }\Chap{10}{\SH Di valarue ra tena takodo ma ra tena varpiam
\par }
{\Q \VerseOne{1}A umana tinata valavalar kai

\par }{\Q Solomon.

\par }{\Q Ba ra bul i kabinana tamana i gugu tana,

\par }{\Q Ma ba ra bul i lunga nana i ngarao tana.


\par }{\Q \VS{2}A tabarikik ba di ga long ia pa i vadongone ta tikai,

\par }{\Q Ma ga ra mangamangana takodo i varvalaun kan ra minat.


\par }{\Q \VS{3}A Luluai pa na nur vue ra bala i ra tena takodo upi na mulmulum,

\par }{\Q Ma i vung vue ke ra mamainga kai ra tena varpiam.


\par }{\Q \VS{4}Nina i biluane ra papalum, na luveana,

\par }{\Q Ma ga nina i ongaongor ta ra varvakai, na uviana.


\par }{\Q \VS{5}A bul nina i varurue magit ta ra e na keake i kabinana,

\par }{\Q Ma ga ra bul i va mat ta ra e na varuruai i vuna ta ra niruva.


\par }{\Q \VS{6}A varvadoan i ki ta ra ulu i ra tena takodo,

\par }{\Q Ma ra vakavakaina i ki ivai ta ra ngie i ra tena varpiam.


\par }{\Q \VS{7}Di matamatane upi ra tena takodo, ma di pite pa ia,

\par }{\Q Ma ga ra iang i ra tena varpiam na mareng ika.


\par }{\Q \VS{8}Nina i kapa ra nuknukina i kapupi ra umana vartuluai,

\par }{\Q Ma nina i tatike ra tinata na papaua na virua.


\par }{\Q \VS{9}Nina i dovot kana mangamangana vanavana bulu,

\par }{\Q Ma ga nina i vabilak kana mangamangana, da kapa boko ure.


\par }{\Q \VS{10}Nina i pitu mata i vuna ta ra varngangar,

\par }{\Q Ma nina i tatike ra tinata na papaua na virua.


\par }{\Q \VS{11}Ra ngie i ra tena takodo i da ra mata na nilaun,

\par }{\Q Ma ra vakavakaina i ki ivai ta ra ngie i ra tena varpiam.


\par }{\Q \VS{12}A milmilikuan i vuna ta ra lavur varngangar,

\par }{\Q Ma ga ra varmari i tuba ra labur varpiam par.


\par }{\Q \VS{13}Di na tadav ra kabinana ta ra ngie i nina i kapa ra nuknukina,

\par }{\Q Ma ga ra virit i topa ra tamuru i ra papaua.


\par }{\Q \VS{14}A umana tena kabinana dia vung vake ra minatoto,

\par }{\Q Ma ra ngie i ra umana papaua i da ra vinirua i maravai.


\par }{\Q \VS{15}A tabarikik kai ra uviana kana dekdek na pia na pal,

\par }{\Q Ma ra umana luveana dia virua ta kadia kini na niiba.


\par }{\Q \VS{16}Ra varvakai kai ra tena takodo i papait na vatavua ra nilaun,

\par }{\Q Ma ra vuai ra papalum kai ra tena varpiam i papait na vatavua ra varvakaina.


\par }{\Q \VS{17}Nina i nuk pa ra varvateten i vanavana ta ra nga na nilaun,

\par }{\Q Ma ga nina i pue vue ra varpit i vana rara.


\par }{\Q \VS{18}A tena vavagu i ive ra milmilikuan,

\par }{\Q Ma nina ba i vatang ra tinata na varurai i lunga.


\par }{\Q \VS{19}Ba da vangala ra tinata da rara bula tana,

\par }{\Q Ma ga nina ba i kure bat ra ngiene i kabinana.


\par }{\Q \VS{20}A karamea i ra tena takodo i da ra ngatngat na silva;

\par }{\Q Ma ra bala i ra umana tena varpiam pa i manga topa ta magit.


\par }{\Q \VS{21}Ra ngie i ra tena takodo i tabar mangoro,

\par }{\Q Ma ga ra umana lunga dia mat ma ra papaua.


\par }{\Q \VS{22}A varvadoan kai ra Luluai i vuna ta ra kini na uviana,

\par }{\Q Ma ra niongor pa i vanot ia.


\par }{\Q \VS{23}A lunga i libur ma ra kaina mangamangana,

\par }{\Q Ma nina i kapa ra nuknukina i gugu ta ra kabinana.


\par }{\Q \VS{24}Nina ra magit ba ra tena varpiam i burutue na tadav ia muka,

\par }{\Q Ma da tul tar ra magit ta ra tena takodo, nina i mainge.


\par }{\Q \VS{25}Ba ra kalivuvur i bolo, ra tena varpiam i panie tana,

\par }{\Q Ma ra tena takodo i da ra vunapaina i tur okot tukum.


\par }{\Q \VS{26}Da ra tava mapak ta ra pal a ngie i dat, ma da ra mi ta ra kiau na mata i dat,

\par }{\Q Damana ra tabauma pire diat dia tultulue.


\par }{\Q \VS{27}A variru tadav ra Luluai i valolokon ra kini ati ra pia,

\par }{\Q Ma da vakom ra kilala kai ra tena varpiam.


\par }{\Q \VS{28}A mutuai ra kini nunur kai ra tena takodo a gugu,

\par }{\Q Ma ra magit ba ra umana tena varpiam dia ki pa ia na panie ke.


\par }{\Q \VS{29}A nga kai ra Luluai ia ra bakbakit ure ra tena takodo,

\par }{\Q Ma ga ra umana tena pait ra kaina dia virua tana.


\par }{\Q \VS{30}Pa da tak vakari vue muka ra tena takodo,

\par }{\Q Ma ga ra umana tena varpiam pa diat a ki vatikai ta ra gunan.


\par }{\Q \VS{31}Ra ngie i ra tena takodo i vuai vaarike ra kabinana,

\par }{\Q Ma da poko kutu vue ra karamea i ra tena tavir.


\par }{\Q \VS{32}A ura bul na ngie i ra tena takodo dir matoto ta ra magit i vakak,

\par }{\Q Ma ra ngie i ra umana tena varpiam i tatike ra magit i gegagege.




\par }\PoetryChap{11}{\Q \VerseOne{1}A Luluai i milmilikuane tuna ra valavalar i rara,

\par }{\Q Ma i manga gugu ta ra takodo na mamat.


\par }{\Q \VS{2}Ba da nuk vangala pa dat, dat a vavirvir boko;

\par }{\Q Ma diat ba dia vaikilik pa mule diat dia kabinana.


\par }{\Q \VS{3}A ko na mangamangana kai ra dovot na tarai na lue rap diat,

\par }{\Q Ma ga ra mangamangana gegagege kai ra umana tena vavagu na vamutue diat.


\par }{\Q \VS{4}Ta ra bung na kulot a tabarikik pa i topa ta magit,

\par }{\Q Ma ga ra mangamangana takodo i varvalaun kan ra minat.


\par }{\Q \VS{5}A mangamangana takodo kai ra ko na tutana na mal are kana nga,

\par }{\Q Ma ga ra tena varpiam na bura ta kana varpiam iat.


\par }{\Q \VS{6}A mangamangana takodo kadiat dia dovot na valaun diat,

\par }{\Q Ma ra umana tena vavagu diat a virua ta kadia kaina mamainga iat.


\par }{\Q \VS{7}Ba ra tena varpiam i mat, pa i ki pa mule ta magit,

\par }{\Q Ma ra nurnur kai ra bilak na tutana i panie.


\par }{\Q \VS{8}Di valaun ra tena takodo kan ra magit na varmonong,

\par }{\Q Ma ra tena varpiam i kia vue.


\par }{\Q \VS{9}A tutana vakuku i vakaina talaina ma ra ngiene,

\par }{\Q Ma ra umana tena takodo dia langalanga ure ra minatoto.


\par }{\Q \VS{10}Ba ra umana tena takodo dia ki bulbulu, diat par ta ra pia na pal dia gugu;

\par }{\Q Ma ba ra umana tena varpiam dia virua, di kukula na gugu.


\par }{\Q \VS{11}A pia na pal i tavua ta ra varvadoan kai ra dovot na tarai,

\par }{\Q Ma di vue pukue vue ta ra ngie i ra umana tena varpiam.


\par }{\Q \VS{12}Nina i pidimuane talaina i papaua ka,

\par }{\Q Ma nam ba i kapa ra nuknukina i ki mut uka.


\par }{\Q \VS{13}A tena varurai i vanavana vurvurbit ma i vaarike ra magit i pidik,

\par }{\Q Ma ra dovot na tutana pa i rarada.


\par }{\Q \VS{14}Ona pa ta bo na varvateten, ra tarai dia bura; ma ba i peal ra umana tena varvateten, dia ki bulbulu.


\par }{\Q \VS{15}Nina i tur kia ra vaira ure kana nilala na kaina tana,

\par }{\Q Ma nina i milikuane ra vavalima na kiki bulu.


\par }{\Q \VS{16}A bo na vavina i vatur vake ra variru,

\par }{\Q Ma ra umana tena ra varpa dia vatur vake ra tabarikik.


\par }{\Q \VS{17}A tena varmari i vadongone mule ia iat,

\par }{\Q Ma ra tena varvakadik i vakaina ra pal a pakana iat.


\par }{\Q \VS{18}A tena varpiam i vatur vake ra vabongon i vaongo,

\par }{\Q Ma ga nina i vaume ra mangamangana takodo i vatur vake ra dovot na vapuak.


\par }{\Q \VS{19}Nina i tur padikat ta ra mangamangana takodo na vatur vake ra nilaun,

\par }{\Q Ma nina i murmur ra kaina na mat i tana.


\par }{\Q \VS{20}A Luluai i milikuane diat i gegagege ra nuknuk i diat,

\par }{\Q Ma ga diat i ko kakit kadia mangamangana i manga gugu ta diat.


\par }{\Q \VS{21}A dovotina muka, a varkurai na tadav ra tena varpiam,

\par }{\Q Ma ga ra umana tena takodo da valaun diat.


\par }{\Q \VS{22}Da ra boroi i mong ma ra mamar bibilau na goled,

\par }{\Q Damana ra metek na vavina ba pa i kapa ra nuknukina.


\par }{\Q \VS{23}A mamainga kai ra tena takodo i boina ka,

\par }{\Q Ma ra tena varpiam i ki pa ka ra ngala na kankan.


\par }{\Q \VS{24}Ta tikai i vartabar ma i uviana ka tana;

\par }{\Q Ma ta ra tikai i muie ra magit i takodo, ma i iba vanavana tana.


\par }{\Q \VS{25}A tena vartabar na ti maur boko,

\par }{\Q Ma nina ba i tabar vamomo ra tarai da kabila tabar vamoma.


\par }{\Q \VS{26}A tarai diat a tata vabilak nina i muie vake ra kon,

\par }{\Q Ma ra varvadoan na ki ta ra ulu i nina ba i ivure.


\par }{\Q \VS{27}Nina i ongor ma ra tinikan upi ra boina i tikan upi ra varmananai,

\par }{\Q Ma nina i ongor ma ra pepeng upi ra kaina na tadav ia boko.


\par }{\Q \VS{28}Nina ba i nurnur ta kana ngala na tabarikik na bura ka,

\par }{\Q Ma ra umana tena takodo diat a lubalubang da ra mapina davai.


\par }{\Q \VS{29}Nina i vapurpuruan ra kubana iat na vatur vake ra vuvu tana,

\par }{\Q Ma ra lunga na tultul pire ra tena kabinana.


\par }{\Q \VS{30}A vuai ra tena takodo i da ra davai na nilaun,

\par }{\Q Ma ra tena kabinana i ting valar pa ra tulungea i ra tarai.


\par }{\Q \VS{31}Ea, da bali boko ra tena takodo ati rapia,

\par }{\Q Ma da manga balbali pire ra bilak na tutana ma ra tena varpiam.




\par }\PoetryChap{12}{\Q \VerseOne{1}Nina i mainge ra varvateten i mainge ra kabinana,

\par }{\Q Ma nina i milikuane ra varpit i tuptup uka.


\par }{\Q \VS{2}A Luluai na manane ra bo na tutana,

\par }{\Q Ma na kure vakaina ra tutana ba i bilak ra nuknukina.


\par }{\Q \VS{3}Pa ta tutana na ki padikat ure ra bilak na mangamangana,

\par }{\Q Ma ra vunapai ra tena takodo pa na takari muka.


\par }{\Q \VS{4}A vavina ba i gomgom kana mangamangana i da ra kere na minamar ta ra ulu i kana tutana,

\par }{\Q Ma nina i pait ra magit na vavirvir i da ra maroto ta ra uruna.


\par }{\Q \VS{5}A nuknuk i ra umana tena takodo i ko,

\par }{\Q Ma ra varvateten kai ra umana tena varpiam i vaongo ko.


\par }{\Q \VS{6}A tinata kai ra umana tena varpiam i kobot upi ra gap,

\par }{\Q Ma ga ra ngie i ra umana tena takodo na valaun diat.


\par }{\Q \VS{7}Di vue pukue vue ra umana tena varpiam, ma dia panie,

\par }{\Q Ma ga ra kuba i ra umana tena takodo na tur uka.


\par }{\Q \VS{8}Di pite pa tikai varogop ma kana kabinana,

\par }{\Q Ma di pidimuane ke nina i gegagege ra balana.


\par }{\Q \VS{9}Nina di ru ia a ik ika, ma tika na tultul i ki pirana, i boina,

\par }{\Q Ma pa i boina ba tikai i ru mule, ma i iba upi ra nian.


\par }{\Q \VS{10}A tena takodo i mari kana vavaguai,

\par }{\Q Ma ga ra bala i ra tena varpiam i varvakadik.


\par }{\Q \VS{11}Nina i palum kana pia na uma na varurue ra ngala na magit na nian,

\par }{\Q Ma ga nina ba i murmur ra mangamangana vakuku i papaua.


\par }{\Q \VS{12}A bilak na tutana i mainge ba na pait ra kaina,

\par }{\Q Ma ga ra okor i ra tena takodo i vuai.


\par }{\Q \VS{13}Ba i rara ra ngie i ra tutana i da ra palai pirana,

\par }{\Q Ma ga ra tena takodo na langalanga kan ra purpuruan.


\par }{\Q \VS{14}A tutana na maur ma ra boina ure ra vuai ra ngiene,

\par }{\Q Ma ra magit ba ra lima i tikai na pait ia da bali ia pirana.


\par }{\Q \VS{15}A papaua i nuk ia ba i takodo kana nga,

\par }{\Q Ma ga nina i kabinana i kapupi ra varvateten.


\par }{\Q \VS{16}A kankan kai ra lunga i po rikai muka,

\par }{\Q Ma ga ra tutana i matoto i ive ra magit na vavirvir.


\par }{\Q \VS{17}Nina i tatike ra dovotina i vaarike ra mangamangana takodo,

\par }{\Q Ma ra kaina tena varvai i vaongo.


\par }{\Q \VS{18}Nina i lulut kana tinata i varvakinkin da ra pakat na vinarubu,

\par }{\Q Ma ra karamea i ra tena kabinana i varvalagar.


\par }{\Q \VS{19}A ngia i dovot na tur pa na mutu,

\par }{\Q Ma ra karameme ba i vaongo i panie lulut.


\par }{\Q \VS{20}A vavagu i ki ta ra bala i diat dia varpit upi ra kaina,

\par }{\Q Ma diat dia tata rangup upi ra malmal dia gugu.


\par }{\Q \VS{21}Pa ta kaina magit na tadav ra tena takodo,

\par }{\Q Ma ga ra tena varpiam na tup ia.


\par }{\Q \VS{22}A Luluai i milikuane ra ngia i vaongo,

\par }{\Q Ma ga diat dia pait ra dovotina i manga gugu ta diat.


\par }{\Q \VS{23}A tutana i minana i ive kana kabinana,

\par }{\Q Ma ga ra nuknuk i ra umana papaua i varvarvai ta ra magit na papaua.


\par }{\Q \VS{24}A lima i ra tena ongor na vatur vake ra varkurai,

\par }{\Q Ma ga ra tabauma na ki na vilavilau.


\par }{\Q \VS{25}A nginarao i vuna ba i mamat ra nuknuk i ra tutana,

\par }{\Q Ma ra bo na tinata i vagugu ia.


\par }{\Q \VS{26}A tena takodo i rap bulu talaina,

\par }{\Q Ma ga ra mangamangana kai ra tena varpiam i varara diat.


\par }{\Q \VS{27}A tabauma pa i rove pa ta magit,

\par }{\Q Ma ga ra tena ongor na vatur vake ra ngatngat na tabarikik.


\par }{\Q \VS{28}Da na tadav ra nilaun ta ra nga na mangamangana takodo,

\par }{\Q Ma ra minat pa i tur ta kana pal a nga.




\par }\PoetryChap{13}{\Q \VerseOne{1}A bul ba i kabinana i kapupi ra varvateten kai tamana,

\par }{\Q Ma ga ra tena varkulumai pa i nuk pa ra varpit.


\par }{\Q \VS{2}A tutana na en ra boina ure ra vuai ra ngiene,

\par }{\Q Ma ra tena vavagu i mainge ke ra vakavakaina.


\par }{\Q \VS{3}Nina i mono bat ra ngiene i vatur vake kana nilaun,

\par }{\Q Ma ga nina i manga tak ra ngiene na virua.


\par }{\Q \VS{4}A bala i ra tabauma i mamainga, ma pa i vatur vake ta magit,

\par }{\Q Ma ra bala i ra umana tena ongor na ti maur boko.


\par }{\Q \VS{5}A takodo na tutana i milikuane ra vaongo,

\par }{\Q Ma ga ra kaina tutana i milmilikuan ma i vuna ta ra vavirvir.


\par }{\Q \VS{6}A mangamangana takodo i mono bat nina ba i dovot kana mangamangana,

\par }{\Q Ma ra bilak na mangamangana i vue pukue vue ra tena varpiam.


\par }{\Q \VS{7}Tikai i malamala uviana ma pa i vung ta magit;

\par }{\Q Ta ra tikai i malamala luveana ma i vung ra peal magit.


\par }{\Q \VS{8}A tutana i varkul ure kana nilaun ma kana ngala na tabarikik,

\par }{\Q Ma ra luveana pa da vaununge.


\par }{\Q \VS{9}A kapa kai ra umana tena takodo i manga birao,

\par }{\Q Ma ra lamp kai ra umana tena varpiam da pun ia.


\par }{\Q \VS{10}A papait na luluai i vuna ta ra varngangar,

\par }{\Q Ma ra kabinana i ki pire diat dia matoto.


\par }{\Q \VS{11}A tabarikik ba di lu varurue ma ra mangamangana vakuku na panie mulai,

\par }{\Q Ma ra magit di vatur vake ure ra papalum na ngala vanavana.


\par }{\Q \VS{12}A bala i diat dia vala ki ung upi ta magit i papait na tabulbulu,

\par }{\Q Ma ba da vatur vake kada mamainga i da ra davai na nilaun.


\par }{\Q \VS{13}Nina i pidimuane ra tinata i vakaina mule,

\par }{\Q Ma ga nina ba i ru ra vartuluai na vatur vake ra vapuak.


\par }{\Q \VS{14}A vartovo kai ra umana tena kabinana i da ra mata na nilaun,

\par }{\Q Upi da laun kan ra lavur palai na minat.


\par }{\Q \VS{15}Da manamanane ra bo na minatoto,

\par }{\Q Ma ga ra nga kai ra umana tena vavagu i dekdek ika.


\par }{\Q \VS{16}A tarai par ba dia matoto dia papalum ma ra kabinana,

\par }{\Q Ma ga ra lunga i vaarike vurvurbingitane ra magit na papaua.


\par }{\Q \VS{17}A kaina vilavilau i bura ta ra kaina,

\par }{\Q Ma ga ra dovot na tultul i valavalaun.


\par }{\Q \VS{18}A kini na luveana ma ra vavirvir dir a tadav nina ba na piam vue ra varvarteten,

\par }{\Q Ma ga nina ba na nuk pa ra varpit da ru ia boko.


\par }{\Q \VS{19}Ba da pait ot pa kada mamainga i kalakalami ta ra bala i dat,

\par }{\Q Ma i da ra magit na milmilikuan pire ra umana lunga ba diat a vung vue ra varpiam.


\par }{\Q \VS{20}Una varait ma ra umana tena kabinana, ma una kabinana bula;

\par }{\Q Ma nina dia talaina ma ra umana lunga na kadik.


\par }{\Q \VS{21}A vinirua i korot mur pa ra umana tena varpiam,

\par }{\Q Ma da vabongon ra umana tena takodo ma ra boina.


\par }{\Q \VS{22}A bo na tutana i vakale ra umana bul mur tana ma kana tabarikik,

\par }{\Q Ma ra vurvur magit kai ra tena varpiam di vung vake ure ra tena takodo.


\par }{\Q \VS{23}A ngala na magit na nian ta ra uma kai ra umana luveana,

\par }{\Q Ma i kaina ka ure ra mangamangana ba pa i takodo.


\par }{\Q \VS{24}Nina ba pa i vaminana natuna ma ra virit i milikuane,

\par }{\Q Ma ga nina ba i mari ia i vala vapagumanena.


\par }{\Q \VS{25}A tena takodo i iaian ma i maur tana,

\par }{\Q Ma ga ra bala i ra tena varpiam na ti mulmulum.




\par }\PoetryChap{14}{\Q \VerseOne{1}A vaden ba dia kabinana dia pait mal ra kubakuba i diat,

\par }{\Q Ma ra papaua i re vue ma ra limana iat.


\par }{\Q \VS{2}Nina ba i dovot kana vinavana i ru ra Luluai,

\par }{\Q Ma ga nina ba i gegagege kana mangamangana i pidimuane.


\par }{\Q \VS{3}A virit i ki ta ra ngie i ra lunga ure kana mangamangana luluai,

\par }{\Q Ma ga ra ngie i ra umana tena kabinana na vaale bat diat.


\par }{\Q \VS{4}Ona pa ta bulumakau, pa di vung ana ta kon;

\par }{\Q A tabarikik i tavua ta ra dekdek i ra bulumakau.


\par }{\Q \VS{5}A dovot na tena varvai pa na vaongo,

\par }{\Q Ma ga ra kaina tena varvai i vartuam uka.


\par }{\Q \VS{6}A tena varkulumai i tikan upi ra kabinana, ma pa i na tadav ia,

\par }{\Q Ma ra kabinana pa i dekdek tadav nina i kapa ra nuknukina.


\par }{\Q \VS{7}Una vana kan ra luaina mata i ra lunga,

\par }{\Q Tago pa una matote ta tinata na kabinana tana.


\par }{\Q \VS{8}A matotono i nunure kana nga, kana kabinana nam;

\par }{\Q Ma ra umana lunga dia papaua ma ra vartuam.


\par }{\Q \VS{9}A umana lunga dia varkulumai ure ra vuai ra kaina mangamangana,

\par }{\Q Ma ra varmari i ki livuan ta ra umana tena takodo.


\par }{\Q \VS{10}A nuknuk i dat i matoto ta kana niligur iat,

\par }{\Q Ma ra vaira pa i kairane maravut ia ta kana gugu.


\par }{\Q \VS{11}A kuba i ra tena varpiam na tarip,

\par }{\Q Ma ga ra pal na mal kai ra dovot na tutana na tur bulu.


\par }{\Q \VS{12}Tika na nga a tarai dia biti ba i takodo,

\par }{\Q Ma ra tukuna i tadav ra minat.


\par }{\Q \VS{13}Ba ra tarai dia nonganongon, ra bala i diat i ligur uka;

\par }{\Q Ma ra mutuai ra gugu a tinabun uka.


\par }{\Q \VS{14}Nina ba ra balana i vana rara na milamila ta kana mangamangana iat,

\par }{\Q Ma ra bo na tutana na ti maur ma kana papalum iat.


\par }{\Q \VS{15}A tutana i tuptup i kapupi ra lavur tinata,

\par }{\Q Ma ra matotono i nuk bulu pa kana vinavana.


\par }{\Q \VS{16}A tena kabinana i burut, ma i vana kan ra varpiam;

\par }{\Q Ma ra lunga i ngangangal ma ra kulot, ma pa i burut.


\par }{\Q \VS{17}A lup kankan na pait ra magit na papaua,

\par }{\Q Ma di milikuane ra tutana ba i varpit ure ra varpiam.


\par }{\Q \VS{18}A umana tuptup dia vatur vake ra papaua,

\par }{\Q Ma ga ra umana tena kabinana dia toke ra kabinana.


\par }{\Q \VS{19}A umana tena varpiam dia va timtibum ta ra luaina mata i ra umana boina,

\par }{\Q Ma ra umana bilak ta ra mataniolo kai ra tena takodo.


\par }{\Q \VS{20}A luveana, talaina bula i milikuane,

\par }{\Q Ma mangoro dia talaina ma ra uviana.


\par }{\Q \VS{21}Nina i pidimuane talaina i varpiam,

\par }{\Q Ma ga nina i mari ra umana luveana i ti doan nam.


\par }{\Q \VS{22}Dave, diat dia nuk upi ra varpiam pa dia vana rara vang?

\par }{\Q Diat dia nuk upi ra boina diat a vatur vake ra varmari ma ra dovotina.


\par }{\Q \VS{23}A lavur papalum par dia vuna ta ra vabongon,

\par }{\Q Ma ra kinanang na pirpir ika i valuveana dat.


\par }{\Q \VS{24}A kere kai ra umana tena kabinana, kadia kabinana;

\par }{\Q Ma ra kere kai ra umana lunga, kadia papaua ka.


\par }{\Q \VS{25}A dovot na tena varvai i valangalanga ra tarai,

\par }{\Q Ma nina ba i vatang ra vaongo a tena vartuam nam.


\par }{\Q \VS{26}Nina i ru ra Luluai pa i burut tuna,

\par }{\Q Ma ra umana natuna kadiat ra pal na bakbakit.


\par }{\Q \VS{27}A variru tadav ra Luluai ia ra mata na nilaun,

\par }{\Q Upi da laun tana kan ra lavur palai na minat.


\par }{\Q \VS{28}A king i mamar ta ra ngala na kor na tarai,

\par }{\Q Ma ba ra luluai i iba upi ra tarai. na virua ka.


\par }{\Q \VS{29}Nina i vavabing ma ra kankan i ngala kana kabinana,

\par }{\Q Ma ra tena nirut i vangala pa ra papaua.


\par }{\Q \VS{30}Ba ra bala i dat i ngo, ra pal a paka i dat i laun bulu;

\par }{\Q Ma ra varpin i vamaroto ra uru i dat.


\par }{\Q \VS{31}Nina i ki taun ra tolong i kaba nina i ga vaki ia,

\par }{\Q Ma ga nina ba i mari ra biaui i ru ia.


\par }{\Q \VS{32}A tena varpiam i virua ta kana varpiam,

\par }{\Q Ma ra tena takodo i rivarivan ta kana mangamangana takodo.


\par }{\Q \VS{33}A kabinana i kiki ta ra bala i nina i kapa ra nuknukina,

\par }{\Q Ma ra magit i ki ta ra bala i ra umana lunga da vaarike boko.


\par }{\Q \VS{34}A mangamangana takodo i vangala ra vuna gunan,

\par }{\Q Ma ga ra varpiam i vabilak ra vuna tarai.


\par }{\Q \VS{35}Ra king i manane ra tultul i papalum ma ra kabinana,

\par }{\Q Ma i kankanuane nina i pait ra magit di ruva tana.




\par }\PoetryChap{15}{\Q \VerseOne{1}A tinata na varmaram i pun vue ra kankan,

\par }{\Q Ma ga ra dekdek na tinata i vuna ta ra karvuvu.


\par }{\Q \VS{2}A karamea i ra tena kabinana i tatike mal ra tinata na minatoto,

\par }{\Q Ma ga ra ngie i ra lunga i lingire ra tinata na papaua.


\par }{\Q \VS{3}A mata i ra Luluai i gire ra lavur gunagunan par,

\par }{\Q Ma i makmakile ra umana kaina ma ra umana boina.


\par }{\Q \VS{4}Ba ra karamea i dat i varmaram i da ra davai na nilaun,

\par }{\Q Ma ba i rara ra tulungea i dat na kinkin tana.


\par }{\Q \VS{5}A lunga i pue vue ra varvateten kai tamana,

\par }{\Q Ma ga nina ba i kapupi ra varpit i kabinana.


\par }{\Q \VS{6}Ta ra kuba i ra tena takodo i ngala ra tabarikik,

\par }{\Q Ma na kaina ra vapuak kai ra umana tena varpiam.


\par }{\Q \VS{7}A ngie i ra umana tena kabinana i imimire ra kabinana,

\par }{\Q Ma ga ra bala i ra umana lunga pata.


\par }{\Q \VS{8}A vartabar kai ra umana tena varpiam i da ra magit na milmilikuan pire ra Luluai,

\par }{\Q Ma i manga gugu ka ta ra niaring kai ra dovot na tarai.


\par }{\Q \VS{9}A mangamangana kai ra tena varpiam i da ra magit na milmilikuan pire ra Luluai,

\par }{\Q Ma i mari ka nina i mur ra mangamangana takodo.


\par }{\Q \VS{10}Nina i vana kan ra nga na tabun boko ta ra varpit,

\par }{\Q Ma nina i milikuane ra varpit na virua.


\par }{\Q \VS{11}A ruarua na tulungen ma ra tavul a vinirua dir tur ta ra luaina mata i ra Luluai,

\par }{\Q Damana muka ra bala i ra tarai bula!


\par }{\Q \VS{12}A tena varkulumai pa i mainge ra varpit,

\par }{\Q Ma pa i vana tadav ra umana tena kabinana.


\par }{\Q \VS{13}Ba i gugu ra bala i dat, na barbar ra mata i dat;

\par }{\Q Ma ga ba i tabun ra bala i dat, ra tulungea i dat i kinkin.


\par }{\Q \VS{14}Ba tikai i kapa ra nuknukina, i tikatikan upi ra kabinana;

\par }{\Q Ma ra ngie i ra umana lunga i nga ra magit na papaua.


\par }{\Q \VS{15}A biaui i ki na malari ra bungbung par,

\par }{\Q Ma ga nina i lagar i lukalukara vatikai.


\par }{\Q \VS{16}I boina ba da vatur ra ikilik na tabarikik ika varurung ma ra variru tadav ra Luluai,

\par }{\Q Ma pa i boina ba da vung ra ngatngat na vurvur magit varurung ma ra purpuruan.


\par }{\Q \VS{17}Ba da en ra vurigir ma da varmari tana i boina,

\par }{\Q Ma ra monoina bulumakau varurung ma ra milmilikuan pa i boina.


\par }{\Q \VS{18}A tena kulot i vuna ta ra varpuapuai,

\par }{\Q Ma nina i vavabing ma ra kankan i vango ra varngangar.


\par }{\Q \VS{19}A kait i tavua ta ra nga kai ra tabauma,

\par }{\Q Ma ga ra nga kai ra tena takodo i tamataman.


\par }{\Q \VS{20}A bul a tena kabinana i vagugu tamana,

\par }{\Q Ma ga ra papaua i pidimuane nana.


\par }{\Q \VS{21}A lunga i gugu ta ra papaua na mangamangana,

\par }{\Q Ma ga ra tutana ba i kabinana i mal vatakodo kana vinavana.


\par }{\Q \VS{22}Ona pa da pirpir guvai, pa da pait ot pa ra umana varkurai;

\par }{\Q Ma ona i peal ra umana tena varvateten da pait valar pa diat.


\par }{\Q \VS{23}A tutana i gugu ta kana tinata na balbali,

\par }{\Q Ma ba di tatike ra tinata ta ra kilalana iat, i boina tuna nam.


\par }{\Q \VS{24}A tena kabinana i vana ta ra nga na nilaun urama,

\par }{\Q Upi na vana kan ra ruarua na tulungen ara iat.


\par }{\Q \VS{25}A Luluai na rubat vue ra kuba i nina i ngala ra nuknukina ure mule.

\par }{\Q Ma na vatur vapadikat ra langun kai ra ua na vavina.


\par }{\Q \VS{26}A lavur kaina nuknuk dia da ra magit na milmilikuan pire ra Luluai,

\par }{\Q Ma ra mari na tinata i gomgom.


\par }{\Q \VS{27}Nina i vakavakaina upi na vangala kana tabarikik i vakaina ra kubana iat,

\par }{\Q Ma ga nina i milikuane ra kul varbat na ti laun.


\par }{\Q \VS{28}A bala i ra tena takodo i nuk vaot ra tinata na balbali,

\par }{\Q Ma ga ra ngie i ra tena varpiam i lingire vaarike ra umana kaina mangana tinata.


\par }{\Q \VS{29}A Luluai i ki vailik kan ra umana tena varpiam,

\par }{\Q Ma i torom ta ra niaring kai ra umana tena takodo.


\par }{\Q \VS{30}Ba ta magit i vakapa ra mata i dat, a bala i dat i gugu tana;

\par }{\Q Ma ba da valongore ra bo na magit, a uru i dat i lagar tana.


\par }{\Q \VS{31}Nina i valongore ra varpit ure ra nilaun,

\par }{\Q Ma ki livuan pire ra umana tena kabinana.


\par }{\Q \VS{32}Nina i ole ra varvateten i pidimuane ra tulungeana iat,

\par }{\Q Ma ga nina i kapupi ra varpit na matoto tana.


\par }{\Q \VS{33}A variru tadav ra Luluai i vuna ta ra kabinana,

\par }{\Q Ma ra kini vovovon na vuna ta ra variru.




\par }\Chap{16}{\SH A umana tinata valavalar ure ra nilaun ma ra mangamangana
\par }
{\Q \VerseOne{1}A ninunuk ta ra bala i diat, a magit kai ra tarai;

\par }{\Q Ma ga ra Luluai i tul tar ra tinata na balbali ta ra ngie i dat.


\par }{\Q \VS{2}A lavur mangamangana kai ra tutana dia gomgom ta ra luaina matana.

\par }{\Q Ma ga ra Luluai i valar ra nuknuk i ra tarai.


\par }{\Q \VS{3}Una nur tar kaum lavur papalum tai ra Luluai,

\par }{\Q Ma da ga pait ot pa ra umana magit u ga nuk pa ia.


\par }{\Q \VS{4}A Luluai i ga pait ra lavur magit ure kadia papalum tikatikai,

\par }{\Q Ma ra tena varpiam iat ure ra bung na vinirua.


\par }{\Q \VS{5}Diat par ba i ngala ra nuknuk i diat ure diat mulai, ra Luluai i milikuane diat;

\par }{\Q A dovotina muka, a varkurai na tadav diat.


\par }{\Q \VS{6}Di varkul ure ra varpiam ma ra varmari ma ra dovotina,

\par }{\Q Ma ba di ru ra Luluai a tarai dia vana kan ra varpiam.


\par }{\Q \VS{7}Ba ra Luluai i manane ra mangamangana kai ta tikai,

\par }{\Q I vamaram guve diat ma kana lavur ebar bula.


\par }{\Q \VS{8}A ikilik na tabarikik ba i tur varurung ma ra mangamangana takodo

\par }{\Q I boina ta dir ma ra ngala na vapuak varurung ma ra mangamangana ba pa i takodo.


\par }{\Q \VS{9}A tutana i nununuk upi ra nga ba na vana tana,

\par }{\Q Ma ra Luluai i vateten tar kana vinavana tana.


\par }{\Q \VS{10}A mamat na tinata i arikai ta ra ngie i ra king,

\par }{\Q Ba i varkurai ra ngiene pa na rara.


\par }{\Q \VS{11}A takodo na valavalar ma ra takodo na mamat dir vuna tai ra Luluai,

\par }{\Q Ia iat i ga pait ra lavur mamat ta ra kakakap.


\par }{\Q \VS{12}A umana king dia milmilikuane tuna ra kaina mangamangana,

\par }{\Q Tago ra kiki na king i tur dekdek ta ra mangamangana takodo.


\par }{\Q \VS{13}A umana king dia manga gugu ta ra takodo na tinata,

\par }{\Q Ma dia manane nina ba i ko kana pirpir.


\par }{\Q \VS{14}A kankan kai ra king i da ra tena varvai ure ra minat,

\par }{\Q A tena kabinana i vamaram pa ia.


\par }{\Q \VS{15}Ba ra king i matana varmari i da ra nilaun,

\par }{\Q Ma kana varmananai i da ra bakut na bata.


\par }{\Q \VS{16}A niongor upi ra kabinana i boina ta dir ma ra niongor upi ra goled;

\par }{\Q I boina ba da pilak pa ra niongor upi ra minatoto, ma koko ra niongor upi ra silva.


\par }{\Q \VS{17}A nga kai ra dovot na tarai i vana irai kan ra varpiam;

\par }{\Q Nina i balaure kana vinavana i vaale bat kana nilaun.


\par }{\Q \VS{18}A mangamangana kolakolo i lua, namur ra vinirua;

\par }{\Q Ma ra papait na luluai i lua, namur ra bunura.


\par }{\Q \VS{19}I boina ba na madu ra bala i dat varurung ma ra umana luveana,

\par }{\Q Ma pa i boina ba da kale ra magit di ga ra pa ia varurung ma diat dia papait na luluai.


\par }{\Q \VS{20}Nina i nuk pa ra tinata na tikan tadav ra boina,

\par }{\Q Ma nina i nurnur tai ra Luluai i ti doan.


\par }{\Q \VS{21}Nina i kabinana ra nuknukina da vatang ia ba a matotono,

\par }{\Q Ma ba i kalakalami ra tinata a vartovo na tavua.


\par }{\Q \VS{22}Ba tikai i vatur vake ra minatoto i da ra mata na nilaun pirana,

\par }{\Q Ma ra papaua kai ra umana lunga i vakadik diat.


\par }{\Q \VS{23}A nuknuk i ra tena kabinana i vateten ra ngiene,

\par }{\Q Ma i vanot kana pirpir ma ra kabinana.


\par }{\Q \VS{24}A mari na tinata i da ra polo na livur,

\par }{\Q I kalakalami ta ra bala i dat, ma ra uru i dat i lagar tana.


\par }{\Q \VS{25}Tika na nga a tarai dia biti ba i takodo,

\par }{\Q Ma ra tukuna i tadav ra minat.


\par }{\Q \VS{26}A mamainga kai ra tena papalum upi ra magit i vuna ta kana niongor,

\par }{\Q Tago ra mulmulum i varvargat ia.


\par }{\Q \VS{27}A tutana vakuku i nuknuk upi ra kaina,

\par }{\Q Ma kana tinata i maramararang.


\par }{\Q \VS{28}A tavir na tutana i imire vurvurbingitane ra varngangar,

\par }{\Q Ma ra tena varmaianao i varbaiane diat dia ki na bartalaina tuna.


\par }{\Q \VS{29}A tena vakavakaina i lam pa talaina,

\par }{\Q Ma i agur pa ia ta ra nga ba pa i boina.


\par }{\Q \VS{30}Nina i vapula bat ra matana i nununuk upi ra magit i gegagege,

\par }{\Q Nina i paum bat ra bul na ngiene i pait ot pa ra varpiam.


\par }{\Q \VS{31}Ra ulu i nina i kua i da ra kere na minamar,

\par }{\Q Da tikan tadav ia ta ra nga na mangamangana takodo.


\par }{\Q \VS{32}Nina i vavabing ma ra kankan i boina ta dir ma ra lebe,

\par }{\Q Ma nina i kure bat ra nuknukina i boina ta dir ma nina i uvia pa ra pia na pal.


\par }{\Q \VS{33}Di padapadailam upi ra magit,

\par }{\Q Ma kai ra Luluai ka ra varkurai tuna tana.




\par }\PoetryChap{17}{\Q \VerseOne{1}Ona da ki na varmaram ma da en ra ngungu magit ba pa ta nangnang tana,

\par }{\Q I boina ta dir ma ra pal ba i tup ia ra lukara tana ma ra varngangar bula.


\par }{\Q \VS{2}A tultul ba na mal kana papalum na vatur vake ra varkurai ure natu i ra luluai ba i bilak kana mangamangana,

\par }{\Q Ma na vatur vake ra tiniba na tabarikik varurung ma nam ra barturana.


\par }{\Q \VS{3}Di tun vagomgom ra silva ta ra kabala, ma ra goled ta ra ubu,

\par }{\Q Ma ga ra Luluai i valar ra bala i ra tarai.


\par }{\Q \VS{4}A tena pait ra kaina i kapupi ra bilak na tinata,

\par }{\Q Ma ra tena vartuam i nuk pa ra pirpir maul.


\par }{\Q \VS{5}Nina i kulume ra tolong i vul nina i ga vaki ia,

\par }{\Q Ma nina i gugu ta ra magit na varmonong pa na pila ta ra varkurai.


\par }{\Q \VS{6}A umana bul mur dia da ra kere pire ra umana patuana,

\par }{\Q Ma ra umana bul dia langlang ta ra umana tama i diat.


\par }{\Q \VS{7}A bo na tinata pa i topa ra lunga;

\par }{\Q Ma damana ra vaongo pa i topa tuna ra luluai.


\par }{\Q \VS{8}A vartabar i da ra ngatngat na vat pire nina i tul tar ia;

\par }{\Q A lavur gunan ba i vana tana i tavua.


\par }{\Q \VS{9}Nina i tuba ra kaina mangamangana i tikan upi ra varmari,

\par }{\Q Ma ga nina i vaarike milat pa ra magit i varbaiane diat dia ki na bartalaina.


\par }{\Q \VS{10}A varpit i ki muka ta ra uru i ra tutana ba i matoto,

\par }{\Q Ma ra lunga pa i boina ta ra mar na mememene.


\par }{\Q \VS{11}A tena varongongoi i mainge ke ra vinarubu na varpiam,

\par }{\Q Ma da tulue ra dekdek na tultul pirana.


\par }{\Q \VS{12}I boina a ik ba tika na tutana dir a varkuvo ma tika na bear\FTNT{*}{{\FR 17:12: }{\FT{A bear, tika na mangana leing, a tena varkarat ma i ngala ra dekdekina.}}} ba di ga long ra umana natuna kan ia,

\par }{\Q Ma pa i boina ba na barat ra lunga.


\par }{\Q \VS{13}Nina i bali ra boina ma ra kaina,

\par }{\Q Ra kaina pa na vana kan ra kubana.


\par }{\Q \VS{14}A vunapai ra varngangar i da ra tua na tava ka,

\par }{\Q Kari una nur vue ra ik. a vartoto ba pa ta varngangar boko.


\par }{\Q \VS{15}Nina i kure valangalanga ra tena varpiam, ma nina i kure vakaina ra tena takodo,

\par }{\Q Dir par ra Luluai i milikuane dir.


\par }{\Q \VS{16}Ta ra ava ra lunga i vatur vake ra mani upi na kul ra kabinana me,

\par }{\Q Ma ra nuknukina pa i tale?


\par }{\Q \VS{17}A talai dat tuna i varmari vatikai,

\par }{\Q Ma di kava tura i dat ure ra bung ba na tup dat.


\par }{\Q \VS{18}A tutana ba pa i kabinana i vavalima,

\par }{\Q Ma i tur kia ure ta tikai ta ra luaina mata i talaina.


\par }{\Q \VS{19}Nina i mainge ra varpiam i mainge ra varngangar;

\par }{\Q Ma nina i pait vangala ra matakilalat ta ra kubana urama i tikatikan upi ra vinirua.


\par }{\Q \VS{20}Nina i gegagege ra nuknukina pa na gire tadav ra bo na magit,

\par }{\Q Ma nina ba i rara ra karameana na bura ta ra magit na varmonong.


\par }{\Q \VS{21}Nina i vangala ra lunga na lingligur tana,

\par }{\Q Ma nina dir tamana ma ra lunga pa na gugu.


\par }{\Q \VS{22}A gugu ta ra nuknuk i dat i valagar dat,

\par }{\Q Ma ra tinabun ta ra bala i dat i vapalaur dat.


\par }{\Q \VS{23}A kaina tutana i alube pa ra kul varbat ta tikai i ga ive ta ra bongobongono,

\par }{\Q Upi na pukue varara ra nga na varkurai.


\par }{\Q \VS{24}A kabinana i ki ta ra luaina mata i nina i kapa ra nuknukina,

\par }{\Q Ma ga ra mata i ra lunga i tikatikan ta ra langlangun na rakarakan a gunagunan.


\par }{\Q \VS{25}Ona tika na bul i papaua tamana i tabun ure,

\par }{\Q Ma i da ra magit i mapak pire nina ba i ga kava vaarike.


\par }{\Q \VS{26}Pa i boina ba da vanganga ra tena takodo,

\par }{\Q Ma pa i boina bula ba da luba ra umana ngalangala ure ra dovot na mangamangana.


\par }{\Q \VS{27}Nina i tatike ra paupau tinata ka i kabinana,

\par }{\Q Ma nina ba pa i ngangar ra nuknukina a matotono nam.


\par }{\Q \VS{28}Damana bula ra lunga, ba i ki mut di biti ba i kabinana;

\par }{\Q Ba i paum bat ra ngiene di biti ba i matoto.




\par }\PoetryChap{18}{\Q \VerseOne{1}Nina i kiki irai i nuk pa kana mamainga iat,

\par }{\Q Ma i varngangar ma ra lavur dovot na kabinana par.


\par }{\Q \VS{2}A lunga pa i gugu ta ra minatoto,

\par }{\Q I mainge ke ba na vaarike ra nuknukina iat.


\par }{\Q \VS{3}Ba ra tena varpiam i pot, a milmilikuan bula i pot;

\par }{\Q Ma ra vavirvir dir vut varurung ma ra varvul.


\par }{\Q \VS{4}A tinata kai ra tutana i da ra tava i lubu;

\par }{\Q A vunapai ra kabinana i da ra tava alir.


\par }{\Q \VS{5}Pa i boina ba da mari ra tena varpiam ta ra varkurai,

\par }{\Q Ma damana bula pa i boina ba da okole vue ra tena takodo.


\par }{\Q \VS{6}A ngie i ra lunga i vuna ta ra varpuapuai,

\par }{\Q Ma kana tinata i vuna ta ra varkita.


\par }{\Q \VS{7}A tinata kai ra lunga. i vuna ta kana vinirua,

\par }{\Q Ma ra ngiene i da ra kun ure ra tulungeana.


\par }{\Q \VS{8}A lavur tinata kai ra tena varmaianao dia da ra magit i kalakalami,

\par }{\Q Dia ruk tara bala i ra tarai ara iat.


\par }{\Q \VS{9}Nina i talatalanguan ta kana papalum

\par }{\Q Dir turana ma ra tena varli.


\par }{\Q \VS{10}A iang i ra Luluai i da ra dekdek na pal na bakbakit;

\par }{\Q A tena takodo i vilau tar tana ma i ki bulu tana.


\par }{\Q \VS{11}A tabarikik kai ra uviana i da ra dekdek na pia na pal pirana,

\par }{\Q Ma ia iat i nuk ia ba i da ra ngala na liplip pirana.


\par }{\Q \VS{12}Lua ta ra vinirua ra nuknuk i ra tarai i malamala ngala;

\par }{\Q Ma ra kini vovovon i lua, namur ra variru.


\par }{\Q \VS{13}Ba tikai i tata balbali ma pa i valongore boko ra tinata,

\par }{\Q I da ra magit na papaua ma ra vavirvir pirana.


\par }{\Q \VS{14}A tulungea i ra tutana i puak pa kana binilua,

\par }{\Q Ma to ia na puak pa ra tulungea i nina ba i tabun?


\par }{\Q \VS{15}A bala i ra matotono i varurue ra kabinana,

\par }{\Q Ma ra talinga i ra tena kabinana i titatikan upi ra minatoto.


\par }{\Q \VS{16}A vartabar kai ta tikai i mal are kana nga,

\par }{\Q Ma i ben pa ia ta ra luaina mata i raumana ngala.


\par }{\Q \VS{17}Ba tikai i lua ma ra tinata na vartakun, di biti ba kan i takodo,

\par }{\Q Tuk tar nam ba kana ebar i vut ma i tir ia.


\par }{\Q \VS{18}A padapadailam i vango ra varngangar,

\par }{\Q Ma i varkurai livuan ta ra umana luluai.


\par }{\Q \VS{19}Ba da maravut tura i dat i da ra ongor na pia na pal,

\par }{\Q Ma ra umana vargegelenai dia da ra okobat ta ra pal na bakbakit.


\par }{\Q \VS{20}A bala i ra tutana na ti maur ma ra vuai ra ngiene;

\par }{\Q Na ti maur ma ra vabongon ure kana tinata.


\par }{\Q \VS{21}A karamea i ra tarai i vuna ta ra minat ma ta ra nilaun,

\par }{\Q Ma diat dia manga tata diat a en ra vuaina.


\par }{\Q \VS{22}Nina dir taulai ma ra bo na vavina i tar tikan tadav ra bo na magit,

\par }{\Q Ma i tar vatur vake ra varmari kai ra Luluai.


\par }{\Q \VS{23}A luveana i lulul uka,

\par }{\Q Ma ga ra uviana i ngangar kana tinata na balbali.


\par }{\Q \VS{24}Ba tikai dia bartalaina ma ra tarai par, pa na boina tana;

\par }{\Q Ma ga tika na talai dat i ki, ma i manga ki petep ta dir ma tura i dat.




\par }\PoetryChap{19}{\Q \VerseOne{1}A luveana ba i dovot kana mangamangana i boina

\par }{\Q Ta dir ma ra tutana ba i bilak kana tinata ma i papaua bula.


\par }{\Q \VS{2}Damana bula, ba ra bala i dat i tuptup pa i boina,

\par }{\Q Ma nina ba i vana rurut na rara.


\par }{\Q \VS{3}Ba ra tutana i vakaina kana nga ma ra mangamangana tuptup,

\par }{\Q A balana i urur ure ra Luluai.


\par }{\Q \VS{4}Ba tikai i uviana, mangoro dia talaina me;

\par }{\Q Ma ra luveana, talaina i vana kan ia ka.


\par }{\Q \VS{5}A varkurai na tadav ra tena varvai ba i tavir,

\par }{\Q Ma nina ba i vatang ra vaongo pa na pila ta ra balbali.


\par }{\Q \VS{6}Mangoro dia lulul ra tena varmari,

\par }{\Q Ma ra tarai par dia talaina ma ra tena vartabar.

\par }{\Q A umana turana par dia milikuane ra luveana,


\par }{\Q \VS{7}Ma damana muka ra umana talaina dia vana vailik kan ia!

\par }{\Q I vila mur diat ma ra tinata, ma pata, dia tar vana ka.


\par }{\Q \VS{8}Nina i ongor upi ra kabinana i mari ra balana iat;

\par }{\Q Ma nina i balaure vake ra minatoto na tikan tadav ra boina.


\par }{\Q \VS{9}A tena varvai ba i tavir pa na pila ta ra varkurai,

\par }{\Q Ma nina ba i vatang ra vaongo na virua.


\par }{\Q \VS{10}Pa i topa ra lunga pi na lukalukara,

\par }{\Q Ma damana bula pa i topa tuna ra tultul ba na kure ra umana luluai.


\par }{\Q \VS{11}Ba tikai i matoto i vovovon ma ra kankan,

\par }{\Q Ma ra magit na gugu pirana pi na nur vue ra nirara.


\par }{\Q \VS{12}Ba ra king i kulot i da ra leon i kukukula,

\par }{\Q Ma ga kana varmari i da ra mavoko ta ra vura.


\par }{\Q \VS{13}Ba tika na bul i lunga i da ra magit na varmonong pire tamana,

\par }{\Q Ma ra varngangar kai tika na vavina i taulai i da ra pal i tuatua vatikai.


\par }{\Q \VS{14}A pal ma ra tabarikik da kale dir ta ra umana tama i dat,

\par }{\Q Ma ra Luluai iat i tul tar ra vavina ta dat, a tena kabinana.


\par }{\Q \VS{15}A mangamangana tabauma i vuna ba da tarurungai,

\par }{\Q Ma ra tena talanguan na ti malari ma ra mulmulum.


\par }{\Q \VS{16}Nina i toratorom ta ra vartuluai i balaure kana nilaun iat;

\par }{\Q Ma nina ba pa i mataure kana vinavana na virua ka.


\par }{\Q \VS{17}Nina ba i mari ra umana luveana i la tar ra magit tai ra Luluai,

\par }{\Q Ma ra Luluai na bali boko kana bo na mangamangana.


\par }{\Q \VS{18}Una virit natum a tutana, tago kan na boina tana;

\par }{\Q Ma koko una bala upi kana vinirua.


\par }{\Q \VS{19}A balakadik na varkul boko.

\par }{\Q Tago ona u varporong ure, una pait mule.


\par }{\Q \VS{20}Una valongore ra tinata na varvateten, ma una kapupi ra varpit,

\par }{\Q Upi una kabinana ta ra mutuaim.


\par }{\Q \VS{21}A tarai dia abe pa mangoro na magit ta ra bala i diat,

\par }{\Q Ma ra nuknuk i ra Luluai na tur vatikai.


\par }{\Q \VS{22}A magit di mainge ta ra tutana ia ra varmari,

\par }{\Q Ma ra luveana i boina ta dir ma ra tena vartuam.


\par }{\Q \VS{23}A variru tadav ra Luluai i papait na vatavua ra nilaun;

\par }{\Q Ma nina ba i vatur vake na ti maur vatikai;

\par }{\Q Pa ta kaina magit na tadav ia.


\par }{\Q \VS{24}A tabauma i vung ra limana ta ra la,

\par }{\Q Ma pa i tak vaarike mule pi na tulue ta ra ngiene.


\par }{\Q \VS{25}Una luba ra tena varkulumai, ma ra tuptup na tutana na matoto tana;

\par }{\Q Ma una pit nina i kapa ra nuknukina, ma na gire ilam ra kabinana.


\par }{\Q \VS{26}Nina i vakaina tamana, ma i okole vue nana,

\par }{\Q Ia ra bul ba i vuna ta ra niruva ma ra vavirvir.


\par }{\Q \VS{27}Natugu, una ngo kan ra valavalongor ta ra varvateten

\par }{\Q Ona u mainge ke ba una vana irai kan ra tinata na kabinana.


\par }{\Q \VS{28}A tena varvai vakuku i kulume ra varkurai,

\par }{\Q Ma ra ngie i ra kaina tarai i konom pa ra kaina magit.


\par }{\Q \VS{29}Di vaninare ra umana varkurai ure ra umana tena varkulumai,

\par }{\Q Ma ra umana mememene ure ra tamuru i ra umana lunga.




\par }\PoetryChap{20}{\Q \VerseOne{1}A polo na vain ia ra tena varkulumai, a tava longlong ia ra tena varangangar;

\par }{\Q Ma nina i longlong tana pa i kabinana.


\par }{\Q \VS{2}Di dadadar ta ra king da ta ra kunukula kai ra leon;

\par }{\Q Nina i vakankan ia i vakaina ia iat mulai.


\par }{\Q \VS{3}A magit na pite varpa pire ta tikai ba i ki irai kan ra varngangar;

\par }{\Q Ma ra umana lunga par dia varpuapuai.


\par }{\Q \VS{4}Ta ra e na madoldol ra tabauma pa i ipuk;

\par }{\Q Kari na lulul ta ra e na varuruai, ma pa na vatur vake ta magit.


\par }{\Q \VS{5}A varvateten ta ra bala i ra tarai i da ra tava i lulur,

\par }{\Q Ma ra tutana ba i kapa ra nuknukina na kulupe.


\par }{\Q \VS{6}Mangoro na tarai diat a varkuvo ma ta tikai ba na mari diat,

\par }{\Q Ma to ia i tikan tadav valar pa ta dovot na tutana?


\par }{\Q \VS{7}A tena takodo ba i vanavana ma ra dovot na mangamangana,

\par }{\Q A umana bul mur tana dia ti doan.


\par }{\Q \VS{8}A king ba i ki ta ra kiki na varkurai

\par }{\Q I kavie varbaiane vue ra lavur kaina magit par ma ra matana.


\par }{\Q \VS{9}To ia na tatike valar pa ra dari: Iau tar vagomgom ra balagu,

\par }{\Q Iau tar langalanga kan ra varpiam?


\par }{\Q \VS{10}A ura mangana mamat ma a ura mangana valavalarina,

\par }{\Q Dir par dir milmilikuan pire ra Luluai.


\par }{\Q \VS{11}A bul ikilik bula i vaarike ra maukuana ta kana mangamangana,

\par }{\Q Ba na dovot bar ma ba na takodo bar kana papalum.


\par }{\Q \VS{12}A kapa na talinga ma ra kapa na kiau na mata,

\par }{\Q A Luluai i ga pait dir par.


\par }{\Q \VS{13}Koko u ra lup va mat, kan una luveana tana;

\par }{\Q Una tavangun, ma una ti maur ma ra magit.


\par }{\Q \VS{14}Nina i kul ra magit i biti dari: Pa i boina, pa i boina;

\par }{\Q Ma ba i tar kap ia, i langlang me.


\par }{\Q \VS{15}A goled ma ra peal kiau na kalagi go kari;

\par }{\Q Ma ra tinata na kabinana ia ra ngatngat na magit na marmar.


\par }{\Q \VS{16}Una tak pa ra mal kai nina i tar vavalima ure ra vaira,

\par }{\Q Una kure pi na pait ot pa kana vavalima pire ra umana vaira.


\par }{\Q \VS{17}A magit na nian ba di ga long ia i kalami pire ra tutana,

\par }{\Q Ma namur ra ngiene na buka ma ra raga.


\par }{\Q \VS{18}Ba da tata guvai da vatur ra umana varkurai tana;

\par }{\Q Ma ba u mainge ra vinarubu, una nuk mal value pa ia.


\par }{\Q \VS{19}A tena varurai i vanavana vurvurbit ma i vaarike ra magit na pidik;

\par }{\Q Kari koko amur talaina ma ra lup tinata vakuku.


\par }{\Q \VS{20}Nina i tata vabilak tamana ba nana,

\par }{\Q Da pun vue kana lamp ta ra ngala na bingnimuna.


\par }{\Q \VS{21}Kan lua da kap rurut pa ra tabarikik,

\par }{\Q Ma namur pa da kedek tana.


\par }{\Q \VS{22}Koko una biti: Ina obo pa ra kaina;

\par }{\Q Una ki ung pa ra Luluai, ma na valaun u.


\par }{\Q \VS{23}A ura mangana mamat i milmilikuan pire ra Luluai,

\par }{\Q Ma pa i ko ra valavalar ba i vaongo.


\par }{\Q \VS{24}A lavur vinavana kai ra tutana dia vuna tai ra Luluai;

\par }{\Q Io, na kapa dave ra nuknuk i ra tarai ure kadia nga?


\par }{\Q \VS{25}I da ra palai pire ra tutana ba i biti vakuku dari: I gomgom;

\par }{\Q Ma ba i tar vavalima lua, namur i nuknuk.


\par }{\Q \VS{26}Ba ra king i kabinana i kavie vue ra umana tena varpiam,

\par }{\Q Ma i rama vue diat ma ra vil.


\par }{\Q \VS{27}A tulungea i ra tarai i da ra lamp kai ra Luluai,

\par }{\Q Ma i tikatikan ta ra lavur ngungu ara iat ra bala i diat.


\par }{\Q \VS{28}A varmari ma ra dovotina dir vaale bat ra king,

\par }{\Q Ma ra varmari i tukal vapadikat kana kiki.


\par }{\Q \VS{29}A umana barmana dia mamar ma ra dekdek i diat,

\par }{\Q Ma ra kua na ulu i ra umana patuana ia ra magit na minamar pire diat.


\par }{\Q \VS{30}Ra umana mememene nina dia varvakinkin dia vagomgom vue ra varpiam;

\par }{\Q Ma ra varvirit i tuk ara ra balana iat.




\par }\PoetryChap{21}{\Q \VerseOne{1}A nuknuk i ra king i da ra tava alir ta ra lima i ra Luluai;

\par }{\Q I kure pukue kana vinavana da i mainge.


\par }{\Q \VS{2}A mangamangana par kai ra tarai i takodo ta ra luaina mata i diat iat,

\par }{\Q Ma ga ra Luluai i valar ra nuknuk i diat.


\par }{\Q \VS{3}Ba di pait ra mangamangana takodo ma ra takodo na varkurai,

\par }{\Q A Luluai i manga mainge nam ta dir ma ra tinabar.


\par }{\Q \VS{4}A malamala luluai ma ra kolakolo na ninunuk,

\par }{\Q A lamp kai ra tena varpiam, a kaina magit nam.


\par }{\Q \VS{5}A nuknuk i ra tena ongor i tur upi ra peal magit ika,

\par }{\Q Ma diat par ba dia ngarangara, dia ngarangara ka upi ra niiba.


\par }{\Q \VS{6}Ba da ongor upi ra tabarikik ma ra tinata vavaongo,

\par }{\Q I da ra niongor upi ra vual i panie, ma i da ra palai na minat.


\par }{\Q \VS{7}A vinarubu kai ra umana tena varpiam na pakate vue diat,

\par }{\Q Tago dia ole vue ra mangamangana takodo.


\par }{\Q \VS{8}Ba tikai i puak pa ra mamat na kaina mangamangana, i gegagege tuna kana nga;

\par }{\Q Ma nina i gomgom, i takodo kana papalum.


\par }{\Q \VS{9}I manga boina ba da kiki ta ra ul a pal ika,

\par }{\Q Ma pa i boina ba da kiki varurung ma ra vavina, a tena varngangar, ta ra ngala na pal.


\par }{\Q \VS{10}A bala i ra tena varpiam i bala upi ra varpiam,

\par }{\Q Ma pa i mari talaina.


\par }{\Q \VS{11}Ba di kure ra tena varkulumai, ra tutana i tuptup na kabinana tana;

\par }{\Q Me ba di vateten ra tena kabinana, i vatur vake ra minatoto tana.


\par }{\Q \VS{12}A tena takodo i nuk pa ra kuba i ra tena varpiam;

\par }{\Q Tago di vue pukue vue ra umana tena varpiam, ma dia virua.


\par }{\Q \VS{13}Nina i ang bat ra talingana ba ra luveana i kakail,

\par }{\Q Na kakail bula boko ma pa da valongore.


\par }{\Q \VS{14}A vartabar ivai i pun vue ra kankan,

\par }{\Q Ma ra kul varbat ba tikai i ive ta ra bongobongono i vango ra ngala na kulot.


\par }{\Q \VS{15}A magit na gugu pire ra tena takodo upi na pait ra takodo na varkurai,

\par }{\Q Ma ra vinirua na tadav ra tena pait ra kaina.


\par }{\Q \VS{16}Ba tikai i rara kan ra nga na minatoto,

\par }{\Q Na ki ka muka ta ra kivung kadiat dia ga mat.


\par }{\Q \VS{17}Nina ba a tena nilibur na ki na luveana boko;

\par }{\Q Ma ra lup mome vain ma ra lup vartap pa na uviana.


\par }{\Q \VS{18}Da varkul ma ra tena varpiam ure ra tena takodo,

\par }{\Q Ma ra tena vavagu na kia vue ra dovot na tutana.


\par }{\Q \VS{19}A kini ta ra bil i boina,

\par }{\Q Ma pa i boina tuna ra kini varurung ma ra vavina, a tena varngangar ma ra tena varvakankan.


\par }{\Q \VS{20}A ngatngat na tabarikik ma ra dangi dir ki ta ra kuba i ra tena kabinana,

\par }{\Q Ma ra lunga i vole dir par.


\par }{\Q \VS{21}Nina i mur ra mangamangana takodo ma ra varmari,

\par }{\Q Na tikan tadav ra nilaun ma ra variru.


\par }{\Q \VS{22}A tena kabinana i ko rikai ta ra pia na pal kai ra umana lebe,

\par }{\Q Ma i vue pukue vue ra dekdekina nina di nurnur tana.


\par }{\Q \VS{23}Nina i tur bat ra ngiene ma ra karameana,

\par }{\Q I balaure bat kana nilaun kan ra kini na malari.


\par }{\Q \VS{24}Nina ba i kolakolo ra nuknukina ma i malamala luluai, di vatang ia ba ra tena varkulumai,

\par }{\Q I papalum ma ra ngala na nuknukina ure mule, ma pa i ruva.


\par }{\Q \VS{25}A tabauma i mat ma ra mamainga upi ta magit.

\par }{\Q Tago ra limana i ole ra papalum.


\par }{\Q \VS{26}Tikai go i manga puruai ra balana upi ra magit a bungbung parika,

\par }{\Q Ma ra tena takodo i varvartabar ma pa i muie.


\par }{\Q \VS{27}A tinabar kai ra tena varpiam a magit na milmilikuan;

\par }{\Q Maia pa, a magit na milmilikuan tuna ba i tul tar ia ma ra bilak na nuknukina.


\par }{\Q \VS{28}A tena varvai vavaongo na virua ka,

\par }{\Q Ma ga ra tinata kai nina i valavalongor na tur tukum.


\par }{\Q \VS{29}A kaina tutana i vadekdek bat ra matana,

\par }{\Q Ma ra dovot na tutana i kure mal kana vinavana.


\par }{\Q \VS{30}Pa ta kabinana, ma pa ta minatoto,

\par }{\Q Ma pa ta varkurai na tur bat ra Luluai.


\par }{\Q \VS{31}Di vaninare ra os ure ra bung na vinarubu,

\par }{\Q Ma ra niuvia iat i vuna tai ra Luluai.




\par }\PoetryChap{22}{\Q \VerseOne{1}A bo na iang i ngatngat ta dir ma ra ngala na tabarikik,

\par }{\Q Ma ba di manane dat i boina ta dital ma ra silva ma ra goled.


\par }{\Q \VS{2}A umana uviana ma ra umana luveana dia varvarkuvo,

\par }{\Q Ma ra Luluai i ga pait diat par.


\par }{\Q \VS{3}A tena kabinana i gire ra kaina ma i parau,

\par }{\Q Ma ra umana papaua dia bolabolo vanavana ka, ma i tup diat.


\par }{\Q \VS{4}Ba tikai i ki vovovon ma i ru ra Luluai, di vapuak ia

\par }{\Q Ma ra ngala na tabarikik, ma ra variru, ma ra bo na nilaun.


\par }{\Q \VS{5}A umana kait ma ra umana kun dia tur bat ra nga kai ra tena vana rara;

\par }{\Q Nina i balaure ra tulungeana na ki vailik kan diat.


\par }{\Q \VS{6}Una tovotovo ra bul ure ra nga ba na vanavana tana,

\par }{\Q Ma ba i patuana pa na vana kan ia.


\par }{\Q \VS{7}A uviana i kure ra luveana,

\par }{\Q Ma ra tena kinakang i tultul pire nina i ga la tar ia.


\par }{\Q \VS{8}Nina ba i vaume ra kaina mangamangana na varurue ra varmonong,

\par }{\Q Ma kana virit na kankan na bilua.


\par }{\Q \VS{9}Nina ba i matana varmari na ti doan,

\par }{\Q Tago i tabar ra umana luveana ma ra ana magit na nian.


\par }{\Q \VS{10}Una okole vue ra tena varkulumai, ma ra varngangar na irop bula,

\par }{\Q Ma ra varpuapuai ma ra varvul dir a ngo.


\par }{\Q \VS{11}Nina ba i manane ra gomgom na bala,

\par }{\Q Ma i kalakalami kana tinata, dir a talaina ma ra king.


\par }{\Q \VS{12}A mata i ra Luluai i vaale bat nina i kabinana,

\par }{\Q Ma i pukue vapurpuruan ra tinata kai ra tena vavagu.


\par }{\Q \VS{13}A tena talanguan i biti: Tika na leon i ki ra pia!

\par }{\Q Kan da ubu iau na nga!


\par }{\Q \VS{14}A ngie i ra enana vavina i da ra ngala na tung;

\par }{\Q Nina ba ra Luluai i kankanuane na bura tar tana.


\par }{\Q \VS{15}A mangamangana papaua i ki ta ra nuknuk i ra bul,

\par }{\Q Ma ra virit na vartovo na korot vavailik vue kan ia.


\par }{\Q \VS{16}Nina i ki taun ra umana luveana upi na vangala kana tabarikik,

\par }{\Q Ma nina ba i tabar ra umana uviana, na ki na niiba boko.


\par }{\SH A varvateten ma ra vartigal
\par }
{\Q \VS{17}A talingam uti, ma una valongore ra lavur tinata kai ra umana tena kabinana,

\par }{\Q Ma ra balam na ongor upi kaugu minatoto.


\par }{\Q \VS{18}Tago a magit na gugu ba u kodop vake diat ta ra balam,

\par }{\Q Ba dia ki na vaninara ta ra bul na ngiem.


\par }{\Q \VS{19}Gori iau tar vaarike diat piram iat,

\par }{\Q Upi una nurnur tai ra Luluai.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{20}Dave, pa iau ga tutumu piram naria,

\par }{\Q Ure ra varvateten ma ra minatoto,


\par }{\Q \VS{21}Upi ina vakabara tuna u ta ra dovot na tinata,

\par }{\Q Upi una talil ma ra dovot na tinata tadav diat dia ga tulue u?


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{22}Koko una long pa ra magit kai ra luveana, tago i luveana,

\par }{\Q Ma koko una ki taun ra biaui ta ra mataniolo;


\par }{\Q \VS{23}Tago ra Luluai na tata maravut dir ta ra varkurai,

\par }{\Q Ma na ra vue ra nilaun kadiat dia ra varpa pire diat.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{24}Koko amur a talaina ma ra lup kankan,

\par }{\Q Ma koko amur a varait ma ra balakadik,


\par }{\Q \VS{25}Kan una laure kana mangamangana,

\par }{\Q Ma una papa ta ra kun.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{26}Koko tikai ta diat dia vavalima,

\par }{\Q Ba ta diat dia tur kia ure ra umana dinau.


\par }{\Q \VS{27}Tago ona pa u vung ta magit ba una ga bali ia me,

\par }{\Q Ta ra ava na tak vue kaum vava u va tana?


\par }{\Q \VS{28}Koko una kari vue ra vat na langun amana tana,

\par }{\Q Nina a umana tamam dia ga vatur ia.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{29}Ea, u gire tika na tutana i melem ta kauna papalum?

\par }{\Q Na tur boko ta ra luaina mata i ra umana king;

\par }{\Q Pa na toratorom ta ra tarai vakuku ka.




\par }\PoetryChap{23}{\Q \VerseOne{1}Ba u ian varurung ma ra luluai,

\par }{\Q Una nuk bulu pa nina i ki ra luaina matam;


\par }{\Q \VS{2}Ma ba u ra lukai,

\par }{\Q Una vung ra pakat ta ra kongkongim.


\par }{\Q \VS{3}Koko una kaina upi kana lavur kalami na nangnang,

\par }{\Q Tago dia da ra nian i vartuam.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{4}Koko una ongor upi una uviana;

\par }{\Q Una ngo ma kaum kabinana.


\par }{\Q \VS{5}Ba ra matam i bobe ke, i panie muka;

\par }{\Q Tago ra vurvur magit dia vung ra bebea i diat,

\par }{\Q Ma dia purpururung urama ra maup da ra minigulai.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{6}Koko una en ra magit kai ra tena langodo,

\par }{\Q Ma koko una kaina upi kana kalami na nangnang;


\par }{\Q \VS{7}Tago da i toto ta ra balana, damana ra maukuana;

\par }{\Q I biti tam dari: Una ian ma una momo;

\par }{\Q Ma vakir ra nuknukina damana piram.


\par }{\Q \VS{8}A ngungu magit ba u tar en ia una ga marue mule,

\par }{\Q Ma una ga vole kaum kalami na tinata.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{9}Koko una tatata ba ra lunga i ki na valongor,

\par }{\Q Tago na pidimuane ke ra kabinana ta kaum tinata.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{10}Koko una kari vue ra vakilang na langun amana tana,

\par }{\Q Ma koko una vana ta ra uma kai ra umana nat na ling;


\par }{\Q \VS{11}Tago kadia tena valaun i ongor;

\par }{\Q Na tata maravut diat ta ra vartakun ure u.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{12}A balam na ongor upi ra varvateten,

\par }{\Q Ma ra ura talingam upi ra tinata na kabinana.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{13}Koko una ngo ma ra varvapagumanene pire ra bul,

\par }{\Q Tago ba u tova ma ra virvirit, pa na virua.


\par }{\Q \VS{14}Una luba ia ma ra virvirit,

\par }{\Q Ma una valaun ra tulungeana kan ra ruarua na tulungen.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{15}Natugu, ba ra balam i kabatau,

\par }{\Q Ra balagu iat na gugu bula.


\par }{\Q \VS{16}Maia pa, ra tulungeagu na ga,

\par }{\Q Ba ra ngiem i vatang ra ko na tinata.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{17}Koko ra balam na varngu ure ra umana tena varpiam,

\par }{\Q Una ongor ika ta ra variru tadav ra Luluai ta ra bungbung parika.


\par }{\Q \VS{18}Tago a dovotina, ra e namur i ki,

\par }{\Q Ma ra magit u ki nunur upi ia pa na tukum.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{19}Natugu, una valongore ma una kabinana,

\par }{\Q Ma ra nuknukim na mur ra nga i takodo.


\par }{\Q \VS{20}Koko avat a la varurung ma ra umana lup mome vain,

\par }{\Q Ma koko una ki maravut ra umana lup kirip, a umana lukai;


\par }{\Q \VS{21}Tago ra lup nimomo ma ra lukai dir a luveana boko,

\par }{\Q Ma ba tikai i mata vava ka, na mal boko ma ra mal i tarada.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{22}Una toratorom tai tamam nina i ga vangala u,

\par }{\Q Ma koko una pidimuane tinam ba i tubuan.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{23}Una kul ra dovotina, ma koko una ivure mule;

\par }{\Q Damana bula ra kabinana, ma ra varvateten, ma ra minatoto.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{24}Tama i ra tena takodo na manga gugu;

\par }{\Q Ma nina i vangala ra bul i kabinana, na ga tana.


\par }{\Q \VS{25}Boina ba tamam ma tinam dir a gugu,

\par }{\Q Ma nina i ga kava vaarike u na ga.


\par }{\Q \VS{26}Natugu, una tul tar ra nuknukim tagu,

\par }{\Q Ma boina ba ra matam na manane kaugu lavur uga.


\par }{\Q \VS{27}Tago ra paiga na vavina i da ra ngala na tung;

\par }{\Q Ma ra enana vavina i da ra ubu i varvaim.


\par }{\Q \VS{28}I kiki uai da ra tena nilong,

\par }{\Q Ma i vapeal ra umana tena vavagu pire ra tarai.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{29}Ia i kairane ra kinadik? Ia i ki na tabun?

\par }{\Q Ia i tup ia ra varngangar? Ia ra tinata na urur i tur pirana?

\par }{\Q Ia i kinkin ma pa ta vuna tana? Ia i gavul ra matana?


\par }{\Q \VS{30}Nina diat dia vavabing ma ra kini pire ra polo na vain,

\par }{\Q Nina diat dia vana ma dia mome kilang ra vain i varpopoto.


\par }{\Q \VS{31}Koko una bobe ra vain ba i meme,

\par }{\Q Ba i tangtagul ta ra momamomo,

\par }{\Q Ba i kalakalami ta ra nimomo:


\par }{\Q \VS{32}Namur i varkarat da ra teo,

\par }{\Q Ma i varpidik da ra varkarat na vui.


\par }{\Q \VS{33}A matam na gire ra umana enana magit,

\par }{\Q Ma una ga tatike ra purpuruan na tinata.


\par }{\Q \VS{34}Una da tikai i vava ra ul a ta,

\par }{\Q Ba varogop ma nam i vava arama ra ul a toro.


\par }{\Q \VS{35}Una biti: Di ga luba iau, ma pa i makmaki;

\par }{\Q Di ga kita iau, ma pa iau ga kairane;

\par }{\Q Vingai ina tavangun? Ina tikan mulai upi ra polo na vain.




\par }\PoetryChap{24}{\Q \VerseOne{1}Koko una varngu ure ra umana tena varpiam,

\par }{\Q Ma koko una anan upi ra kini pire diat;


\par }{\Q \VS{2}Tago ra bala i diat i nuk upi ra arung varbat,

\par }{\Q Ma ra ngie i diat i tatike ra kaina magit.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{3}Di pait ra pal ma ra kabinana,

\par }{\Q Ma ra minatoto i vatur vapadikat ia;


\par }{\Q \VS{4}Ma ra kabinana i vangan ra lavur pakana pal

\par }{\Q Ma ra lavur tabarikik i ngatngat ma i potar.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{5}A tena kabinana i ti ongor,

\par }{\Q Ma ra matotono i vangala ra dekdekina.


\par }{\Q \VS{6}Ba u pait ra vinarubu una nuk mal pa ia,

\par }{\Q Ma ba i peal ra umana tena varvateten da vatur vake ra niuvia.


\par }{\Q \VS{7}A lunga pa i tadav ra kabinana tago i kiki arama iat;

\par }{\Q Pa i tak ra ngiene ta ra mataniolo.


\par }{\Q \VS{8}Nina ba i abe pa ra kaina upi na pait ia,

\par }{\Q A tarai diat a vatang ia ba ra tena varpiam.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{9}A nuknuk i ra umana lunga i tar kaina,

\par }{\Q Ma ra tena varkulumai i da ra magit na milmilikuan ta ra luaina mata i ra tarai.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{10}Ba u matmat ta ra bung ba di tur bat u,

\par }{\Q A ongorim i ikilik ika.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{11}Una valaun pa diat di al pa diat tadav ra minat,

\par }{\Q Ma una tigal bat diat dia pa lebalebe tadav ra vardodoko.


\par }{\Q \VS{12}Ba u biti, Ea, vakir ave ga nunure go,

\par }{\Q Dave, nina ba i valar ra bala i ra tarai pa i nuk pa ia bar?

\par }{\Q Ma nina i balaure bat ra tulungeam pa i nunure bar?

\par }{\Q Ma pa na vabongon vang ra tarai tikatikai varogop ma kadia papalum?


\par }{\Q \VS{13}Natugu, una en ra polo na livur, tago i boina,

\par }{\Q Ma ra bulit na livur, nina i kalakalami ta ra ngiem.


\par }{\Q \VS{14}Una nunure ba ra kabinana i damana ta ra tulungeam;

\par }{\Q Ba u tar tikan tadav ia, una vatur vake ra vabongon,

\par }{\Q Ma ra magit u kiki ung pa ia pa na panie.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{15}U ra tena varpiam, koko una kobot upi ra gunan kai ra tena takodo;

\par }{\Q Koko una vakaina kana pal na vava;


\par }{\Q \VS{16}Tago ra tena takodo i bura lavurua na pakana, ma i tut mulai;

\par }{\Q Ma ga ra kaina magit i vue pukue vue ra umana tena varpiam.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{17}Ba kaum ebar i bura, koko una gugu;

\par }{\Q Ma ba i tutukai, koko ra balam na ga tana;


\par }{\Q \VS{18}Kan ra Luluai na gire, ma pa na manane,

\par }{\Q Ma kana kankan na ngo kan ia.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{19}Koko una ngarangarao ure ra umana tena varpiam,

\par }{\Q Ma koko una pin ra umana bilak na tutana;


\par }{\Q \VS{20}Tago ra tena varpiam pa na vatur vake ta vabongon,

\par }{\Q Ma da pun ra lamp kai ra umana tena varpiam.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{21}Natugu, una ru ra Luluai ma ra king,

\par }{\Q Ma koko una laure diat dia pukpukue ra mangamangana;


\par }{\Q \VS{22}Tago kadia kinadik na vut vakaian;

\par }{\Q Ma to ia i nunure ra vinirua i vuna ta dir?


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{23}Go bula ra umana tinata kai ra umana tena kabinana.

\par }{\BB \par }
{\Q Pa i boina ba di ru vakuku ra tarai ta ra varkurai.


\par }{\Q \VS{24}Nina i biti ta ra tena varpiam, U a tena takodo,

\par }{\Q A tarai diat a tata kaina ure, ma ra umana vuna tarai diat a milmilikuane;


\par }{\Q \VS{25}Ma diat dia pit ra tena varpiam diat a gugu boko,

\par }{\Q Ma ra bo na nidoan na tadav diat.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{26}Nina i bali vatakodo ra tinata,

\par }{\Q I da i galum ra bul na ngie i dat.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{27}Una vaninara ure ra papalum aro ra pia,

\par }{\Q Ma una mal varurue ra tabarikik aro ra pupui;

\par }{\Q Ma namur una vatur kaum pal.


\par }{\Q \VS{28}Koko una takun vakuku talaim,

\par }{\Q Ma koko una vartuam ma ra bul na ngiem.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{29}Koko una biti dari: Da i ga pait ia tagu, damana ina bali ia pirana;

\par }{\Q Ina bali ka ra mangamangana kai nam ra tutana.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{30}Iau ga vana alalu ta ra uma kai ra tabauma,

\par }{\Q Ma ta ra uma na vain kai ra lunga;


\par }{\Q \VS{31}Ma ea, ra kait i ga tavua tana,

\par }{\Q Ma i ga avur ma ra kara,

\par }{\Q Ma kana liplip na vat i ga kaina.


\par }{\Q \VS{32}Io, iau ga bobe, ma iau ga nuk mal pa ia;

\par }{\Q Iau ga gire ma iau ga matoto tana.


\par }{\Q \VS{33}Ta ik a niva boko, ma ta ik a mata vava,

\par }{\Q Da likun ra lima ta ik upi da ngo,


\par }{\Q \VS{34}Damana ra kini na luveana na pot da ra kinakinao,

\par }{\Q Ma ra kini na niiba da ra tutana i kap vargal.




\par }\Chap{25}{\SH A umana varvalaruai ma ra tinata na vartovo
\par }
{\PP \VerseOne{1}Go diat bula a umana tinata valavalar kai Solomon, nina ba ra tarai kai Esekia ra king Iuda dia ga tumu diat.


\par }{\Q \VS{2}Ba God i vapidik ta magit i mamar tana,

\par }{\Q Ma ga ra umana king dia mamar ba dia tikan ot pa ra magit.


\par }{\Q \VS{3}Da ra bala na bakut arama iat, ma ra bala na pia ara iat,

\par }{\Q Damana ra nuknuk i ra umana king pa da nunure valar pa ia.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{4}Ba di tun vagomgom ra silva,

\par }{\Q Ra tena madaka i pait ra la me;


\par }{\Q \VS{5}Da okole vue ra umana tena varpiam kan ra king,

\par }{\Q Ma kana kiki na king na tur padikat ta ra mangamangana takodo.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{6}Koko una pite pa mule u ta ra luaina mata i ra king,

\par }{\Q Ma koko una tur ta ra turtur kai ra umana ngalangala;


\par }{\Q \VS{7}Tago i boina ba da biti tam, Una kakari uti na lua,

\par }{\Q Ma pa i boina ba da vaki u ara namur ta ra luaina mata i ra king,

\par }{\Q Nina ba ra matam i tar gire.


\par }{\Q \VS{8}Koko una rut pa ra vartakun pire ra tena varkurai,

\par }{\Q Kan pa u nunure ba una pait ra ava ta ra mutuaina,

\par }{\Q Ba talaim i tar varuva u.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{9}Amur a pirpir ma talaim iat,

\par }{\Q Ma koko una pala ra magit i pidik kai ta ra tikai;


\par }{\Q \VS{10}Kan nina i valongore na vul u,

\par }{\Q Ma ra kaina varvai ure u na tur vatikai.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{11}A tinata ba di vatang mal pa ia

\par }{\Q I da ra gamata di pait ia ma ra goled ta ra la na silva.


\par }{\Q \VS{12}Da ra mamar. talinga di pait ia ma ra goled, ma ra magit na marmar di pait ia ma ra goled i ngatngat,

\par }{\Q Damana ra tena varpit i kabinana i topa ra talinga i ra tena tinorom.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{13}Da ra madoldol na mavoko i valavalagar ta ra e na varuruai,

\par }{\Q Damana ra dovot na tultul pire diat dia tultulue,

\par }{\Q Tago i valagar ra bala i kana umana luluai.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{14}Da ra bakut ma ra vuvu ba pa ta bata tana,

\par }{\Q Damana ra tutana ba i malamala tena vartabar.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{15}A mangamangana vovovon i vo valar pa ra tena varkurai,

\par }{\Q Ma ra madu na tinata i bubur ra ur.


\par }{\Q \VS{16}Dave, u tar tikan tadav ra bulit na livur? Una en ra ngungu tana ba i topa u,

\par }{\Q Kan una manga maur me, ma una marue mule.


\par }{\Q \VS{17}Koko una ruk milat ra kuba i talaim,

\par }{\Q Kan na talanguan tam, ma na milmilikuane u.


\par }{\Q \VS{18}A tutana ba i varvarvai vavaongo ure talaina,

\par }{\Q I da ra ram, ma ra pakat na vinarubu, ma ra pu i lamia.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{19}A nurnur tadav ra tavir na tutana ta ra bung na purpuruan,

\par }{\Q I da ra pal a ngia i tabubur ma da ra keke i takari.


\par }{\Q \VS{20}Da tikai i ule vue ra mal ta ra madoldol, ma da ra tava i pinpidian ta ra mata na manua,

\par }{\Q Damana nina i kakailai pire tikai i mamat ra balana.


\par }{\Q \VS{21}Ba kaum ebar i mulmulum, una tabar ia ma ra magit na nian;

\par }{\Q Ma ba i mar, una vamoma ma ra tava;


\par }{\Q \VS{22}Tago damana u vuvunge muka ra lakit i io ta ra uluna,

\par }{\Q Ma ra Luluai na vabongon u.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{23}A labur i kap vaarike ra bata,

\par }{\Q Damana ra varurai i vuna ta ra matana kankan.


\par }{\Q \VS{24}I manga boina ba da kiki ta ra ul a pal ika,

\par }{\Q Ma pa i boina ba da kiki varurung ma ra vavina, a tena varngangar, ta ra ngala na pal.


\par }{\Q \VS{25}Da ra tava madoldol i valagar nina i mar,

\par }{\Q Damana ra bo na varvai maro ra gunan vailik.


\par }{\Q \VS{26}Ba ra tena takodo i malmaliara ta ra luaina mata i ra tena varpiam,

\par }{\Q I da ra kivu i piapia, ma ra mata na tava di tar vakaina.


\par }{\Q \VS{27}Pa i boina ba da en ra ngala na bulit na livur,

\par }{\Q Damana koko una manga tata na varmananai.


\par }{\Q \VS{28}Nina ba pa i kure valar pa ra nuknukina,

\par }{\Q I da ra pia na pal i tarip ma pa ta liplip tana.




\par }\PoetryChap{26}{\Q \VerseOne{1}Da ra madoldol na mavoko ta ra kilala na keake, ma da ra bata ta ra e na varuruai,

\par }{\Q Damana ra variru pa i topa ra lunga.


\par }{\Q \VS{2}Da ra levon i tenten vurvurbit, da ra tamatamele ba i purpururung;

\par }{\Q Damana ba di tata kakaina vakuku, pa i pukai.


\par }{\Q \VS{3}A virvirit ure ra os, a al vakai ure ra as,

\par }{\Q Ma ra davai ure ra tamuru i ra umana lunga.


\par }{\Q \VS{4}Koko una bali ra lunga vardada ma kana tinata na papaua,

\par }{\Q Kan u bula amur a varogop me.


\par }{\Q \VS{5}Una bali ra tinata kai ra lunga varogop ma kana papaua,

\par }{\Q Kan i nuk ia ba ia ra tena kabinana.


\par }{\Q \VS{6}Nina i tulue ra lunga ma ra tinata,

\par }{\Q I pakat kutu vue ra kakene iat, ma i vakaina mule ia iat.


\par }{\Q \VS{7}A ura kak i ra kakak pa dir dekdek,

\par }{\Q Damana ra tinata valavalar pa i topa ra ngie i ra lunga.


\par }{\Q \VS{8}Nina i pite pa ra lunga

\par }{\Q I da ra rat na ngatngat na vat ta ra anguvai vat vakuku.


\par }{\Q \VS{9}Da ra kait i tur ra lima i ra tutana i longlong,

\par }{\Q Damana ra tinata valavalar ta ra ngie i ra lunga.


\par }{\Q \VS{10}Da ra tena pinanak nina i vakinkin ra tarai par,

\par }{\Q Damana nina i tokom ra lunga ba i vana alalu.


\par }{\Q \VS{11}Da ra pap i lilikun tadav ra magit i ga marue,

\par }{\Q Damana ra lunga ba i pait mule kana mangamangana papaua.


\par }{\Q \VS{12}Dave, u gire tikai ba i malamala tena kabinana?

\par }{\Q Kan ra lunga na mal kana mangamangana, ma nam pata.


\par }{\Q \VS{13}A tabauma i biti: A kon aro ra pia!

\par }{\Q A leon i ki ta ra nga!


\par }{\Q \VS{14}Da ra banbanu i pukpukuai ta kana lililikun,

\par }{\Q Damana ra tabauma i pukpukuai ta kana vava.


\par }{\Q \VS{15}A tabauma i vung ra limana ta ra la;

\par }{\Q I talanguan, ma pa i tak vaarike mule pi na tulue ta ra ngiene.


\par }{\Q \VS{16}A tabauma i nuk ia ba i manga kabinana

\par }{\Q Ta ra lavurua na tutana nina ba i tale diat ra tinata na minatoto.


\par }{\Q \VS{17}Nina i maravut ta ra varngangar ba vakir kana,

\par }{\Q I da tikai i vatur vake ra talinga i ra pap.


\par }{\Q \VS{18}Da ra longlong nina ba i vue ra biro na ul,

\par }{\Q Ma ra pu, ma ra minat,


\par }{\Q \VS{19}Damana ra tutana i tuam pa lalaina,

\par }{\Q Ma i biti, Iau varvaula ka!


\par }{\Q \VS{20}Ona pa ta davai, ra iap i mat;

\par }{\Q Ma ona pa ta tena varmaianao, ra varngangar i ngo.


\par }{\Q \VS{21}Da ra pal a kaka ta ra lakit, ma ra davai ta ra iap,

\par }{\Q Damana ra tena vartoto i vabirao ra varngangar.


\par }{\Q \VS{22}A tinata kai ra tena varmaianao i varogop ma ra magit i kalakalami,

\par }{\Q Ma i ruk ra bala i ra tarai ara iat.


\par }{\Q \VS{23}A kalakalami na tinata ma ra kaina nuknuk

\par }{\Q Dir varogop ma ra la na pia ba di kola ma ra buabuai na silva.


\par }{\Q \VS{24}A tena milmilikuan i tavir ma kana tinata,

\par }{\Q Ma ta ra balana i vung vake ra vartuam;


\par }{\Q \VS{25}Ba i marmari kana tinata, koko una nurnur tana;

\par }{\Q Ta go lavurua na bilak na magit dia ki ta ra balana;


\par }{\Q \VS{26}Ma ba i turup kana milmilikuan ma ra vavagu,

\par }{\Q Da ga vaarike vakapa boko kana bilak na mangamangana ta ra luaina mata i ra kivung.


\par }{\Q \VS{27}Nina iat ba i kal ra ubu na bura tar tana,

\par }{\Q Ma nina ba i pul ra vat, na lilikun mulai pirana iat.


\par }{\Q \VS{28}A tena vaongo i milikuane nina ba i tar bereng ia,

\par }{\Q Ma ra tena varmananai vakuku i vuna ta ra vinirua.




\par }\PoetryChap{27}{\Q \VerseOne{1}Koko una langlang ure karagam,

\par }{\Q Tago pa u nunure ra magit ba na vana rikai tai tika na bung.


\par }{\Q \VS{2}Ra enana tutana na pite pa u, ma koko ra ngiem iat;

\par }{\Q A vaira, ma koko ra bul na ngiem iat.


\par }{\Q \VS{3}A vat i mamat, ma ra veo bula;

\par }{\Q Ma ra kankan i vuna ta ra lunga i mamat ta dir.


\par }{\Q \VS{4}A kulot i varvakadik, ma ra kankan i kaina tuna;

\par }{\Q Ma na tale to ia ba na tur ta ra luaina mata i ra varkukur?


\par }{\Q \VS{5}A varpit di pait ia ta ra kapa

\par }{\Q I boina ta dir ma ra varmari ba i tur ivai.


\par }{\Q \VS{6}Ba talai dat i kita dat i vuna ta ra varmari;

\par }{\Q Ma ga ra ebar i peal kana vargalum.


\par }{\Q \VS{7}Nina ba i tup ia ra minaur i vue ra bulit na livur,

\par }{\Q Ma pire nina i mulmulum a lavur mapak na magit par dia kalakalami.


\par }{\Q \VS{8}Da ra beo i vana irai kan kana po,

\par }{\Q Damana ra tutana ba i vana irai kan ra kubana.


\par }{\Q \VS{9}A dangi na vartap ma ra polo i ang na katkat dir vagugu ra bala i ra tarai,

\par }{\Q Damana ra varmari kai talai tikai ba i arikai ta ra dovot na nuknukina.


\par }{\Q \VS{10}Koko una nur vue talaim iat ma talai tamam;

\par }{\Q Ma koko una ruk ra kuba i turam ta ra bung ba u malari tana.

\par }{\Q Talaim i ki maravai i boina ta dir ma turam i ki vailik.


\par }{\Q \VS{11}Natugu, una vagagane ra balagu ma una kabinana,

\par }{\Q Upi ina bali valar pa nina i vul iau.


\par }{\Q \VS{12}A tena kabinana i gire ra kaina ma i parau,

\par }{\Q Ma ra umana papaua dia bolabolo vanavana ka, ma i tup diat.


\par }{\Q \VS{13}Una tak pa ra mal kai nina i tar vavalima ure ra vaira,

\par }{\Q Una kure pi na pait ot pa kana vavalima pire ra enana vavina.


\par }{\Q \VS{14}Nina ba i tata vadoane talaina ma ra ngala na nilaina ta ra malana ikilik,

\par }{\Q Da biti ba i varogop ma ra varboar.


\par }{\Q \VS{15}A tuatua ba pa i ngo ta ra bung na bata tuna

\par }{\Q Dir vardada ma ra vavina, a tena varngangar;


\par }{\Q \VS{16}Nina i mainge ba na tur bat ia, i tur bat ra vuvu,

\par }{\Q Ma i da ra limana tuna i vatur ra dangi.


\par }{\Q \VS{17}A palariam i vamangi ra palariam,

\par }{\Q Damana ra tarai dia vargat vargiliane diat.


\par }{\Q \VS{18}Nina i balaure ra lovo na en ra vuaina,

\par }{\Q Ma nina i kudakudar pire kana luluai na vatur vake ra variru.


\par }{\Q \VS{19}Da ra malalar i ra tutana ta ra tava dir varogop ma ra matana tuna,

\par }{\Q Damana ra nuknuk i ra tutana i vaarike ra tutana iat.


\par }{\Q \VS{20}A ruarua na tulungen ma ra tavul a vinirua pa dir maur ta tika na bung,

\par }{\Q Ma ra mamainga kai ra tarai pa i ngo ta tika na bung.


\par }{\Q \VS{21}Di tun vagomgom ra silva ta ra kabala, ma ra goled ta ra ubu,

\par }{\Q Ma di valar ra tutana ma ra pite varpa pirana.


\par }{\Q \VS{22}Ma ona u akak gigi ra lunga ma ra tututuk ta ra la na vat livuan ta ra kon di gigi ia,

\par }{\Q A dovotina kana mangamangana papaua pa na vana kan ia.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{23}Una ongor upi una nunure bai dave kaum kikil na sip,

\par }{\Q Ma una balaure bulu kaum lavur vavaguai;


\par }{\Q \VS{24}Tago ra ngala na tabarikik pa i tur vatikai;

\par }{\Q Ma dave, da vatur vake ra kere na king pa na mutu vang?


\par }{\Q \VS{25}Ba di varurue ra vura i makuk, ra kalamana i gol rikai mulai,

\par }{\Q Ma di ilibe ra vurigir ta ra lualuana.


\par }{\Q \VS{26}A umana nat na sip ure kaum mal,

\par }{\Q Ma ra umana me ure ra matai ra pia;


\par }{\Q \VS{27}A polo na u i ra me na topa ra am magit, ma ra adiat ta ra kubam,

\par }{\Q Ma kaum lavur tultul na vavina diat a maur tana.




\par }\Chap{28}{\SH A umana tena varpiam ma ra umana tena takodo
\par }
{\Q \VerseOne{1}A umana tena varpiam dia takatakap ba pa ta na i korot mur diat,

\par }{\Q Ma ga ra umana tena takodo dia rurung da ra leon.


\par }{\Q \VS{2}Ba ta gunan i varvarpiam mangoro dia varvarkia ta ra kiki na luluai;

\par }{\Q Ma ba ra tarai dia matoto ma dia kabinana a gunan na tur bulu.


\par }{\Q \VS{3}Ba tikai i ki na niiba ma i ki taun ra umana luveana,

\par }{\Q I da ra bata tonoi nina i lovon vue ra magit na nian par.


\par }{\Q \VS{4}Diat dia vana kan ra varkurai dia pite pa ra umana tena varpiam,

\par }{\Q Ma ga diat dia torom ta ra varkurai dia tur bat diat.


\par }{\Q \VS{5}A varkurai pa i kapa pire ra kaina tarai,

\par }{\Q Ma ga diat dia tikan upi ra Luluai a lavur magit i kapa pire diat.


\par }{\Q \VS{6}A luveana ba i dovot kana mangamangana

\par }{\Q I boina ta dir ma ra uviana nina ba i gegagege kana nga.


\par }{\Q \VS{7}Nina i toratorom ta ra varkurai a kabinana na bul nam,

\par }{\Q Ma ga nina dia talaina ma ra umana lukai i varuva tamana.


\par }{\Q \VS{8}Nina i vapealane kana tabarikik mar ra ngala na tinavua ma ra varvaur,

\par }{\Q I varurue ke upi kai nina i mari ra umana luveana.


\par }{\Q \VS{9}Nina i lingan kan ra varkurai ma pa i valongore,

\par }{\Q Kana niaring bula a magit na milmilikuan.


\par }{\Q \VS{10}Nina i varara ra tena takodo upi na mur ra kaina nga,

\par }{\Q Na bura ta kana ubu iat;

\par }{\Q Ma ga ra ko na tutana na kale pa ra bo na magit.


\par }{\Q \VS{11}A uviana i malamala tena kabinana,

\par }{\Q Ma ga ra luveana nina i kapa ra nuknukina i nunure kana mangamangana.


\par }{\Q \VS{12}Ba ra umana tena takodo dia ongor, i ngala tuna ra minamar;

\par }{\Q Ma ba ra umana tena varpiam dia tut, a tarai dia paraparau.


\par }{\Q \VS{13}Nina i tuba kana umana nirara pa na tavua,

\par }{\Q Ma da ga mari ka nina i tata kapa ure ma i vung vue.


\par }{\Q \VS{14}I ti doan nam ra tutana ba i ru vatikene ra Luluai,

\par }{\Q Ma ga nina i valeo ra balana na ki na malari boko.


\par }{\Q \VS{15}Da ra leon i kukukula, ma da ra bear i rovoi upi ra ana magit,

\par }{\Q Damana ra kaina luluai pire ra umana luveana.


\par }{\Q \VS{16}A luluai nina i iba upi ra minatoto i kabila ki taun ra tarai;

\par }{\Q Ma ga nina i milikuane ra mangamangana vakatip na valolokon kana nilaun.


\par }{\Q \VS{17}Ra tutana ba i ga ubu doko ta tikai,

\par }{\Q Boina ba na puiap tuk tar ta ra bung na minat;

\par }{\Q Koko ta tikai na maravut ia.


\par }{\Q \VS{18}Nina ba i dovot kana vinavana da valaun ia,

\par }{\Q Ma ga nina i gegagege kana mangamangana na bura muka.


\par }{\Q \VS{19}Nina i palum kana uma na vatur vake ra ngala na magit na nian,

\par }{\Q Ma ga nina i mur ra mangamangana vakuku na ki na niiba tuna.


\par }{\Q \VS{20}A dovot na tutana na ti doan tuna,

\par }{\Q Ma ga nina i ngarangarao upi na uviana pa na pila ta ra varkurai.


\par }{\Q \VS{21}Pa i boina ba da ru vakuku ra tarai;

\par }{\Q Tago ta tikai na pait ra varpiam ure ra ngungu magit na nian ika.


\par }{\Q \VS{22}Nina ba i varngu i ngarangarao upi ra peal tabarikik,

\par }{\Q Ma pa i nunure ba ra kini na niiba na tadav ia.


\par }{\Q \VS{23}Nina i pit ta tikai da manane boko namur,

\par }{\Q Ma pa da manane nina i pite varpa vavaongo.


\par }{\Q \VS{24}Nina i long ra magit kai tamana ba nana ma i biti ba pa i kaina,

\par }{\Q Dir talaina ma ra tena varli.


\par }{\Q \VS{25}A tena rorogoto i vuna ta ra varngangar,

\par }{\Q Ma ga nina i nurnur tai ra Luluai na tubu boko.


\par }{\Q \VS{26}Nina ba i nurnur ta ra nuknukina iat i lunga;

\par }{\Q Ma ga nina ba i vanavana ma ra kabinana da valaun ia.


\par }{\Q \VS{27}Nina i tabatabar ra umana luveana pa na ki na niiba,

\par }{\Q Ma ga nina ba i lingalingan kan diat da vala bor ia.


\par }{\Q \VS{28}Ba ra umana tena varpiam dia tut, a tarai dia paraparau;

\par }{\Q Ma ba dia virua, a umana tena takodo dia peal vanavana.




\par }\PoetryChap{29}{\Q \VerseOne{1}Nina ba di vala pit ia ma i pue ngangar ika,

\par }{\Q Na virua vakaian, ma pa da valaun valar pa ia.


\par }{\Q \VS{2}Ba ra umana tena takodo dia tavua, a tarai dia gugu;

\par }{\Q Ma ba ra tena varpiam i vatur vake ra varkurai, a tarai dia oir.


\par }{\Q \VS{3}Ba tikai i mainge ra dovotina i vagagane tamana,

\par }{\Q Ma ga nina i laure ra umana igoro na vavina i vole vue kana tabarikik.


\par }{\Q \VS{4}A king i mal vapadikat ra gunan ma ra bo na varkurai,

\par }{\Q Ma ga nina ba i vo pa a vartabar i pukue vakaina.


\par }{\Q \VS{5}Nam ra tutana ba i manane vavaongo talaina

\par }{\Q I pale ra ubene ure ra kauna.


\par }{\Q \VS{6}A kun i ki ta ra varpiam kai ra tena varpiam,

\par }{\Q Ma ga ra tena takodo i kakailai ma i gugu.


\par }{\Q \VS{7}A tena takodo i nuk pa ra magit kai ra umana luveana;

\par }{\Q A tena varpiam pa i kapa ra nuknukina upi na nunure.


\par }{\Q \VS{8}A umana tena varkulumai dia vautunge ra pia na pal,

\par }{\Q Ma ra umana tena kabinana dia tigal valar pa ra kankan.


\par }{\Q \VS{9}Ba tika na tena kabinana dir varngangar ma ra lunga,

\par }{\Q Ba i matana kankan ba i nonganongon, i varogop uka, pa i ngo ra varngangar.


\par }{\Q \VS{10}A umana tena vinarubu dia milmilikuane nina i ko kakit,

\par }{\Q Ma dia anan upi ra nilaun kai nina i dovot.


\par }{\Q \VS{11}A lunga i vaarike kana kankan par,

\par }{\Q Ma ga ra tena kabinana i tur bat ia ma i vangoa.


\par }{\Q \VS{12}Ba tika na luluai i kapupi ra vaongo,

\par }{\Q Kana lavur tultul par dia kaina.


\par }{\Q \VS{13}Ra luveana ma nina i ki taun ia dir varkuvo;

\par }{\Q A Luluai i vakapa ra mata i dir par.


\par }{\Q \VS{14}A king ba i kure vadovot ra umana luveana,

\par }{\Q Kana kiki na king na tur pa na mutu.


\par }{\Q \VS{15}A virvirit ma ra varpit dir vuna ta ra kabinana,

\par }{\Q Ma ra bul ba da nur vue ke na varuva nana.


\par }{\Q \VS{16}Ba ra umana tena varpiam dia varkurai, a varpiam i tavua;

\par }{\Q Ma ra umana tena takodo diat a gire boko kadia bunura.


\par }{\Q \VS{17}Una vapagumanene natum, ma na vango u;

\par }{\Q Maia, na vagagane ra balam.


\par }{\Q \VS{18}Ona pa ta tinata na vavaarikai ra tarai dia kuabar,

\par }{\Q Ma nina ba i toratorom ta ra varkurai i ti doan.


\par }{\Q \VS{19}Pa da tovo valar pa ra tultul ma ra tinata ka,

\par }{\Q Tago a dovotina, kan i kapa ra nuknukina, ma pa na torom.


\par }{\Q \VS{20}Dave, u gire tika na tutana i rurut ma kana tinata?

\par }{\Q Kan ra lunga na boina namur, ma nam pata.


\par }{\Q \VS{21}Nina i vangala kana bul na tultul da ra vamel,

\par }{\Q Na vatur vake boko da natuna.


\par }{\Q \VS{22}A tena kankan i vuna ta ra varngangar.

\par }{\Q Ma ra balakadik i peal kana mangamangana varpiam.


\par }{\Q \VS{23}Ba tikai i ngala ra nuknukina ure mule, na ruva boko;

\par }{\Q Ma nina i madu ra nuknukina na vatur vake boko ra pite varpa.


\par }{\Q \VS{24}Nina dir varbete ma ra tena nilong i milikuane kana nilaun;

\par }{\Q I valongore ra varvabilak, ma pa i vaarike ta magit.


\par }{\Q \VS{25}A bunurut ure ra tarai i da ra palai,

\par }{\Q Ma ga nina ba i nurnur tai ra Luluai i ki bulbulu.


\par }{\Q \VS{26}Mangoro dia tikatikan upi ra varmananai kai ra luluai,

\par }{\Q Ma ga ra takodo na varkurai ure ta tikai i vana rikai tai ra Luluai.


\par }{\Q \VS{27}A tutana ba pa i takodo kana mangamangana i da ra bilak na magit pire ra umana tena takodo,

\par }{\Q Ma nina ba i takodo kana mangamangana i da ra magit na milmilikuan pire ra tena varpiam.




\par }\Chap{30}{\SH A tinata na varvateten kai Agur?
\par }
{\Q \VerseOne{1}A umana tinata kai Agur natu i Iake; a mamat na tinata.

\par }{\Q Ra tutana i biti tai Itiel, tai Itiel ma Ukal, dari:


\par }{\Q \VS{2}A dovotina iau ra ngala na koloata ta ra tarai par,

\par }{\Q Ma pa iau minana da ra tarai.


\par }{\Q \VS{3}Ma pa iau ga vartovo ta ra kabinana,

\par }{\Q Ma pa iau matoto ta ra Lia Kakit.


\par }{\Q \VS{4}To ia i ga tutua urama ra bala na bakut ma i ga kuba mulai?

\par }{\Q To ia i ga vatur vake ra vuvu ma ra limana?

\par }{\Q To ia i ga pulu ra lavur polo ma kana mal?

\par }{\Q To ia i ga vung vapadikat ra umana ngu na rakarakan a gunagunan?

\par }{\Q To ia ra iangina, ma to ia ra iang i natuna, a tutana?

\par }{\Q Kan u nunure?


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{5}A tinata par kai God i gomgom;

\par }{\Q I da ra bakbakit pire diat dia nurnur tana.


\par }{\Q \VS{6}Koko una vot kana tinata,

\par }{\Q Kan na pit u, ma na tapala ba u a tena vaongo.


\par }{\Q \VS{7}A ura magit iau tar lul ia piram;

\par }{\Q Koko una muie dir tagu ba iau laun boko:


\par }{\Q \VS{8}Una tak vue ra mangamangana vakuku kan iau ma ra lavur vaongo;

\par }{\Q Koko una tul tar ra kini na luveana tagu ba ra kini na uviana;

\par }{\Q Una tabar iau ma ra magit na nian ba i topa iau,


\par }{\Q \VS{9}Kan ina ga maur tuna, ma ina pue vue u, ma ina ga biti: To ia ra Luluai?

\par }{\Q Ba kan ina iba, ma ina loalong, ma ina kaba ra iang i kaugu God.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{10}Koko una takun vavaongo ra tultul pire kana luluai,

\par }{\Q Kan na bor vakaina u, ma da takun u.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{11}Tika na taun tarai dia tata vabilak tama i diat, ma ra tutana,

\par }{\Q Ma pa dia tata vadoane na i diat.


\par }{\Q \VS{12}Tika na taun tarai dia malamala tena gomgom,

\par }{\Q Ma a dovotina, pa di ga dalu vue kadia dur.


\par }{\Q \VS{13}Tika na taun tarai, ea, dia matana luluai!

\par }{\Q Ma ra pilpil na mata i diat i tur arama iat.


\par }{\Q \VS{14}Tika na taun tarai a umana pal a ngie i diat dia da ra umana pakat na vinarubu, ma kadia umana gabar dia da ra umana banam,

\par }{\Q Upi diat a konom vue ra umana luveana kan ra rakarakan a gunagunan, ma diat dia ki na niiba kan ra tarai.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{15}Ra domol a ura natuna; dir vala biti, Una vartabar, una vartabar.

\par }{\Q A utul a magit nina pa dital maur tika na bung,

\par }{\Q A ivat ba pa dia biti, I tar topa ia:


\par }{\Q \VS{16}A ruarua na tulungen, a vavina i biu,

\par }{\Q A pia ba pa i bilim ma ra tava,

\par }{\Q Ma ra iap ba pa i biti, I tar topa ia.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{17}A mata i nina ba i vul tamana ma i pidimuane ra tinorom tadav nana,

\par }{\Q A umana kotkot ta ra male diat a tolok vue,

\par }{\Q Ma ra umana nat na luar diat a en ia.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{18}A utul a magit dital pidik piragu,

\par }{\Q A ivat pa iau nunure diat:


\par }{\Q \VS{19}Ra nga kai ra taragau ta ra maup,

\par }{\Q Ra nga kai ra vui ta ra ul a vat ki,

\par }{\Q Ra nga kai ra parau ta ra ul a ta,

\par }{\Q Ma ra nga kai ra tutana tadav ra inip na vavina.


\par }{\Q \VS{20}Ra mangamangana kai ra vavina, a tena nipo, i dari:

\par }{\Q I ian, ma i u ra ngiene,

\par }{\Q Ma i biti, Pa iau ga pait ta kaina magit.


\par }{\Q \VS{21}Ure a utul a magit a gunan i guria,

\par }{\Q A ivat pa i ki vamadudur vue diat:


\par }{\Q \VS{22}A tultul ba i ki na king,

\par }{\Q A lunga ba i maur ma ra magit,


\par }{\Q \VS{23}A milmilikuan na vavina ba dir taulai ma ra tutana,

\par }{\Q Ma ra tultul na vavina ba i kia vue kana tadar vavina.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{24}A ivat na magit dia ikilik ta ra rakarakan a gunagunan,

\par }{\Q Ma dia kabinana tuna:


\par }{\Q \VS{25}A umana rumi vakir dia dekdek,

\par }{\Q Ma ga dia varurue ra adia magit ta ra kilala na keake;


\par }{\Q \VS{26}A umana mang dia bilua ka,

\par }{\Q Ma ga dia pait ra kubakuba i diat ta ra lavur vat;


\par }{\Q \VS{27}A umana kubau pa kadia ta king,

\par }{\Q Ma ga dia vana rikai da ra umana loko na tarai na vinarubu;


\par }{\Q \VS{28}Ra kupkup pa i dekdek upi una vatur vake,

\par }{\Q Ma ga i kiki ta ra kuba i ra umana king.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{29}A utul a magit dital vanavana da ra luluai,

\par }{\Q A ivat dia pa na luluai:


\par }{\Q \VS{30}A leon i lia kakit ta ra lavur leing,

\par }{\Q Ma pa i tur are ta ra na;


\par }{\Q \VS{31}Ra loko na kakaruk; ra me, a tomotoina; ma ra king ba i lue ra tarai na vinarubu.


\par }{\Q \VS{32}Ona u ga lunga ma ra malamala luluai,

\par }{\Q Ba ona u ga nuk pa ra kaina magit,

\par }{\Q Una paum bat ra ngiem.


\par }{\Q \VS{33}Tago ba di guaguan ra polo na u, na bira;

\par }{\Q Ma ba di bing ra bibilau, i gap;

\par }{\Q Damana ba di guaguar ra kankan, a varngangar i arikai.




\par }\Chap{31}{\SH A tinata na varvargat pire tika na king
\par }
{\PP \VerseOne{1}A tinata kai ra king Lemuel; a mamat na tinata ba nana i ga tovo tar ia tana.


\par }{\Q \VS{2}Ava, natugu? Ava, u natu i ra balagu?

\par }{\Q Ava, natugu ba iau ga vavalima ure u?


\par }{\Q \VS{3}Koko una vole ra dekdekim ma ra umana vavina,

\par }{\Q Ma koko una mur nam ra mangamangana ba ra umana king dia virua tana.


\par }{\Q \VS{4}Lemuel, pa i topa ra umana king, pa i topa ra umana king upi diat a mome ra polo na vain;

\par }{\Q Ma pa i topa ra umana luluai ba diat a anan upi ra tava longlong;


\par }{\Q \VS{5}Kan diat a momo, ma diat a valubane ra varkurai,

\par }{\Q Ma kan diat a varara ra varkurai ure diat dia ki na malari.


\par }{\Q \VS{6}Una tabar nina i to na virua ma ra tava longlong,

\par }{\Q Ma nina i tup ia una vamoma ma ra polo na vain;


\par }{\Q \VS{7}Boina na momo, ma na valubane kana kini na niiba,

\par }{\Q Ma koko na nuk pa mule ra magit i tup ia.


\par }{\Q \VS{8}Una tak ra ngiem ma una maravut ra bombom,

\par }{\Q Ta ra vavaarikai ure ra umana biaui par.


\par }{\Q \VS{9}Una tak ra ngiem, ma una varkurai takodo,

\par }{\Q Ma una varkurai bulu ure ra umana luveana ma ure diat dia ki na niiba.


\par }{\SH A pite varpa ure ra ko na vavina nina i taulai
\par }
{\Q \VS{10}A ko na vavina, to ia i tikan valar pa ia?

\par }{\Q Tago i manga ngatngat ta ra umana kiau na kalagi.


\par }{\Q \VS{11}A nuknuk i kana tutana i nurnur tana,

\par }{\Q Ma pa na iba upi ra tabarikik.


\par }{\Q \VS{12}I mal kana tutana, ma pa i vakaina,

\par }{\Q Ta kana nilaun par.


\par }{\Q \VS{13}I tikatikan upi ra ivuna sip ma ra mal,

\par }{\Q Ma i mariga ta ra papalum na limana.


\par }{\Q \VS{14}I da ra umana parau na kunukul,

\par }{\Q I ung ra ana magit na nian maro vailik.


\par }{\Q \VS{15}Ba i marum boko i tut,

\par }{\Q Ma i tabar diat ta ra kubana,

\par }{\Q Ma i tibe tar ra papalum ta kana umana tultul na vavina.


\par }{\Q \VS{16}I nuk pa tika na pia na papapalum, ma i kul pa ia;

\par }{\Q Ma i pait ra uma na vain ma ra vapuak ure ra papalum na limana.


\par }{\Q \VS{17}I vi pit ra livuana ma ra ongor,

\par }{\Q Ma i vadekdek ra limana.


\par }{\Q \VS{18}I nunure ba kana tabarikik na kunukul i varvadongon;

\par }{\Q Kana lamp pa i mat ra marum.


\par }{\Q \VS{19}I kulalang ra kuara,

\par }{\Q Ma i rau ia ta ra pakana davai ta ra limana.


\par }{\Q \VS{20}A limana i tul tar ra magit ta ra umana luveana,

\par }{\Q I tulue ra limana tadav diat dia ki na niiba.


\par }{\Q \VS{21}Ra i burutue ra madoldol na mavoko ure diat ta ra kubana,

\par }{\Q Tago diat par ta ra kubana dia mal ma ra mal meme.


\par }{\Q \VS{22}I vir kana lavur bo na kurit; mong ma ra mal kumau ma ra meme marut.


\par }{\Q \VS{23}Kana taulai i rararang ta ra mataniolo,

\par }{\Q Ba i ki maravut ra umana patuana ta nam ra gunan.


\par }{\Q \VS{24}I ingit mal ra umana kolot ma i ivure diat;

\par }{\Q Ma i tulue ra umana vipit tadav ra tena kunukul.


\par }{\Q \VS{25}I mong ma ra niongor ma ra variru,

\par }{\Q Ma i nongone ke ra kilala namur.


\par }{\Q \VS{26}I tak ra ngiene ma i tatike ra tinata na kabinana,

\par }{\Q Ma ra karameana i vaarike ra vartovo na varmari.


\par }{\Q \VS{27}I balaure bulu ra lavur mangamangana ta ra kubana,

\par }{\Q Ma pa i en ra ana magit da ra tabauma.


\par }{\Q \VS{28}A umana natuna dia tut, ma dia tata vadoane;

\par }{\Q Ma kana tutana i pite pa ia bula dari:


\par }{\Q \VS{29}Mangoro na vaden dia ga mal kadia papalum,

\par }{\Q Ma u, u lia ta diat par.


\par }{\Q \VS{30}A minong i vaongo, ma ra vakak na pakana i panie,

\par }{\Q Ma ga ra vavina ba i ru ra Luluai, da pite pa ia.


\par }{\Q \VS{31}Avat a la tar ra vuai ra limana tana,

\par }{\Q Ma boina ba kana lavur papalum diat a pite pa ia ta ra mataniolo.


\par }