\NormalFont\ShortTitle{MARIKI}

{\MTB Zhezu Kirisi Sɛntanra nda

\par }{\MT MARIKI

\par }{\MTB la yɔnlɔgɔ

\par }{\IMT Sɛwɛ wi nawa sɛnrɛ

\par }{\IP Mbe yala kalɛgɛlɛ ke ni, Zhezu Sɛntanra sɛwɛ shyɛnwoo Mariki wìla wi yɔnlɔgɔ. Mariki wìla pye Zhezu Kirisi wi pitunmbolo wo wa. Pàa pye na Mariki wi yinri fun Zhan. Wìla pye ma cɛn wa Zheruzalɛmu ca, wa wi nɔ wi ni (Kapye 1.12). Wìla pye Barinabasi wi sege woo wo wa (Kolɔ 4.10). Wìla pinlɛ Barinabasi wo naa Pɔli pe ni ma kari wa Antiyɔshi ca (Kapye 12.25). Wama, a legilizi woolo pè si pe torogo pe saa Zhezu Sɛntanra ti yari tara lɛgɛrɛ ni. Pe tangala koŋgbanna li na, Mariki wìla pinlɛ pe ni mbe sa pe saga; ɛɛn fɔ ma pe ta wa ki tangala li na, a wì si laga pe na ma sɔngɔrɔ wa Zheruzalɛmu ca (Kapye 13.5, 13). Ko puŋgo na, naa wagati jɛnri la kaa toro, a Barinabasi wì si Mariki wi lɛ ma kari wi ni wa Shipiri lɔgɔ fugo tara ti ni (Kapye 15.37-39). Ko puŋgo na, wa Pɔli naa Pyɛri sɛwɛɛlɛ pe ni, wège yan fɔ sanga ŋa ni pàa pye wa Ɔrɔmu ca, Mariki wìla pè saga (2 Timo 4.11; File 24; 1 Pyɛri 5.13).

\par }{\IP Wa wi Sɛntanra sɛwɛ wi ni, Mariki wi yɛn naga nari we na fɔ Zhezu wi yɛn Yɛnŋɛlɛ li Pinambyɔ. Wi si yɛn fun Lere wi pinambyɔ, ŋa wì pan ma tunŋgo pye konaa maa yɛɛ kan saraga, mbe lelɛgɛrɛ go shɔ (Maki 10.45). Sɛntanra nda Mariki wì yɔnlɔgɔ tì were ma wɛ Zhezu Sɛntanra sɛwɛɛlɛ sanmbala pe na, ɛɛn fɔ yarijɛndɛ lɛgɛrɛ yɛn wa ti ni.

\par }{\IP Wa wi Sɛntanra ti pelisaga, Mariki wi yɛn naga nari we na fɔ Zhan Batisi wo wìla Zhezu wi batize; ko puŋgo na, a Sɔtanla wì si Zhezu wi wa ma wele (1.1-13). Mariki wi Sɛntanra ti yɛn ma kɔn ma yiri kɔnsagbɔrɔ shyɛn. Wa ti kɔnsagbɔgɔ koŋgbanŋga ki ni (1.14–8.26), wi yɛn na para we ni tunŋgo ŋga Zhezu wì pye kpeŋgbeleŋgbe wa Galile tara ti ni ki wogo na. Wi yɛn naga nari we na paa yɛgɛ ŋga na Zhezu wìla wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe yeri; wi yɛn naga nari paa yɛgɛ ŋga na yawa la pye Zhezu wi ni, a wila yinnɛ tipegele ke puro na ke woo leele pe ni; wi yɛn naga yɛgɛ yuun paa yɛgɛ ŋga na Zhezu wìla yambala lɛgɛrɛ sagala, naa yɛgɛ ŋga na wìla pye na Yɛnŋɛlɛ li kagala ke nari leele pe na fanŋga ni konaa paa yɛgɛ ŋga na wìla kafɔnŋgɔlɔ lɛgɛrɛ pye.

\par }{\IP Wa Sɛntanra ti kɔnsagbɔgɔ shyɛn wogo ki ni (8.27–16.20), Mariki wi yɛn na para we ni Zhezu wi kunwɔ po naa wi yɛnmɛ mbe yiri wa kunwɔ pi ni po sɛnrɛ na. Ɔrɔmu tara sorodasheele to ŋa wìla Zhezu wi kan wa tiparaga ki na, naa wìla kaa Zhezu wì ku kulɔmɔ mba na pi yan, a wì sho fɔ: «Kaselege ko na, ki naŋa ŋa, wo wi yɛn Yɛnŋɛlɛ li Pinambyɔ we» (15.39).

\par }{\IP Wa wi Sɛntanra ti kɔsaga yeri, wège yan fɔ sɛnrɛ jɛnri Mariki wì yo we kan Zhezu wi yɛnmɛ mbe yiri wa kunwɔ pi ni pi wogo na (16.1-8). Ko kì ti leele pele yɛgɛ Zhezu wi sɛnrɛ ta yɛgɛ taga wa, mbege yo we kan paa yɛgɛ ŋga na Zhezu wìla wi yɛɛ naga wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe na, konaa paa yɛgɛ ŋga na wìla yiri ma kari wa yɛnŋɛlɛ na (16.9-20).

\par }{\IOT Sɛwɛ wi yɛn ma kɔɔnlɔ yɛgɛ ŋga na

\par }{\IO Zhezu Sɛntanra ti lɛsaga sɛnrɛ
{\IOR{1.1-13}}

\par }{\IO Zhezu wi Galile tara tunŋgo
{\IOR{1.14–8.30}}

\par }{\IO Zhezu wìla para wi kunwɔ naa wi yɛnmɛ sɛnrɛ na
{\IOR{8.31–9.50}}

\par }{\IO Zhezu wi tangala mbe kari wa Zheruzalɛmu
{\IOR{10.1-52}}

\par }{\IO Zhezu wi tunŋgo wa Zheruzalɛmu ca
{\IOR{11.1–13.37}}

\par }{\IO Zhezu wi jɔlɔgɔ konaa wi kunwɔ
{\IOR{14.1–15.47}}

\par }{\IO Zhezu wi yɛnmɛ ma yiri wa kunwɔ pi ni
{\IOR{16.1-20}}



\par }{\MS ZHEZU SƐNTANRA TI LƐSAGA SƐNRƐ

\par }\ChapOne{1}{\MR 1.1-13

\par }{\SH Zhan Batisi wìla pye \newline  na Zhezu panga ki yari
\par }
{\R (Mati 3.1-12; Luki 3.1-18; Zhan 1.19-28)

\par }{\PP \VerseOne{1}Sɛntanra nda ti yɛn na para Yɛnŋɛlɛ li Pinambyɔ Zhezu Kirisi wi kanŋgɔlɔ ti lɛsaga ki ŋga.

\VS{2}Ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔEzayi wi sɛwɛ wi ni, ma yo Yɛnŋɛlɛ lì yo fɔ:

\par }{\Q {\QT{Wele, mi yaa na
pitunŋɔ wi torogo wa ma yɛgɛ}}

\par }{\Q {\QT{wi sɔɔn kologo ki gbegele ma kan}}.


\par }{\Q \VS{3}{\QT{Wo magala lo laa yinrigi wa
gbinri wi ni na yuun fɔ:}}

\par }{\Q {\QT{Ye we
Fɔ wi konɔ li gbegele,}}

\par }{\Q {\QT{yoo kombigile ke sinzin wi kan!}}\XREF{†}{{\XO 1:3 }{\XO{1.2-3:
}}{\XT{Eza 40.3; Mala 3.1}}}


\par }{\PP \VS{4}Kì pye ma, ki pitunŋɔ wo wìla pye Zhan we. Wìla pan maa yɛɛ naga wa gbinri wi ni, na leele pe
batize naga yuun pe kan fɔ: «Ye ye kapere ti jɛn, yeri yaga, ye ye yɛɛ kan pe ye batize. Pa Yɛnŋɛlɛ li yaa ye kapere ti kala yaga ye na.»


\par }{\PP \VS{5}Kì pye ma, Zhude tara fɛnnɛ poro naa Zheruzalɛmu ca woolo pe ni fuun pàa pye na kee Zhan wi kɔrɔgɔ, ma saa naga yuun naga finligi ma yo pe yɛn kapere pyefɛnnɛ. A Zhan wi nɛɛ pe batize wa Zhuridɛn gbaan wi ni.


\par }{\PP \VS{6}Yaripɔrɔ nda Zhan wìla pye na nii, pàa ti gbegele yɔngɔmɛ sire ni. Kurusijara sɛlɛgɛ woo wìla pye na poo wa wi sɛnnɛ\FTNT{†}{{\FR 1:6 }{\FR{1.6:
}}{\FT{Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pàa pye na kurusijaraye sɛlɛgɛ woolo poo.
}}{\XT{2 Wunlu 1.8}}{\FT{.}}}.
Gbatɔ naa sɛnrɛgɛ wìla pye na kaa.

\VS{7}Leele mbele pàa pan wi kɔrɔgɔ, wìla pye naga yuun pe kan fɔ: «Ŋa wi yaa pan mi puŋgo na, wo fanŋga ko wɛ mi wogo ko na. Mii daga yɛrɛ mbe fɔli mboo sawira manda ti sangala\FTNT{†}{{\FR 1:7 }{\FR{1.7:
}}{\FT{Katugu wi go kologo ki pyege na.}}}.

\VS{8}Mì wo ye batize tɔnmɔ ni, ɛɛn fɔ, wo yaa ka ye batize Yinnɛkpoyi lo ni.»


\par }{\SH Zhezu Kirisi wi batɛmu pyege ye
\par }
{\R (Mati 3.13–4.17; Luki 3.21-22; 4.1-13)

\par }{\PP \VS{9}Ki sanga wi ni, a Zhezu wì si yiri wa Nazarɛti ca, wa Galile tara\XREF{†}{{\XO 1:9 }{\XO{1.9:
}}{\XT{Mati 2.23}}} mɛɛ pan Zhan wi kɔrɔgɔ. A wì suu batize wa Zhuridɛn wi ni.

\VS{10}Naa Zhezu wila kaa na yinrigi wa tɔnmɔ pi ni, a wì si yɛnŋɛlɛ li yan lì yɛngɛ. A Yinnɛkpoyi li nɛɛ tinri wi na paa ketenɛ yɛn.

\VS{11}A wì si magala la logo lì yiri wa yɛnŋɛlɛ na, ma yo fɔ: «Mboro ma yɛn na Pinambyɔ ŋa wìlan ndanla jɛŋgɛ we. Ma kala lìlan ndanla fɔ jɛŋgɛ.»


\par }{\PP \VS{12}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a Yinnɛkpoyi lì si kari Zhezu wi ni wa gbinri wi ni.

\VS{13}Wìla pye piliye nafa shyɛn wa gbinri wi ni, a Sɔtanla wì si saa wi wa ma wele mboo le kapege. Wìla pye wa yanyaara ti sɔgɔwɔ, a
mɛrɛgɛye pè si saa naa kala li yɔngɔ wi kan.


\par }{\MS ZHEZU WI GALILE TARA TUNŊGO

\par }{\MR 1.14–8.30

\par }{\PP \VS{14}Naa pàa kaa Zhan wi le wa kaso\XREF{†}{{\XO 1:14 }{\XO{1.14:
}}{\XT{Maki 6.17-18; Zhan 3.24}}}, ko puŋgo na, a Zhezu wì si pan wa Galile tara, nɛɛ Yɛnŋɛlɛ li Sɛntanra\XREF{†}{{\XO 1:14 }{\XO{1.14:
}}{\XT{Eza 61.1-3; Mati 4.17}}} ti yari leele pe kan.

\VS{15}Wìla pye na yuun fɔ: «Wagati ŋa wìla tɛgɛ wì gbɔn,
Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pì yɔngɔ. Ki kala na, ye ye kapere ti jɛn, yeri yaga. Ye taga Sɛntanra ti na!»


\par }{\SH Zhezu wìla ŋgbanra wɔfɛnnɛ \newline  tijɛrɛ yeri ma yo \newline  pe pye wi fɔrɔgɔfɛnnɛ
\par }
{\R (Mati 4.18-22; Luki 4.14-15; 5.1-11)

\par }{\PP \VS{16}Pilige ka, Zhezu wìla pye na tanri na toro Galile lɔgbɔgɔ yɔn ki na, mɛɛ saa ŋgbanra wɔfɛnnɛ shyɛn yan. Simɔ wo naa wi nɔsepyɔ lenaŋa Andire poro la wɛlɛ. Pàa pye na pe mɛrɛ ti waa wa lɔgbɔgɔ ki ni na ŋgbanra woo.

\VS{17}A Zhezu wì si pe pye ma yo fɔ: «Ye pan ye taga na na, mi yaa ye pye leele lagajafɛnnɛ paa yɛgɛ ŋga na yaa ŋgbanra ti woo we.»

\VS{18}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a pè si pe mɛrɛ ti yaga le, mɛɛ taga wi na.


\par }{\PP \VS{19}A Zhezu wì si kari yɛgɛ jɛnri, mɛɛ saa Zebede wi pinambiile shyɛn pe yan; poro la wɛlɛ Zhaki naa wi nɔsepyɔ lenaŋa Zhan. Pàa pye wa pe tɔnmɔkɔrɔ ki ni na pe mɛrɛ ti gbegele.

\VS{20}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a Zhezu wì si pe yeri. A pè si pe to Zebede wi yaga wa tɔnmɔkɔrɔ ki ni, konaa wi tunmbyeele pe ni, mɛɛ taga Zhezu wi na nɛɛ kee.


\par }{\SH Zhezu wìla yinnɛ tipele fɔ \newline  wa sagala
\par }
{\R (Luki 4.31-37)

\par }{\PP \VS{21}A Zhezu wo naa wi
fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni, pè si kari wa Kapɛrinawu ca. Naa
Zhufuyecɛnpilige kìla kaa gbɔn, a Zhezu wì si kari wa
shɛrigo, mɛɛ saa na leele pe nari Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti ni.

\VS{22}Leele mbele pàa pye na nuru wi yeri, wi Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ nagalɔmɔ pìla pe pari; katugu wi sila pye na pe nari paa
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe yɛn. Ɛɛn fɔ, wìla pye na pe nari fanŋga ni.


\par }{\PP \VS{23}A kì si yala ki sanga wi ni, wa pe shɛrigo ki ni, naŋa wà la pye wa, yinnɛ tipele la pye wi ni.

\VS{24}A wì si gbele ŋgbanga ma yo fɔ: «Iye! Nazarɛti ca fɛnnɛ Zhezu, yiŋgi ki yɛn woro naa mboro sɔgɔwɔ! Ma pan mbe we tɔngɔ wi le? Lere ŋa wi mboro, mɔ̀ɔ jɛn. Ma yɛn
Yɛnŋɛlɛ li Lere kpoyi.»


\par }{\PP \VS{25}A Zhezu wì si gbanla ki yinnɛ tipele li na, ma sili pye fɔ: «Pyeri wa, mɛɛ wɔ wa ki naŋa ŋa wi ni!»


\par }{\PP \VS{26}A yinnɛ tipele lì si naŋa wi yangara ŋgbanga, ma gbele ŋgbanga, mɛɛ wɔ wi ni.

\VS{27}A leele pe ni fuun pe nɛɛ kawa nɛɛ pe yɛɛ yewe na yuun fɔ: «Yiŋgi yi ŋga ko yɛɛn? Nagawa fɔnmbɔ wi mba po wì kan fanŋga ni dɛ. Wi yɛrɛ yɛn na para fanŋga ni yinnɛ tipegele ke ni, a kaa wi sɛnrɛ ti nuru.»


\par }{\PP \VS{28}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a wi mɛgɛ kì si yiri wa Galile tara ti lagapyew ki ni.


\par }{\SH Zhezu wìla yambala lɛgɛrɛ sagala
\par }
{\R (Mati 8.14-17; Luki 4.38-41)

\par }{\PP \VS{29}Naa pàa kaa yiri wa shɛrigo ki ni, a pè si kari teere wa Simɔ naa Andire pe go. Zhaki naa Zhan pàa pye pe ni.

\VS{30}Ki sanga wi ni, Simɔ wi jɔ nɔ wìla pye ma sinlɛ. Witiwɛrɛwɛ pìla pye wi na. Naa Zhezu wìla kaa gbɔn wa, a pè suu yama pi sɛnrɛ yo maa kan.

\VS{31}A Zhezu wì si fulo wi tanla, maa kɛɛ ki yigi, ma suu yirige. A wi witiwɛrɛwɛ pì si kɔ. A wì si yiri nɛɛ pe kala li yɔngɔ pe kan.


\par }{\PP \VS{32}Naa yɔnlɔ kìla kaa kɔ, ma yala yɔnlɔ kì to makɔ, a leele pè si yambala poro naa yinnɛ tipegele fɛnnɛ pe lɛ, ma pan pe ni Zhezu wi kɔrɔgɔ.

\VS{33}Ki ca woolo pe lɛgɛrɛ la pye ma gbogolo le go yɔn ki na.

\VS{34}A Zhezu wì si lelɛgɛrɛ sagala yama cɛnlɛ lɛgɛrɛ ni, ma yinnɛ tipegele lɛgɛrɛ purɔ ma ke wɔ lelɛgɛrɛ ni fun. Ɛɛn fɔ, wi sila yɛnlɛ yinnɛ tipegele kaa para, katugu kàa wi jɛn.


\par }{\SH Zhezu wìla pye na Galile tara \newline  ti yanri na Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti yari \newline  leele pe kan
\par }
{\R (Luki 4.42-44)

\par }{\PP \VS{35}Ki goto yirifaga ki na, lawɔrɔ ti ni, a Zhezu wì si yiri wa ca, mɛɛ kari wa yan, wa laga ŋga lere sila pye we, ma saa na Yɛnŋɛlɛ li yɛnri wa ki laga ki na.

\VS{36}A Simɔ naa wi pinlɛyɛɛnlɛ pe ni, pè si saa naa lagajaa.

\VS{37}Naa pàa ka saa wi yan, a pè suu pye fɔ: «Leele pe ni fuun paa ma lagajaa.»


\par }{\PP \VS{38}A wì si pe pye fɔ: «Ye pan we kari lafɔnŋgɔ, wa kanŋgara na cara sannda ti ni. Mi daga mbe Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti yari wa fun; katugu ko kala kì ti mì pan.»


\par }{\PP \VS{39}A wì si kari, mɛɛ saa na yanri wa Galile tara ti lagapyew, na Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti yari wa shɛriyinrɛ ti ni, na yinnɛ tipegele ke puro na ke woo leele pe ni.


\par }{\SH Zhezu wìla yayɛnwɛ fɔ wa sagala
\par }
{\R (Mati 8.1-4; Luki 5.12-16)

\par }{\PP \VS{40}A
yayɛnwɛ fɔ wà si pan Zhezu wi kɔrɔgɔ, mɛɛ kanŋguuro kan wi jegele, maa yɛnri ma yo fɔ: «Na kaa pye maa ki jaa, ma mbe ya mbanla sagala
kpoyi!»


\par }{\PP \VS{41}A wi yinriwɛ si Zhezu wi ta. A wì suu kɛɛ ki sanga maga jiri wi na, ma suu pye fɔ: «Mila ki jaa, sagala kpoyi!»


\par }{\PP \VS{42}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a yayɛnwɛ pì si kɔ, a wì si sagala kpoyi.

\VS{43}A Zhezu wì sigi yo maga ŋgban wi ni, mɛɛ wi torogo teere

\VS{44}ma yo fɔ: «Ta nuru, maga kaga yo mbe lere kpɛ kan. Ɛɛn fɔ, kari ma sɔɔn yɛɛ naga
saraga wɔfɔ wi na, paa yɛgɛ ŋga na ma yɛn we. Saraga ŋga sɛnrɛ Moyisi wìla yo\XREF{†}{{\XO 1:44 }{\XO{1.44:
}}{\XT{Levi 14.1-32}}}, maga wɔ maga naga leele pe ni fuun pe na fɔ mà sagala!»


\par }{\PP \VS{45}Ɛɛn fɔ, a ki naŋa wì si kari, mɛɛ saa na ŋga kìla pye wi na ki yɛgɛ yuun lagapyew. Ki kala na, Zhezu wì saa ya mboo yɛɛ naga ca ka ni naa janwa wi kala na. Kì kaa pye ma, a wì si koro wa ca ki puŋgo na, wa laga ŋga lere sila pye we. A leele pe nɛɛ yinrigi lagapyew na paan wi kɔrɔgɔ.




\par }\Chap{2}{\SH Zhezu wìla murugu wa sagala
\par }
{\R (Mati 9.1-8; Luki 5.17-26)

\par }{\PP \VerseOne{1}Naa piliye jɛnri la kaa toro, a Zhezu wì si sɔngɔrɔ wa Kapɛrinawu, a pè sigi logo ma yo wi yɛn wa go.

\VS{2}A janwa gbɔlɔ là si gbogolo wa ki go ki ni, fɔ cɛnsaga sila koro, ali wa funwa na wa go yɔn ki na. A wi nɛɛ pe nari Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti ni.

\VS{3}Kona, a leele pèle si pan murugu wa ni wi kɔrɔgɔ. Leele tijɛrɛ pàa wi lɛ. 
\VS{4}Ɛɛn fɔ, janwa wi kala na, pe saa ya mboo naga Zhezu wi na. Kì kaa pye ma, a pè si go ki naayeri wi furu le Zhezu wi yɛsinmɛ pi na. Wa wege ŋga pàa furu ki ni, a pè si murugu wi tirige wa go nawa, wo la pye ma sinlɛ wi yarisinlɛgɛ ki na.

\VS{5}Naa Zhezu wìla kaa ki leele pe tagawa pi yan, a wì si murugu wi pye fɔ: «Na pyɔ, ma kapere ti kala yaga ma na!»


\par }{\PP \VS{6}Lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pèle la pye ma cɛn le ki laga ki na. Naa poro la kaa ko sɛnrɛ to logo, a pe nɛɛ ki jate wa pe nawa, nɛɛ yuun fɔ:

\VS{7}«Kì pye mɛlɛ, ki naŋa ŋa wi nɛɛ para yɛɛn! Wila Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ki jogo. Ambɔ wi mbe ya mbe lere kapere kala yaga wi na, na Yɛnŋɛlɛ lo nuŋgba ma?»

\VS{8}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a Zhezu wì si pe nawa jatere wi jɛn, mɛɛ pe pye fɔ: «Yaga kaa ki jatere cɛnlɛ ŋa wi piin.

\VS{9}Mbe murugu wi pye mbe yo fɔ: ‹Ma kapere ti kala yaga ma na›, nakoma: ‹Yiri mɔɔ yarisinlɛgɛ ki lɛ maa tanri›, ti shyɛn ti ni, kikiin yowo pi tanla ma wɛ\FTNT{†}{{\FR 2:9 }{\FR{2.9:
}}{\FT{Zhezu wìla pye naga nari ma yo mbe kapere ti kala yaga konaa mbe lere sagala, ki pyewe woro ma tanla. Ti ni fuun shyɛn ti yɛn ma yala ma pye mbapyewe leele pe yeri, konaa ma pye ma yala, a ti pyewe tanla Yɛnŋɛlɛ li yeri.}}}?»

\VS{10}Ɛɛn fɔ, mila jaa yege jɛn fɔ yawa yɛn
Lere wi Pinambyɔ wi ni laga tara ti na, mbaa leele pe kapere ti kala yari pe na.


\par }{\PP \VS{11}Kona, a wì si murugu wi pye fɔ: «Mila ki yuun ma kan, yiri ma yere, ma yarisinlɛgɛ ki lɛ maa kee ma go.»


\par }{\PP \VS{12}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, ma yala pe ni fuun pàa pye naa wele, a murugu wì si yiri ma yere, maa yarisinlɛgɛ ki lɛ, mɛɛ kari. A kì si pe ni fuun pe pari. A pe nɛɛ Yɛnŋɛlɛ li gbogo na yuun fɔ: «We fa ŋga ki cɛnlɛ ka yan.»


\par }{\SH Zhezu wìla naŋa ŋa pàa pye \newline  na yinri Levi wi yeri \newline  wi pye wi fɔrɔgɔfɔ
\par }
{\R (Mati 9.9-13; Luki 5.27-32)

\par }{\PP \VS{13}Ko puŋgo na, a Zhezu wì si sɔngɔrɔ naa wa Galile lɔgbɔgɔ yɔn ki yeri. Lelɛgɛrɛ la pye na paan wi kɔrɔgɔ, a wila pe nari Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti ni.

\VS{14}Naa wìla kaa na toro, a wì si saa Alife wi pinambyɔ Levi wi yan. Wìla pye ma cɛn wa wi tunŋgo pyesaga, wa nizara shɔgo ki ni. A Zhezu wì suu pye fɔ: «Taga na na.»

\par }{\PP A Levi wì si yiri, mɛɛ taga wi na.


\par }{\PP \VS{15}Ko puŋgo na, a Zhezu wì si saa li wa Levi wi go.
Nizara shɔfɛnnɛ lɛgɛrɛ la pinlɛ ma li Zhezu wo naa wi
fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni fun, konaa kapere pyefɛnnɛ pele ni. Ki leele cɛnlɛ poro lɛgɛrɛ pàa taga wi na.

\VS{16}Lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ mbele pàa pye
Fariziye ŋgbelege ki ni, naa pàa kaa wi yan wila nii nizara shɔfɛnnɛ poro naa kapere pyefɛnnɛ pe ni, a pè suu fɔrɔgɔfɛnnɛ pe pye fɔ: «Yiŋgi na, a wi nɛɛ nii nizara shɔfɛnnɛ poro naa kapere pyefɛnnɛ\XREF{†}{{\XO 2:16 }{\XO{2.16:
}}{\XT{Luki 15.2; 19.7}}} pe ni?»


\par }{\PP \VS{17}Naa Zhezu wìla kaa ki sɛnrɛ ti logo pe yeri, a wì si pe pye fɔ: «Leele mbele pe yɛn ŋgbaanla, poro ma pe maa wɛrɛ pyefɔ jaa. Ɛɛn fɔ, yambala poro pe maa wɛrɛ pyefɔ jaa. Mii pan mbe mbele paa pe yɛɛ jate pe sin poro yeri. Ɛɛn fɔ, kapere pyefɛnnɛ poro mì pan mbe yeri, jaŋgo pe ta pe pe kapere pyege ki yaga.»


\par }{\SH Zhezu wo naa yeŋge lege \newline  sɛnrɛ
\par }
{\R (Mati 9.14-17; Luki 5.33-39)

\par }{\PP \VS{18}Pilige ka,
Zhan Batisi wi fɔrɔgɔfɛnnɛ poro naa Fariziye pe ni, pàa pye
yeŋge. A leele pèle si pan ma Zhezu wi yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi na Zhan fɔrɔgɔfɛnnɛ poro naa Fariziye woolo pe ni, poro mɛɛ na yeŋge nii, ma si yala, mboro fɔrɔgɔfɛnnɛ poro nɛɛ yeŋge le?»


\par }{\PP \VS{19}A Zhezu wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Ye nawa po ni jayire nɔgɔ, japɔlɔ wi wɛnnɛ pe mbe ya je mbe yo pe se li, mbe poro naa japɔlɔ wi ni pe ta laga nuŋgba wi le? Ayoo. Mbe pe ta laga nuŋgba poro naa japɔlɔ wi ni, pe se yeŋge le.

\VS{20}Ɛɛn fɔ, wagati wa wa na paan, ŋa ni pe yaa ka japɔlɔ wi wɔ wa pe sɔgɔwɔ, pa kona pe yaa la yeŋge nii. (Ko ki yɛn paa mi naa na fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni we wogo ki yɛn.)


\par }{\PP \VS{21}«Lere na parifɔnŋgɔ parisanga yɔli tondara lɛgɛ na. Na ma kaga pye ma, parisanfɔnŋgɔ ki ma tondara lɛgɛ ki kanŋgeyɛgɛ nuŋgba wali maga laga. Pa kona ki ma wali ma tijanga.

\VS{22}Lere na sinmɛ tipiriwe le sɛlɛgɛ kashara lɛrɛ ni. Na ma kaga pye ma, sinmɛ tipiriwe pi ma kaa kashara ti walagi ma wo, kashara ti ma jɔgɔ. Ɛɛn fɔ, ma ma sinmɛ tipiriwe pi le sɛlɛgɛ kashara fɔnndɔ\FTNT{†}{{\FR 2:22 }{\FR{2.21-22:
}}{\FT{Ko kɔrɔ wo yɛn fɔ leele pe daga mbe pe faa kapyere tijangara ti yaga mbe kanŋga fɔnŋgɔ.}}} ni.»


\par }{\SH Zhezu wo naa Zhufuye \newline  cɛnpilige ki ni
\par }
{\R (Mati 12.1-8; Luki 6.1-5)

\par }{\PP \VS{23}Cɛnpilige ka ni, Zhezu wìla pye na toro shɔgɔlɔ kɛrɛ ta nawa. A wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe nɛɛ ki shɔgɔlɔ sheshegele kele kɔɔn konɔ yɔn ki na\XREF{†}{{\XO 2:23 }{\XO{2.23:
}}{\XT{Dete 23.26}}}.

\VS{24}Naa Fariziye pàa kaa ko yan ma, a pè si Zhezu wi yewe ma suu pye fɔ: «Wele, kala na lii daga mbe pye cɛnpilige ki ni, yiŋgi na, a ma fɔrɔgɔfɛnnɛ pe nɛɛ lo piin?»


\par }{\PP \VS{25}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Ye faga kara mbege yan wi le? Ŋga Davidi wìla pye cɛnpilige ka ni wo naa wi pinlɛyɛɛnlɛ pe ni, naa fuŋgo kìla pe yigi ma yala yaakara sila pye pe yeri we.

\VS{26}Wìla ye wa Yɛnŋɛlɛ li go ki ni, buru ŋa pàa wɔ
saraga li yeri ma wa ka, wo ŋa wi sila daga lere mbe wa ka, ndɛɛ
saraga wɔfɛnnɛ poro nuŋgba we, ma wa kan fun wi pinlɛyɛɛnlɛ\XREF{†}{{\XO 2:26 }{\XO{2.26:
}}{\XT{Levi 24.5-9; 1 Sami 21.1-6}}} pe yeri. Ki sanga wi ni, Abiyatari wo wìla pye
saraga wɔfɛnnɛ to.»

\VS{27}A Zhezu wì si pe pye naa fɔ: «Cɛnpilige kìla tɛgɛ leele pe yɔnwɔ po kala na. Ɛɛn fɔ, lere wi sila gbegele cɛnpilige ko kan.

\VS{28}Ki kala na, Lere wi Pinambyɔ wi yɛn cɛnpilige ki fɔ yɛrɛ.»




\par }\Chap{3}{\SH Cɛnpilige ka ni \newline  Zhezu wìla naŋa wa sagala, \newline  wi kɛɛ kìla shɔ wi na
\par }
{\R (Mati 12.9-14; Luki 6.6-11)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ko puŋgo na, a Zhezu wì si sɔngɔrɔ naa wa
shɛrigo. Naŋa wà la pye wa, wi kɛɛ kìla shɔ wi na.

\VS{2}Leele mbele pàa pye wa, pàa pye na Zhezu wi wele jɛŋgɛ, na kaa pye wi mbe naŋa wi sagala
cɛnpilige ki ni, jaŋgo pe baga wi na pe yo wi kapege pye.

\VS{3}A Zhezu wì si naŋa ŋa wi kɛɛ kìla shɔ wi na wi pye fɔ: «Yiri ma yere le pe sɔgɔwɔ.»


\par }{\PP \VS{4}A Zhezu wì si pe yewe ma yo fɔ: «We
lasiri wì yo mɛlɛ? Ki daga ma kajɛŋgɛ pye cɛnpilige ki ni lee, nakoma ma kapege pye? Ma lere shɔ lee, nakoma ma lere gbo?» Ɛɛn fɔ, a pè si pyeri.

\VS{5}A Zhezu wì si pe ni fuun pe wele naŋgbanwa ni. Kìla yɛsanga wa wi na pe kotoŋgbanga ki kala na. A wì si naŋa wi pye fɔ: «Ma kɛɛ ki sanga!»

\par }{\PP A naŋa wì suu kɛɛ ki sanga, a kì si sagala.

\VS{6}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a
Fariziye pè si yiri wa shɛrigo, mɛɛ saa pe yɛɛ gbogolo poro naa mbele pàa taga wunlunaŋa
Erɔdi wi na pe ni, ma pe yɛɛ yan paa pe mbege yigi yɛgɛ ŋga na, mbe ta mbe Zhezu wi gbo we.


\par }{\SH Lelɛgɛrɛ la pan Zhezu wi kɔrɔgɔ
\par }
{\PP \VS{7}Ko puŋgo na, a Zhezu wì si yiri ma kari wa Galile lɔgbɔgɔ ki yeri wo naa wi
fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni. A janwa gbɔlɔ là si taga pe na ma kari. Ki leele pèle la yiri wa Galile naa Zhude tara.

\VS{8}A pèle yiri wa Zheruzalɛmu. A pèle yiri wa Idume tara naa Zhuridɛn gbaan puŋgo tara ti ni. A pèle yiri wa
Tiri naa Sidɔn cara ti kanŋgara na cara ti ni. Ki janwa gbɔlɔ làa pan Zhezu wi kɔrɔgɔ, katugu ŋga fuun wìla pye na piin pàa pye naga nuru.

\VS{9}A Zhezu wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ pe pye ma yo pe tɔnmɔkɔrɔ jɛɛlɛ la yaga le wi kan, wi ta wi ye wa li ni, jaŋgo janwa wiga kaa wɔnrɔgɔ mboo jori.

\VS{10}Naa Zhezu wìla pye na lelɛgɛrɛ sagala, ki kala na, yambala lɛgɛrɛ la pye na gbinri na kee wi kɔrɔgɔ, mbe ta mbe jiri wi na mbe sagala.

\VS{11}Sanga o sanga yinnɛ tipegele ke ka Zhezu wi yan, ke ma kanŋguuro kan wi jegele, nɛɛ jɔrɔgi na yuun fɔ: «Ma yɛn Yɛnŋɛlɛ li Pinambyɔ!»

\VS{12}Ɛɛn fɔ, a Zhezu wì sigi yo maga ŋgban ke ni, ma yo kaga kaa naga leele pe na.


\par }{\SH Fɔrɔgɔfɛnnɛ kɛ ma yiri shyɛn \newline  mbele Zhezu wìla wɔ
\par }
{\R (Mati 10.1-4; Luki 6.12-16)

\par }{\PP \VS{13}Ko puŋgo na, a Zhezu wì si lugu yanwiga ka na. Leele mbele wìla pye na jaa, a wì si pe yeri. A pè si kari wi kɔrɔgɔ.

\VS{14}A wì si leele kɛ ma yiri shyɛn wɔ ma yo poro mbe koro wi ni, wila pe tunnu pe saa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti yuun,

\VS{15}mbe fanŋga kan pe yeri paa yinnɛ tipegele ke puro paa ke woo leele pe ni.

\VS{16}Leele kɛ ma yiri shyɛn mbele wìla wɔ, pe mɛrɛ ti nda: Simɔ, a Zhezu wùu mɛgɛ taga naa yinri Pyɛri;

\VS{17}naa Zebede pinambiile shyɛn Zhaki naa wi nɔsepyɔ lenaŋa Zhan. A Zhezu wi pe mɛgɛ taga ma yo: Bowanɛrizhɛ, ko kɔrɔ wo yɛn fɔ pe yɛn paa Yɛnŋɛlɛ gbanlaga yɛn;

\VS{18}naa Andire, naa Filipu, naa Baritelemi, naa Matiye, naa Toma, naa Alife pinambyɔ Zhaki, naa Tade, naa Simɔ Zelɔti,

\VS{19}konaa Zhudasi Izikariyɔti. Wo wìla kaa Zhezu wi le wi mbɛnfɛnnɛ pe kɛɛ.


\par }{\SH Zhezu wi go woolo paa jaa \newline  saa lɛ mbe kari wi ni
\par }
{\PP \VS{20}Ko puŋgo na, a Zhezu wì si sɔngɔrɔ ma pan wa go. A janwa gbɔlɔ là si gbogolo wa wi tanla, fɔ Zhezu wo naa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni pe sila wagati ta mbe li yɛrɛ.

\VS{21}Naa Zhezu wi go woolo pàa kaa ki wogo ki logo, a pè si pan mboo lɛ mbe kari wi ni, katugu pàa pye na yuun fɔ: «Wi go kì yiri.»


\par }{\SH Zhezu wìla mbele \newline  pàa sɛnpere yo wi na \newline  pe yɔn sogo
\par }
{\R (Mati 12.22-32; Luki 11.14-23; 12.10)

\par }{\PP \VS{22}Lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ mbele pàa yiri wa Zheruzalɛmu, pe nɛɛ yuun fɔ: «Yinnɛ tipegele ke to
Beyɛzebuli wo wì ye wi ni. Wo fanŋga na wila yinnɛ tipegele ke puro na ke woo leele pe ni.»


\par }{\PP \VS{23}Kona, a Zhezu wì si pe yeri, mɛɛ yomiyɛgɛlɛ kele wa pe kan, ma yo fɔ: «Sɔtanla wi mbe ya mbaa wi yɛɛ puro mɛlɛ?

\VS{24}Na wunluwɔ mba ka kɔn shyɛn mbe yiri pi yɛɛ kɔrɔgɔ, ki wunluwɔ pi se ya cɛn.

\VS{25}Na sege ŋga ka kɔn shyɛn mbe yiri ki yɛɛ kɔrɔgɔ, ki sege ki ma jɔgɔ.

\VS{26}Ki kala na, Sɔtanla fun, wiga yiri wi yɛɛ kɔrɔgɔ, wi wunluwɔ pi ma kɔn shyɛn, pila ya fanŋga ta mbe cɛn. Ɛɛn fɔ, wi fanŋga ki ma kɔ.


\par }{\PP \VS{27}«Lere se ya ye leŋgbaan wa go mboo kɛɛ yaara ti lɛ, na wii keli mboo pɔ gbɛn. Ɛɛn fɔ, na wi kaa pɔ mbe kɔ, wi mɛɛ ya maa go yaara ti ni fuun ti lɛ.


\par }{\PP \VS{28}«Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, leele pe kapere ti ni fuun ti mbe ya kala yaga pe na, mbe pinlɛ Yɛnŋɛlɛ li mɛjɔɔgɔ sɛnrɛ nda fuun paa yuun ti ni.

\VS{29}Ɛɛn fɔ, lere ŋa fuun ka Yinnɛkpoyi li mɛgɛ ki jɔgɔ, ki kapege ki se kala yaga wi na fyew, katugu wì kapege mbakɔgɔ pye.»


\par }{\PP \VS{30}Zhezu wìla ko yo ma, katugu pàa pye naga yuun ma yo fɔ: Yinnɛ tipele yɛn wi ni.


\par }{\SH Zhezu wi nɔ naa wi nɔsepiile pe ni \newline  pàa pye naa lagajaa
\par }
{\R (Mati 12.46-50; Luki 8.19-21)

\par }{\PP \VS{31}Kona, a Zhezu wi nɔ naa wi nɔsepiile nambala pè si pan ma yere wa funwa na, mɛɛ lere wa tun wa go ma yo wuu yeri pe kan.

\VS{32}Janwa wìla pye ma cɛn ma Zhezu wi maga, a pè suu pye fɔ: «Ma nɔ naa ma nɔsepiile nambala, naa ma nɔsepiile jɛɛlɛ pe yɛn wa funwa na, paa ma kala yewe.»


\par }{\PP \VS{33}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Ambɔ wi yɛn na nɔ naa na nɔsepiile nambala poro?»

\VS{34}Leele mbele pàa pye ma cɛn maa maga, a wì si poro wele, ma sho fɔ: «Na nɔ naa na nɔsepiile nambala poro wɛlɛ mbele wele.

\VS{35}Katugu lere ŋa fuun wi yɛn na Yɛnŋɛlɛ li nandanwa kala li piin, wo wi yɛn na nɔsepyɔ lenaŋa naa na nɔsepyɔ sumboro, naa na nɔ.»




\par }\Chap{4}{\SH Yariluguro fɔ yomiyɛlɛ
\par }
{\R (Mati 13.1-9; Luki 8.4-8)

\par }{\PP \VerseOne{1}Kona, a Zhezu wi nɛɛ leele pe nari naa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti ni wa Galile lɔgbɔgɔ yɔn ki na. A janwa gbɔlɔ là si pan ma gbogolo wa wi tanla, a wì si ye ma cɛn tɔnmɔkɔrɔ ka ni wa tɔnmɔ pi go na. A janwa wo si koro le tara, le tɔnmɔ pi yɔn na.

\VS{2}Wìla yarilɛgɛrɛ naga pe na yomiyɛgɛlɛ ni. Wa ki nagawa pi ni, wìla pe pye fɔ:

\VS{3}«Yaa nuru na yeri! Naŋa wà la yiri ma kari saa yariluguro lugu wi kɛrɛ paa yɛgɛ ŋga na pe maa mali wi waa.

\VS{4}Maa ta wila ti yanragi, a yariluguro tà si to wa konɔ li yɔn na. A sannjɛrɛ si pan mari yɔli.

\VS{5}A tà to yaanŋguro laga na, tara sila pye le ma jɛŋgɛ. A tì si fi fyaw, katugu tara ti sila pye ma jugo le.

\VS{6}Ɛɛn fɔ, naa yɔnlɔ kìla kaa yiri na yaa, a tì si waga, katugu ninde jɛndɛ sila pye ti na.

\VS{7}A tà to wuuro sɔgɔwɔ ma fi. A wuuro tì si yiri mari yigi, tii sɛ.

\VS{8}A tà si to wa tara jɛndɛ ti na, ma fi ma yiri ma lɛ, mɛɛ sɛ. A tà sɛ pyɔ nafa ma yiri kɛ, a tà sɛ pyɔ nafa taanri. A tà sɛ pyɔ cɛnmɛ.»


\par }{\PP \VS{9}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Nuŋgbogolo ka pye ŋa na, wi ke jan wila nuru!»


\par }{\SH Zhezu wìla pye na yomiyɛgɛlɛ \newline  ke waa kɔrɔ ŋa na wi ŋa
\par }
{\R (Mati 13.10-17; Luki 8.9-10)

\par }{\PP \VS{10}Naa Zhezu wìla kaa lali janwa wi ni, leele mbele pàa pye wa wi tanla poro naa wi
fɔrɔgɔfɛnnɛ kɛ ma yiri shyɛn pe ni, pè suu yewe yomiyɛgɛlɛ ke kɔrɔ wi ni.

\VS{11}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Ŋgundo sɛnrɛ nda ti yɛn na para
Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi wogo na, pa Yɛnŋɛlɛ lìri kan yoro yeri, a yèri jɛn. Ɛɛn fɔ, leele sanmbala poro na, pe maa kagala ke ni fuun ke nuru yomiyɛgɛlɛ ni,

\VS{12}jaŋgo:

\par }{\Q {\QT{Pe ya paa wele jɛŋgɛ, ɛɛn fɔ, paga kaa yaan.}}

\par }{\Q {\QT{Pe ya paa nuru jɛŋgɛ, ɛɛn fɔ, paga kaa ti kɔrɔ jɛnni.}}

\par }{\Q {\QT{Nakoma pe mbe ka kanŋga mbe pan Yɛnŋɛlɛ li kɔrɔgɔ}}

\par }{\Q {\QT{li ta li pe kapere ti kala yaga pe na!»}}\XREF{†}{{\XO 4:12 }{\XO{4.12:
}}{\XT{Eza 6.9-10; Zhan 12.40; Kapye 28.27; Ɔrɔmu 11.18}}}


\par }{\SH Zhezu wìla yariluguro fɔ \newline  wi yomiyɛlɛ li kɔrɔ wi yo
\par }
{\R (Mati 13.18-23; Luki 8.11-15)

\par }{\PP \VS{13}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Na yee yomiyɛlɛ na lo kɔrɔ wo jɛn, ye mbe ya yomiyɛgɛlɛ sanŋgala ke ni fuun ke kɔrɔ wi jɛn mɛlɛ?

\VS{14}Yariluguro fɔ wì yariluguro nda yanragi, to ti yɛn Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ re.

\VS{15}Leele pele yɛn paa konɔ yɔn laga ŋga yariluguro tì to wa ki yɛn. Na paga Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti logo mbe kɔ, Sɔtanla wi mɛɛ pan teere, mbe siri wɔ wa pe nawa.

\VS{16}Yariluguro tì to yaanŋguro laga ŋga na ma fi fyaw, ko ki yɛn paa leele mbele pe ma Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti logo ma yɛnlɛ ti na fyaw nayinmɛ ni.

\VS{17}Ɛɛn fɔ, paa ti yaga ti cɛnsaga ta wa pe nawa. Pe ma taga ti na wagati jɛnri ni. Na jorowo ka gbɔn pe na, nakoma leele pe kaa pe jɔlɔ ki sɛnrɛ ti kala na, pe mɛɛ je ti na.

\VS{18}Yariluguro tì to wuuro laga ŋga na, ko ki yɛn paa leele mbele pè Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti logo.

\VS{19}Ɛɛn fɔ, ki dunruya ŋa wi jatere lɛgɛrɛ, to naa penjagbɔrɔ nda ti maa pe fanla na pe punŋgu, naa jogo yaara sannda cɛnlɛ pyew ti ma ki sɛnrɛ ti shɔ pe yeri, tila ya kala yɔn.

\VS{20}Tara jɛndɛ woro to ti yɛn paa leele mbele pe ma Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti logo ma yɛnlɛ ti na, ma piile sɛ. Ki piile pele ma pe nafa ma yiri kɛ kɛ sɛ. Pele ma pe nafa taanrindaanri sɛ. Pele ma pe cɛnmɛ cɛnmɛ sɛ.»


\par }{\SH Fitanla yomiyɛlɛ
\par }
{\R (Luki 8.16-18)

\par }{\PP \VS{21}A Zhezu wì si nuru naa ma pe pye fɔ: «Lere ma fitanla mu mbe kpoŋgbo jiile wi na, nakoma mboo le sinlɛyaraga nɔgɔ le? Mì yo pe maa mu mboo tɛgɛ wa fitanla tɛgɛsaga.

\VS{22}Ko ki naga ma yo kala na fuun li yɛn ma lara, li yaa ka yiri funwa na. Kala na fuun li yɛn ŋgundo, li yaa ka jɛn.

\VS{23}Nuŋgbogolo ka pye ŋa na, wi ke jan wila nuru jɛŋgɛ.»


\par }{\PP \VS{24}A wì si nuru naa ma pe pye fɔ: «Sɛnrɛ nda mila yuun, ye yɛgɛ to yaa ti nuru! Jɛnɛ na ye ma tɛgɛ na tinwi leele sanmbala pe kan, lo yɔngɔ Yɛnŋɛlɛ li yaa ka tɛgɛ mbe tiwi ye kan, fɔ mbe ka taga wa ye wogo ki na.

\VS{25}Katugu yaraga yɛn ŋa fuun yeri, pe yaa ka taga wi kan. Ɛɛn fɔ, yaraga woro ŋa fuun yeri, jɛnri jate ŋa wi yɛn wi yeri, pe yaa kaa shɔ wi yeri.»


\par }{\SH Yariluguro pyɔ ŋa \newline  wi ma fi wi yɛ wi yomiyɛlɛ
\par }
{\PP \VS{26}A Zhezu wì sho naa fɔ: «Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi yɛn paa yaraga ŋga yɛn ki ŋga: Naŋa wà la saa yariluguro lugu wi kɛrɛ.

\VS{27}Ti luguŋgɔlɔ, wila wɔnlɔ wi yo, wi yɛn yɛnŋɛ wi yo, yɔnlɔ naa yembinɛ, yariluguro ti ma fi na lee na kee. Ki maa piin yɛgɛ ŋga na, wila ka jɛn ki ni.

\VS{28}Tara to ti ma yariluguro ti pye ti ma fi. Ki koŋgbanŋga ki na, wɛrɛ to ti ma keli ma yiri. Ko puŋgo na, ti mɛɛ sheshegele wɔ, mbe si pire le.

\VS{29}Ti pire tiga ka yanlaga sanga ŋa ni, pe mɛɛ mali kɔngbeŋgele ke lɛ, mbe siri kɔn, katugu ti kɔnsanga wì gbɔn.»


\par }{\SH Mutari tige pile yomiyɛlɛ
\par }
{\R (Mati 13.31-32,34; Luki 13.18-19)

\par }{\PP \VS{30}A Zhezu wì sho naa fɔ: «We mbe ya Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi taanla yiŋgi ni? Yiŋgi yomiyɛlɛ we mbe ya wa mboo naga?

\VS{31}Pi yɛn paa
mutari tige pile yɛn. Na paga li lugu wa tara, lo li ma pye yariluguro ti ni fuun jɛɛlɛ le laga tara lombondo ti ni.

\VS{32}Ɛɛn fɔ, na paga li lugu mbe kɔ, li ma fi ma yiri ma gbɔgɔ ma wɛ sɛrɛ tire ti ni fuun ti na. Li ma njere wɔ tugbɔɔrɔ fɔ sannjɛrɛ ti mbe ya mbe sere pɔ wa ti yinmɛ\XREF{†}{{\XO 4:32 }{\XO{4.32:
}}{\XT{Eze 17.23; Dani 4.9-18}}} pi ni.»


\par }{\PP \VS{33}Kì pye ma, Zhezu wìla pye na Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti yuun leele pe kan yomiyɛgɛlɛ lɛgɛrɛ ni paa ki wolo na li yɛn. Wìla pye na ke waa pe kan, na yala ŋgele pe mbaa ya mbaa ke kɔrɔ jɛnni.

\VS{34}Wi sila pye na para leele pe ni, na yomiyɛgɛlɛ la ma. Ɛɛn fɔ, na wiga ka pye wi yɛ wo naa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni, wi mɛɛ ke kɔrɔ wi yo ma poro kan.


\par }{\SH Zhezu wìla tifɛliŋgbɔgɔ ka yerege
\par }
{\R (Mati 8.23-27; Luki 8.22-25)

\par }{\PP \VS{35}Ki pilige nuŋgba ki yɔnlɔkɔgɔ ki ni, a Zhezu wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ pe pye fɔ: «Ye pan we lɔgbɔgɔ ki kɔn we yiri wa ki kɛɛ ŋga na!»


\par }{\PP \VS{36}A fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si yiri le janwa wi tanla, mɛɛ saa ye wa tɔnmɔkɔrɔ ŋga Zhezu wìla pye ma cɛn ki ni, mɛɛ kari wi ni. Leele pèle la taga pe na tɔnmɔkɔɔrɔ ta ni.

\VS{37}Sanni jɛnri, a tifɛliŋgbɔgɔ kà si yiri nɛɛ gbɔɔn wa lɔgbɔgɔ ki ni. A tɔnmɔ pi nɛɛ kɔɔn na yiin wa tɔnmɔkɔrɔ ki ni, fɔ a kila jaa mbe yin.

\VS{38}Zhezu wo la pye ma sinlɛ wa tɔnmɔkɔrɔ ki nawa wa puŋgo na, ma go gbɔn yuŋgbɔngɔ na, na wɔnlɔ. A wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si saa wi yɛn, ma suu pye fɔ: «We Nagafɔ, we yaa ku. We kunwɔ pii ma jori wi le?»


\par }{\PP \VS{39}A wì si yɛn, mɛɛ para ŋgbanga tifɛlɛgɛ ki na, mɛɛ lɔgbɔgɔ tɔnmɔ pi pye fɔ: «Yere yɛw, ma pyeri!» A tifɛlɛgɛ kì si yere, a tɔnmɔ pì si pyeri dinw.

\VS{40}A wì si kanŋga maa fɔrɔgɔfɛnnɛ pe pye fɔ: «Yiŋgi na, a ye nɛɛ fyɛ ma? Ye fa tagawa ta bere?»


\par }{\PP \VS{41}Ɛɛn fɔ, pàa fyɛ fɔ ma toro, nɛɛ pe yɛɛ yewe na yuun fɔ: «E! Yiŋgi lere cɛnlɛ wi ŋa yɛɛn, ali tifɛlɛgɛ ko naa lɔgbɔgɔ tɔnmɔ pi ni, tila wi sɛnrɛ ti nuru?»




\par }\Chap{5}{\SH Zhezu wìla naŋa wa sagala, \newline  yinnɛ tipele la pye wi ni
\par }
{\R (Mati 8.28-34; Luki 8.26-39)

\par }{\PP \VerseOne{1}Kona, a pè si gbɔn wa lɔgbɔgɔ ki kɛɛ sanŋga ki na, wa Gerasa tara fɛnnɛ pe tara.

\VS{2}A Zhezu wì si tigi ma yiri wa tɔnmɔkɔrɔ ki ni, le ki yɔngɔlɔ ke ni, a naŋa wà si yiri fanra laga ka ni, mɛɛ pan mboo fili. Yinnɛ tipele làa pye ki naŋa wi ni.

\VS{3}Pa wìla pye na cɛɛn wa fanra laga ki ni. Lere saa ya mboo pɔ, ali jɔrɔgɔ ni yɛrɛ.

\VS{4}Wagati lɛgɛrɛ na, pe ma tugurɔn le wi tɔɔrɔ ti na, maa pɔ jɔrɔgɔ ni. Ɛɛn fɔ, wi ma tugurɔn ti kaari, ma jɔrɔgɔ wi kɔn. Fanŋga sila pye lere ni mbe ya mboo mara.

\VS{5}Kìla pye wagati pyew, sɔnlɔ naa yembinɛ, wi ma pye wa fanra ti sɔgɔwɔ konaa yanwira ti na, na jɔrɔgi wa, naa yɛɛ wɛlɛgi sinndɛɛrɛ ti na.


\par }{\PP \VS{6}Naa wìla kaa Zhezu wi yan wa lege, a wì si fe ma saa wi fili, ma kanŋguuro kan wi jegele,

\VS{7}mɛɛ jɔrɔgɔ ŋgbanga ma yo fɔ: «Yiŋgi ki yɛn mi naa mboro we sɔgɔwɔ, Zhezu, mboro ŋa ma yɛn Yɛnŋɛlɛ na yaara ti ni fuun ti go na li Pinambyɔ? Mila ma yɛnri Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ki na, maga kanla le jɔlɔgɔ!»


\par }{\PP \VS{8}Wìla ko yo ma, katugu Zhezu wìla ki konɔ kan wi yeri ma yo fɔ: «Yinnɛ tipele, wɔ ki naŋa ŋa wi ni!»


\par }{\PP \VS{9}A Zhezu wì si naŋa wi yewe ma yo fɔ: «Pe maa ma yinri mɛlɛ?»

\par }{\PP A wì sho fɔ: «Pe maa na yinri: Janwa, katugu we yɛn ma lɛgɛ.»


\par }{\PP \VS{10}A wì si Zhezu wi yɛnri ŋgbanga, ma yo wiga ka pe purɔ mbe pe wɔ wa ki tara ti ni.


\par }{\PP \VS{11}Cɛɛlɛ ŋgbelege kà la pye wa yanwiga ki tanla, na kaa.

\VS{12}A yinnɛ tipegele kè si Zhezu wi yɛnri, ma yo fɔ: «We torogo we sa ye wa cɛɛlɛ mbele pe ni.»


\par }{\PP \VS{13}A Zhezu wì si konɔ kan ke yeri. Kona, a yinnɛ tipegele kè si wɔ naŋa wi ni, mɛɛ saa ye cɛɛlɛ pe ni. A cɛɛlɛ pe ni fuun pè si fe ma tigi wa yanwiga ki tigiwɛn lapege ki na, ma toori wa lɔgbɔgɔ tɔnmɔ pi ni ma ku. Cɛɛlɛ mbele pàa ku, pàa cɛlɛ waga shyɛn (2 000) yɔn ko tin.


\par }{\PP \VS{14}A cɛɛlɛ kɔnrifɛnnɛ pè si fe ma saa na ŋga kìla pye ki yari wa cagbɔrɔ to naa kɛɛrɛ ti ni. Ŋga kìla pye, a leele pe nɛɛ paan naga wele.

\VS{15}Naa pàa kaa gbɔn wa Zhezu wi tanla, a pè si saa naŋa ŋa yinnɛ tipegele lɛgɛrɛ kàa pye wi ni wi yan, wìla yaripɔrɔ le ma cɛn. Wi jatere wìla pye ma cɛn wi na fɔ jɛŋgɛ. A leele pè si fyɛ.

\VS{16}Kala na làa yinnɛ tipegele fɔ wo naa cɛɛlɛ pe ta, leele mbele pàa li yan, a pe nɛɛ li yɛgɛ yuun na sanmbala pe kaan.

\VS{17}Kona, a pe nɛɛ Zhezu wi yɛnri ma yo wi wɔ wa pe tara.


\par }{\PP \VS{18}Naa Zhezu wila kaa na yiin wa tɔnmɔkɔrɔ ki ni, naŋa ŋa yinnɛ tipegele kàa wɔ wi ni, a wì suu yɛnri ma yo wi yaa koro wi ni.

\VS{19}Zhezu wi sila yere ki na, ɛɛn fɔ, a wì suu pye fɔ: «Sɔngɔrɔ maa kee ma woolo pe kɔrɔgɔ.
Ma Fɔ wɔ̀ɔn yinriwɛ ta, ma ŋga pye mɔɔ kan, ma saga yɛgɛ yo ma pe kan.»


\par }{\PP \VS{20}A wì si kari wa Dekapole tara, mɛɛ saa na ŋga Zhezu wì pye maa kan ki yari. Mbele fuun pàa ki logo, pàa pye na kawa.


\par }{\SH Zhayiru wi sumborombyɔ wo \newline  naa jɛlɛ ŋa wìla jiri Zhezu \newline  wi derege ki na pe sɛnrɛ re
\par }
{\R (Mati 9.18-26; Luki 8.40-56)

\par }{\PP \VS{21}A Zhezu wì si sɔngɔrɔ naa wa lɔgbɔgɔ ki kɛɛ sanŋga ki na, wa tɔnmɔkɔrɔ ki ni. A janwa gbɔlɔ là si gbogolo wa wi tanla maa maga. Wìla pye le lɔgbɔgɔ ki yɔn na.

\VS{22}A
shɛrigo to wà si pan wi kɔrɔgɔ, pàa pye naa yinri Zhayiru. Naa wìla kaa Zhezu wi yan, a wì si kanŋguuro kan le wi nɔgɔ,

\VS{23}maa yɛnri jɛŋgɛ, ma yo fɔ: «Na sumborombile laa kuun. Ki kala na, shokari wa na yeri, ma sɔɔn
kɛyɛn yi taga li na li ta li sagala, li yinwege ta.»


\par }{\PP \VS{24}A Zhezu wì si pinlɛ wi ni ma kari. A janwa gbɔlɔ lì si taga wi na, naa jiire lagapyew.


\par }{\PP \VS{25}Wa ki janwa wi ni, jɛlɛ wà la pye wa. Kasanwa wogo yama la pye wi na. Pìla yɛlɛ kɛ ma yiri shyɛn ta wi na.

\VS{26}Ki jɛlɛ wìla jɔlɔ jɛŋgɛ wɛrɛ pyefɛnnɛ lɛgɛrɛ yeri. A wi kɛɛ yaara ti ni fuun tì saa kɔ. Ɛɛn fɔ, wi yama pi sila pye na mbɔnrɔgi, pìla pye na seregi na kee wi.

\VS{27}Naa wìla kaa Zhezu wi sɛnrɛ logo, a wì si pan wa janwa wi ni, wa Zhezu wi puŋgo na, mɛɛ jiri wi derege ki na.

\VS{28}Katugu wìla pye naga yuun wa wi nawa fɔ: «Na ŋga jiri wi derege ko na jɛnri okɛ, pa mi yaa sagala.»

\VS{29}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a wi kasanwa wogo yama pì si kɔ. A wìgi jɛn wa wi wire ti ni ma yo wì sagala.

\VS{30}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a Zhezu wìgi jɛn wi yɛ ma yo fanŋga kà wɔ wi ni. A wì si wa ma kanŋga wa janwa wi sɔgɔwɔ, ma sho fɔ: «Ambɔ wì jiri na derege ki na?»


\par }{\PP \VS{31}A wi
fɔrɔgɔfɛnnɛ wà suu pye fɔ: «Na ma janwa wi yan wila ma jiire lagapyew yɛɛn, a ma nɛɛ yewe ma yo: Ambɔ wi jiri na na?»


\par }{\PP \VS{32}A wì si welewele maa yɛɛ maga, mbe ta mbege pyefɔ wi jɛn.

\VS{33}A jɛlɛ wi nɛɛ fyɛ na seri, katugu ŋga kìla pye wi na, wìla ki jɛn. A wì si pan ma kanŋguuro kan le Zhezu wi nɔgɔ, mɛɛ ŋga kìla pye ki kaselege ki ni fuun ki yo maa kan.

\VS{34}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Na sumborombyɔ, ma tagawa pɔ̀ɔn shɔ. Ta kee yɛyinŋge na, ma yama pi kɔ ma na.»


\par }{\PP \VS{35}Ma Zhezu wi ta wìla pye na para bere, a
pitunmbolo pèle si yiri wa shɛrigo to Zhayiru wi go ma pan, mɛɛ Zhayiru wi pye fɔ: «Ma sumborombyɔ wì ku makɔ, yiŋgi na, a ma nɛɛ we Nagafɔ wi tege naa bere?»


\par }{\PP \VS{36}Ɛɛn fɔ, Zhezu wi sila pye na poro sɛnyoro to wele. A wì si Zhayiru wi pye fɔ: «Maga ka fyɛ. Taga na na ko cɛ.»


\par }{\PP \VS{37}Zhezu wi sila yɛnlɛ lere wa kpɛ mbe pinlɛ wi ni, ndɛɛ Pyɛri naa Zhaki naa wi nɔsepyɔ Zhan poro pàa kari wi ni.

\VS{38}Naa pàa ka saa gbɔn wa shɛrigo to wi go, a Zhezu wì si janwa gbɔlɔ la yan wa laa tinni. Ki leele pàa pye na gbele na jɔrɔgi ŋgbanga.

\VS{39}A Zhezu wì si ye wa go, mɛɛ pe pye fɔ: «Yiŋgi na, a ye nɛɛ tinni na gbele yɛɛn? Pyɔ wii ku, ɛɛn fɔ, wila wɔnlɔ wi.»

\VS{40}Naa wìla kaa to yo ma, a leele pe nɛɛ tɛgɛ wi na. Kona, a Zhezu wì si pe ni fuun pe yirige wa funwa na, mɛɛ pyɔ wi to naa wi nɔ naa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ taanri mbele pàa kari wi ni pe lɛ ma ye pe ni wa pyɔ wi sinlɛsaga.

\VS{41}A wì si pyɔ wi yigi wi kɛɛ ki na, ma suu pye fɔ: «Talita kumi.» Ko kɔrɔ wo yɛn fɔ: «Sumborombyɔ, mila ki yuun ma kan, yɛn ma yiri.»


\par }{\PP \VS{42}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a sumborombyɔ wì si yiri na tanri. Wìla ta yɛlɛ kɛ ma yiri shyɛn. A kì si pe pari fɔ jɛŋgɛ.

\VS{43}A Zhezu wì sigi yo maga ŋgban pe ni ma yo ŋga wìla pye, paga kaga yo mbe lere kan. A wì si pe pye ma yo pe pyɔ wi kan wi ka.




\par }\Chap{6}{\SH Nazarɛti ca fɛnnɛ pe sila taga \newline  Zhezu wi na
\par }
{\R (Mati 13.53-58; Luki 4.16-30)

\par }{\PP \VerseOne{1}A Zhezu wì si yiri wa ki laga ki na, wìla yiri ma lɛ ca ŋga ni, a wì si kari wa. Wi
fɔrɔgɔfɛnnɛ pàa pinlɛ wi ni ma kari.

\VS{2}Naa
cɛnpilige kìla kaa gbɔn, a wì si kari wa
shɛrigo, mɛɛ saa na pe nari Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti ni. Lelɛgɛrɛ laa sɛnyoro ti logo, a tì pe pari fɔ jɛŋgɛ. A pe nɛɛ yuun fɔ: «Wìgi kagala ke ni fuun ke ta se ma? Yiŋgi tijinliwɛ wi ta ma? Wìla ki kafɔnŋgɔlɔ ŋgele ke piin mɛlɛ ma?

\VS{3}Naga yɛn ma, tire tɛfɔ wo ma wi le? Wi nɔ wo ma ŋa Mari? Wi nɔsepiile nambala poro ma Zhaki naa Zhoze, naa Zhude\XREF{†}{{\XO 6:3 }{\XO{6.3:
}}{\XT{Kapye 12.17; Gala 1.19; Zhaki 1.1; Zhude 1.1}}}, konaa Simɔ? Wi nɔsepiile jɛɛlɛ poro ma pe yɛn laga we sɔgɔwɔ?» A Zhezu wi kala lì si pe mbɛn.

\VS{4}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ pe maa wi gbogo lagapyew, ndɛɛ wi ca woolo, naa wi sefɛnnɛ konaa wi go woolo poro paa laa gbogo.»


\par }{\PP \VS{5}Pe mbatagawa pi kala na, Zhezu wi sila kafɔnnɔ la kpɛ pye wa pe yeri; ndɛɛ yambala pele wɛlɛ wìla
kɛyɛn taga pe na ma pe sagala.

\VS{6}Pe mbatagawa pìla wi pari.

\par }{\SH Zhezu wìla wi fɔrɔgɔfɛnnɛ kɛ \newline  ma yiri shyɛn pe tun shyɛnzhyɛn
\par }
{\R (Mati 10.5-15; Luki 9.1-6)

\par }{\PP Ko puŋgo na, a Zhezu wì si saa na Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti yuun na leele pe kaan wa kanŋgara na cara ti ni.

\VS{7}A wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ kɛ ma yiri shyɛn pe yeri, nɛɛ pe tunnu shyɛnzhyɛn. Wìla fanŋga kan pe yeri paa yinnɛ tipegele ke puro paa ke woo leele pe ni.

\VS{8}A wì si pe pye fɔ: «Na ye kaa kee, yaga ka yaraga ka lɛ, ndɛɛ gbɔtangala. Yaga ka yaakara naa kasha lɛ. Yaga ka penjara le wa ye yɛɛ go na!

\VS{9}Ɛɛn fɔ, ye sawira lele, yaga ka deere shyɛnzhyɛn lɛ!»


\par }{\PP \VS{10}A wì si pe pye naa fɔ: «Yaga sa ye ca ŋga fuun ni, mbe tugu go ŋga ni, ye koro wa ki ni fɔ ye karipilige ki sa gbɔn!

\VS{11}Na laga ka woolo ka je mbe yo pe se ye yaara wɔ, nakoma mbe yo pe se logo ye yeri, ye karisaga ye ye tɔɔrɔ gbanŋgban wi pɛpɛ\XREF{†}{{\XO 6:11 }{\XO{6.11:
}}{\XT{Mati 10.14; Kapye 13.51; 18.6}}} yoo wo wa ki laga ki na; pa ko yaa pye pe yɛrɛwɛ.»

\VS{12}Kì kaa pye ma, a fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si kari, mɛɛ saa naga yari leele pe kan na yuun fɔ: «Ye ye kapere ti jɛn, yeri yaga.»

\VS{13}Pàa yinnɛ tipegele lɛgɛrɛ purɔ ma ke wɔ leele pe ni, ma
sinmɛ fa\FTNT{†}{{\FR 6:13 }{\FR{6.13:
}}{\FT{Faa pàa pye na sinmɛ pi piin paa wɛrɛ yɛn;
}}{\XT{Eza 1.6; Maki 16.17-18; Luki 10.34; Zhaki 5.14-15}}{\FT{.}}} yambala lɛgɛrɛ na, a pè sagala.


\par }{\SH Zhan Batisi wi kunwɔ we
\par }
{\R (Mati 14.1-12; Luki 9.7-9)

\par }{\PP \VS{14}A wunlunaŋa
Erɔdi wì si Zhezu wi sɛnrɛ logo, katugu Zhezu wi mɛgɛ kìla yiri lagapyew. Leele pe nɛɛ yuun fɔ: «Zhan Batisi wo wì yɛn ma yiri wa kunwɔ pi ni. Ko kì ti wì fanŋga ta na kafɔnŋgɔlɔ piin.»


\par }{\PP \VS{15}A pele nɛɛ yuun fɔ: «Eli wi.» A pele nɛɛ yuun naa fɔ: «Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ wa wi, paa faa woolo pe yɛn.»


\par }{\PP \VS{16}Naa Erɔdi wìla kaa ki sɛnrɛ ti logo, a wì sho fɔ: «Zhan ŋa mì kan, a pòo go ki kɔw, wo wì yɛn ma yiri wa kunwɔ pi ni we.»


\par }{\PP \VS{17}Erɔdi wo jate wìla leele tun, a pè saa Zhan wi yigi maa pɔ maa le kaso. Wìla ko pye ma, wi jɔnlɔ Filipu wi jɔ Erodiyadi wo kala na, ŋa wìla shɔ wi yeri maa tɛgɛ we;

\VS{18}katugu Zhan wìla pye naga yuun Erɔdi wi kan fɔ: «Kii daga mɔɔ jɔnlɔ jɔ wi shɔ wi yeri!»

\VS{19}Zhan wìla pye ma Erodiyadi wi mbɛn. A wi nɛɛ jaa mboo gbo. Ɛɛn fɔ, wi saa ya mbege pye Erɔdi wi kala na,

\VS{20}katugu Erɔdi wìla pye na fyɛ Zhan wi yɛgɛ. Wìla ki jɛn ma yo wi yɛn lesinŋɛ ma pye
kpoyi. A wì suu shɔ, lere kapege ka ka ta mbe gbɔn wi na. Kìla pye, sanga o sanga Zhan wi kaa para, Erɔdi jatere wi ma piri wi na. Ɛɛn fɔ, konaa ki ni fuun, kìla wi ndanla mbaa nuru wi yeri.


\par }{\PP \VS{21}Ɛɛn fɔ, Erodiyadi wì si kaa pilitanga ka ta Erɔdi wi sepilige yɛfiile fɛti wa nɔgɔ. Erɔdi wìla sɔgɔlɔ gbɔlɔ sɔgɔ wi legbɔɔlɔ poro naa wi sorodasheele teele naa Galile tara mɛgbɔgɔ fɛnnɛ pe kan.

\VS{22}Ma pe ta wa fɛti wi na, a Erodiyadi wi sumborombyɔ wì si ye wa pe kɔrɔgɔ ma yɔ. A wì si wunlunaŋa Erɔdi wi ndanla, konaa mbele wìla yeri pe ni. A wunlunaŋa wì si sumboro wi pye fɔ: «Yaraga ŋga kɔɔn ndanla, ki naga na na, mi yaa ki kan ma yeri.»


\par }{\PP \VS{23}A wì si wugu ma yo: «Ma ka yaraga ŋga fuun yɛnri na yeri, mi yaa ki kan ma yeri, ali na kaa pye na wunluwɔ pi walaga yi.»


\par }{\PP \VS{24}A sumboro wì si yiri, mɛɛ saa wi nɔ wi yewe ma yo fɔ: «Mbe yiŋgi yɛnri!»

\par }{\PP A nɔfɔ wì suu pye fɔ: «Zhan Batisi wi go ye.»


\par }{\PP \VS{25}A sumboro wì si yiri, mɛɛ sɔngɔrɔ wa wunlunaŋa wi yeri, na fyɛɛlɛ, mɛɛ saa wi pye fɔ: «Mila jaa ma Zhan Batisi wi go ki kan na yeri yaapige ka nawa fɔɔnfɔɔn ŋga na.»


\par }{\PP \VS{26}A wunlunaŋa wì si yɛgɛ san fɔ jɛŋgɛ. Ɛɛn fɔ, wi saa ya mbe je ki na, wuguro nda wìla wugu wi lifɛnnɛ pe yɛgɛ na ti kala na.

\VS{27}Kì kaa pye ma, le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a wì suu sorodashe wa tun ma yo wi sa Zhan go ki kɔw wi pan ki ni.

\VS{28}A sorodashe wì si kari ma saa Zhan go ki kɔw wa kaso, mɛɛ ki le yaapige ka ni ma pan maga kan sumboro wi yeri. A sumboro wì si saa ki kan wi nɔ wi yeri.

\VS{29}Naa Zhan fɔrɔgɔfɛnnɛ pàa kaa ŋga kìla pye wi na ki logo, a pè si saa wi gboo wi lɛ ma saa wi le.


\par }{\SH Zhezu wìla nambala \newline  waga kaŋgurugo (5 000) \newline  kan pè ka
\par }
{\R (Mati 14.13-21; Luki 9.10-17; Zhan 6.1-14)

\par }{\PP \VS{30}A Zhezu wi
pitunmbolo pè si sɔngɔrɔ ma pan ma pe yɛɛ gbogolo wa wi tanla, mɛɛ ŋga pàa pye konaa ŋga pàa naga leele pe na ti yɛgɛ yo maa kan.

\VS{31}Leele mbele pàa pye na paan konaa mbele pàa pye na kee Zhezu wi kɔrɔgɔ, pàa lɛgɛ fɔ Zhezu wo naa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni, pè sila wagati ta yɛrɛ mbe li. Kì kaa pye ma, a Zhezu wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ pe pye fɔ: «Ye pan we kari wa laga ŋga lere woro wa we, we sa cɛn we wogo jɛnri.»


\par }{\PP \VS{32}A pè si ye tɔnmɔkɔrɔ ka ni na kee laga ka na pe yɛ.

\VS{33}Ɛɛn fɔ, lelɛgɛrɛ la pe yan paa kee ma pe jɛn, mɛɛ yiri wa cara ti ni, ma fe tɔɔrɔ na fɔ wa laga ŋga Zhezu wo naa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni pàa pye na kee we. Pàa keli ma gbɔn wa ki laga ki na pe na.


\par }{\PP \VS{34}Naa Zhezu wìla kaa yiri wa tɔnmɔkɔrɔ ki ni, mɛɛ ki janwa gbɔlɔ li yan. A ki leele pe yinriwɛ suu ta fɔ jɛŋgɛ; katugu pàa pye paa simbaala yɛn, mbele kɔnrifɔ\XREF{†}{{\XO 6:34 }{\XO{6.34:
}}{\XT{Nɔmbu 27.17; 1 Wunlu 22.17; Mati 9.36; Maki 14.27}}} woro pe na. A wi nɛɛ pe nari yarilɛgɛrɛ ni.

\VS{35}Naa yɔnlɔ kìla kaa na koo, a Zhezu wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si fulo wi tanla, mɛɛ wi pye fɔ: «Wagati wì jerege makɔ. We si yɛn laga
gbinri wi ni.

\VS{36}Ki kala na, leele pe torogo pe kari wa kɛɛrɛ kapire to naa kanŋgara na cara ti ni, pe sa yaakara lɔ pe ka.»


\par }{\PP \VS{37}Ɛɛn fɔ, a Zhezu wì si pe yɔn sogo, ma yo fɔ: «Yoro jate ye pe kan pe ka!» A pè sho fɔ: «We sa warifuwe pyɔ cɛnmɛ shyɛn (200) buru lɔ pe kan pe pan pe ka? Ki se ya pye.»


\par }{\PP \VS{38}Kona, a Zhezu wì si pe yewe ma yo fɔ: «Buru jori wi yɛn ye yeri? Ye sa wele wa?»

\par }{\PP Pè si saa wele wa, mɛɛ pan maa pye fɔ: «Buru kaŋgurugo naa ŋgbangala shyɛn ke yɛn laga we yeri.»


\par }{\PP \VS{39}A Zhezu wì si pe pye ma yo pe leele pe pye pe cɛn, pe gbogolo gbogolo yan tipirige ki na.

\VS{40}A leele pè si cɛn ma gbogolo gbogolo. Gbogolosaga ka ma lere cɛnmɛ yɔn ko tin, ka ma lere nafa shyɛn ma yiri kɛ yɔn ko tin.

\VS{41}A Zhezu wì si buru kaŋgurugo wi lɛ naa ŋgbangala shyɛn ke ni, maa yɛgɛ ki yirige wa naayeri ma Yɛnŋɛlɛ li shari. Kona, a wì si buru wi kɔɔnlɔ kɔɔnlɔ maa kan wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe yeri naa ŋgbangala shyɛn ke ni, ma yo peri yɛɛlɛ janwa wi na. A pè siri yɛɛlɛ pe na.

\VS{42}A leele pe ni fuun pè ka ma tin.

\VS{43}Pè kaa ka ma kɔ, buru kɔnrɔkɔnrɔ nda tìla koro to naa ŋgbangala kɔngɔlɔ kɔngɔlɔ ŋgele ni, fɔrɔgɔfɛnnɛ pàa ti wulo, a tì kanja kɛ ma yiri shyɛn yin.

\VS{44}Mbele pàa buru wi ka, nambala pàa pye lere waga kaŋgurugo (5 000).


\par }{\SH Zhezu wìla tanga tɔnmɔ na
\par }
{\R (Mati 14.22-33; Zhan 6.15-21)

\par }{\PP \VS{45}Ko puŋgo na naa jɛnri, a Zhezu wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ŋgbanga ma yo pe ye wa tɔnmɔkɔrɔ ki ni, pe keli pe lɔgbɔgɔ ki kɔn wi na, pe kari wa ki kɛɛ ŋga na, wa Betisayida ca ki yeri; sanni wo jate wì sa janwa wi torogo wila kee.

\VS{46}Naa wìla kaa janwa wi torogo, a wì si kari yanwiga ka go na sa Yɛnŋɛlɛ yɛnri.

\VS{47}Naa yembinɛ làa kaa wɔ, tɔnmɔkɔrɔ kìla pye wa lɔgbɔgɔ ki nandogomɔ, Zhezu wo nuŋgba wìla pye wa tara ti na.

\VS{48}A wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ pe yan tɔnmɔkɔrɔ ki piriwɛn pìla pye ma ŋgban pe yeri, katugu tifɛlɛgɛ kìla pye na gbɔɔn na pe sɔngɔrɔ. Naa ŋgopɛnɛ koŋgbanmbala gbeleyɛgɛ kìla kaa yɔngɔ, a Zhezu wì si yiri le nɛɛ kee wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe kɔrɔgɔ, na tanri tɔnmɔ pi na. Wìla pye na jaa mbe pe toro.

\VS{49}Ɛɛn fɔ, naa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pàa kaa wi yan wila tanri tɔnmɔ pi na, a pè sigi yan ndɛɛ gboo yinnɛ li. A pe nɛɛ gbele ŋgbanga;

\VS{50}katugu pe ni fuun pàa wi yan, a pe sunndoro tì si kɔn pe na. Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a Zhezu wì si pe pye fɔ: «Ye kotogo le ye yɛɛ ni, muwi, yaga ka fyɛ!»


\par }{\PP \VS{51}A wì si ye wa tɔnmɔkɔrɔ ki ni pe kɔrɔgɔ, a tifɛlɛgɛ kì si yere. A kì si pe pari fɔ jɛŋgɛ;

\VS{52}katugu buru wogo ki na, kafɔnnɔ na wìla pye, pe sila li yɛgɛ jɛn, pe tijinliwɛ pi sila ya mbeli kɔrɔ jɛn.


\par }{\SH Zhezu wìla yambala lɛgɛrɛ sagala \newline  wa Zhenezarɛti tara
\par }
{\R (Mati 14.34-36)

\par }{\PP \VS{53}Naa pàa kaa lɔgbɔgɔ ki kɔn ma yiri, a pè si gbɔn wa Zhenezarɛti tara, mɛɛ pe tɔnmɔkɔrɔ ki pɔ wa lɔgɔ ki koŋgo na.

\VS{54}Naa pàa kaa tigi ma yiri wa tɔnmɔkɔrɔ ki ni, a leele pè si Zhezu wi yan maa jɛn.

\VS{55}A pè si fe ma kari wa ki tara ti lagapyew, na paan yambala pe ni pe yarisinlɛɛrɛ ti na wi kɔrɔgɔ, pe kaga logo laga ŋga fuun ni mbe yo wi yɛn we.

\VS{56}Laga o laga Zhezu wìla pye na kee, kapire ri o, cagbɔrɔ ri o, kɛɛrɛ kapire ri o, pe ma yambala pe lɛ ma pan ma pe tɛgɛ wa katogo ma suu yɛnri ma yo wi pe yaga pe jiri wi derege yɔn ko na cɛ. Mbele fuun pàa jiri ki na, poro la sagala.




\par }\Chap{7}{\SH Fariziye poro naa pe tɛlɛye \newline  kalɛgɛ ki ni
\par }
{\R (Mati 15.1-9)

\par }{\PP \VerseOne{1}A
Fariziye poro naa
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pèle si yiri wa Zheruzalɛmu, mɛɛ pan ma gbogolo wa Zhezu wi tanla.

\VS{2}A pè suu
fɔrɔgɔfɛnnɛ pele yan paa nii pe kɛyɛn yi ni
fyɔngɔ ni, ko kɔrɔ wo yɛn pee pe kɛyɛn yi jogo mbe yala pe shɛrɛgɛ kologo ki ni.


\par }{\PP \VS{3}Ma si yala, Fariziye poro naa
Zhufuye sanmbala pyew, na pee pe kɛyɛn yi jogo jɛŋgɛ, paa li, katugu pàa pye na tanri na yala pe tɛlɛye kalɛgɛ ko ni.

\VS{4}Na paga yiri wa janla na pe yarilɔndɔ ti ni mbe ye, na pee woli gbɛn, paa li. Kalɛgɛlɛ kèle la pye pe yeri naa lɛgɛrɛ, ŋgele pàa pye na tanri ke na. Koro yɛn paa wɔjɛŋgɛlɛ, naa cɔrɔ, konaa tuguyɛnrɛ sikaara konaa sinlɛyaara jogowo yɛn.


\par }{\PP \VS{5}A Fariziye poro naa lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe ni, pè si Zhezu wi yewe ma yo fɔ: «Ki cɛn mɛlɛ, ma fɔrɔgɔfɛnnɛ pe si woro na tanri we tɛlɛye pe kalɛgɛ ki na, ɛɛn fɔ, pe ma sila nii pe kɛyɛn yi ni fyɔngɔ ni?»


\par }{\PP \VS{6}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Yoro kopiire fɛnnɛ wele,
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔEzayi wìla tanga ta ye na kaselege, naa wìla Yɛnŋɛlɛ li yɔn sɛnrɛ ti yo ye kanŋgɔlɔ we. Wìla ki yo ma yo Yɛnŋɛlɛ lì yo fɔ:

\par }{\Q {\QT{Ki leele mbele yɛɛn, paa na gbogo yɔn ni win.}}

\par }{\Q {\QT{Ɛɛn fɔ, wa pe nawa jatere wo ni, pe yɛn ma lali na ni.}}


\par }{\Q \VS{7}{\QT{Paa na gbogo jaga win,}}

\par }{\Q {\QT{katugu leele pè ŋgasegele ŋgele tɛgɛ, koro cɛ pe ma lɛ na nari leele pe na.}}\XREF{†}{{\XO 7:7 }{\XO{7.6-7:
}}{\XT{Eza 29.13}}}


\par }{\PP \VS{8}«Ye ma Yɛnŋɛlɛ li ŋgasegele koro wa kanŋgaga na, nɛɛ tanri leele kalɛgɛlɛ koro na.»


\par }{\PP \VS{9}Kona, a Zhezu wì sho naa fɔ: «Yaa ki yaan ndɛɛ ki jɛŋgɛ koyi ŋga yè pye ma Yɛnŋɛlɛ li ŋgasegele koro yaga, nɛɛ tanri ye kalɛgɛlɛ koro na. Ayoo dɛ!

\VS{10}Katugu Moyisi wìla ki yo ma yo fɔ: ‹{\QT{Maa ma to naa ma nɔ pe gbogo.›}} Ma nuru naa ma yo fɔ: ‹{\QT{Lere ŋa ka wi to nakoma wi nɔ daŋga, ki daga poo gbo.›}}\XREF{†}{{\XO 7:10 }{\XO{7.10:
}}{\XT{Ɛki 20.12; 21.17; Efɛ 6.2}}}

\VS{11}Ɛɛn fɔ, yoro ma yo fɔ: Na lere wa kaa to, nakoma wi nɔ pye fɔ: ‹Mi jɛn na ya mbɔɔn saga yaraga ŋga ni, ki yɛn Kɔriban, ko kɔrɔ wo yɛn mìgi kan Yɛnŋɛlɛ yeri saraga.›

\VS{12}Yaa ki fɔ wi yaga naa wila wi to, nakoma wi nɔ wi sari.

\VS{13}Ki pyelɔmɔ pi na ma, ye maa Yɛnŋɛlɛ li sɛnrɛ ti jogo ye kalɛgɛlɛ ŋgele ye maa nari ye yɛɛ na ke ni. Ye ma sila yarilɛgɛrɛ piin paa ki woro nda ti yɛn fun.»


\par }{\SH Yaraga ŋga ki ma lere wi tɛgɛ \newline  fyɔngɔ ni
\par }
{\R (Mati 15.10-20)

\par }{\PP \VS{14}Kona, a Zhezu wì si janwa wi yeri naa fɔnŋgɔ, mɛɛ pe pye fɔ: «Ye ni fuun ye nuŋgbogolo jan yaa nuru na yeri, yege sɛnrɛ nda ti kɔrɔ wi jɛn:

\VS{15}Yaraga ŋga fuun ki ma yiri laga funwa na ma ye wa lere wi lara, ko ka na ya mboo tɛgɛ fyɔngɔ ni Yɛnŋɛlɛ yɛgɛ na. Ɛɛn fɔ, ŋga ki ma yiri wa wi kotogo na, ko ki maa tɛgɛ fyɔngɔ ni li yɛgɛ na.

\VS{16}[Nuŋgbogolo ka pye ŋa na, wi ke jan wila nuru\FTNT{†}{{\FR 7:16 }{\FR{7.16:
}}{\FT{Sɛwɛɛlɛ pele ni, vɛrise kɛ ma yiri kɔgɔlɔni wi woro wa;
}}{\XT{Mati 11.15; 13.9}}{\FT{.}}}.]»


\par }{\PP \VS{17}Naa Zhezu wìla kaa laga le janwa wi tanla ma saa ye wa go, a wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pè suu yewe ki yomiyɛlɛ li kɔrɔ wi ni.

\VS{18}A wì si pe pye fɔ: «Yoro fun ye woro tijinliwɛ ni jate? Ye sigi jɛn mbe yo yaraga ŋga ki ma yiri laga funwa na ma ye wa lere wi nawa, ko na ya mboo tɛgɛ fyɔngɔ ni Yɛnŋɛlɛ yɛgɛ na?

\VS{19}Katugu ko na ye wa wi kotogo na. Ɛɛn fɔ, ki ma kari wa wi lara. Ko puŋgo na, ki mɛɛ yiri laga funwa na.»

\par }{\PP Zhezu wìla ki naga wa ki sɛnrɛ ti ni fɔ yaakara ti ni fuun ti yɛn
kpoyi Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na.


\par }{\PP \VS{20}A Zhezu wì sho naa fɔ: «Ŋga ki ma yiri wa lere wi kotogo na, ko ki maa tɛgɛ fyɔngɔ ni Yɛnŋɛlɛ yɛgɛ na.

\VS{21}Katugu pa jatere pere ti maa yinrigi wa lere wi nawa, wa wi kotogo na, mɛɛ wi kan wi maa kalikalawa piin, naa yuro, naa legbogo,

\VS{22}naa kɛɛnrɛ limɛ, naa yɛgɛmbatinwɛ, naa nambewe, naa leele fanlaga, naa kafaara, naa yenjara, naa leele mɛjɔɔgɔ, naa yɛɛ gbɔgɔwɔ, naa lembigewe.

\VS{23}Ko yaripere nda to ti ni fuun maa yinrigi wa lere wi kotogo na, ma suu tɛgɛ fyɔngɔ ni Yɛnŋɛlɛ yɛgɛ na.»


\par }{\SH Nambannjɔ wà la taga \newline  Zhezu wi na
\par }
{\R (Mati 15.21-28)

\par }{\PP \VS{24}Ko puŋgo na, a Zhezu wì si yiri wa ki laga ki na, mɛɛ kari wa
Tiri tara, ma saa ye go ka ni. Wi sila pye na jaa lere mbege jɛn mbe yo wi yɛn wa. Ɛɛn fɔ, wi sila ya mbe koro wa larasaga.

\VS{25}Jɛlɛ wà la pye wa, yinnɛ tipele la pye wi sumborombyɔ wi ni. Naa ki jɛlɛ wìla kaa Zhezu wi tinmɛ ta, a wì si pan teere ma kanŋguuro kan wi jegele,

\VS{26}maa yɛnri ma yo wi yinnɛ tipele li purɔ wili wɔ wi sumboro wi ni. Ki jɛlɛ Girɛsi tara fɛnnɛ woo lawi. Pa pàa wi se wa Sirofɛnɛsi tara.

\VS{27}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Ki yaga piile pe li pe tin gbɛn, katugu ki woro ma yɔn pe piile pe yaakara ti lɛ peri wa pyɔnmbigile ke kan.»


\par }{\PP \VS{28}A jɛlɛ wì suu pye fɔ: «Na Fɔ, ki yɛn ma kaselege. Ɛɛn fɔ, pyɔnmbigile ŋgele ke ma pye wa tabali wi nɔgɔ, ke maa piile pe yaakara tunmɔɔrɔ nda ti maa tuun pe yeri to kaa.»


\par }{\PP \VS{29}Kona, a Zhezu wì suu pye fɔ: «Sɛnrɛ nda mà yo ti kala na, ma mbe ya mbaa kee. Yinnɛ tipele lì wɔ ma sumborombyɔ wi ni.»


\par }{\PP \VS{30}Naa jɛlɛ wìla kaa sɔngɔrɔ ma saa ye wa wi go, a wì si saa wi pyɔ wi ta wì sinlɛ wa wi sinlɛyaraga ki na, yinnɛ tipele lì wɔ wi ni.


\par }{\SH Zhezu wìla naŋa bombo \newline  nuŋgbojili wa sagala
\par }
{\PP \VS{31}Ko puŋgo na, a Zhezu wì si yiri wa Tiri tara ma toro wa Sidɔn tara, mɛɛ Dekapole tara ti pari ma kari wa Galile lɔgbɔgɔ ki yeri.

\VS{32}A pè si pan naŋa nuŋgbojili wa ni wi kɔrɔgɔ, wì sila ya mbaa para jɛŋgɛ. A pè suu yɛnri ma yo wuu kɛyɛn yi taga wi na wuu sagala.

\VS{33}A Zhezu wì suu lɛ ma yiri le janwa wi tanla, mɛɛ kari wi ni wa yɛgɛ, ma suu yombɛgɛlɛ ke le wa naŋa wi nuŋgbogolo ke ni, mɛɛ cɛnrɛ surugu ke na ma jiri wi ŋgayinnɛ li na.

\VS{34}Kona, a wi suu yɛgɛ ki yirige wa naayeri, ma wɔn ŋgbanga, mɛɛ naŋa wi pye fɔ: «Efata!» Ko kɔrɔ wo yɛn fɔ: «Yɛngɛ!»


\par }{\PP \VS{35}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a ki naŋa wi nuŋgbogolo kè si yɛngɛ wi na, a wi ŋgayinnɛ lì sanga, a wì ya na para fɔ jɛŋgɛ.

\VS{36}A Zhezu wì sigi yo maga ŋgban pe ni fuun pe ni, ma yo paga kaga yo mbe lere kan. Ɛɛn fɔ, ali naa wìla pye naga yuun naga ŋgbanni pe ni, pàa pye naga yari naga seregi.

\VS{37}A leele pe nɛɛ kawa ŋgbanga, nɛɛ yuun fɔ: «Ŋga fuun wila piin, ki yɛn jɛŋgɛ. Wi yɛrɛ maa nuŋgbojiile pe piin pe maa nuru, na bomboolo pe piin pe maa para.»




\par }\Chap{8}{\SH Zhezu wìla lere waga tijɛrɛ (4 000) \newline  kan pè ka
\par }
{\R (Mati 15.32-39)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ki piliye yi ni, a janwa gbɔlɔ là si gbogolo naa wa Zhezu wi tanla mbe logo wi yeri. Naa yaakara sila pye pe yeri pe ka, ki kala na, a Zhezu wì suu
fɔrɔgɔfɛnnɛ pe yeri, mɛɛ pe pye fɔ:

\VS{2}«Ki leele mbele pe yinriwɛ yɛn na na, katugu nala yɛn pe piliye taanri pe yɛn laga na ni, yaakara si woro pe yeri pe ka.

\VS{3}Na mi ka pe torogo fuŋgo ki ni paa kee, pe fanŋga ki yaa sa kɔ konɔ, katugu pèle yiri lege.»


\par }{\PP \VS{4}A wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pè suu pye fɔ: «We mbe yaakara to ta se laga ki
gbinri ŋa wi ni mbe pe ni fuun pe kan pe ka pe tin?»


\par }{\PP \VS{5}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Buru jori wi yɛn laga ye yeri?» A pè sho fɔ: «Buru kɔlɔshyɛn.»


\par }{\PP \VS{6}A wì si janwa wi pye ma yo wi cɛn tara ti na. Kona, a wì si buru kɔlɔshyɛn wi lɛ, ma Yɛnŋɛlɛ li shari, mɛɛ wi kɔɔnlɔ kɔɔnlɔ maa kan wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe yeri, poo yɛɛlɛ janwa wi na. A fɔrɔgɔfɛnnɛ pè suu yɛɛlɛ janwa wi na.

\VS{7}Ŋgbangala tunmɔŋgɔlɔ jɛnri la pye le pe yeri, a Zhezu wì si Yɛnŋɛlɛ li shari ke wogo na, mɛɛ ki yo pe kan, a pè ke yɛɛlɛ janwa wi na.

\VS{8}A leele pè ka ma tin. Pè kaa ka ma kɔ, a pè kanja kɔlɔshyɛn yin kɔnrɔkɔnrɔ nda tìla koro ti ni.

\VS{9}A Zhezu wì si pe torogo ma yo paa kee. Pàa lere waga tijɛrɛ (4 000) yɔn ko tin ki pilige ki ni.

\VS{10}Le ki yɔnlɔgɔ nuŋgba ke ni, a Zhezu wo naa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni, pè si ye wa tɔnmɔkɔrɔ ki ni, mɛɛ kari wa Dalimanuta tara.


\par }{\SH Fariziye pàa pye na jaa Zhezu \newline  wi kafɔnnɔ la pye peli yan
\par }
{\R (Mati 16.1-4)

\par }{\PP \VS{11}Kona, a
Fariziye pè si kari Zhezu wi kɔrɔgɔ, mɛɛ saa na kendige woo wi ni. Naa pàa pye na jaa mboo wa mbe wele ki kala na, a pè suu yɛnri ma yo wi kafɔnnɔ la pye wigi naga pe na, fɔ pa wi fanŋga ki yiri wa Yɛnŋɛlɛ li yeri.

\VS{12}A Zhezu wì si wɔn ma tigi ŋgbanga ma sho fɔ: «Yiŋgi na nala pilige woolo pe nɛɛ kafɔnnɔ jaa? Ɛɛn fɔ, kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, kafɔnnɔ lo la se pye mbe naga pe na.»


\par }{\PP \VS{13}Kona, a wì si yiri le pe tanla, mɛɛ ye naa wa tɔnmɔkɔrɔ ki ni ma lɔgbɔgɔ ki kɔn ma kari wa ki kɛɛ ŋga na.


\par }{\SH Zhezu wìla yo Fariziye poro \newline  naa Erɔdi ni pe nagawa sɛnrɛ \newline  ti yɛn paa leve yɛn
\par }
{\R (Mati 16.5-12)

\par }{\PP \VS{14}Fɔrɔgɔfɛnnɛ pàa fɛgɛ pe sila yaakara lɛ, buru nuŋgba pe wo wìla pye pe yeri wa tɔnmɔkɔrɔ ki ni.

\VS{15}A Zhezu wì sigi yo maga ŋgban pe ni, ma yo fɔ: «Ye ye yɛɛ yingiwɛ jɛn Fariziye pe leve wo naa
Erɔdi woo wi ni.»


\par }{\PP \VS{16}A fɔrɔgɔfɛnnɛ pe nɛɛ pe yɛɛ yewe na yuun fɔ: «Maa yaan buru woro laga we yeri, ko kì ti wila para yɛɛn.»


\par }{\PP \VS{17}A Zhezu wì si nda pàa pye na yuun ti jɛn, mɛɛ pe pye fɔ: «Mɛlɛ a ye nɛɛ ki yuun wa ye nawa ma yo katugu buru woro ye yeri? Ye faa ti kɔrɔ jɛnni mbaa ti lee bere jate? Ye tijinliwɛ pi yɛn ma tɔn ye na bere jate?

\VS{18}{\QT{Yɛngɛlɛ yɛn ye na, ye woro na yaan jate?}}\XREF{†}{{\XO 8:18 }{\XO{8.18:
}}{\XT{Zhere 5.21}}} Ye woro na nawa tuun ti na wi le? Nuŋgbogolo yɛn ye na, ye woro na nuru jate?

\VS{19}Na mìla buru kaŋgurugo wi kɔɔnlɔ kɔɔnlɔ maa kan nambala waga kaŋgurugo (5 000) pe yeri, a pè ka, kanja jori yaa yin kɔnrɔkɔnrɔ nda tìla koro ti ni?» A pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Kanja kɛ ma yiri shyɛn\XREF{†}{{\XO 8:19 }{\XO{8.19:
}}{\XT{Maki 6.38-44}}}.»

\VS{20}«Na mìla kaa buru kɔlɔshyɛn wi kɔɔnlɔ kɔɔnlɔ maa kan nambala waga tijɛrɛ (4 000) pe yeri, a pè ka, kanja jori yaa yin kɔnrɔkɔnrɔ nda tìla koro ti ni?» A pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Kanja kɔlɔshyɛn\FTNT{†}{{\FR 8:20 }{\FR{8.20:
}}{\FT{Ye
}}{\XT{Maki 8.9}}{\FT{laga ki wele.}}}.»


\par }{\PP \VS{21}Zhezu wì si pe pye fɔ: «Ye fa sigi kɔrɔ jɛn bere jate?»


\par }{\SH Zhezu wìla fyɔɔn wa sagala
\par }
{\PP \VS{22}Naa pàa ka saa gbɔn wa Betisayida ca, a leele pèle si pan fyɔɔn wa ni Zhezu wi kɔrɔgɔ, maa yɛnri ma yo wi jiri wi na wi ta wi sagala.

\VS{23}A Zhezu wì si fyɔɔn wi yigi wi kɛɛ ki na ma kari wi ni wa ca ki puŋgo na, mɛɛ cɛnrɛ taga fyɔɔn wi yɛngɛlɛ ke na ma
kɛyɛn taga wi na, ma suu yewe ma yo fɔ: «Maa yaraga ka yaan le?»


\par }{\PP \VS{24}A fyɔɔn wì suu yɛgɛ ki yirige ma wele, ma sho fɔ: «Mila leele yaan wurugɔ wurugɔ, pe yɛn paa tire yɛn. Paa tanri.»


\par }{\PP \VS{25}A Zhezu wì suu kɛyɛn yi taga naa wa fyɔɔn wi yɛngɛlɛ ke na. A fyɔɔn wì suu yɛngɛlɛ ke kan laga nuŋgba ma wele jɛŋgɛ. Kona, a wì si sagala, nɛɛ yaara ti ni fuun ti yaan nari jɛnni jɛŋgɛ ti yɛɛ ni.

\VS{26}A Zhezu wì suu pye ma yo wila kee wi go, wiga ka ye wa ca nawa.


\par }{\SH Pyɛri wìla ki yo ma yo \newline  Zhezu wo wi yɛn Kirisi we
\par }
{\R (Mati 16.13-20; Luki 9.18-21)

\par }{\PP \VS{27}Kona, a Zhezu wo naa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni, pè si kari wa Sesare Filipu ca ki kanŋgara na cara ti ni. Ma pe ta wa konɔ paa kee, a Zhezu wì si pe yewe ma yo fɔ: «Leele pe ma yo mi yɛn ambɔ fɔ?»


\par }{\PP \VS{28}A pè sho fɔ: «Pele ma yo ma yɛn
Zhan Batisi. Pele ma yo ma yɛn
Eli. Pele ma yo
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ wawi mboro.»

\VS{29}A wì si poro jate pe yewe ma yo fɔ: «Yoro wo nawa, ambɔ wi mi?» A Pyɛri wì suu pye fɔ: «Mboro ma yɛn
Kirisi we.»


\par }{\PP \VS{30}A Zhezu wì sigi yo maga ŋgban pe ni ma yo paga kaga yo mbe lere kan.


\par }{\MS ZHEZU WILA PARA WI KUNWƆ NAA WI YƐNMƐ SƐNRƐ NA

\par }{\MR 8.31–9.50

\par }{\SH Zhezu wìla wi kunwɔ \newline  naa wi yɛnmɛ wogo ki yo
\par }
{\R (Mati 16.21-23; Luki 9.22)

\par }{\PP \VS{31}Kona, a Zhezu wi nɛɛ wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe nari na yuun fɔ: «Ki daga
Lere wi Pinambyɔ wi jɔlɔ jɛŋgɛ. Tara ti
lelɛɛlɛ, naa
saraga wɔfɛnnɛ teele poro naa
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe ni, pe yaa ka je wi na mboo gbo. Ki piliye taanri wogo, wi yaa yɛn mbe yiri wa kunwɔ pi ni\XREF{†}{{\XO 8:31 }{\XO{8.31:
}}{\XT{Mati 16.21}}}.»


\par }{\PP \VS{32}Zhezu wìla pye naga sɛnrɛ ti yuun nari finligi pe kan. Kì kaa pye ma, a Pyɛri suu lɛ ma kari wi ni kanŋgaga na, nɛɛ para wi na ma yo ŋga wì yo, kii yala.

\VS{33}Ɛɛn fɔ, a Zhezu wì si wa ma kanŋga, maa fɔrɔgɔfɛnnɛ sanmbala pe wele, mɛɛ gbanla Pyɛri wi na ma yo fɔ: «Yiri na tanla Sɔtanla\FTNT{†}{{\FR 8:33 }{\FR{8.33:
}}{\FT{Zhezu wìla Pyɛri wi yeri Sɔtanla, katugu wìla pye naga ŋgbeli mbe Zhezu wi kan wi kɛ kanŋgaga na wi wɔ wa tunŋgo ŋga Yɛnŋɛlɛ lì kan wi yeri wi pye ki ni, ko yɛn mbe jɔlɔ dunruya woolo pe kala na, mbe pe shɔ.}}}! Katugu ma jatere wi woro Yɛnŋɛlɛ wogo ko na, wi yɛn leele wogo\XREF{†}{{\XO 8:33 }{\XO{8.33:
}}{\XT{Eza 55.8-9; 1 Korɛn 2.14}}} ko na.»


\par }{\SH Mbele pè taga Zhezu wi na \newline  pe daga mbaa tanri yɛgɛ ŋga na
\par }
{\R (Mati 16.24-28; Luki 9.23-27)

\par }{\PP \VS{34}Ko puŋgo na, a Zhezu wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ poro naa janwa wi yeri, mɛɛ pe pye ma yo fɔ: «Na lere wa kaa jaa mbe taga na puŋgo na, wi kaari wi yinwege ki kala, wuu
tiparaga ki tugo\FTNT{†}{{\FR 8:34 }{\FR{8.34:
}}{\FT{Ko kɔrɔ wo yɛn fɔ wi cɛn wi jɔlɔgɔ ki cɛnwɛ, wii taga Zhezu wi na.}}}, wii taga na na.

\VS{35}Katugu lere ŋa fuun kaa jaa mboo yɛɛ go shɔ, wo yaa kaa yinwege ki la. Ɛɛn fɔ, lere ŋa fuun ka suu yinwege ki la na kala na, konaa Sɛntanra ti kala na, wi yaa kaga ta.

\VS{36}Na lere wi ka dunruya yaara ti ni fuun ti ta, ki si pye wuu yinwege ki la, yiŋgi ki yaara ti yaa yɔn mboo kan?

\VS{37}Yiŋgi yaraga ki yɛn wa lere mbe ya kan mboo yɛɛ go shɔ?

\VS{38}Na lere ŋa ka fɛrɛ ta na ni, nakoma na sɛnrɛ ti ni ki nala pilige woolo mbele pe yɛn kɛɛnrɛ lifɛnnɛ naa kapere pyefɛnnɛ pe sɔgɔwɔ, pa Lere wi Pinambyɔ fun wi yaa ka fɛrɛ ta ki fɔ wi ni, na wi ka ka pan wa wi To wi gbɔgɔwɔ pi ni
mɛrɛgɛyekpoyi pe ni we.»




\par }\Chap{9}{\PP \VerseOne{1}A Zhezu wì si pe pye naa fɔ: «Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, mbele pe yɛn lagamɛ, pele yɛn wa pe ni, pe se ka ku gbɛn, na pe fa
Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi yan pi pan yawa ni.»


\par }{\SH Zhezu wi yɛgɛ cɛnwɛ pìla kanŋga
\par }
{\R (Mati 17.1-13; Luki 9.28-36)

\par }{\PP \VS{2}Naa piliye kɔgɔlɔni la kaa toro, a Zhezu wì si Pyɛri, naa Zhaki, konaa Zhan pe lɛ ma kari pe ni yanwiga titɔnlɔgɔ ka na. Poro cɛ pàa pye wa ki laga ki na. Ma pe ta wa, a Zhezu wi yɛgɛ cɛnwɛ pì si kanŋga le pe yɛgɛ na.

\VS{3}A wi yaripɔrɔ tì kanŋga ma filige, na yɛngɛlɛ shoo. Lere wo wa woro laga tara ti na, ŋa wi mbe ya mbe yaripɔrɔ jogo ti filige ma.

\VS{4}A
Eli naa Moyisi\FTNT{†}{{\FR 9:4 }{\FR{9.4:
}}{\FT{Moyisi naa Eli pàa pye Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ, mbele pàa pe yinwege ki pye faa laga tara ti na.}}} pè si yiri le pe na. Pàa pye na para Zhezu wi ni.

\VS{5}Kona, a Pyɛri wì si Zhezu wi pye fɔ: «We Nagafɔ, ki yɛn ma yɔn wè koro lagamɛ. We yaa segbara taanri kan, mboro wogo nuŋgba, Moyisi wogo nuŋgba, Eli wogo nuŋgba.»


\par }{\PP \VS{6}Wi mbaa yo yɛgɛ ŋga na ko wi sila jɛn, katugu wo naa
fɔrɔgɔfɛnnɛ sanmbala pe ni, pàa fyɛ fɔ jɛŋgɛ.

\VS{7}A kambaaga kà si pan, mɛɛ pe tɔn wa ki yinmɛ pi ni. A magala là si yiri wa ki kambaaga ki ni ma yo fɔ: «Ŋa yɛɛn, wo wi yɛn na Pinambyɔ ŋa wìlan ndanla jɛŋgɛ we, yaa wi sɛnrɛ ti nuru!»


\par }{\PP \VS{8}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si wele ma pe yɛɛ maga, pee lere wa yan naa, ndɛɛ Zhezu wo nuŋgba.


\par }{\PP \VS{9}Naa pàa kaa yiri wa yanwiga ki na na tinri, a Zhezu wì sigi yo maga ŋgban pe ni, ma pe pye fɔ: «Ŋga yè yan, yaga kaga yɛgɛ yo mbe lere kan fɔ
Lere wi Pinambyɔ wi sa ku, wi yɛn wi yiri wa kunwɔ pi ni.»


\par }{\PP \VS{10}A pè sigi kala li tɛgɛ wa pe nawa. Ɛɛn fɔ, sanga lɛgɛrɛ ni, pàa pye na pe yɛɛ yewe na yuun fɔ: «Mbe sɔngɔrɔ mbe yɛn mbe yiri wa kunwɔ pi ni, ko kɔrɔ wo yɛn mɛlɛ?»


\par }{\PP \VS{11}A pè si Zhezu wi yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi na
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe ma sho fɔ Eli daga mbe pan gbɛn?»


\par }{\PP \VS{12}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «{\QT{Kaselege yi, Eli wi daga mbe pan gbɛn, mbe yaara ti ni fuun ti gbegele fɔnŋgɔ.}}\XREF{†}{{\XO 9:12 }{\XO{9.12:
}}{\XT{Mala 3.23}}} Ɛɛn fɔ, yiŋgi na ki si yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni, ma yo Lere wi Pinambyɔ wi yaa jɔlɔ jɛŋgɛ, fɔ leele pe yaa ka je\XREF{†}{{\XO 9:12 }{\XO{9.12:
}}{\XT{Yuuro 22.8}}} wi na?

\VS{13}Ma si yala, mi yɛn naga yuun ye kan fɔ Eli\XREF{†}{{\XO 9:13 }{\XO{9.13:
}}{\XT{Mati 11.14}}} wìla pan makɔ, a pòo jɔlɔ jɛŋgɛ paa yɛgɛ ŋga na ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni we.»


\par }{\SH Zhezu wìla pyɔ wa sagala, \newline  yinnɛ tipele la pye wi ni
\par }
{\R (Mati 17.14-21; Luki 9.37-43a)

\par }{\PP \VS{14}Naa pàa kaa pan ma gbɔn le fɔrɔgɔfɛnnɛ sanmbala pe na, a pè si janwa gbɔlɔ la yan li gbogolo le pe tanla ma pe maga. Lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pèle la pye na kendige woo pe ni.

\VS{15}Naa leele pàa kaa Zhezu wi yan wila paan, a kì si pe fo. A pè si yiri ma fe ma saa wi fili, mboo shari.

\VS{16}A Zhezu wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ pe yewe ma yo fɔ: «Yaa kendige ko woo pe ni yiŋgi kala na?»


\par }{\PP \VS{17}Wa janwa wi ni, a naŋa wà suu pye fɔ: «We Nagafɔ, mì pan na pyɔ wi ni ma kɔrɔgɔ, yinnɛ tipele yɛn wi ni, li yɛn bombo.

\VS{18}Yinnɛ tipele liga yiri wi ni laga o laga, li maa jan le tara, ŋgbɔrɔgɔ maa yinrigi wa wi yɔn; wi maa ŋgangala ke kaa ma sheli karirrra. Mɔ̀ɔ fɔrɔgɔfɛnnɛ pe yɛnri ma yo pe yinnɛ tipele li purɔ peli wɔ wi ni, pee ya.»


\par }{\PP \VS{19}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Yoro wele, ye yɛn leele mbele pe yɛn mbatagambala! Wagati jori mi daga mbe pye ye ni naa? Wagati jori mi daga mbe ye kala li kun na yɛɛ ni? Ye pyɔ wi lɛ ye pan wi ni na kan!»


\par }{\PP \VS{20}A pè suu lɛ ma saa wi kan wi yeri. Naa yinnɛ tipele làa kaa Zhezu wi yan, a lì si pyɔ wi yangara ŋgbanga. A wì si to le tara nɛɛ koŋgi, a ŋgbɔrɔgɔ nɛɛ yinrigi wa wi yɔn.

\VS{21}A Zhezu wì si pyɔ wi to wi yewe ma yo fɔ: «Kùu ta ma lɛ wagati wiwiin?»

\par }{\PP A tofɔ wì sho fɔ: «Ma lɛ wi puwɛn pi ni.

\VS{22}Sanga lɛgɛrɛ ni, ki yinnɛ tipele li maa jan wa kasɔn konaa tɔnmɔ pi ni na jaa mboo gbo. Na kaa pye ma mbe ya kala la pye, we yinriwɛ ta, ma we saga!»


\par }{\PP \VS{23}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Ki cɛn mɛlɛ, a mà sho fɔ: ‹Na ma mbe ya?› Lere ŋa fuun ka taga na na, kala li ni fuun li mbe ya pye mboo kan.»


\par }{\PP \VS{24}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a pyɔ wi to wì si gbele ŋgbanga, ma yo fɔ: «Mì taga ma na, ki kala na, na saga mala mbatagawa pi kɔ na ni.»


\par }{\PP \VS{25}Naa Zhezu wìla kaa janwa wi yan wila gbinri na paan pe kɔrɔgɔ, a wì si gbanla yinnɛ tipele li na, ma yo fɔ: «Mboro yinnɛ tipele bombo nuŋgbojili ŋa yɛɛn, mila ki yuun ma kan, wɔ wa ki pyɔ ŋa wi ni, maga ka ye wi ni naa fyew.»


\par }{\PP \VS{26}Kona, a yinnɛ tipele lì si gbele ŋgbanga ma pyɔ wi yangara ŋgbanga, mɛɛ wɔ wi ni. A pyɔ wì si cɛn ndɛɛ wi ku, fɔ a lelɛgɛrɛ na yuun: «Wì ku, wì ku.»

\VS{27}Ɛɛn fɔ, a Zhezu wì suu yigi wi kɛɛ ki na maa yirige, a wì si yiri ma yere.


\par }{\PP \VS{28}Naa Zhezu wìla kaa ye wa go, a wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si saa wi yewe pe yɛ, ma yo fɔ: «Yiŋgi na wee si ya mbege yinnɛ tipele na li purɔ?»


\par }{\PP \VS{29}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Ko yinnɛ tipele cɛnlɛ na yɛɛn, Yɛnŋɛlɛ yɛnrɛwɛ po pi ma ya ma lo purɔ mali wɔ.»


\par }{\SH Zhezu wìla wi kunwɔ \newline  naa wi yɛnmɛ wogo ki yo naa
\par }
{\R (Mati 17.22-23; Luki 9.43b-45)

\par }{\PP \VS{30}A pè si yiri wa ki laga ki na, ma Galile tara ti pari ma kari. Zhezu wi sila pye na jaa leele poo saga jɛn.

\VS{31}Katugu wìla pye naa fɔrɔgɔfɛnnɛ pe nari. Wìla pye na pe piin fɔ: «Pe yaa ka Lere wi Pinambyɔ wi le leele pe kɛɛ poo gbo. Wiga ku ki piliye taanri wogo, wi yaa yɛn mbe yiri wa kunwɔ pi ni.»


\par }{\PP \VS{32}Ɛɛn fɔ, fɔrɔgɔfɛnnɛ pe sila ki sɛnrɛ ti kɔrɔ jɛn, a pè si fyɛ pe suu yewe.


\par }{\SH Wiwiin wi yɛn legbɔɔ ma wɛ?
\par }
{\R (Mati 18.1-5; Luki 9.46-48)

\par }{\PP \VS{33}A pè si saa gbɔn wa Kapɛrinawu. Naa pàa kaa ye wa go, a Zhezu wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ pe yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi sɛnrɛ yè pye na yuun na wa konɔ?»


\par }{\PP \VS{34}A pè si pyeri, katugu pàa pye na kendige woo pe yɛɛ ni wa konɔ, mbe ta mbe ŋa wi yɛn pe ni fuun legbɔɔ wi jɛn.

\VS{35}Kona, a Zhezu wì si cɛn, mɛɛ pe yeri ma yo fɔ: «Lere ŋa kaa jaa mbe pye koŋgbanŋa, wi daga mboo yɛɛ pye pe ni fuun puŋgofɔ konaa pe ni fuun tunmbyee!»


\par }{\PP \VS{36}A wì si pyɔ jɛɛ wa lɛ maa yerege le pe sɔgɔwɔ. Naa wìla kaa wi lɛ wa wi kɛyɛn yi ni, a wì si pe pye fɔ:

\VS{37}«Lere ŋa fuun ka ki pyɔ ŋa wi si wa yigi jɛŋgɛ na kala na, kona, muwi ki fɔ wi yigi jɛŋgɛ. Lere ŋa fuun ka silan yigi jɛŋgɛ, kona, mi ma ki fɔ wi yigi jɛŋgɛ, ɛɛn fɔ, ŋa wìlan tun wo ki fɔ wi yigi jɛŋgɛ.»


\par }{\SH Ye woro ma ŋa mbɛn, \newline  wo yɛn ye lejɛnŋɛ
\par }
{\R (Luki 9.49-50)

\par }{\PP \VS{38}Kona, a Zhan wì si Zhezu wi pye fɔ: «We Nagafɔ, wè lere wa yan wila yinnɛ tipegele ke puro na ke woo leele pe ni ma mɛgɛ ki na, wòo pye ma yo wiga kaa ki piin, katugu wi woro we ni.»


\par }{\PP \VS{39}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Yaga kaa yɛgɛ kɔn mbe yo wi kaa ki piin, katugu lere se ya kafɔnnɔ pye na mɛgɛ ki na, mbe koro le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni mbaa sɛnpere yuun na na.

\VS{40}Ki kala na, lere ŋa woro we mbɛnfɔ, wo yɛn we lejɛnŋɛ!

\VS{41}Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, lere ŋa fuun ka tɔnmɔ jɛnɛ yɛnlɛ kan ye yeri ye wɔ, katugu ye yɛn
Kirisi wi woolo, wo yaa kaa tɔnli wi ta.»


\par }{\SH Maga ka lere fanla mboo le kapege
\par }
{\R (Mati 18.6-9; Luki 17.1-2)

\par }{\PP \VS{42}«Ki piile tunmɔmbɔlɔ mbele pè taga na na, lere ŋa fuun ka ti wa ka kapege pye, pe sinndɛliŋgbɔgɔ to wa ki fɔ wi yɔlɔgɔ pe saa wa wa kɔgɔje wi ni, ko mbe mbɔnrɔ wi na.

\VS{43}Na kaa pye ma kɛɛ ko ki yaa ti mɛɛ kapege pye, ki kɔn maga wɔ wa. Ma koro kɛɛ nuŋgbafɔ, ma sa ye wa yinwege jɛŋgɛ ki ni, ko mbɔnrɔ ma na ma koro ma kɛyɛn shyɛn yi ni, ma kari wa jaganama, wa kasɔn ŋga ki se figi ko ni.

\VS{44}[Wa ki laga ki na, fyɛnrɛ nda ti maa wire ti kaa ti se ku, ki kasɔn ki se si figi fyew.]

\VS{45}Na kaa pye ma jele lo li yaa ti mɛɛ kapege pye, li kɔn ma li wɔ wa. Ma koro jele nuŋgbafɔ, ma sa ye wa yinwege jɛŋgɛ ki ni, ko mbɔnrɔ ma na, ma koro ma jegele shyɛn ke ni, pe sɔɔn wa wa jaganama wi ni ko na.

\VS{46}[Wa ki laga ki na, fyɛnrɛ nda ti maa wire ti kaa ti se ku, ki kasɔn ki se si figi fyew.]

\VS{47}Na kaa pye ma yɛnlɛ lo li yaa ti mɛɛ kapege pye, li logori mali wɔ wa. Ma koro yɛnlɛ nuŋgba ma ye wa Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi ni, ko mbɔnrɔ ma na, ma koro ma yɛngɛlɛ shyɛn ke ni, pe sɔɔn wa wa jaganama wi ni ko na.

\VS{48}Wa ki laga ki na, fyɛnrɛ nda ti maa wire ti kaa ti se ku, ki kasɔn ki se si figi fyew\XREF{†}{{\XO 9:48 }{\XO{9.48:
}}{\XT{Eza 66.24}}}.

\VS{49}Katugu kasɔn ki yaa ka pye lere pyew wi na paa yɛgɛ ŋga na pe ma kɔ le yaakara\XREF{†}{{\XO 9:49 }{\XO{9.49:
}}{\XT{Levi 2.13}}}.


\par }{\PP \VS{50}«Kɔ wi yɛn ma yɔn. Ɛɛn fɔ, na kɔ wi tanwa piga wɔ\XREF{†}{{\XO 9:50 }{\XO{9.50:
}}{\XT{Mati 5.13; Luki 14.34-35}}} wi ni, yiŋgi ye mbe ya pye wii tanla naa? Ki daga kɔ mbe pye yoro jate ye ni. Ye pye yɛyinŋge na ye yɛɛ ni.»




\par }{\MS ZHEZU WI TANGALA MBE KARI WA ZHERUZALƐMU

\par }\Chap{10}{\MR 10.1-52

\par }{\SH Nagawa sɛnrɛ nda Zhezu wìla yo \newline  pɔrɔgɔ ki jɔgɔwɔ wogo ki na
\par }
{\R (Mati 19.1-12; Luki 16.18)

\par }{\PP \VerseOne{1}A Zhezu wì si yiri le ki laga ki na, mɛɛ kari wa Zhude tara, konaa wa Zhuridɛn gbaan wi puŋgo na. A janwa gbɔlɔ là si pan ma gbogolo wa wi tanla naa. A wi nɛɛ pe nari Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti ni, paa yɛgɛ ŋga na wìla pye naga piin faa we.


\par }{\PP \VS{2}A
Fariziye pèle si pan maa yewe mboo wa mbe wele, mɛɛ wi pye fɔ: «Ki daga naŋa wuu jɔ wi je le?»


\par }{\PP \VS{3}A Zhezu wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Yiŋgi Moyisi wìla naga ye na ma yo yaa piin?»


\par }{\PP \VS{4}A pè sho fɔ: «Moyisi wìla ki konɔ kan ma yo naŋa wi jɛlɛ jegesɛwɛ kɔn wuu kan wi jɔ wi yeri, wii jɛn wuu je\XREF{†}{{\XO 10:4 }{\XO{10.4:
}}{\XT{Dete 24.1}}}.»


\par }{\PP \VS{5}Kona, a Zhezu wì si pe pye fɔ: «Ye kotoŋgbanga ko kìla ti Moyisi wìla ki ŋgasele li kan ye yeri.

\VS{6}Ɛɛn fɔ, maga lɛ wa dunruya wi lɛsaga ki na, Yɛnŋɛlɛ làa pe gbegele naŋa naa jɛlɛ.

\VS{7}{\QT{Ko kì ti naŋa wi yaa ka laga wi to naa wi nɔ pe na, mbe si mara wi jɔ wi na.}}

\VS{8}{\QT{Kona, pe shyɛn pe yaa pye wire nuŋgba.}} Ki ka pye ma, pe woro leele shyɛn naa, ɛɛn fɔ, pe yɛn wire nuŋgba\XREF{†}{{\XO 10:8 }{\XO{10.7-8:
}}{\XT{Zhenɛ 2.24}}}.

\VS{9}Ki kala na, yaraga ŋga Yɛnŋɛlɛ lì pye nuŋgba, lere ka kaga laga ki yɛɛ na.»


\par }{\PP \VS{10}Naa pàa kaa ye wa go, a Zhezu wi
fɔrɔgɔfɛnnɛ pè suu yewe naa ki sɛnrɛ ti ni.

\VS{11}A wì si pe pye fɔ: «Lere ŋa fuun kaa jɔ je mbe wa yɛgɛ pɔri naa, kona, jataga wi yɛn na piin. Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun,

\VS{12}jɛlɛ ŋa fuun kaa pɔlɔ je mbe pɔri naŋa wa yɛgɛ yeri, kona, nandara wi yɛn na piin.»


\par }{\SH Zhezu wìla duwaw piile \newline  tunmɔmbɔlɔ pele na
\par }
{\R (Mati 19.13-15; Luki 18.15-17)

\par }{\PP \VS{13}Kona, a leele pèle si pan piile tunmɔmbɔlɔ pele ni Zhezu wi kɔrɔgɔ, jaŋgo wi jiri pe na wi duwaw pe na. Ɛɛn fɔ, a wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si gbanla pe na.

\VS{14}Naa Zhezu wìla kaa ki yan ma, a kì suu mbɛn. A wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ pe pye fɔ: «Ye piile tunmɔmbɔlɔ pe yaga paa paan na kɔrɔgɔ, yaga ka pe yɛgɛ kɔn, katugu mbele pe yɛn paa pe yɛn,
Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi yɛn poro woo.

\VS{15}Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, na lere ŋa si yɛnlɛ Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi na paa pyɔ yɛn, ko fɔ wo se ka ye wa Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi ni fyew.»


\par }{\PP \VS{16}Ko puŋgo na, a wi nɛɛ piile pe gboni, nɛɛ kɛyɛn tari pe na nuŋgba nuŋgba na duwaw pe na.


\par }{\SH Lefɔnŋɔ penjagbɔrɔ fɔ wa sɛnrɛ
\par }
{\R (Mati 19.16-30; Luki 18.18-30)

\par }{\PP \VS{17}Naa Zhezu wìla kaa konɔ li lɛ na kee, a naŋa wà si fe ma saa kanŋguuro kan wi nɔgɔ, mɛɛ wi yewe ma yo fɔ: «We Nagafɔ jɛnŋɛ, yiŋgi mi daga mbe pye mbe si yinwege mbakɔgɔ ki ta?»


\par }{\PP \VS{18}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Yiŋgi na, a ma nɛɛ na yinri jɛnŋɛ? Lere woro jɛnŋɛ ndɛɛ Yɛnŋɛlɛ lo nuŋgba pe!

\VS{19}Ma si yɛn ma Yɛnŋɛlɛ li ŋgasegele ke jɛn, ke ŋgele:
{\QT{Maga ka lere gbo, maga ka jataga pye, maga ka yu, maga ka yagbolo sɛrɛya yo mbe taga lere na, maga ka lere fanla mbe li, ta ma to naa ma nɔ pe gbogo.»}}\XREF{†}{{\XO 10:19 }{\XO{10.19:
}}{\XT{Ɛki 20.12-17; Dete 5.16-20; Ɔrɔmu 13.9}}}


\par }{\PP \VS{20}A naŋa wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «We Nagafɔ, mì ko ŋgasegele koro ke ni fuun koro lɛ na tanri ke na, maga lɛ na puwɛn pi ni.»


\par }{\PP \VS{21}A Zhezu wì suu wele ndanlawa ni, mɛɛ wi pye fɔ: «Yaraga nuŋgba kɔ̀ɔn yaga. Kari ma sɔɔn kɛɛ yaara ti ni fuun ti pɛrɛ, maga penjara ti yɛɛlɛ fyɔnwɔ fɛnnɛ pe na, mɛɛ pan ma taga na na. Kona, ma yaa ka kɔrɔgɔ gbeŋge ta wa yɛnŋɛlɛ na.»


\par }{\PP \VS{22}Ɛɛn fɔ, naa naŋa wìla kaa ki sɛnrɛ ti logo, a wi jatere wì si piri wi na, a wì si sɔngɔrɔ ma kari yɛsanga ni, katugu penjagbɔrɔ la pye wi yeri.


\par }{\PP \VS{23}A Zhezu wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ mbele pàa pye maa maga pe pye fɔ: «Penjagbɔrɔ fɛnnɛ pe ye wa Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi ni, ki yɛn ma ŋgban fɔ jɛŋgɛ.»


\par }{\PP \VS{24}A kì sɛnrɛ ti suu fɔrɔgɔfɛnnɛ pe pari fɔ jɛŋgɛ. A Zhezu wì sho naa fɔ: «Na piile, mbe ye wa Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi ni, ki yɛn ma ŋgban fɔ jɛŋgɛ.

\VS{25}Kaselege ko na, yɔngɔmɛ mbe toro mɛshɛli wele, ko tanla ma wɛ penjagbɔrɔ fɔ wi ye wa Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi ni ko na.»


\par }{\PP \VS{26}Kona, a kì si fɔrɔgɔfɛnnɛ pe pari naa ma serege. A pe nɛɛ pe yɛɛ yewe na yuun fɔ: «Ŋga ambɔ Yɛnŋɛlɛ li yaa ka shɔ okɛ?»

\VS{27}A Zhezu wì si pe wele, mɛɛ yo fɔ: «Leele poro yɛgɛ na ki se ya pye, ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ lo mbe ya mbege pye, katugu Yɛnŋɛlɛ li mbe ya kala li ni fuun li pye.»


\par }{\PP \VS{28}A Pyɛri wì suu pye fɔ: «Wele! Wè we yaara ti ni fuun ti yaga wa, ma taga ma na, ki yaa ka pye mɛlɛ?»


\par }{\PP \VS{29}A Zhezu wì sho fɔ: «Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, na lere ŋa fuun kaa go, naa wi nɔsepiile nambala, naa wi nɔsepiile jɛɛlɛ, naa wi nɔ, naa wi to, naa wi piile, naa wi kɛɛrɛ ti yaga na kala na konaa Sɛntanra ti kala na,

\VS{30}wi yaa yinrɛ naa nɔsepiile nambala, naa nɔsepiile jɛɛlɛ, naa nɛɛlɛ, naa piile, naa kɛɛrɛ ti yɔngɔ cɛnmɛ cɛnmɛ ta laga ki dunruya ŋa wi ni. Wi yaa si jɔlɔgɔ ta fun. Wa wagati ŋa wila paan wi ni, wi yaa ka yinwege mbakɔgɔ ki ta.

\VS{31}Ɛɛn fɔ, mbele pe yɛn koŋgbanmbala pe lɛgɛrɛ yaa ka pye puŋgofɛnnɛ, mbele pe yɛn puŋgofɛnnɛ pe lɛgɛrɛ yaa ka pye koŋgbanmbala.»


\par }{\SH Naa Zhezu wìla pye naa kunwɔ \newline  naa wi yɛnmɛ sɛnrɛ ti yuun, \newline  ki taanri wogo ko layi ŋga
\par }
{\R (Mati 20.17-19; Luki 18.31-34)

\par }{\PP \VS{32}Naa pàa kaa konɔ li lɛ na kee wa Zheruzalɛmu, a Zhezu wì si keli pe yɛgɛ na tanri. Wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe jatere wìla piri pe na. Leele mbele pàa taga pe puŋgo na, pàa pye na fyɛ. A Zhezu wì si nuru maa fɔrɔgɔfɛnnɛ kɛ ma yiri shyɛn pe yeri kanŋgaga na, nɛɛ ŋga ki yaa sa pye wi na wa Zheruzalɛmu ki yɛgɛ yuun pe kan.

\VS{33}Wìla pe pye fɔ: «Ye wele, we mbele waa kee wa Zheruzalɛmu. Pe yaa sa
Lere wi Pinambyɔ wi le
saraga wɔfɛnnɛ teele poro naa
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe kɛɛ. Pe yaa kiti kɔn wi na mbe yo poo gbo. Pe yaa kaa le
mbele pee shɛri pe kɛɛ.

\VS{34}Pe yaa ka tɛgɛ wi na, mbe cɛnrɛ surugu wi na, mboo gbɔn sapige ni, mbe suu gbo. Ɛɛn fɔ, ki pilige taanri wogo, wi yaa yɛn mbe yiri wa kunwɔ pi ni.»


\par }{\SH Zhaki naa Zhan paa yaraga ka \newline  yɛnri
\par }
{\R (Mati 20.20-28)

\par }{\PP \VS{35}Kona, Zebede pinambiile shyɛn, Zhaki naa Zhan, a poro si fulo Zhezu wi tanla ma suu pye fɔ: «We Nagafɔ, ŋga waa yɛnri ma yeri, waa jaa maga kan we yeri.»

\VS{36}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Yiŋgi yaa jaa mbe pye ye kan?»


\par }{\PP \VS{37}A pè suu pye fɔ: «Na maga ka pye wa ma gbɔgɔwɔ pi ni sanga ŋa ni, ma yere ki na we cɛn wa ma tanla. Nuŋgba mbe cɛn ma kalige kɛɛ ki na, sanŋa wi cɛn ma kamɛŋgɛ kɛɛ ki na.»


\par }{\PP \VS{38}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Ŋga yaa yɛnri, ye sigi jɛn! Jɔlɔgɔ wɔjɛnnɛ na mi yaa wɔ\FTNT{†}{{\FR 10:38 }{\FR{10.38:
}}{\FT{Mbe wɔ wa jɔlɔgɔ wɔjɛnnɛ li ni, konaa mbe batɛmu ŋa ta, ko ki yɛn jɔlɔgɔ ŋga Zhezu wi yaa jɔlɔ mbe ku we.}}} wa li ni, ye mbe ya wɔ wa li ni le? Nakoma mi yaa
batize yɛgɛ ŋga na, ye mbe ya mbe batize ma le?»


\par }{\PP \VS{39}A pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «We mbe ya.» A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Ki yɛn ma kaselege, fɔ mi yaa wɔ wɔjɛnnɛ na ni, ye yaa wɔ wa li ni. Mi yaa batize yɛgɛ ŋga na, ye yaa ka batize ma fun.

\VS{40}Ɛɛn fɔ, wa mbe cɛn na kalige kɛɛ ki na, konaa wa mbe cɛn na kamɛŋgɛ kɛɛ ki na, mi ma mi daga mbe ko konɔ lo kan ye yeri. Ki cɛnsara Yɛnŋɛlɛ lìri gbegele mbele kan, poro pe yaa ka cɛn wa.»


\par }{\PP \VS{41}Naa fɔrɔgɔfɛnnɛ kɛ sanmbala pàa kaa ki sɛnrɛ ti logo ma, a ki nɛɛ pe yaa Zhaki naa Zhan pe kala na.

\VS{42}A Zhezu wì si pe yeri, mɛɛ pe pye fɔ: «Yège jɛn ma yo mbele pe maa jate teele tara woolo pe go na, pe ma cɛn pe go na ma pe yigi pe fanŋga ki ni. Pe legbɔɔlɔ pe maa pe fanŋga ki nari pe na.

\VS{43}Ɛɛn fɔ, yoro sɔgɔwɔ po si daga mbe pye ma. Ŋa fuun kaa jaa mbe pye ye ni fuun legbɔɔ, wi daga mboo yɛɛ pye ye ni fuun tunmbyee.

\VS{44}Ŋa kaa jaa mbe pye ye ni fuun koŋgbanŋa, wi daga mboo yɛɛ pye ye ni fuun kulo.

\VS{45}Katugu Lere wi Pinambyɔ wii pan leele poro mbaa tunŋgo piin wi kan, ɛɛn fɔ, wì pan mbe tunŋgo pye leele pe kan, mboo yinwege ki kan ki pye lelɛgɛrɛ go shɔsara.»


\par }{\SH Zhezu wìla fyɔɔn Baritime \newline  wi sagala
\par }
{\R (Mati 20.29-34; Luki 18.35-43)

\par }{\PP \VS{46}Kona, a Zhezu wo naa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni, pè si ye wa Zheriko ca ki ni. Naa paa kaa na yinrigi wa ca nawa na kee, a janwa gbɔlɔ là si taga pe na. Wa konɔ na pàa lɛ li yɔn na, fyɔɔn wà la pye ma cɛn wa na yaara yɛnri. Time pinambyɔ lawi, pàa pye naa yinri Baritime.

\VS{47}Naa Baritime wìla kaa ki logo ma yo Nazarɛti ca fɛnnɛ Zhezu wo wila paan, a wi nɛɛ gbele ŋgbanga na yuun fɔ: «Zhezu,
Davidi setirige pyɔ, na yinriwɛ ta!»


\par }{\PP \VS{48}A lelɛgɛrɛ nɛɛ gbanla wi na ma yo wi pyeri. Kona, a wì si gbele ŋgbanga naa ma wɛ koŋgbanŋga ki na, ma yo fɔ: «Davidi setirige pyɔ, na yinriwɛ ta!»


\par }{\PP \VS{49}A Zhezu wì si yere, mɛɛ pe pye fɔ: «Yoo yeri wa na kan.»

\par }{\PP A pè si fyɔɔn wi yeri ma suu pye fɔ: «Ma jatere wi wa nuŋgba, yiri, wila ma yinri!»


\par }{\PP \VS{50}A Baritime wì suu derigbɔgɔ ki wɔ maga wa le tara, mɛɛ yew ma kan wi tɔɔrɔ ti na, mɛɛ kari Zhezu wi kɔrɔgɔ.

\VS{51}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Yiŋgi maa jaa mbe pye ma kan?»

\par }{\PP A wì sho fɔ: «We Nagafɔ, ki pye mbaa yaan naa fɔnŋgɔ!»


\par }{\PP \VS{52}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Ta kee, ma tagawa pɔ̀ɔn shɔ!»

\par }{\PP Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a wi yɛngɛlɛ kè si yɛngɛ, a wi nɛɛ yaan. A wì si taga Zhezu wi na wa konɔ nɛɛ kee.




\par }{\MS ZHEZU WI TUNŊGO WA ZHERUZALƐMU CA

\par }\Chap{11}{\MR 11–13

\par }{\SH Zhezu wi yege wa Zheruzalɛmu ca
\par }
{\R (Mati 21.1-11; Luki 19.28-40; Zhan 12.12-19)

\par }{\PP \VerseOne{1}Naa pàa kaa yɔngɔ Zheruzalɛmu ca ki ni, ma gbɔn Betifazhe naa Betani cara ti na, ma wa wa Oliviye tire yanwiga ki yeri, a Zhezu wì suu
fɔrɔgɔfɛnnɛ shyɛn tun, ma yo fɔ:

\VS{2}«Yaa kee wa ca ŋga wa ye yɛgɛ ki ni. Ye yesaga wa ca, ye yaa sofile pyɔ wa yan pòo pɔ le, malɛ lere fa lugu wi na. Yoo sanga ye pan wi ni na kan.

\VS{3}Na lere wa ka ye yewe mbe yo fɔ: ‹Yiŋgi na, a ye nɛɛ ko piin yɛɛn?› Yoo pye fɔ: ‹Wi kala yɛn
we Fɔ wi na. Wi yaa si sɔngɔrɔ mbe pan wi ni fɔɔnfɔɔn ŋga!› »


\par }{\PP \VS{4}A pè si kari, mɛɛ saa sofile pyɔ wi yan pòo pɔ go ka yɔn na, le konɔ yɔn ki tanla. A pè suu sanga.

\VS{5}Leele mbele pàa pye le, a pèle si pe yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi na, a ye nɛɛ sofile pyɔ ŋa wi sangala?»


\par }{\PP \VS{6}Ŋga Zhezu wìla yo pe kan, a pè sigi yo, a leele pè si yere ki na.

\VS{7}A pè si sofile pyɔ wi yigi ma saa wi kan Zhezu wi yeri, mɛɛ pe derigbɔrɔ ti wɔ mari taga sofile wi na. A Zhezu wì si lugu ma cɛn wi na.

\VS{8}Lelɛgɛrɛ la pe derigbɔrɔ wɔ mari jan wa konɔ. A pele nɛɛ tige wɛrɛ kɔɔn wa yan nari jaan wa konɔ naga nari fɔ paa wi gbogo.

\VS{9}Leele mbele pàa pye Zhezu wi yɛgɛ, konaa mbele pàa pye wi puŋgo na, pàa pye na jɔrɔgi na yuun fɔ: «Ozanna!
{\QT{Ŋa wila paan we Fɔ wi mɛgɛ ki na, Yɛnŋɛlɛ sa duwaw wi na!}}\XREF{†}{{\XO 11:9 }{\XO{11.9:
}}{\XT{Yuuro 118.25-26}}}

\VS{10}Yɛnŋɛlɛ sa duwaw
wunluwɔ mba pila paan pi na, we tɛlɛ Davidi wunluwɔ we! Gbɔgɔwɔ yɛn Yɛnŋɛlɛ woo, lo na li yɛn wa naayeri lara ti ni fuun ti go na we!»


\par }{\PP \VS{11}A Zhezu wì si ye wa Zheruzalɛmu ca, mɛɛ kari wa
shɛrigo gbɔgɔ ki ni. Yaara nda fuun tìla pye wa, a wì si ti ni fuun ti welewele ma saa ti kɔ. Naa wìla kaa wagati wi yan wì jerege, a wì si sɔngɔrɔ wa Betani, wo naa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ kɛ ma yiri shyɛn pe ni.


\par }{\SH Zhezu wìla tige ka daŋga \newline  pege yinri figiye
\par }
{\R (Mati 21.18-19)

\par }{\PP \VS{12}Ki goto pinliwɛ pi ni, naa pàa kaa yiri wa Betani na kee, a fuŋgo si Zhezu wi yigi.

\VS{13}A wì si
figiye tige ka yan wa lege. Wɛrɛ la pye ki na. A wì si kari ma saa ki wele maga yan ndɛɛ wi yaa pire yan ki na. Ɛɛn fɔ, naa wìla kaa yɔngɔ wa ki tanla, wii pire yan ki na, ndɛɛ ki wɛrɛ to, katugu ki sɛsanga wi sila gbɔn.

\VS{14}Kona, a Zhezu wì si tige ki pye fɔ: «Lere ka kɔɔn pyɔ wa ka naa fyew.»

\par }{\PP A wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pège sɛnrɛ ti logo.


\par }{\SH Zhezu wìla kari wa shɛrigo gbɔgɔ
\par }
{\R (Mati 21.12-17; Luki 19.45-48; Zhan 2.13-22)

\par }{\PP \VS{15}Naa pàa kaa gbɔn wa Zheruzalɛmu, a Zhezu wì si saa ye wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni. Leele mbele pàa pye wa na pɛrɛ konaa mbele pàa pye na loo, a wi nɛɛ pe puro na pe yinrigi. Wìla penjara surufɛnnɛ pe tabaliye pe jaanri naa ca keteŋgele pɛrɛfɛnnɛ pe jɔnrɔ ti ni.

\VS{16}Kona, a wì si je wii yɛnlɛ lere wa mbe yaraga ka lɛ mbe toro ki ni naa wa shɛrigo gbɔgɔ ki nawa.

\VS{17}A wi nɛɛ pe nari na yuun fɔ: «Ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni, ma yo fɔ: ‹{\QT{Na go pe yaa kaa ki yinri cɛngɛlɛ ke ni fuun ke Yɛnŋɛlɛ yɛnrigo.›}}\XREF{†}{{\XO 11:17 }{\XO{11.17:
}}{\XT{Eza 56.7}}} Ɛɛn fɔ, a yoro si pan naga piin yoolo\XREF{†}{{\XO 11:17 }{\XO{11.17:
}}{\XT{Zhere 7.11}}} larasaga!»


\par }{\PP \VS{18}Saraga wɔfɛnnɛ teele poro naa
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe ni, naa pàa kaa ki wogo ki logo, a pe nɛɛ pyelɔmɔ jaa mbe Zhezu wi gbo. Ɛɛn fɔ, pàa pye na fyɛ wi yɛgɛ, katugu wi nagawa sɛnrɛ tìla janwa wi ni fuun wi pari fɔ jɛŋgɛ.


\par }{\PP \VS{19}Naa yɔnlɔ kìla kaa kɔ, a Zhezu wo naa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni, pè si yiri wa ca mɛɛ kari.


\par }{\SH Zhezu wìla para figiye tige \newline  ŋga kìla waga ki sɛnrɛ na
\par }
{\R (Mati 21.20-22)

\par }{\PP \VS{20}Ki goto yirifaga ki na, naa paa kaa na toro, a pè si figiye tige ki yan kì waga fɔ ma saa gbɔn wa ki ninde ti na.

\VS{21}A Pyɛri wì si nawa to sɛnrɛ nda Zhezu wìla yo ti na, mɛɛ wi pye fɔ: «Wele, we Nagafɔ! Figiye tige ŋga mà daŋga, kì waga pew!»


\par }{\PP \VS{22}A Zhezu wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ pe pye fɔ: «Ye taga Yɛnŋɛlɛ li na!

\VS{23}Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, lere ŋa fuun kaga yo ki yanwiga ŋga ki kan mbe yo fɔ: ‹Yiri lagamɛ, ma sa to wa kɔgɔje wi ni›, na ki woro naa kɔɔn shyɛn wa wi kotogo na, na wi ka taga ki na mbe yo ŋga wila yuun ki yaa pye, pa ki yaa pye wi kan da.

\VS{24}Ki kala na, mila ki yuun ye kan fɔ: Yaga yaraga ŋga fuun yɛnri Yɛnŋɛlɛ li yeri, ye taga ki na fɔ yege ta makɔ, pa ye yaa ki ta.

\VS{25}Na yaga yiri mbe yere mbaa Yɛnŋɛlɛ yɛnri sanga o sanga, na kiga yala lere wa kapege pye ye na, yege kala yaga wi na le ki laga ki na, jaŋgo ye To ŋa wa yɛnŋɛlɛ na, wi ye kapere ti kala yaga ye na fun.

\VS{26}[Ɛɛn fɔ, na ye sigi fɔ wi kapege ki kala yaga wi na, ye To ŋa wa yɛnŋɛlɛ na, wi se ye kapere ti kala yaga ye na fun.]»


\par }{\SH Zhezu wi fanŋga kì yiri se
\par }
{\R (Mati 21.23-27; Luki 20.1-8)

\par }{\PP \VS{27}A pè si kari naa wa Zheruzalɛmu. Naa Zhezu wìla kaa ye wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni na yanriyanri, a saraga wɔfɛnnɛ teele, naa lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ poro naa
Zhufuyelelɛɛlɛ pe ni, pè si pan Zhezu wi kɔrɔgɔ.

\VS{28}A pè suu yewe ma yo fɔ: «Kagala ŋgele maa piin yɛɛn, maa ke piin yiŋgi fanŋga ni? Ambɔ wìgi fanŋga ki kan ma yeri, ma nɛɛ ke piin?»


\par }{\PP \VS{29}A Zhezu wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Mi yaa ye yewe kala nuŋgba ni, na yaga li kɔrɔ wi yo mbanla kan, mila ki kagala ke piin yaraga ŋga fanŋga ni, pa mi yaa ki yo mbe ye kan.

\VS{30}Yɛnŋɛlɛ lo làa Zhan wi torogo wi pan wila
batɛmu wi piin lee leele poro la wɛlɛ? Ye ka yo yanla kan.»


\par }{\PP \VS{31}A pe nɛɛ kendige woo pe yɛɛ ni na yuun fɔ: «Na waga ki yo mbe yo fɔ: ‹Yɛnŋɛlɛ lo làa wi torogo›, pa wi yaa we yewe mbe yo fɔ: ‹Yiŋgi na yee si taga wi sɛnyoro ti na?›

\VS{32}Ɛɛn fɔ, na waga sho fɔ: ‹Leele poro pàa wi torogo...› »

\par }{\PP Pàa pye na fyɛ janwa wi yɛgɛ, katugu leele pe ni fuun pàa pye na Zhan jate
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ jɛnŋɛ.


\par }{\PP \VS{33}Kona, a pè si Zhezu wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Wee jɛn.» A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Ɛɛn mi fun, mila ki kagala ke piin yaraga ŋga fanŋga ni, mi sege yo mbe ye kan.»




\par }\Chap{12}{\SH Kɛrɛ welefɛnnɛ tipeele yomiyɛlɛ
\par }
{\R (Mati 21.33-46; Luki 20.9-19)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ko puŋgo na, a Zhezu wi nɛɛ yomiyɛgɛlɛ waa pe kan na yuun fɔ: «Naŋa wà la
ɛrɛzɛn tiire kɛrɛ kɔn, mɛɛ mbogo wa mari maga, ma si wege wɔ ma ɛrɛzɛn pire tɔnmɔ wɔsaga ki gbegele wa, mɛɛ sanŋgazo kan kɛrɛ ti sigewe pi kala na. Kona, a wì si kɛrɛ ti telege ɛrɛzɛn kɛrɛ tunmbyeele pele na pe kaa tawa pi kan wi yeri, mɛɛ kari taleere ta ni.

\VS{2}Naa ɛrɛzɛn pire ti cɔsanga wìla kaa gbɔn, a wì suu tunmbyee wa torogo wa ɛrɛzɛn kɛrɛ tunmbyeele pe yeri ma yo wi saa tawa pi shɔ wi kan.

\VS{3}A pè si tunmbyee wi yigi maa gbɔn, mɛɛ wi sɔngɔrɔ kɛwara.

\VS{4}A kɛrɛfɔ wì suu tunmbyee wa torogo naa wa pe yeri. A pè si wo gbɔn wi go ki na maa wɛlɛgɛ, mɛɛ wi tɛgɛlɛ fɔ jɛŋgɛ.

\VS{5}A wì si nuru ma wa torogo naa wa pe yeri. A pè si wo gbo. Ko puŋgo na, a wì si pele torogo wa naa lɛgɛrɛ. A pè pele gbɔn, ma pele gbo pe ni.

\VS{6}A kì si koro kɛrɛfɔ wi pinambyɔ nuŋgba ŋa wùu ndanla jɛŋgɛ wo. A wì si wo torogo pe ni fuun pe puŋgo na, ma yo fɔ: ‹Pe yaa sa fɛrɛ ta na Pinambyɔ wo kan.›

\VS{7}Ɛɛn fɔ, a ɛrɛzɛn kɛrɛ tunmbyeele pè sigi yo pe yɛɛ kan fɔ: ‹Ŋa yɛɛn, wo wi yɛn kɔrɔgɔ lifɔ we, ye pan woo gbo, pa kɛrɛ ti yaa koro we kan!›

\VS{8}A pè suu yigi maa gbo, mɛɛ saa wi wa wa ɛrɛzɛn kɛrɛ ti puŋgo na.»


\par }{\PP \VS{9}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Yoro wo nawa, yiŋgi kɛrɛfɔ wi yaa pye? Wi yaa pan mbe ɛrɛzɛn kɛrɛ tunmbyeele pe gbo mbe kɛrɛ ti kan pele yeri.

\VS{10}Mì yo ki sɛnrɛ nda yèri kara jate wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni? Ti nda fɔ:

\par }{\Q {\QT{Go wafɛnnɛ pè je sinndɛlɛgɛ ŋga na,}}

\par }{\Q {\QT{ko kì pye go yɛnlɛ li sinndɛlɛgɛ koŋgbanŋga ye.}}


\par }{\Q \VS{11}{\QT{Pa ko wogo ŋga ko yiri wa we
Fɔ wi yeri,}}

\par }{\Q {\QT{a kì pye kagbɔgɔ we yɛgɛ na!»}}\XREF{†}{{\XO 12:11 }{\XO{12.10-11:
}}{\XT{Yuuro 118.22-23; Eza 28.16}}}


\par }{\PP \VS{12}Zhezu wì kaa ko sɛnrɛ to yo ma kɔ, a
Zhufuyelelɛɛlɛ pe nɛɛ wi lagajaa mboo yigi, katugu pàa ki jɛn ma yo wìla ki yomiyɛlɛ li wa poro na. Ɛɛn fɔ, pàa pye na fyɛ janwa wi yɛgɛ. Kì kaa pye ma, a pè suu yaga mɛɛ kari.


\par }{\SH Nizara ŋa wi daga mbe sara \newline  wunlumbolo to wi yeri
\par }
{\R (Mati 22.15-22; Luki 20.20-26)

\par }{\PP \VS{13}Kona, a pè si
Fariziye poro naa leele mbele pàa taga
Erɔdi wi na pele torogo wa Zhezu wi yeri, pe ta pe saa yigi wo jate wi yɔn sɛnrɛ ti na.

\VS{14}A pè si saa wi pye fɔ: «We Nagafɔ, wège jɛn ma yo kaselege ko ma maa yuun. Maa la fyɛ lere yɛgɛ, katugu maa lere wɔ lere ni. Ɛɛn fɔ, ma maa Yɛnŋɛlɛ konɔ li nari leele pe na kaselege ni. Ki kala na, ki daga waa Ɔrɔmu tara wunlumbolo to wi nizara wi woo le? Waa wi woo lee waga kaa wi woo?»


\par }{\PP \VS{15}Ɛɛn fɔ, Zhezu wìla ki jɛn ma yo kopiire pàa pye na piin. A wì si pe pye fɔ: «Yiŋgi na, a ye nɛɛ na waa na wele? Ye warifuwe pyɔ nuŋgba kan na yeri mboo wele.»


\par }{\PP \VS{16}A pè si pan nuŋgba ni wi kan. A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Ambɔ foto naa ambɔ yɔɔnrɔ ti yɛn wi na?» A pè suu pye fɔ: «Sesari woro ri.»


\par }{\PP \VS{17}Kona, a Zhezu wì si pe pye fɔ: «Ŋga ki daga mbe kan wunlumbolo to wi yeri, yege kan wi yeri, ye ŋga ki daga mbe kan Yɛnŋɛlɛ li yeri ki kan li yeri.»

\par }{\PP A ko si pe pari fɔ jɛŋgɛ.


\par }{\SH Zhezu wìla kuulo pe yɛnmɛ \newline  wogo ki yo
\par }
{\R (Mati 22.23-33; Luki 20.27-40)

\par }{\PP \VS{18}A
Sadusiye pèle si pan Zhezu wi kɔrɔgɔ. Poro pe ma yo kuulo pe se ka yɛn mbe yiri\XREF{†}{{\XO 12:18 }{\XO{12.18:
}}{\XT{Kapye 23.8}}}. A pè suu yewe ma yo fɔ:

\VS{19}«We Nagafɔ, Moyisi wìla ki yɔnlɔgɔ maga yaga laga we kan ma yo: ‹{\QT{Na naŋa wa ndɔ ka ku mboo jɔ yaga, na pee pyɔ se, wi jɔnlɔ wigi jɛlɛ wi pɔri, jaŋgo wi piile se wi na wi ndɔ ŋa wì ku wi kan.›}}\XREF{†}{{\XO 12:19 }{\XO{12.19:
}}{\XT{Dete 25.5-6}}}

\VS{20}Ma si yala, nɔsepiile nambala kɔlɔshyɛn la pye laga. A koŋgbanŋa wì si jɛlɛ pɔri. Pee pyɔ se. A naŋa wì si ku maa jɔ wi yaga.

\VS{21}A shyɛn fɔ wìgi jɛlɛ wi pɔri, ma ku wii pyɔ se. A ki kala nuŋgba lì pye taanri fɔ wi na fun.

\VS{22}A pe ni fuun kɔlɔshyɛnmɛ pège jɛlɛ wi pɔri, ma ku, wa si pyɔ se wi na. Ko puŋgo na, a jɛlɛ wì si kaa ku fun.

\VS{23}Na kuulo yɛnpilige kiga ka gbɔn, na paga yɛn, jɛlɛ wi yaa ka pye wiwiin woo pe ni, naa pe ni fuun pòo pɔri we?»


\par }{\PP \VS{24}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Yè puŋgo, katugu yee Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti kɔrɔ wi jɛn. Yee si Yɛnŋɛlɛ li yawa pi jɛn fun.

\VS{25}Kuulo na paga ka yɛn sanga ŋa ni, nambala naa jɛɛlɛ pe se kaa pɔrɔgɔ piin pe yɛɛ ni\XREF{†}{{\XO 12:25 }{\XO{12.25:
}}{\XT{Mati 22.30}}}. Ɛɛn fɔ, pe yaa ka pye wa yɛnŋɛlɛ na paa
mɛrɛgɛye pe yɛn.

\VS{26}Kuulo pe yɛnmɛ wogo ko na, mì yo yege kara wa Moyisi Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni maga yan, wa laga ŋga ki yɛn na para wuuro tipile li sɛnrɛ na we! Yɛnŋɛlɛ làa ki yo wa ma Moyisi wi kan, ma yo fɔ: ‹{\QT{Mi yɛn Abirahamu Yɛnŋɛlɛ, naa Izaki Yɛnŋɛlɛ, konaa Zhakɔbu Yɛnŋɛlɛ.›}}\FTNT{†}{{\FR 12:26 }{\FR{12.26:
}}{\FT{Ko kɔrɔ wo yɛn fɔ Yɛnŋɛlɛ li yɛn pe go shɔfɔ;
}}{\XT{Ɛki 3.6}}{\FT{.}}}

\VS{27}Yɛnŋɛlɛ li woro kuulo poro Yɛnŋɛlɛ, li yɛn weele poro Yɛnŋɛlɛ\FTNT{†}{{\FR 12:27 }{\FR{12.27:
}}{\FT{Ko ki naga ma yo ki leele pè ku wire to na, ɛɛn fɔ, ki kɔ wo ma, pe yaa ka yɛn mbe yinwege mbakɔgɔ ta.}}}. Yè puŋgo fɔ ma lali.»


\par }{\SH Yɛnŋɛlɛ ŋgasele na lì gbɔgɔ \newline  ma wɛ ke ni fuun na
\par }
{\R (Mati 22.34-41; Luki 10.25-28)

\par }{\PP \VS{28}Kendige ŋga pàa pye na woo pe yɛɛ ni,
lasiri sɛwɛ jɛnfɔ wà laga sɛnrɛ ti logo. Naa wìla kaa ki yan Zhezu wìla Sadusiye pe yɔn sogo jɛŋgɛ, a wì si fulo wa wi tanla, ma suu yewe ma yo fɔ: «Yɛnŋɛlɛ ŋgasele liliin lì gbɔgɔ ma wɛ ke ni fuun na?»


\par }{\PP \VS{29}A Zhezu wì suu pye fɔ: «{\QT{Ŋgasele na lì gbɔgɔ ma wɛ ke ni fuun na li na: ‹Izirayɛli woolo, yaa nuru! We Fɔ Yɛnŋɛlɛ lo nuŋgba li yɛn we Fɔ we.}}

\VS{30}{\QT{Ma Fɔ Yɛnŋɛlɛ li daga mbɔɔn ndanla ma kotogo ki ni fuun ni, naa ma nawa pi ni fuun ni, naa ma jatere wi ni fuun ni, konaa ma fanŋga ki ni fuun ni.›}}\XREF{†}{{\XO 12:30 }{\XO{12.30:
}}{\XT{Dete 6.4-5}}}

\VS{31}Li shyɛn wolo li na fɔ: ‹{\QT{Ma lewee yɛnlɛ wi daga mbɔɔn ndanla paa yɛgɛ ŋga na mɔɔ yɛɛ ndanla we.›}}\XREF{†}{{\XO 12:31 }{\XO{12.31:
}}{\XT{Levi 19.18}}} Ŋgasele la woro wa naa ma gbɔgɔ ma wɛ koro shyɛn ŋgele koro na.»

\VS{32}Kona, a lasiri sɛwɛ jɛnfɔ wì sho fɔ: «Ki yɛn ma yɔn Nagafɔ! Ŋga mà yo, ki yɛn kaselege; katugu Yɛnŋɛlɛ li yɛn li nuŋgba to. Yɛnŋɛlɛ la woro wa naa lo puŋgo na.

\VS{33}Yɛnŋɛlɛ lɔɔn ndanla ma kotogo ki ni fuun ni, naa ma jatere wi ni fuun ni, naa ma fanŋga ki ni fuun ni, konaa ma lewee yɛnlɛ wɔɔn ndanla paa yɛgɛ ŋga na mɔɔ yɛɛ ndanla, ko gbɔgɔ ma wɛ
saara sogoworo to naa saara cɛnlɛ nda fuun pe maa woo Yɛnŋɛlɛ yeri ti na.»


\par }{\PP \VS{34}Naa Zhezu wìla kaa lasiri sɛwɛ jɛnfɔ wi yan wùu sɛnrɛ ti yo tijinliwɛ ni, a wì suu pye fɔ: «Mɛɛ lali
Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi ni.»

\par }{\PP Kona, lere sila soro mboo yewe naa.


\par }{\SH Kirisi wo naa Davidi sɛnrɛ re
\par }
{\R (Mati 22.41-46; Luki 20.41-44)

\par }{\PP \VS{35}Ko puŋgo na, naa Zhezu wìla kaa na leele pe nari Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti ni wa
shɛrigo gbɔgɔ ki ni, a wì si pe yewe ma yo fɔ: «Mɛlɛ lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe si ya ma yo fɔ
Kirisi wi yɛn
Davidi wi setirige pyɔ?

\VS{36}Ma si yala, Davidi wo jate, wìla ki yo Yinnɛkpoyi li fanŋga ki na, ma yo fɔ:

\par }{\Q {\QT{We Fɔ wìgi yo na Fɔ wi kan ma yo fɔ:}}

\par }{\Q {\QT{Cɛn wa na kalige kɛɛ ki na, fɔ mbe sɔɔn mbɛnfɛnnɛ pe ŋgbanga,}}

\par }{\Q {\QT{mbe pe pye ma tɔɔrɔ ti tɛgɛsaga.}}\XREF{†}{{\XO 12:36 }{\XO{12.36:
}}{\XT{Yuuro 110.1}}}


\par }{\PP \VS{37}«Davidi jate wo maa Kirisi wi yinri wi Fɔ, mɛlɛ wii ya wi pye wi setirige pyɔ?»

\par }{\SH Zhezu wìla janwa wi yɛri ma yo \newline  pe pe yɛɛ yingiwɛ jɛn \newline  lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe ni
\par }
{\R (Mati 23.1-36; Luki 20.45-47)

\par }{\PP Janwa gbɔlɔ làa pye na nuru Zhezu wi yeri nayinmɛ ni.

\VS{38}A wi nɛɛ pe nari na yuun fɔ: «Ye ye yɛɛ yingiwɛ jɛn lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe ni. Ki yɛn ma pe ndanla paa derigbɔrɔ ti nii paa yanri, konaa paa pe shari gbɔgɔwɔ sharaga ni wa katoro ti ni.

\VS{39}Wa shɛriyinrɛ ti ni, jɔnrɔ nda ti ma pye wa yɛgɛ, konaa liwɛn gbɔɔ na, cɛnsara tiyɔnrɔ to ti ma pe ndanla mbaa cɛɛn ti na.

\VS{40}Pe maa naŋgunjaala pe kɛɛ yaara ti shoo pe yeri, ma saa na Yɛnŋɛlɛ yɛnri na mɔni, mbe ta mbege naga fɔ pe yɛn ma sin. Pe jɔlɔgɔ ki yaa ka gbɔgɔ mbe wɛ lere pyew wogo na.»


\par }{\SH Naŋgunjɔ fyɔnwɔ fɔ wi penjara \newline  kanwa Yɛnŋɛlɛ li yeri
\par }
{\R (Luki 21.1-4)

\par }{\PP \VS{41}Kona, a Zhezu wì si saa cɛn wa shɛrigo gbɔgɔ yarikanra kɛsu wi yɛsinmɛ na. Leele pàa pye na pe penjara ti nii wa kɛsu wi ni yɛgɛ ŋga na, a wi nɛɛ ki wele. Penjagbɔrɔ fɛnnɛ lɛgɛrɛ la pye na penjalɛgɛrɛ nii wa kɛsu wi ni.

\VS{42}A naŋgunjɔ fyɔnwɔ fɔ wà si pan fun, ma tama shyɛn le wa. Ti sila warikele walaga bɔ.

\VS{43}A Zhezu wì suu
fɔrɔgɔfɛnnɛ pe yeri, mɛɛ pe pye fɔ: «Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, penjara nda ki naŋgunjɔ fyɔnwɔ fɔ ŋa wì le wa kɛsu wi ni, tì gbɔgɔ ma wɛ mbele fuun pè pe woro le wa ti na.

\VS{44}Katugu jɛɛnnjɛnri pe ni fuun pè wɔwɔ wa pe penjagbɔrɔ ti ni ma kan. Ma si yala, ki naŋgunjɔ ŋa wo naa wi fyɔnwɔ pi ni fuun, wi penjara nda fuun ti yɛn wi yeri, nda fuun wi daga mbaa wi yɛɛ baro, tori nda wì saa le wa.»




\par }\Chap{13}{\SH Zhezu wìla shɛrigo gbɔgɔ \newline  ki jɔgɔwɔ po naa dunruya kɔpilige \newline  ti sɛnrɛ yo
\par }
{\R (Mati 24.1-14; Luki 21.5-19)

\par }{\PP \VerseOne{1}Naa Zhezu wila kaa na yinrigi wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni, a wi
fɔrɔgɔfɛnnɛ wà suu pye fɔ: «We Nagafɔ, sinndɛɛrɛ tiyɔnrɔ nda to naa yuŋgbɔgɔ ŋga ki kanlɔmɔ pi wele! Ki yɔn dɛ.»

\VS{2}A Zhezu wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ki yuŋgbɔrɔ nda, ma yɛgɛ yɛn ti na? Sinndɛlɛgɛ ka se ka koro ka go na laga, pe yaa ka ti ni fuun ti jaanri.»


\par }{\PP \VS{3}A Zhezu wì si saa cɛn wa Oliviye tire yanwiga ki na, wa shɛrigo gbɔgɔ ki yɛgɛ. A Pyɛri, naa Zhaki, naa Zhan konaa Andire pè si saa wi yewe pe yɛ,

\VS{4}ma yo fɔ: «Ki yo we kan, ki kagala ke yaa ka pye sanga wiwiin? Na ki kagala ke ni fuun ke pyesanga wiga ka gbɔn, kacɛn wiwiin wi yaa ki naga we na?»


\par }{\PP \VS{5}Kona, a Zhezu wì si pe pye fɔ: «Ye yɛɛ yingiwɛ jɛn, jaŋgo lere wa ka ka ye fanla mbe ye puŋgo.

\VS{6}Katugu lelɛgɛrɛ yaa ka pan na mɛgɛ ki na, mbe yo poro pe yɛn
Kirisi we. Pe yaa ka lelɛgɛrɛ fanla mbe pe puŋgo.

\VS{7}Na yaga kaa malaga ki sɛnrɛ nuru, mbaa malaga ki tinmɛ taa sanga ŋa ni, yaga kaa fyɛ; katugu ko daga mbe pye. Ɛɛn fɔ, ko se ka pye dunruya wi kɔsanga gbɛn.

\VS{8}{\QT{Tara ta woolo yaa ka yiri tara ta woolo kɔrɔgɔ malaga ni. Wunluwɔ naa wunluwɔ yaa ka yiri pi yɛɛ kɔrɔgɔ.}}\XREF{†}{{\XO 13:8 }{\XO{13.8:
}}{\XT{Eza 19.2}}} Tara ti yaa ka yɛgɛ lalɛgɛrɛ na. Fuŋgo ki yaa ka to. Ko ki ni fuun ŋga ko yaa ka pye jɔlɔgɔ ki lɛsaga, paa yɛgɛ ŋga na jɛlɛ selara ma kaa yiri wi ni we.


\par }{\PP \VS{9}«Yoro wo na, ye ye yɛɛ yingiwɛ jɛn; katugu pe yaa kaa ye nii kiti kɔnfɛnnɛ pe kɛɛ, mbaa ye gbɔɔn sapire ni wa shɛriyinrɛ ti ni. Pe yaa kaa kee ye ni wa gboforonɛriye poro naa wunlumbolo pe yeri na kala na, jaŋgo ye ta ye pye na sɛrɛfɛnnɛ wa pe yɛgɛ sɔgɔwɔ.

\VS{10}Ki daga Yɛnŋɛlɛ li Sɛntanra to mbe keli ti yari cɛngɛlɛ ke ni fuun ke kan gbɛn.

\VS{11}Na paga ka ye yigi mbaa kee ye ni wa kiti kɔnsaga sanga ŋa ni, ye jatere wiga ka piri ye na sɛnrɛ nda ye yaa yo to kala na. Ɛɛn fɔ, ki sanga nuŋgba wi ni, sɛnrɛ nda ti yaa ka tigi wa ye kotogo na, ye to yo; katugu yoro ma ye yaa kaa para. Ɛɛn fɔ, Yinnɛkpoyi loli.

\VS{12}Leele pele yaa kaa pe nɔsepiile pe nii kɛɛ pe ta pe pe gbo. Ko nuŋgba koyi teele pe yaa kaa piin pe piile pe na. Piile pe yaa kaa yinrigi pe sevɛnnɛ pe kɔrɔgɔ, mbaa pe kaan pe pe gbo.

\VS{13}Leele pe ni fuun pe yaa ka ye panra na kala na. Ɛɛn fɔ, ŋa fuun ka ya mbege kun wi yɛɛ ni, fɔ sa gbɔn wa ki kɔsaga ki na, wo yaa ka shɔ.»


\par }{\SH Yaritijaanga ŋga \newline  ki maa jɔgɔwɔ piin ki sɛnrɛ
\par }
{\R (Mati 24.15-28; Luki 21.20-24)

\par }{\PP \VS{14}« ‹{\QT{Yaritijaanga ŋga ki maa jɔgɔwɔ pi piin}}\XREF{†}{{\XO 13:14 }{\XO{13.14:
}}{\XT{Dani 9.27; 12.11}}} ye yaa kaga yan ki yere wa laga ŋga kii daga mbe yere we. Lere ŋa kaa ki sɛnrɛ ti kara, wiri kɔrɔ wi jɛn! Kona, mbele pe yaa ka pye wa Zhude tara, paa fee paa kee wa yanwira ti na.

\VS{15}Na ŋa ka pye wi go\FTNT{†}{{\FR 13:15 }{\FR{13.15:
}}{\FT{Kìla pye Zhufuye paga go ki kan pe maga biri. Ki fɔ wi ma ya ma lugu wa ki go na ma saa wogo.}}} naayeri, wiga ka tigi mbe ye wa go nawa mbe yaraga ka lɛ.

\VS{16}Ŋa ka pye kɛrɛ, wiga ka sɔngɔrɔ wa ca saa derigbɔgɔ ki lɛ.

\VS{17}Jɛɛlɛ mbele pe yaa ka pye kugbɔrɔ ni konaa mbele piile na wɔnri pe na, jɔlɔgɔ yaa ka pye pe wogo ki piliye yi ni.

\VS{18}Yaa Yɛnŋɛlɛ li yɛnri, jaŋgo ki kala liga ka pye were sanga ni.

\VS{19}Katugu ki piliye yi yaa ka pye
{\QT{jɔlɔgɔ piliye. Maga lɛ Yɛnŋɛlɛ lì dunruya wi da, ki si fa pye ali ma pan ma gbɔn nala.}}\XREF{†}{{\XO 13:19 }{\XO{13.19:
}}{\XT{Dani 12.1}}} Ko si se ka pye naa fyew.

\VS{20}Ki pye
we Fɔ wii ja wɔ ki piliye yi na, sɛnwee pyɔ wo wa se jɛn na shɔ. Ɛɛn fɔ, wìgi sanga wi were leele mbele wì wɔ pe pye wi woolo poro kala na.


\par }{\PP \VS{21}«Na lere wa ka ye pye mbe yo fɔ: ‹Ye wele, Kirisi wi yɛn lagamɛ!› nakoma: ‹Wi yɛn wamɛ!› yaga ka taga ki na.

\VS{22}Katugu leele pele yaa ka pan mbaa finlɛlɛ mbe yo poro pe yɛn Kirisi we, konaa
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ yagboyoolo ni. Pe yaa kaa kafɔnŋgɔlɔ naa kagbɔgɔlɔ piin, mbe ta mbe leele mbele Yɛnŋɛlɛ lì wɔ pe puŋgo, ndɛɛ ki mbe ja ya pye we.

\VS{23}Ye ye yɛɛ yingiwɛ jɛn, mì keli ma ki ni fuun ki yo ma ye kan makɔ.»


\par }{\SH Lere wi Pinambyɔ wi panga \newline  shyɛn wogo ye
\par }
{\R (Mati 24.29-31; Luki 21.25-28)

\par }{\PP \VS{24}«Ko piliye yo ni,
{\QT{ki jɔlɔgɔ ki puŋgo na, yɔnlɔ ki yaa ka kanŋga diwi. Yeŋge ki se kaa finri naa}}.

\VS{25}{\QT{Wɔnŋgɔlɔ ke yaa ka toori laga tara. Naayeri fanŋga yaara ti yaa ka yɛgɛ.}}\XREF{†}{{\XO 13:25 }{\XO{13.24-25:
}}{\XT{Eza 13.10; 34.4}}}

\VS{26}{\QT{Kona, pe yaa
Lere wi Pinambyɔ wi yan wila paan wa kambaara ti na}} fanŋga gbɔgɔ naa gbɔgɔwɔ\XREF{†}{{\XO 13:26 }{\XO{13.26:
}}{\XT{Dani 7.13; Mati 16.27}}} ni.

\VS{27}Kona, wi yaa wi
mɛrɛgɛye pe torogo laga tara ti go tijɛrɛ ki na, pe pan pe leele mbele wì wɔ pe gbogolo pe yɛɛ na, mbege lɛ dunruya wi go ŋga na mbe sa gbɔn wi go ŋga na.»


\par }{\SH Figiye tige yomiyɛlɛ
\par }
{\R (Mati 24.32-35; Luki 21.29-33)

\par }{\PP \VS{28}«Figiye tige ki yomiyɛlɛ li yɛn na nagawa mba kaan, yoo kɔrɔ wi logo! Yaga kaga yan ki njere ti yɛn na funnu, ye mɛɛ ki jɛn ma yo yɔnrɔ tì yɔngɔ.

\VS{29}Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun, na yaga ka ki kagala ke yan kaa piin sanga ŋa ni, yege jɛn fɔ ki kala lì yɔngɔ, li yaa si pye.

\VS{30}Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, leele mbele pe yɛn laga yinwege na nala\XREF{†}{{\XO 13:30 }{\XO{13.30:
}}{\XT{Mati 24.34}}}, pe ni fuun se ka ku, na ki kagala ke ni fuun ke fa pye.

\VS{31}Naayeri wo naa tara ti ni ti yaa ka kɔ. Ɛɛn fɔ, na sɛnrɛ to se kɔ fyew.»


\par }{\SH Yɛnŋɛlɛ lo nuŋgba \newline  li dunruya kɔpilige ki jɛn
\par }
{\R (Mati 24.36-44)

\par }{\PP \VS{32}«Ɛɛn fɔ, lere wo wa sigi pilige naa ki sanga wi jɛn. Ali mɛrɛgɛye mbele wa yɛnŋɛlɛ na pe sigi jɛn. Yɛnŋɛlɛ li Pinambyɔ jate wi sigi jɛn, ndɛɛ na To wo nuŋgba wìgi jɛn.

\VS{33}Ki kala na, ye ye yɛɛ yingiwɛ jɛn, ye koro yɛnmbɛlɛ, katugu ye sigi pyesanga wi jɛn.

\VS{34}Ki yaa ka pye paa naŋa wa yɛn. Wila kee ca na, mɛɛ wi go ki le wi tunmbyeele pe kɛɛ. A wì si pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pe tunŋgo ki naga pe na, mɛɛ laga welefɔ wi pye ma yo wi koro yɛnŋɛ.

\VS{35}Ki kala na, ye koro yɛnmbɛlɛ, katugu gofɔ wi yaa ka pan sanga ŋa ni, ye suu jɛn. Kana ki yaa ka pye yɔnlɔkɔgɔ o, yindɛgɛ na o, ŋgopɛnɛ gbeleyɛgɛ o, pinliwɛ ni o, yee jɛn.

\VS{36}Ye yɛɛ yingiwɛ jɛn, jaŋgo wiga ka pan mbe ye fo, mbe ye ta wɔnlɔwɔ na.

\VS{37}Ŋga fuun mila yuun ye kan, mila ki yuun lere pyew kan, fɔ: Ye koro yɛnmbɛlɛ!»




\par }{\MS ZHEZU WI JƆLƆGƆ KONAA WI KUNWƆ

\par }\Chap{14}{\MR 14–15

\par }{\SH Pàa yɔn le Zhezu wi na
\par }
{\R (Mati 26.1-5; Luki 22.1-2; Zhan 11.45-53)

\par }{\PP \VerseOne{1}Kìla saa koro piliye shyɛn, pee
Paki fɛti wi pye konaa
leve fu buru fɛti wi ni. A
saraga wɔfɛnnɛ teele poro naa
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe ni, pe nɛɛ Zhezu wi yigisaga jaa mboo yigi larawa mboo gbo.

\VS{2}Pàa pye na yuun fɔ: «Yaga ka ti woo yigi fɛti ŋa wi nɔgɔ, jaŋgo yolɛgɛrɛ ka ka yiri janwa wi sɔgɔwɔ.»


\par }{\SH Jɛlɛ wà la latikɔrɔ nuwɔ taan \newline  gbɔn Zhezu go ki na
\par }
{\R (Mati 26.6-13; Zhan 12.1-8)

\par }{\PP \VS{3}Naa Zhezu wìla pye wa Betani, wa Simɔ ŋa
yayɛnwɛ pìla pye wi na wi go, a jɛlɛ wà si pan ma ye wa, ma yala wìla pye na nii. Kugbolo là la pye wi yeri, pàa li gbegele
Alibatiri sinndɛɛrɛ ni. Làa pye ma yin latikɔrɔ nuwɔ taan sɔnŋgbanga woo ni, mba pàa gbegele sinmɛ mba pe yinri nari pi piiri ni. A wì si kugbolo li yɔn ki kaw, ma latikɔrɔ wi wo wa Zhezu wi go ki na.

\VS{4}Leele mbele pàa pye le, a ki nɛɛ pele yaa. A pe nɛɛ yuun fɔ: Ki latikɔrɔ nuwɔ taan sɔnŋgbanga woo ŋa wi jɔgɔ go?

\VS{5}Pe mbe ja ya mboo pɛrɛ warifuwe pyɔ cɛnmɛ taanri (300) na mbege penjara ti kan fyɔnwɔ fɛnnɛ pe yeri.

\par }{\PP A pe nɛɛ ki jɛlɛ wi sanga.

\VS{6}Ɛɛn fɔ, A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Yoo yaga yɛw. Yiŋgi na ye nɛɛ wi nawa pi ŋgbanni wi na? Ŋga wì pye mala kan, ki yɛn ma yɔn;

\VS{7}katugu fyɔnwɔ fɛnnɛ pe yaa pye laga ye ni sanga pyew, pilige ŋga ka ye ndanla, ye mbe ya kajɛŋgɛ pye mbe pe kan. Ɛɛn fɔ, mi wo se si pye laga ye ni sanga pyew.

\VS{8}Ŋga wi mbe ya pye na kan, koyi ŋga wì pye. Wì latikɔrɔ gbɔn na wire ti na, mala gbegele nala gboo lepilige ki singi.

\VS{9}Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, laga dunruya wi ni fuun wi ni, pe mbe Sɛntanra ti yari laga ŋga fuun na, kala na ki jɛlɛ ŋa wì pye, pe yaa li yɛgɛ yo wa ki laga ki na fun, jaŋgo paa nawa tuun wi na.»


\par }{\SH Zhudasi wìla pye na jaa \newline  mbe Zhezu wi le kɛɛ
\par }
{\R (Mati 26.14-16; Luki 22.3-6)

\par }{\PP \VS{10}Kona, wa
fɔrɔgɔfɛnnɛ kɛ ma yiri shyɛn pe ni, ŋa pàa pye na yinri Zhudasi Izikariyɔti wì si kari ma saa saraga wɔfɛnnɛ teele pe yan, ma yo wi yaa Zhezu wi le pe kɛɛ.

\VS{11}Naa pàa kaa ki sɛnrɛ ti logo wi yeri ma, a pe nawa pì si yinŋgi pe na. A pè sho pe yaa penjara kan wi yeri. Kì kaa pye ma, a Zhudasi wi nɛɛ pyelɔmɔ jɛmbɛ jaa mbe Zhezu wi le pe kɛɛ.


\par }{\SH Zhezu wìla Paki fɛti liwɛn pi li \newline  wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni
\par }
{\R (Mati 26.17-25; Luki 22.7-14,21-23; Zhan 13.21-30)

\par }{\PP \VS{12}Leve fu buru fɛti wi pilige koŋgbanŋga ki na, ko ŋga pe mbaa
Paki fɛti simbaala pe gbo ki na,\XREF{†}{{\XO 14:12 }{\XO{14.12:
}}{\XT{Ɛki 12.6-18}}} a Zhezu wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pè suu yewe ma yo fɔ: «Maa jaa we sa Paki fɛti yaakara ti sɔgɔ ma kan se yeri?»


\par }{\PP \VS{13}A Zhezu wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ shyɛn tun ma yo fɔ: «Yaa kee wa ca! Ye yaa sa fili naŋa wa ni wì tɔnmɔ cɔgɔ tugo. Ye taga wi na!

\VS{14}Na wiga ka sa ye go ŋga ni, yege yo ki gofɔ wi kan fɔ: ‹We Nagafɔ wì yo wo naa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni, pe yaa Paki fɛti liwɛn pi li yumbyɔ ŋa ni, wi yɛn se yeri?›

\VS{15}Pa wi yaa sanŋgazo yumbyɔ gbeŋɛ wa naga ye na. Pòo gbegele ma yaara ti tɛgɛ wa. Wama, Ye Paki fɛti yaakara ti sɔgɔ wa we kan!»


\par }{\PP \VS{16}A fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si kari ma saa ye wa ca, mɛɛ saa yaara ti yan paa yɛgɛ ŋga na Zhezu wìla ki yo ma pe kan we. A pè si Paki fɛti yaakara ti sɔgɔ.


\par }{\PP \VS{17}Ki yɔnlɔkɔgɔ ki ni, a Zhezu wì si pan wi fɔrɔgɔfɛnnɛ sanmbala pe ni.

\VS{18}Naa pàa kaa cɛn na nii, a Zhezu wì si pe pye fɔ: «Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, wa yɛn laga ye ni na nii ja na ni, wi yaa kanla le kɛɛ.»


\par }{\PP \VS{19}A kì si yɛsanga wa fɔrɔgɔfɛnnɛ pe na. A pe nɛɛ wi yewe nuŋgba nuŋgba na yuun fɔ: «Muwi le?»


\par }{\PP \VS{20}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Ye kɛ ma yiri shyɛn mbele yɛɛn, nuŋgba wi. Ŋa wì pinlɛ ma kɛɛ ki le na ni wa yaapige ki ni we.

\VS{21}Lere wi Pinambyɔ wi yaa ku paa yɛgɛ ŋga na Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi yɛn naga yuun wi kanŋgɔlɔ we. Ɛɛn fɔ, naŋa ŋa wi yaa Lere wi Pinambyɔ wi le kɛɛ, jɔlɔgɔ yɛn wi wogo. Ki naŋa ki pye pe sila wi se, anmɛ ko mbe ja mbɔnrɔ wi na.»


\par }{\SH We Fɔ wi suro kpoyi lige sɛnrɛ
\par }
{\R (Mati 26.26-30; Luki 22.15-20; 1 Korɛn 11.23-25)

\par }{\PP \VS{22}Naa paa kaa na nii, a Zhezu wì si buru lɛ. Naa wìla kaa Yɛnŋɛlɛ li shari, a wì suu kɔɔnlɔ maa kan wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe yeri, ma sho fɔ: «Yoo shɔ, ŋa yɛɛn wo wi yɛn na wire\FTNT{†}{{\FR 14:22 }{\FR{14.22:
}}{\FT{Ki laga ŋga, pele maa ki jate ma yo buru wi yɛn ma taanla Zhezu wi wire to ni, to nda ti yaa kan saraga. Pele maa ki jate ma yo buru wila kanŋga ma pye Zhezu wi wire jate to.}}} re.»


\par }{\PP \VS{23}Ko puŋgo na, a wì si wɔjɛnnɛ li lɛ. Naa wìla kaa Yɛnŋɛlɛ li shari, a wì si li kan pe yeri, a pe ni fuun pè pa wɔ.

\VS{24}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Mba yɛɛn po pi yɛn na kasanwa we, kasanwa mba pi yɛn na Yɛnŋɛlɛ li
yɔn finliwɛ pi nii we. Pì wo lelɛgɛrɛ kala na.

\VS{25}Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, mi se
ɛrɛzɛn pire tɔnmɔ pa wɔ ye ni naa fyew, fɔ sa gbɔn pilige ŋga mi yaa ka pi fɔnmbɔ pi wɔ ye ni wa
Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi ni we.»


\par }{\PP \VS{26}Naa pàa kaa Yɛnŋɛlɛ li gbɔgɔ yuuro ni, a pè si yiri le, mɛɛ kari wa oliviye tire yanwiga ki na.


\par }{\SH Zhezu wìla yo Pyɛri yaa kaa je
\par }
{\R (Mati 26.31-35; Luki 22.31-34; Zhan 13.36-38)

\par }{\PP \VS{27}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Ye ni fuun ye yaa ka fe mbanla wa, katugu ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni, ma yo fɔ: ‹{\QT{Mi yaa
simbaala kɔnrifɔ wi gbo, pa
simbaala pe yaa gbɔn mbe jaraga.›}}\XREF{†}{{\XO 14:27 }{\XO{14.27:
}}{\XT{Zaka 13.7}}}

\VS{28}Ɛɛn fɔ, na mi ka ka yɛn mbe yiri wa kunwɔ pi ni, mi yaa keli mbe kari ye na wa Galile tara\XREF{†}{{\XO 14:28 }{\XO{14.28:
}}{\XT{Maki 16.7}}}.»


\par }{\PP \VS{29}A Pyɛri wì suu pye fɔ: «Ali sanmbala pe ni fuun paga fe mbɔɔn wa, mi wo sɔɔn wa fyew.»


\par }{\PP \VS{30}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Kaselege ko na, mila ki yuun ma kan, nala yembinɛ na li ni, sanni ŋgopɔlɔ shyɛn woo wi sa gbele, ma yaa ki yo mbege filige sa ta yosaga taanri, mbe yo ma silan jɛn.»


\par }{\PP \VS{31}Ɛɛn fɔ, a Pyɛri wì sigi yo naa maga ŋgban, ma yo fɔ: «Ali na mbe pinlɛ mbe ku ma ni, mbe ku ma ni win, fɔ mi sɔɔn je fyew.»

\par }{\PP A pe ni fuun pège sɛnrɛ nuŋgba ti yo ma fun.


\par }{\SH Zhezu wìla Yɛnŋɛlɛ yɛnri \newline  wa laga ŋga pe yinri Zhetisemani
\par }
{\R (Mati 26.36-46; Luki 22.39-46)

\par }{\PP \VS{32}Ko puŋgo na, a pè si kari wa laga ŋga pe yinri Zhetisemani. A Zhezu wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ pe pye fɔ: «Ye cɛn namɛ, mi yaa kari sa Yɛnŋɛlɛ yɛnri.»


\par }{\PP \VS{33}A wì si Pyɛri naa Zhaki naa Zhan poro lɛ ma kari pe ni. A fyɛrɛ gbɔrɔ naa lawɔrɔ nɛɛ paan wi yeri.

\VS{34}A wì si pe pye fɔ: «Na nawa pì piri na na jɛŋgɛ, fɔ na jaa mbanla gbo. Ye koro laga na ni yɛnmbɛlɛ.»


\par }{\PP \VS{35}A wì si kari yɛgɛ jɛnri, ma to le tara, mɛɛ Yɛnŋɛlɛ li yɛnri ma yo na kaa pye ki yɛn pyewe, ki jɔlɔgɔ wagati ŋa wila paan, wi shɔ wi kɛɛ.

\VS{36}Wìla pye na yuun fɔ: «Baba, na To, ma mbe ya kala li ni fuun li pye. Ki kala na, ki jɔlɔgɔ wɔjɛnnɛ na, li lali na ni. Ɛɛn fɔ, mi woro nala nandanwa kala lo jaa, fɔ mboro wolo lo.»


\par }{\PP \VS{37}Kona, a wì si sɔngɔrɔ ma pan le wi fɔrɔgɔfɛnnɛ taanri pe tanla, mɛɛ pan ma pe yan pè wɔnlɔ. A wì si Pyɛri wi pye fɔ: «Simɔ, maa wɔnlɔ jate? Mɛɛ ya mbe koro yɛnŋɛ mbe wagati nuŋgba pye yɛrɛ!

\VS{38}Ye koro yɛnmbɛlɛ yaa yɛnri, jaŋgo yaga ka ye wamawelewe mbe kapege pye. Ki ma pye wa sɛnwee wi yinnɛ li na wigi pye. Ɛɛn fɔ, wi wire ti fanŋga kì kologo mbege pye.»


\par }{\PP \VS{39}A wì si sɔngɔrɔ naa wa laga nuŋgba ki na, ma saa yɛnri ma sɛnrɛ nuŋgba ti yo,

\VS{40}mɛɛ sɔngɔrɔ ma pan le pe tanla, ma pan ma pe ta paa wɔnlɔ. Wɔnlɔwɔ pìla pe yigi jɛŋgɛ, fɔ pe sila ya para wi ni naa.


\par }{\PP \VS{41}Naa wìla kaa sɔngɔrɔ ma pan le pe tanla taanri wogo ki na, a wì si pe pye fɔ: «Yaa wɔnlɔ bere na wogo wi le? Ye yiri ma! Wagati wì gbɔn. Ye wele, pe yaa Lere wi Pinambyɔ wi le kapere pyefɛnnɛ pe kɛɛ.

\VS{42}Ye yiri we kari. Lere ŋa wila na nii kɛɛ, wi ŋa wila paan!»


\par }{\SH Pàa Zhezu wi yigi
\par }
{\R (Mati 26.47-56; Luki 22.47-53; Zhan 18.3-12)

\par }{\PP \VS{43}Ma Zhezu wi ta wìla pye na para bere, Zhudasi ŋa wìla pye fɔrɔgɔfɛnnɛ pe kɛ ma yiri shyɛn wa, a wì si gbɔn le. Janwa wà la pinlɛ wi ni ma pan tokobiye naa kanŋgirɛ ni. Saraga wɔfɛnnɛ teele, naa lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ konaa
Zhufuyelelɛɛlɛ pe ni, poro pàa pe tun.

\VS{44}Zhudasi ŋa wìla pye na Zhezu wi nii kɛɛ, wìla kacɛn wa naga janwa wi na, ma yo fɔ: «Naŋa ŋa mi yaa ka sa magala wi ni mboo shari, wo wi yaa pye ŋa yaa jaa we. Yoo yigi ye kari wi ni, ye sila wi wele jɛŋgɛ!»

\VS{45}Naa Zhudasi wìla ka saa gbɔn, a wì si fulo Zhezu wi tanla teere, mɛɛ wi pye fɔ: «We Nagafɔ!»

\par }{\PP Ko puŋgo na, a wì si magala wi ni mboo shari.

\VS{46}Kona, a sanmbala pè si pan, mɛɛ to Zhezu wi na, ma suu yigi.

\VS{47}Ɛɛn fɔ, leele mbele pàa pye le Zhezu wi ni, a wo wa nuŋgba suu tokobi wi kɔw, mɛɛ saraga wɔfɛnnɛ to wi tunmbyee wi gbɔn wi ni, maa nuŋgbolo li laga.

\VS{48}A Zhezu wì si mbele pàa pan mboo yigi pe pye fɔ: «Yè pan na kɔrɔgɔ tokobiye naa kanŋgirɛ ni, mbe pan mbanla yigi ndɛɛ beŋganri pyefɔ wi mi kɛ?

\VS{49}Pilige pyew mìla si pye ye ni wa
shɛrigo gbɔgɔ ki ni, na leele pe nari Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti ni, ye sila silan yigi. Ɛɛn fɔ, ko kagala ŋgele koro pye, jaŋgo Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti ta tiri yɛɛ yɔn fili.»

\VS{50}Kona, a wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni fuun pè suu yaga le, mɛɛ fe.


\par }{\PP \VS{51}Lefɔnŋɔ wà la taga Zhezu wi na, danŋgo nuŋgba wìla pye wo na. A pe nɛɛ jaa mboo yigi.

\VS{52}Ɛɛn fɔ, a wì suu danŋgo wi yaga pe kɛɛ, mɛɛ fe ma kari waga.


\par }{\SH Pàa kari Zhezu wi ni \newline  wa kiti kɔnfɛnnɛ ŋgbelege \newline  ki yɛgɛ sɔgɔwɔ
\par }
{\R (Mati 26.57-68; Luki 22.54-55,63-71; Zhan 18.13-14,19-24)

\par }{\PP \VS{53}A pè si kari Zhezu wi ni wa saraga wɔfɛnnɛ to wi yeri. Saraga wɔfɛnnɛ teele, naa
tara ti lelɛɛlɛ pe ni, konaa lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe ni, pàa pe yɛɛ gbogolo wa ki laga ki na.

\VS{54}A Pyɛri wì si taga Zhezu wi na, ma lali wi ni, ma saa gbɔn fɔ wa saraga wɔfɛnnɛ to wi laga, mɛɛ saa cɛn le laga welefɛnnɛ pe tanla na kasɔn waga.


\par }{\PP \VS{55}Saraga wɔfɛnnɛ teele poro naa
kiti kɔnfɛnnɛ ŋgbelege ki ni fuun ki ni, pàa pye na sɛrɛya jaa Zhezu wi na, mbe ta mboo gbo. Ɛɛn fɔ, pè sila wa ta.

\VS{56}Lelɛgɛrɛ la pe yagbogolo sɛrɛya yo wi na, ɛɛn fɔ, pe sɛrɛya wìla yiri wi yɛ wi yɛ.

\VS{57}Ko puŋgo na, a leele pèle si yiri ma yagbolo sɛrɛya wa yo wi na, ma yo fɔ:


\par }{\PP \VS{58}«Wìla ki yo we yɛgɛ na, ma yo fɔ: ‹Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ŋga leele pàa kan, mi yaa ki jan mbe fɔnŋgɔ kan na piliye taanri\XREF{†}{{\XO 14:58 }{\XO{14.58:
}}{\XT{Zhan 2.19}}}, leele kɛɛ tunŋgo ma ki yaa ko kan.› »


\par }{\PP \VS{59}Ɛɛn fɔ, konaa ki ni fuun, pe sɛrɛya wi sila yala.


\par }{\PP \VS{60}Kona, a saraga wɔfɛnnɛ to wì si yiri ma yere wa janwa wi sɔgɔwɔ ma si Zhezu wi yewe, ma yo fɔ: «Ma woro na sɛnrɛ ta taa na yuun? Sɛrɛya ŋa ki leele mbele paa yuun na waa ma na, ma yo mɛlɛ wo na?»


\par }{\PP \VS{61}A Zhezu wì si pyeri, wii para. Kona, a saraga wɔfɛnnɛ to wì suu yewe naa fɔnŋgɔ ma yo fɔ: «Mboro ma yɛn
Kirisi, Yɛnŋɛlɛ na waa gbogo li Pinambyɔ we le?»

\VS{62}A Zhezu wì suu pye fɔ:
{\QT{Ee, wowi mi we. Pilige ka, ye yaa ka Lere wi Pinambyɔ wi yan wì cɛn wa Yɛnŋɛlɛ na yafɔ li kalige kɛɛ ki na, na paan wa naayeri kambaara ti ni.}}\XREF{†}{{\XO 14:62 }{\XO{14.62:
}}{\XT{Yuuro 110.1; Dani 7.13}}}


\par }{\PP \VS{63}Kona, a saraga wɔfɛnnɛ to wì suu yɛɛra yaripɔrɔ ti walagi naŋgbanwa pi na, ma sho fɔ: «We woro na sɛrɛfɔ jaa naa!

\VS{64}Naa wì Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ki jɔgɔ, ye nuŋgbolo woro ki sɛnrɛ ti na wi le? Yiŋgi yaa jate wi ni?»

\par }{\PP A pe ni fuun pè sho fɔ wi daga mbe gbo win.


\par }{\PP \VS{65}Kona, a pele nɛɛ cɛnrɛ waa wi na, naa yɛgɛ ki tɔnni paraga ni, nɛɛ wi gbɔɔn kɛŋguŋgolo ni. A pe nɛɛ wi piin fɔ: «Ma gbɔnfɔ wi mɛgɛ ki naga we na.»

\par }{\PP A laga welefɛnnɛ pòo yigi maa feele fun.


\par }{\SH Pyɛri wìla je Zhezu wi na
\par }
{\R (Mati 26.69-75; Luki 22.56-62; Zhan 18.15-18,25-27)

\par }{\PP \VS{66}Ma Pyɛri wi ta wìla pye ma cɛn wa laga nawa wa tara ti na, a saraga wɔfɛnnɛ to wi kulojɔ wà si pan le,

\VS{67}mɛɛ Pyɛri wi yan le kasɔn ki tanla wila waga. A wì si yere maa wele jɛŋgɛ, ma suu pye fɔ: «Mboro fun, màa pye Nazarɛti ca fɛnnɛ Zhezu wi ni.»


\par }{\PP \VS{68}A wì si je ki na, ma sho fɔ: «Ma sɛnrɛ nda maa yuun, mi siri jɛn, mi woro nari kɔrɔ wi nuru.» Kona, a Pyɛri wì si yiri ma kari wa laga ki jasa yeyɔngɔ ki puŋgo na. A ŋgopɔlɔ wì si gbele.

\VS{69}A kulojɔ wì si nuru naa maa yan le leele mbele pàa pye le pe ni, mɛɛ pe pye fɔ: «Ki naŋa ŋa, wi
fɔrɔgɔfɔ wo wawi!»


\par }{\PP \VS{70}A Pyɛri wì si je wi na naa. Ko puŋgo na naa jɛnri, leele mbele pàa pye le, a poro si Pyɛri wi pye fɔ: «Kaselege yi, ma yɛn ki leele wo wa, katugu Galile tara fɛnnɛ woo wi mboro!»


\par }{\PP \VS{71}A Pyɛri wì si wugu ma yo fɔ: «Na kaa pye mi finlɛ, Yɛnŋɛlɛ laa na yaan. Ki naŋa ŋa yaa piin yɛɛn, mi suu jɛn!»


\par }{\PP \VS{72}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a ŋgopɔlɔ shyɛn woo wì si gbele. A Pyɛri wì si nawa to sɛnrɛ nda Zhezu wìla yo maa kan ti na, fɔ: «Sanni ŋgopɔlɔ wi sa gbele gbelesaga shyɛn, ma yaa na je mbe sa ta jesaga taanri, mbe yo ma silan jɛn\XREF{†}{{\XO 14:72 }{\XO{14.72:
}}{\XT{Maki 14.30}}}.» Kona, a wi nɛɛ gbele.




\par }\Chap{15}{\SH Pàa saa Zhezu wi le \newline  gboforonɛri Pilati wi kɛɛ
\par }
{\R (Mati 27.1-2,11-14; Luki 23.1-5; Zhan 18.28-38)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ki goto yirifaga ki na, a
saraga wɔfɛnnɛ teele, naa
lelɛɛlɛ pe ni, naa
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ poro naa
kiti kɔnfɛnnɛ ŋgbelege ki ni, pè si saa pe yɛɛ gbogolo ma pe yɛɛ yan. A pè si Zhezu wi pɔ ma kari ma saa wi le
Pilati wi kɛɛ.

\VS{2}A Pilati wì suu yewe ma yo fɔ: «Mboro ma yɛn
Zhufuye pe wunlunaŋa we le?»

\par }{\PP A Zhezu wì suu pye fɔ: «Koyi ŋga mà yo we.»


\par }{\PP \VS{3}Saraga wɔfɛnnɛ teele pàa pye na baga Zhezu wi na ma yo wì kapere lɛgɛrɛ pye.


\par }{\PP \VS{4}Kona, a Pilati wì suu yewe naa ma yo fɔ: «Ma se ya pe yɔn sogo wi le? Kagala ŋgele pè baga ma na ma yo mà pye, ma woro na ke nuru wi le?»


\par }{\PP \VS{5}Ɛɛn fɔ, Zhezu wì sila para, fɔ a kì Pilati wi pari.


\par }{\SH Pàa yo pe Zhezu wi gbo
\par }
{\R (Mati 27.15-26; Luki 23.13-25; Zhan 18.39–19.16)

\par }{\PP \VS{6}Kìla pye
Paki fɛti pyew, Pilati wi ma kasopiile nuŋgba wa, ŋa janwa wi kaa jaa we.

\VS{7}Ma si yala, ki wagati wi ni, kasopyɔ wà la pye wa, pàa pye naa yinri Barabasi. Wo naa pele ni, pàa yiri ma je ma lere gbo. A pè si pe yigi.

\VS{8}A janwa wì si kari Pilati wi kɔrɔgɔ, ma saa wi yɛnri ma yo wi kasopyɔ wa wa, paa yɛgɛ ŋga na wi maa ki piin pe kan faa we.

\VS{9}A Pilati wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Yaa jaa mbe Zhufuye wunlunaŋa wi wa le?»


\par }{\PP \VS{10}Katugu wìla ki jɛn ma yo yenjara\XREF{†}{{\XO 15:10 }{\XO{15.10:
}}{\XT{Zhan 11.47}}} to kala na saraga wɔfɛnnɛ teele pàa Zhezu wi le wi kɛɛ.

\VS{11}Ɛɛn fɔ, a saraga wɔfɛnnɛ teele pe si janwa wi sun ma yo pe Pilati wi yɛnri wi Barabasi wo wa.

\VS{12}A Pilati wì si sɛnrɛ ti lɛ naa, mɛɛ pe pye fɔ: «Yiŋgi yaa jaa mbe pye ŋa ye maa yinri Zhufuye wunlunaŋa wo na?»


\par }{\PP \VS{13}A pè si jɔrɔgɔ ma yo fɔ: «Wi kan
tiparaga na!»


\par }{\PP \VS{14}A Pilati wì si pe pye fɔ: «Yiŋgi kapege wì pye?»

\par }{\PP Kona, a pè si jɔrɔgɔ ŋgbanga naa ma wɛ, ma yo fɔ: «Wi kan tiparaga na!»


\par }{\PP \VS{15}Kì kaa pye ma, a Pilati wì si janwa wi nandanwa kala li pye, ma Barabasi wi wa, mɛɛ Zhezu wo kan, a pòo gbɔn sapige ni jɛŋgɛ, mɛɛ wi le pe kɛɛ pe saa kan tiparaga na.


\par }{\SH Sorodasheele paa tɛgɛ Zhezu wi na
\par }
{\R (Mati 27.27-31; Zhan 19.2-3)

\par }{\PP \VS{16}A sorodasheele pè si Zhezu wi yigi, mɛɛ kari wi ni wa gboforonɛri wi yuŋgbɔgɔ ki laga nawa. Pè ka saa gbɔn wa, a pè si sorodasheele sanmbala pe ni fuun pe yeri wa.

\VS{17}A pè si derigbɔgɔ yɛngɛ le Zhezu wi kan, ma wuuro njala tin ma li kan wi kan,

\VS{18}nɛɛ wi shari na yuun fɔ: «Zhufuye wunlunaŋa, waa ma shari.»


\par }{\PP \VS{19}A pe nɛɛ wi gbɔɔn kanŋgala ni wa wi go ki na, na cɛnrɛ waa wi na, nɛɛ kanŋguuro kanni le wi tanla ma yo poro naa gbogo.

\VS{20}Naa pàa kaa tɛgɛ wi na ma saa kɔ, a pè si derigbɔgɔ yɛngɛ ki wɔ wi na, ma suu yaripɔrɔ jate ti lɛ mari le wi kan, mɛɛ yiri wi ni mbe kari saa kan tiparaga na.


\par }{\SH Pàa Zhezu wi kan tiparaga na
\par }
{\R (Mati 27.32-44; Luki 23.26-43; Zhan 19.17-27)

\par }{\PP \VS{21}Sirɛni ca fɛnnɛ naŋa wà la yiri kɛrɛ na toro, pàa pye naa yinri Simɔ. Alɛgizandire naa Urufusi\XREF{†}{{\XO 15:21 }{\XO{15.21:
}}{\XT{Ɔrɔmu 16.13}}} pe to wo lawi. A sorodasheele pè si wo jori ma yo wi Zhezu wi tiparaga ki tugo, wi kari ki ni.

\VS{22}A pè si kari Zhezu wi ni wa laga ŋga pe yinri Gɔligota. Ko kɔrɔ wo yɛn fɔ: «Yuŋgɔrɔgɔ laga.»

\VS{23}A pè si duvɛn kan Zhezu wi yeri ma yo wuu wɔ. Pàa wɛtangara ta pinlɛ wi ni, nda pe maa yinri
miiri. A wì si je, wii yɛnlɛ mboo wɔ.

\VS{24}A pè suu kan wa tiparaga ki na, mɛɛ pɛtɛ gbɔn wi yaripɔrɔ ti na, jaŋgo pe ni fuun pe ta pe pe tawa pi jɛn, mɛɛ ti yɛɛlɛ pe yɛɛ na.


\par }{\PP \VS{25}Pàa Zhezu wi kan wa tiparaga ki na pinliwɛ yɔnlɔ ki ni.

\VS{26}Kala na làa ti, a pè suu gbo, pàa li yɔnlɔgɔ ma yo fɔ: «Zhufuye wunlunaŋa.»

\VS{27}Pàa beŋganri pyefɛnnɛ shyɛn kan tipaara ta na fun le Zhezu wi tanla. Nuŋgba la pye wi kalige kɛɛ ki na, sanŋa wìla pye wi kamɛŋgɛ kɛɛ ki na.

\VS{28}[Ki pyewe pi na ma, Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi yɛn na ŋga yuun, a kì sigi yɛɛ yɔn fili, fɔ: «{\QT{Pòo jate paa kapege pyefɔ yɛn.»]}}\FTNT{†}{{\FR 15:28 }{\FR{15.28:
}}{\FT{Vɛrise nafa ma yiri kɔlɔtaanri wi yɛn sɛwɛɛlɛ pele ni, wi woro pele ni; ye
}}{\XT{Eza 53.12}}{\FT{naa
}}{\XT{Luki 22.37}}{\FT{lara ti wele.}}}


\par }{\PP \VS{29}Leele mbele pàa pye na toro le ki laga ki na, pàa pye na pe yinrɛ ti yangara na Zhezu wi tegele, naa piin fɔ: «Eyi! Mboro ŋa mà yo ma yaa
shɛrigo gbɔgɔ ki jan mbe fɔnŋgɔ kan ma piliye taanri\XREF{†}{{\XO 15:29 }{\XO{15.29:
}}{\XT{Yuuro 22.8; Maki 14.58; Zhan 2.19}}},

\VS{30}mboro jate, ma yɛɛ shɔ, ma tigi wa tiparaga ki na ye!»


\par }{\PP \VS{31}Saraga wɔfɛnnɛ teele poro naa lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe ni, pàa pye na tɛgɛ Zhezu wi na ma fun, nɛɛ yuun fɔ: «Ye wele, wì pele shɔ, wo se si ya mboo yɛɛ shɔ!

\VS{32}Mboro ŋa ma yɛn
Kirisi,
Izirayɛli tara ti wunlunaŋa, tigi wa tiparaga ki na yiŋgɔ ye! Pa we kɔɔn yan, we yaa taga ma na.»

\par }{\PP Mbele pàa kan tipaara ta na le Zhezu wi tanla, pàa pye naa tegele ma fun.


\par }{\SH Zhezu wi kunwɔ we
\par }
{\R (Mati 27.45-56; Luki 23.44-49; Zhan 19.28-30)

\par }{\PP \VS{33}Naa yɔnlɔfugo kìla kaa gbɔn, a wɔwɔ pì si ye wa ki tara ti lagapyew, ma saa gbɔn yɔnlɔparaga ki na.

\VS{34}Yɔnlɔ paraga ki na, a Zhezu wì si gbele ŋgbanga ma yo fɔ: «{\QT{Eloyi, Eloyi, lama Sabakitani?»}} Ko kɔrɔ wo yɛn fɔ: «{\QT{Na Yɛnŋɛlɛ, na Yɛnŋɛlɛ, yiŋgi na, a mà si puŋgo le na ni?»}}\XREF{†}{{\XO 15:34 }{\XO{15.34:
}}{\XT{Yuuro 22.2}}}


\par }{\PP \VS{35}«Mbele pàa pye ma yere le, pèle laga sɛnrɛ ti logo wi yeri, ma sho fɔ: ‹Ye wele, wila
Eli yinri.›

\VS{36}Pe ni, a nuŋgba si fe ma saa ŋgbala lɛ, mɛɛ wi fyɔn duvɛn tangara\XREF{†}{{\XO 15:36 }{\XO{15.36:
}}{\XT{Yuuro 69.22}}} ta ni, maa migi kanŋgala na, mɛɛ saa wi kan wi yeri ma yo wuu shɔnri. A wì sho fɔ: ‹Ye yere, waa wi wele, na kàa pye Eli yaa wi tirige wa tiparaga ki na.› »


\par }{\PP \VS{37}Ɛɛn fɔ, a Zhezu wì si gbele ŋgbanga, mɛɛ ku.


\par }{\PP \VS{38}Paraga ŋga pàa pɔ ma shɛrigo gbɔgɔ ki nawa pi kɔn shyɛn, a kì si wali wa ki nandogomɔ, maga lɛ wa naayeri ma saa kan fɔ wa tara.

\VS{39}Ɔrɔmu tara sorodasheele tojɛɛ ŋa wìla pye ma yere le Zhezu wi yɛsinmɛ pi na, naa wìla kaa wi yan wì ku ki kulɔmɔ pi na ma, a wì sho fɔ: «Kaselege ko na, ki naŋa ŋa, Yɛnŋɛlɛ li Pinambyɔ wo lawi.»


\par }{\PP \VS{40}Jɛɛlɛ pèle la pye ma yere wa lege naga kala li wele. Mari ŋa wìla yiri wa Magidala ca wìla pye pe ni, naa Zhaki jɛrɛfɔ wo naa Zhoze pe nɔ Mari wi ni, naa Salomɛ ni.

\VS{41}Sanga ŋa ni Zhezu wìla pye wa Galile tara, pàa taga wi na, naa kala li yɔngɔ wi kan\XREF{†}{{\XO 15:41 }{\XO{15.41:
}}{\XT{Luki 8.2-3}}}. Jɛɛlɛ lɛgɛrɛ pèle la pye wa wi ni naa fun, pàa pinlɛ ma kari wi ni wa Zheruzalɛmu.


\par }{\SH Pàa Zhezu gboo wi le
\par }
{\R (Mati 27.57-61; Luki 23.50-56; Zhan 19.38-42)

\par }{\PP \VS{42}Yɔnlɔ kìla kɔ makɔ, ma yala ko pilige nuŋgba ko kìla pye fɛti wi yɛtɛgɛwɛ pilige ye, ko kɔrɔ wo yɛn fɔ ki goto wìla pye
cɛnpilige ye.

\VS{43}Zhozɛfu ŋa wìla yiri wa Arimate ca, a wì si pan. Wìla pye kiti kɔnfɛnnɛ ŋgbelege ki legbɔɔ wa. Wo fun wìla pye na
Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi singi pi pan. A wì si kotogo gbɔn, mɛɛ kari Pilati wi kɔrɔgɔ, ma saa wi yɛnri Zhezu gboo wi ni.

\VS{44}Kìla Pilati wì pari, naa wìla ki logo ma yo Zhezu wì ku makɔ we. A wì si sorodasheele tojɛɛ wi yeri maa yewe, na kaa pye wì ku kì mɔ.

\VS{45}Naa sorodasheele tojɛɛ wìla kaa ki yɛgɛ yo maga filige wi kan, a wì si konɔ kan Zhozɛfu wi yeri ma yo wi sa gboo wi lɛ.

\VS{46}A Zhozɛfu wì si kari ma saa parifige lɔ, mɛɛ kari ma saa Zhezu gboo wi tirige wa tiparaga ki na, ma suu fo parifige ki ni, mɛɛ saa wi le fanga ka ni, pàa ki kɔn walaga na. Ko puŋgo na, a wì si sinndɛliŋgbɔgɔ ka koŋgo, ma saa fanga ki yɔn tɔn ki ni.

\VS{47}Mari ŋa wìla yiri wa Magidala wo naa Zhoze nɔ Mari wi ni, pàa pye na Zhezu gboo wi lesaga ki wele.




\par }{\MS ZHEZU WI YƐNMƐ MA YIRI WA KUNWƆ PI NI

\par }\Chap{16}{\MR 16.1-20

\par }{\SH Zhezu wìla yɛn ma yiri \newline  wa kunwɔ pi ni
\par }
{\R (Mati 28.1-8; Luki 24.1-12; Zhan 20.1-10)

\par }{\PP \VerseOne{1}Naa
cɛnpilige kìla kaa toro, Mari ŋa wìla yiri wa Magidala, wo naa Zhaki nɔ Mari wi ni, naa Salomɛ, poro si saa sinmɛ nuwɔ taan lɔ mbe saa fa Zhezu gboo wi na.

\VS{2}Yapelege ki pilige koŋgbanŋga\FTNT{†}{{\FR 16:2 }{\FR{16.2:
}}{\FT{Zhufuye pe yapelege ki pilige koŋgbanŋga ko kìla pye lɛti we.}}} ki na, yirifaga ki na, yɔnlɔ ki yirisanga wi ni, a ki jɛɛlɛ pè si kari wa fanga ki yɔn na.

\VS{3}Wa konɔ, pàa pye na pe yɛɛ yewe na yuun fɔ: «Ambɔ wi yaa sa sinndɛliŋgbɔgɔ ki koŋgo mbege laga wa fanga ki yɔn na we kan?»


\par }{\PP \VS{4}Ɛɛn fɔ, naa pàa kaa pe yɛrɛ ti yirige ma wele, a pè si sinndɛliŋgbɔgɔ ki yan pège koŋgo maga laga wa fanga ki yɔn na.

\VS{5}A pè si ye wa fanga ki nawa, mɛɛ lefɔnŋɔ wa yan wì cɛn wa kalige kɛɛ ki na. Derege titɔnlɔgɔ fige la pye wi na. A pè si fyɛ.

\VS{6}Ɛɛn fɔ, a ki lefɔnŋɔ wì si pe pye fɔ: «Yaga ka fyɛ. Nazarɛti ca fɛnnɛ Zhezu ŋa pàa kan
tiparaga ki na, wo yaa lagajaa. Wi woro laga. Wì yɛn ma yiri wa kunwɔ pi ni. Laga ŋga pàa gboo wi sinŋge, ye pan yege wele!

\VS{7}Yaa kee yiŋgɔ ye saga yo ye Pyɛri wi kan konaa
fɔrɔgɔfɛnnɛ sanmbala pe ni, fɔ: ‹Wi yaa keli mbe kari ye na wa Galile tara, paa yɛgɛ ŋga na wìla ki yo ma ye kan we\XREF{†}{{\XO 16:7 }{\XO{16.7:
}}{\XT{Maki 14.28}}}. Pa ye yaa ka saa yan wa.› »


\par }{\PP \VS{8}A jɛɛlɛ pè si yiri wa fanga ki ni, nɛɛ fee na kee. Kìla fyɛrɛ gbɔrɔ kan pe yeri fɔ, a paa seri. Ɛɛn fɔ, pe sila yaraga ka yo mbe lere kan fyɛrɛ ti kala na.


\par }{\SH Zhezu wìla wi yɛɛ naga \newline  Magidala ca fɛnnɛ Mari wi na
\par }
{\R (Mati 28.9-10; Zhan 20.11-18)

\par }{\PP \VS{9}[Naa Zhezu wìla yɛn ma yiri wa kunwɔ pi ni yapelege ki pilige koŋgbanŋga ki pinliwɛ pi ni, wìla keli maa yɛɛ naga Mari ŋa wìla yiri wa Magidala wo na gbɛn. Wo Zhezu wìla yinnɛ tipegele\XREF{†}{{\XO 16:9 }{\XO{16.9:
}}{\XT{Luki 8.2; Zhan 20.11-18}}} kɔlɔshyɛn purɔ ma ke wɔ wi ni.

\VS{10}A Mari wì si kari ma saa ki yɛgɛ yo leele mbele pàa pye Zhezu wi ni pe kan, pàa cɛn shɔɔn na gbele.

\VS{11}Ɛɛn fɔ, naa pàa kaa ki logo wi yeri ma yo Zhezu wi yɛn yinwege na, fɔ wùu yan, pe sila taga wi sɛnrɛ ti na\XREF{†}{{\XO 16:11 }{\XO{16.11:
}}{\XT{Luki 24.22-24}}}.


\par }{\SH Zhezu wìla wi yɛɛ naga \newline  wi fɔrɔgɔfɛnnɛ shyɛn na
\par }
{\R (Luki 24.13-35)

\par }{\PP \VS{12}Ko puŋgo na, a Zhezu wì suu yɛɛ naga nagalɔmɔ pa yɛgɛ na wi fɔrɔgɔfɛnnɛ shyɛn na. Pàa konɔ la lɛ na kee wa yan nawa\XREF{†}{{\XO 16:12 }{\XO{16.12:
}}{\XT{Luki 24.13-35}}}.

\VS{13}A pè si sɔngɔrɔ ma saa ki yɛgɛ yo ma sanmbala pe kan. Poro fun pè sila taga ki na.


\par }{\SH Zhezu wìla wi yɛɛ naga \newline  wi fɔrɔgɔfɛnnɛ kɛ \newline  ma yiri nuŋgba pe na
\par }
{\R (Mati 28.16-20; Luki 24.36-49; Zhan 20.19-23; Kapye 1.6-8)

\par }{\PP \VS{14}Ko puŋgo na naa, a Zhezu wì suu yɛɛ naga wi fɔrɔgɔfɛnnɛ kɛ ma yiri nuŋgba pe na, ma yala pàa pye na nii. Wìla para pe na ŋgbanga, pe mbatagawa po naa pe kotoŋgbanga ki kala na, katugu na wìla yɛn ma yiri wa kunwɔ pi ni, mbele pàa wi yan ma saa ki yo ma pe kan, pe sila taga pe sɛnyoro ti na\XREF{†}{{\XO 16:14 }{\XO{16.14:
}}{\XT{Luki 24.36-49; Zhan 20.19-23}}}.

\VS{15}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Yaa kee dunruya wi lagapyew, ye saa Sɛntanra ti yari leele pe ni fuun pe kan\XREF{†}{{\XO 16:15 }{\XO{16.15:
}}{\XT{Mati 28.16-20}}}.

\VS{16}Lere ŋa ka taga ti na, mbe
batize, wo yaa shɔ. Ɛɛn fɔ, na lere ŋa si taga ti na, kiti yaa ka kɔn wo na.

\VS{17}Leele mbele ka taga ti na, kafɔnŋgɔlɔ ŋgele pe yaa kaa piin ke ŋgele: Pe yaa kaa yinnɛ tipegele ke puro mbaa ke woo leele pe ni na mɛgɛ ki na, mbaa yuun
sɛnfɔnndɔ ni.

\VS{18}Pe yaa kaa wɔɔrɔ ti yinri pe kɛyɛn yi ni. Tɔnmɔ mba pi ma lere gbo, na paga pa wɔ, yaraga ka se pe ta. Pe yaa kaa
kɛyɛn tari yambala pe na, ki yambala paa shoo.»


\par }{\SH Zhezu wila sɔngɔrɔ ma kari \newline  wa Yɛnŋɛlɛ li tanla
\par }
{\R (Luki 24.50-53; Kapye 1.9-11)

\par }{\PP \VS{19}Naa
we Fɔ Zhezu wìla kaa para pe ni ma saa kɔ,
{\QT{a wì si yiri ma kari wa yɛnŋɛlɛ na, ma saa cɛn wa Yɛnŋɛlɛ li kalige kɛɛ ki na.}}\XREF{†}{{\XO 16:19 }{\XO{16.19:
}}{\XT{Yuuro 110.1}}}

\VS{20}A fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si kari ma saa na Sɛntanra ti yari lagapyew. We Fɔ wìla pye pe ni pe tunŋgo ki ni fuun ki na, na kafɔnŋgɔlɔ piin, ŋgele kàa pye naga nari ma yo pe sɛnyoro ti yɛn kaselege\FTNT{†}{{\FR 16:20 }{\FR{16.9-20:
}}{\FT{Mbege lɛ vɛrise kɔlɔjɛrɛ wi na sa gbɔn nafa, ki vɛriseye pe yɛn sɛwɛɛlɛ pele ni, pe woro pele ni.}}}.]

\par }