\NormalFont\ShortTitle{MATIYE}

{\MTB Zhezu Kirisi Sɛntanra nda

\par }{\MT MATIYE

\par }{\MTB la yɔnlɔgɔ

\par }{\IMT Sɛwɛ wi nawa sɛnrɛ

\par }{\IP Ki sɛwɛ ŋa wo wi yɛn Zhezu Kirisi Sɛntanra ti sɛwɛ koŋgbanŋga we, ŋa Matiye la yɔnlɔgɔ. Matiye wìla pye naŋa ŋa pàa pye na yinri Alife wo pinambyɔ. Pàa pye naa yinri fun Levi mbe yala Mariki 2.14, naa Luki 5.27 lara ti ni. Wìla pye Zhezu wi fɔrɔgɔfɛnnɛ kɛ ma yiri shyɛn wo wa nuŋgba. Ko yɛgɛ, wìla pye na nizara shoo Ɔrɔmu tara gboforonema wi kan, wo la pye ma cɛn Izirayɛli tara ti go na.

\par }{\IP Zhezu wi sanga wi na, Zhufuye woo ŋa kaa nizara wi shoo Ɔrɔmu tara ti kan, Zhufuye sanmbala pe maa wi jate paa kapegbɔgɔ pyefɔ yɛn. Pe ma ki fɔ wi panra fɔ jɛŋgɛ, katugu pe maga jate fɔ wi yɛn na tunŋgo piin Izirayɛli tara ti juguye poro kan. Ɛɛn fɔ Zhezu wo na, wìla Matiye wi yinriwɛ ta. Wìla wi yeri, jaŋgo wi nizara shɔgɔ tunŋgo ki yaga, wi kanŋga wi pye wi fɔrɔgɔfɔ. Wee yarilɛgɛrɛ jɛn Matiye wi wogo na, ɛɛn fɔ mbe yala kalɛgɛlɛ koro ni, wo wìgi Sɛntanra nda ti yɔnlɔgɔ.

\par }{\IP Laga Zhezu Sɛntanra nda ti ni, Matiye wi yɛn naga nari we na fɔ Zhezu Kirisi wo wi yɛn Izirayɛli tara ti wunlunaŋa jɛnŋɛ konaa ti shɔfɔ, pa wì yiri wa wunlunaŋa Davidi wi setirige ki ni. Wowi Yɛnŋɛlɛ làa para wi wogo na li fafafa Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe fanŋga na, ma yɔn fɔlɔ kɔn Izirayɛli woolo pe yeri, ma yo fɔ pilige ka li yaa ka pe shɔ.

\par }{\IP Sɛntanra nda Matiye la yɔnlɔgɔ wa ti pelisaga, wi yɛn na para Zhezu wi tɛlɛye pe sɛnrɛ na konaa Zhezu wi sege kì pye yɛgɛ ŋga na ki sɛnrɛ na (Mati 1–2). Wi yɛn naga nari paa yɛgɛ ŋga na Zhan Batisi wìla Zhezu wi batɛmu wi pye, konaa paa yɛgɛ ŋga na Sɔtanla wìla Zhezu wi wa ma wele (3.1–4.11). Mbe taga wa ko na, kafɔnŋgɔlɔ ŋgele Zhezu wìla pye na piin, Matiye wi yɛn na ke wogo ki yɛgɛ nari we na fun, konaa sɛnrɛ nda wìla pye na yuun wa Galile tara ti ni (4.12–18.35).

\par }{\IP Laga Sɛntanra sɛwɛ wi kɔsaga yeri, Matiye wi yɛn naga nari we na paa yɛgɛ ŋga na Zhezu wìla kari wa Zheruzalɛmu ca, wa ki laga ŋga wi juguye pàa wi kan wa tiparaga ki na maa gbo, konaa a wì yɛn ma yiri wa kunwɔ pi ni (19.1–28.15). Ko puŋgo na, a Zhezu wo naa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni, pè si saa pe yɛɛ fili yanwiga ka na, wa Galile tara. Wa ki laga ki na, wìla tunŋgo kan pe yeri ma yo pe saa dunruya cɛngɛlɛ woolo pe ni fuun pe piin wi fɔrɔgɔfɛnnɛ (28.16-20).

\par }{\IP Laga ki Sɛntanra nda ti ni, wège yan paa yɛgɛ ŋga na Zhezu wìla pye na yarilɛgɛrɛ nari Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi wogo na. Nagawa mba Zhezu wìla kan, Matiye wì kaŋgurugo gbogolo wa pi ni, mba pi yɛn ma tɔnlɔndɔnlɔ. Pow mba yɛɛn:

\par }{\ILI 1) Zhezu wìla wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe naga, paa yɛgɛ ŋga na pe tangalɔmɔ pi daga mbe pye wa Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi ni (5–7).

\par }{\ILI 2) Zhezu wìla wi fɔrɔgɔfɛnnɛ kɛ ma yiri shyɛn pe naga, paa yɛgɛ ŋga na pe daga mbaa Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi sɛnrɛ ti yari kpeŋgbeleŋgbe leele pe kan (10.5-42).

\par }{\ILI 3) Zhezu wìla para Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi sɛnrɛ na yomiyɛgɛlɛ ni (13).

\par }{\ILI 4) Zhezu wìla para kapere to naa kapere ti kala yagawa pi wogo na (18).

\par }{\ILI 5) Zhezu wìla para dunruya wi kɔwɔ pi wogo na konaa paa yɛgɛ ŋga na wi yaa ka kiti kɔn leele pe ni fuun pe na (24–25).

\par }{\IOT Sɛwɛ wi yɛn ma kɔɔnlɔ yɛgɛ ŋga na

\par }{\IO Zhezu wi sege konaa wi punwɛ sanga
{\IOR{1.1–2.23}}

\par }{\IO Zhezu wi tunŋgo ki gbɛgɛlɛmɛ kala
{\IOR{3.1–4.11}}

\par }{\IO Zhezu wi tunŋgo wa Galile tara
{\IOR{4.12–13.52}}

\par }{\IO Zhezu wi tunŋgo ki kɔwɔ wa Galile tara
{\IOR{13.53–18.35}}

\par }{\IO Zhezu wi tangala mbe kari wa Zheruzalɛmu ca
{\IOR{19.1–20.34}}

\par }{\IO Zhezu wi tunŋgo wa Zheruzalɛmu ca
{\IOR{21.1–25.46}}

\par }{\IO Zhezu wi jɔlɔgɔ konaa wi kunwɔ
{\IOR{26.1–27.66}}

\par }{\IO Zhezu wi yɛnmɛ ma yiri wa kunwɔ pi ni
{\IOR{28.1-20}}



\par }{\MS ZHEZU WI SEGE KONAA WI PUNWƐ SANGA

\par }\ChapOne{1}{\MR 1–2

\par }{\SH Zhezu Kirisi tɛlɛye pe mɛrɛ ti nda
\par }
{\R (Luki 3.23-38)

\par }{\PP \VerseOne{1}Zhezu Kirisi tɛlɛye pe mɛrɛ ti nda, ma yiri wa Davidi setirige ki ni. Pa Davidi wìla yiri wa Abirahamu setirige ki ni.


\par }{\PP \VS{2}Abirahamu wo la Izaki se. A Izaki wo Zhakɔbu se. A Zhakɔbu wo Zhuda se naa wi nɔsepiile nambala pe ni.

\VS{3}A Zhuda wo Farɛsi naa Zara se. Pe nɔ pàa pye naa yinri Tamari. A Farɛsi wo Ɛsirɔn se. A Ɛsirɔn wo Aramu se.

\VS{4}A Aramu wo Aminadabu se. A Aminadabu wo Naasɔ se. A Naasɔ wo Salimɔ se.

\VS{5}A Salimɔ wo Bowazi se. Wi nɔ pàa pye naa yinri Arahabu. A Bowazi wo Obɛdi se. Wi nɔ pàa pye naa yinri Uruti. A Obɛdi wo Zhese se.

\VS{6}A Zhese wo wunlunaŋa Davidi wo se.

\par }{\PP A Davidi wo si Salomɔ se. Salomɔ nɔ wo lawi ŋa Uri jɔ we.

\VS{7}A Salomɔ wo Orobowamu se. A Orobowamu wo Abiya se. A Abiya wo Aza se.

\VS{8}A Aza wo Zhozafati se. A Zhozafati wo Zhoramu se. A Zhoramu wo Oziyasi se.

\VS{9}A Oziyasi wo Zhowatamu se. A Zhowatamu wo Akazi se. A Akazi wo Ezekiyasi se.

\VS{10}A Ezekiyasi wo Manase se. A Manase wo Amɔ se. A Amɔ wo Zhoziyasi se.

\VS{11}A Zhoziyasi wo Zhekoniyasi naa wi nɔsepiile nambala pe se. Ko sanga wo lawi pàa
Izirayɛli tara woolo pe yigi kulolo ma kari pe ni wa Babilɔni tara.


\par }{\PP \VS{12}Izirayɛli tara woolo pe kariŋgɔlɔ wa kulowo pi ni wa Babilɔni tara, a Zhekoniyasi wo si Salacɛli se. A Salacɛli wo Zorobabɛli se.

\VS{13}A Zorobabɛli wo Abiyudi se. A Abiyudi wo Eliyakimu se. A Eliyakimu wo Azɔri se.

\VS{14}A Azɔri wo Sadɔki se. A Sadɔki wo Akimu se. A Akimu wo Eliwudi se.

\VS{15}A Eliwudi wo Eleyazari se. A Eleyazari wo Matan se. A Matan wo Zhakɔbu se.

\VS{16}A Zhakɔbu wo Zhozɛfu se. Zhozɛfu wo wìla pye Mari pɔlɔ we. Zhezu ŋa pe yinri Kirisi, Mari wìla wo se.


\par }{\PP \VS{17}Mbege lɛ Abirahamu sewe pi na sa gbɔn Davidi sewe pi na, sɛrɛ nuŋgba woolo yirisaga kɛ ma yiri tijɛrɛ kìla yiri pe sɔgɔwɔ pi ni. Mbe sigi lɛ Davidi sewe pi na sa gbɔn Izirayɛli tara woolo pe karaga wa kulowo pi ni wa Babilɔni tara, sɛrɛ nuŋgba woolo yirisaga kɛ ma yiri tijɛrɛ kìla yiri pe sɔgɔwɔ pi ni. Mbe sigi lɛ ko sanga wo na sa gbɔn Kirisi wi sewe pi na, sɛrɛ nuŋgba woolo yirisaga kɛ ma yiri tijɛrɛ kìla yiri ki sɔgɔwɔ pi ni fun.


\par }{\SH Zhezu Kirisi wi sege ye
\par }
{\R (Luki 2.1-7)

\par }{\PP \VS{18}Zhezu Kirisi wi sege pa kìla pye yɛɛn. Mari, Zhezu wi nɔ we, wìla pye naŋa ŋa pàa pye na yinri Zhozɛfu wi yeri wi katogo jɔ. Ɛɛn fɔ, wi sila wi jɛn jɛlɛ, a wì si kugbɔ lɛ Yinnɛkpoyi li fanŋga na.

\VS{19}Mari wi pɔlɔ Zhozɛfu wìla pye lesinŋɛ, wi sila pye na jaa mbe Mari wi mɛgɛ ki jɔgɔ. A wì si yere ki yerewe mbege pɔrɔgɔ ki jɔgɔ larawa.

\VS{20}Maa ta wìla pye na ko jate ma, a
we Fɔ wi
mɛrɛgɛ wà si pan wi kɔrɔgɔ wɔɔnrɔ na, mɛɛ wi pye fɔ: «Zhozɛfu,
Davidi setirige pyɔ, maga ka fyɛ mbe Mari wi lɛ ma jɔ, katugu Yinnɛkpoyi lo fanŋga na wì kugbɔ lɛ mbe pyɔ wa se.

\VS{21}Wi yaa ka pinambyɔ se, maa mɛgɛ ki taga fɔ Zhezu, katugu wi yaa kaa woolo pe shɔ pe kapere ti ni.»


\par }{\PP \VS{22}Ko ki ni fuun ko yaa pye ma, jaŋgo sɛnrɛ nda we Fɔ wìla yo wi
yɔn sɛnrɛ yofɔ wa yɔn, ti ta tiri yɛɛ yɔn fili, fɔ:


\par }{\Q \VS{23}{\QT{Sumboro ŋa wii naŋa kala jɛn, wi yaa kugbɔ lɛ mbe ka pinambyɔ se.}}

\par }{\Q {\QT{Pe yaa kaa ki pyɔ wi yinri Emanuwɛli.}}\XREF{†}{{\XO 1:23 }{\XO{1.23:
}}{\XT{Eza 7.14}}}

\par }{\MM Ko kɔrɔ wo ŋa fɔ: Yɛnŋɛlɛ li yɛn we ni.

\VS{24}Naa Zhozɛfu wìla kaa yɛn, ŋga we Fɔ wi mɛrɛgɛ wìla yo maa kan, a wì sigi pye. A wì si Mari wi lɛ wi jɔ.

\VS{25}Ɛɛn fɔ, wi sila wi jɛn jɛlɛ, fɔ, a Mari wì saa wi pinambyɔ wi se, a Zhozɛfu wùu mɛgɛ ki taga naa yinri Zhezu.




\par }\Chap{2}{\SH Kajɛnmbɛlɛ pèle la yiri \newline  wa yɔnlɔ yirisaga ma saa Zhezu \newline  wi wele
\par }
{\PP \VerseOne{1}Pa pàa Zhezu wi se wa Zhude tara, wa Betilɛɛmu ca ki ni, wunlunaŋa ŋa pàa pye na yinri
Erɔdi wi wagati wi na. Zhezu wi sege ki puŋgo na, a kajɛnmbɛlɛ\FTNT{†}{{\FR 2:1 }{\FR{2.1:
{\QT{Kajɛnmbɛlɛ:}} Leele pèle la wɛlɛ pàa pye wɔnŋgɔlɔ ke kɔrɔ jɛnfɛnnɛ.}}} pèle si yiri wa tara ti yɔnlɔ yirisaga kɛɛ yeri, ma pan wa Zheruzalɛmu ca.

\VS{2}A pè si Zheruzalɛmu ca fɛnnɛ pe yewe ma yo fɔ: «Zhufuye pe wunlunaŋa ŋa pè se fɔɔnfɔɔn ŋga wi yɛn se yeri? Wòo wɔnnɔ li yan lì yiri wa yɔnlɔ yirisaga kɛɛ yeri, ko wè pan mboo gbɔgɔ.»


\par }{\PP \VS{3}Naa wunlunaŋa Erɔdi wìla kaa ki sɛnrɛ ti logo, a wi jatere wì si piri wi na fɔ jɛŋgɛ, ma pinlɛ Zheruzalɛmu ca woolo pe ni.

\VS{4}Kì kaa pye ma, a wì suu woolo pe
saraga wɔfɛnnɛ teele poro naa
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe ni fuun pe gbogolo, mɛɛ pe yewe ma yo fɔ: «Kirisi wi daga mbe se laga kikiin?»

\VS{5}A pè suu pye fɔ: «Wa Zhude tara, wa Betilɛɛmu ca, katugu ko
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ wìla yɔnlɔgɔ ma yo fɔ:


\par }{\Q \VS{6}{\QT{Mboro Betilɛɛmu ca ŋga wa Zhude tara ti ni,}}

\par }{\Q {\QT{mboro ma ma yɛn Zhude tara cagbɔrɔ ti jɛɛlɛ le dɛ;}}

\par }{\Q {\QT{katugu to gbeŋɛ wa yaa ka yiri wa ma ni.}}

\par }{\Q {\QT{Wo wi yaa kaa
Izirayɛli, na woolo pe yɛgɛ sinni.»}}\XREF{†}{{\XO 2:6 }{\XO{2.6:
}}{\XT{Mishe 5.1-2}}}


\par }{\PP \VS{7}Kì kaa pye ma, a Erɔdi wì si kajɛnmbɛlɛ pe yeri larawa, mɛɛ pe yewe wagati jate ŋa wɔnnɔ làa yiri wi ni.

\VS{8}Kona, a wì si pe tun wa Betilɛɛmu, ma yo fɔ: «Ye kari ye saga pyɔ wi lagaja jɛŋgɛ. Na yaga kaa yan, ye pan yege yo na kan, mi fun mbe ta saa gbɔgɔ.»


\par }{\PP \VS{9}Naa pàa kaa wunlunaŋa wi sɛnrɛ ti logo ma, a pè si kari. Wɔnnɔ na pàa keli ma yan ma pe ta wa yɔnlɔ yirisaga, a pè sili yan naa. A lì si keli pe yɛgɛ nɛɛ kee. Pyɔ wìla pye laga ŋga na, naa wɔnnɔ làa ka saa gbɔn wa ki go na, a lì si yere.

\VS{10}Naa pàa kaa wɔnnɔ li yan ma, a pe nawa pì si yinŋgi fɔ jɛŋgɛ.

\VS{11}A pè si ye wa go ki ni, mɛɛ pyɔ wi yan, naa wi nɔ Mari wi ni. A pè si kanŋguuro kan, mɛɛ pyɔ wi gbɔgɔ. Ko puŋgo na, a pè si pe tuguro ti yɛngɛ yɛngɛ, mɛɛ wi gbɔgɔ: Tɛ, naa
wusuna nuwɔ taan ni, konaa latikɔrɔ nuwɔ taan sɔnŋgbanga woo ni, ŋa pe yinri
miiri.


\par }{\PP \VS{12}Kona, a Yɛnŋɛlɛ lì si kajɛnmbɛlɛ pe yɛri wɔɔnrɔ na ma yo paga ka sɔngɔrɔ wa Erɔdi wi yeri naa. A pè si konɔ fɔnnɔ lɛ, mɛɛ kari pe tara.


\par }{\SH Pàa kari Zhezu wi ni \newline  wa Ezhipiti tara
\par }
{\PP \VS{13}Kajɛnmbɛlɛ pe kariŋgɔlɔ, a
we Fɔ wi
mɛrɛgɛ wà suu yɛɛ naga Zhozɛfu wi na wɔɔnrɔ na, ma suu pye fɔ: «Yiri ma fe ma kari pyɔ wo naa wi nɔ pe ni wa Ezhipiti tara. Ma koro wa fɔ mbe ka saga yo ma kan naa, ma sɔngɔrɔ ma pan; katugu Erɔdi wi yaa kaa pyɔ wi lagajaa mboo gbo.»

\VS{14}Ki yembinɛ li ni, a Zhozɛfu wì si yiri ma fe ma kari pyɔ wo naa wi nɔ pe ni wa Ezhipiti tara.

\VS{15}Pàa koro wa fɔ ma saa gbɔn Erɔdi kupilige ki na. Ko kagala koro la pye ma, jaŋgo sɛnrɛ nda we Fɔ wìla yo wa wi yɔn sɛnrɛ yofɔ wi yɔn, ti ta tiri yɛɛ yɔn fili, fɔ: «{\QT{Mìlan pinambyɔ wi yeri maa wɔ wa Ezhipiti tara.»}}\XREF{†}{{\XO 2:15 }{\XO{2.15:
}}{\XT{Oze 11.1}}}


\par }{\SH Piile tunmɔmbɔlɔ \newline  pe gbosɛnrɛ re
\par }
{\PP \VS{16}Naa Erɔdi wìla kaa ki yan kajɛnmbɛlɛ pòo fanla, a kì suu nawa pi ŋgban fɔ jɛŋgɛ. A wì si konɔ kan, ma yo pe sa pinambiile tunmɔmbɔlɔ mbele fuun pe wa Betilɛɛmu ca konaa ki kanŋgara na cara ti ni pe gbo. Mbele pe yɛgɛlɛ ke sila toro shyɛnzhyɛn na we. Wìla ko pye ma, ma yala kajɛnmbɛlɛ pàa wɔnnɔ na sɛnrɛ yo maa kan, li yansanga wo ni.

\VS{17}Kona, sɛnrɛ nda Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ
Zheremi wìla yo, a tì siri yɛɛ yɔn fili, fɔ:


\par }{\Q \VS{18}{\QT{Paa gbelege nuru wa Arama ca,}}

\par }{\Q {\QT{jɔrɔgɔmɔ naa yuŋgbɔgɔrɔ sɛnlɛgɛrɛ.}}

\par }{\Q {\QT{Arashɛli wo wila wi piile pe kunwɔ pi gbele.}}

\par }{\Q {\QT{Wi woro na jaa poo kotogo ki sogo wi na, katugu pè ku.}}\XREF{†}{{\XO 2:18 }{\XO{2.18:
}}{\XT{Zhere 31.15}}}


\par }{\SH Zhozɛfu naa wi woolo \newline  pàa sɔngɔrɔ ma pan \newline  wa Izirayɛli tara
\par }
{\PP \VS{19}Erɔdi wi kuŋgɔlɔ, a we Fɔ wi mɛrɛgɛ wà suu yɛɛ naga Zhozɛfu wi na wɔɔnrɔ na, maa ta wa Ezhipiti tara.

\VS{20}Mɛrɛgɛ wìla wi pye fɔ: «Yiri ma pyɔ wi lɛ, naa wi nɔ wi ni, ma sɔngɔrɔ pe ni wa Izirayɛli tara, katugu leele mbele pàa pye na pyɔ wi lagajaa mboo gbo, pè ku.»


\par }{\PP \VS{21}A Zhozɛfu wì si yiri ma sɔngɔrɔ pyɔ wo naa wi nɔ pe ni wa Izirayɛli tara.

\VS{22}Naa wìla ka saa ki logo ma yo Arishelawu wo wìla cɛn wa wi to Erɔdi wi yɔnlɔ, ma pye Zhude tara ti wunlunaŋa, a wì si fyɛ. Wi sila yɛnlɛ mbe sa cɛn wa ki tara ti ni. Naa Yɛnŋɛlɛ làa kaa para wi ni wɔɔnrɔ na maa kɔgɔri, a wì si kari wa Galile kinda wi ni,

\VS{23}mɛɛ saa cɛn ca ka ni, pege yinri Nazarɛti; jaŋgo sɛnrɛ nda Yɛnŋɛlɛ li yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pàa yo ma yo fɔ: «Pe yaa kaa Zhezu wi yinri Nazarɛti ca fɛnnɛ woo,» ti ta tiri yɛɛ yɔn fili!




\par }{\MS ZHEZU WI TUNŊGO KI GBƐGƐLƐMƐ KALA

\par }\Chap{3}{\MR 3.1–4.11

\par }{\SH Zhan Batisi wi Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ \newline  yowo pi mba
\par }
{\R (Maki 1.1-8; Luki 3.1-18; Zhan 1.19-28)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ki sanga wi ni,
Zhan Batisi wì si pan wa Zhude tara
gbinri wi ni, nɛɛ Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti yari leele pe kan.

\VS{2}Wìla pye na yuun fɔ: «Ye ye kapere ti jɛn yeri yaga, katugu
Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pì yɔngɔ!»

\VS{3}Ko Zhan wo
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔEzayi wìla para wi sɛnrɛ na ma yo fɔ:

\par }{\Q {\QT{Lere wa magala yɛn na yinrigi wa gbinri wi ni na yuun fɔ:}}

\par }{\Q {\QT{Ye we
Fɔ wi konɔ li gbegele,}}

\par }{\Q {\QT{yoo kombigile ke sinzin!}}\XREF{†}{{\XO 3:3 }{\XO{3.3:
}}{\XT{Eza 40.3}}}


\par }{\PP \VS{4}Zhan wi yaripɔrɔ pàa ti gbegele yɔngɔmɛ sire ni. Kurusijara sɛlɛgɛ woo wìla pye wi yeri, a wila wi poo wa wi sɛnnɛ.\FTNT{†}{{\FR 3:4 }{\FR{3.4:
}}{\FT{Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pàa pye na kurusijaraye mbele poo, pàa pye sɛlɛgɛ woolo.}}}Gbatɔ naa sɛnrɛgɛ wìla pye na kaa.

\VS{5}Zheruzalɛmu ca woolo poro naa Zhude tara woolo pe ni fuun pe ni, konaa Zhuridɛn gbaan yɔn ca woolo pe ni fuun pe ni, pàa pye na kee Zhan wi kɔrɔgɔ.

\VS{6}Pàa pye naga yuun naga finligi leele pe yɛgɛ na, ma yo pe yɛn kapere pyefɛnnɛ. A Zhan wi nɛɛ pe
batize wa Zhuridɛn gbaan wi ni.


\par }{\PP \VS{7}Naa Zhan wìla kaa ki yan
Fariziye poro naa
Sadusiye pe lɛgɛrɛ la pye na kee wi kɔrɔgɔ wi pe batize, a wì si pe pye fɔ: «Yoro mɛɛrɛ pire\FTNT{†}{{\FR 3:7 }{\FR{3.7:
{\QT{Mɛɛrɛ pire}} ko mɛgɛ ŋga ko yɛn naga nari ma yo Fariziye poro naa Sadusiye pè pe paa wɔɔrɔ ti yɛn.}}} nda yɛɛn, ambɔ wìgi naga ye na ma yo ye mbe ya shɔ Yɛnŋɛlɛ li naŋgbanwa mba pila paan pi kɛɛ?

\VS{8}Ki kala na, kapyere nda ti yaa ki naga mbe yo yè ye tangalɔmɔ pi kanŋga, yaa to piin.

\VS{9}Yaga kaa ki sɔnri mbaa yuun fɔ: ‹We tɛlɛ yɛn Abirahamu.› Mbege yan ndɛɛ kiti se ka kɔn ye na. Katugu kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, ki sinndɛɛrɛ nda yɛɛn, Yɛnŋɛlɛ li mbe ya mberi kanŋga ti pye Abirahamu wi setirige piile.

\VS{10}Pè gbɔnlɔgɔ ki lɛ makɔ tire ti na, mberi ninde ti kɔɔnlɔ mberi jaanri. Tige ŋga fuun ki woro na pire jɛndɛ sɛni, pe yaa ki kɔɔnlɔ mbege wa wa kasɔn mbege sogo.

\VS{11}Mi wo na ye batize tɔnmɔ ni mbege naga fɔ yè ye kapere ti jɛn mari yaga. Ɛɛn fɔ, lere wa wa na paan mi puŋgo na, wo fanŋga ko wɛ mi wogo ko na. Mii daga yɛrɛ mboo sawira ti wɔ wa wi tɔɔrɔ ti na\FTNT{†}{{\FR 3:11 }{\FR{3.11:
}}{\FT{Katugu wi go kologo ki pyege na.}}}. Wo wi yaa ka ye batize Yinnɛkpoyi lo naa kasɔn\FTNT{†}{{\FR 3:11 }{\FR{3.11:
}}{\FT{Mbe batize kasɔn ni, ki kɔrɔ wi mbe ya pye Yɛnŋɛlɛ li kiti kɔngɔ ko.
}}{\XT{Luki 3.17; 1 Korɛn 3.13}}{\FT{.}}} ni.

\VS{12}Wi teli wi yɛn wi kɛɛ. Wi yaa ka shɔlɔ ke fɛ mbe ke fooro ti wɔ ti yɛ jɛnŋɛ wi ni, mbe si jɛnŋɛ wi gbogolo mboo le wa wi bondo wi ni. Ɛɛn fɔ, wi yaa fooro to sogo wa kasɔn ŋga ki se figi fɔ sanga pyew ko ni.» 

\par }{\SH Zhan wìla Zhezu wi batize
\par }
{\R (Maki 1.9-11; Luki 3.21-22)

\par }{\PP \VS{13}Kona, a Zhezu wì si yiri wa Galile tara, mɛɛ kari Zhan kɔrɔgɔ wa Zhuridɛn gbaan yɔn ki na, ma yo Zhan mboo batize.

\VS{14}Ɛɛn fɔ, Zhan wìla pye na jege, nɛɛ wi piin fɔ: «Ki daga mboro mbe mi batize, a mboro nɛɛ paan mi kɔrɔgɔ!»


\par }{\PP \VS{15}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Yere ki na ki pye ma yiŋgɔ, katugu ŋga Yɛnŋɛlɛ li yɛn na jaa, pa we daga mbege pye mbege yɔn fili yɛɛn.»

\par }{\PP Kì kaa pye ma, a Zhan wì si yɛnlɛ ki na.

\VS{16}Naa pàa kaa Zhezu wi batize ma kɔ, a wì si yiri wa tɔnmɔ. Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a naayeri wì si yɛngɛ wi kan. A wì si Yɛnŋɛlɛ li Yinnɛ li yan li yɛn na tinri wi na paa ketenɛ yɛn.

\VS{17}A magala là si yiri wa yɛnŋɛlɛ na ma yo fɔ: «Ŋa yɛɛn, wo wi yɛn na Pinambyɔ ŋa wìlan ndanla jɛŋgɛ we. Wi kala lìlan ndanla fɔ jɛŋgɛ.»




\par }\Chap{4}{\SH Sɔtanla wìla Zhezu wi wa \newline  ma wele mboo le kapege
\par }
{\R (Maki 1.12-13; Luki 4.1-13)

\par }{\PP \VerseOne{1}Kona, a Yinnɛkpoyi lì si Zhezu wi yɛgɛ sin ma kari wi ni wa
gbinri wi ni, jaŋgo Sɔtanla wi saa wa wi wele mboo le kapege.

\VS{2}Naa Zhezu wìla kaa pye sɔnlɔ nafa shyɛn naa ki yembinɛ nafa shyɛn, na wi fa ka, a fuŋgo suu yigi.

\VS{3}Kona, a Sɔtanla wì si fulo wi tanla, ma suu pye fɔ: «Na kaa pye ma yɛn Yɛnŋɛlɛ li Pinambyɔ, ki yo ki sinndɛɛrɛ nda ti kan, ti kanŋga buru.»


\par }{\PP \VS{4}A Zhezu wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni ma yo fɔ: ‹{\QT{Yaakara to cɛ se ya mbe sɛnwee wi baro. Ɛɛn fɔ, sɛnrɛ nda fuun Yɛnŋɛlɛ li maa yuun, to ti mbe ya mboo baro.› »}}\XREF{†}{{\XO 4:4 }{\XO{4.4:
}}{\XT{Dete 8.3}}}


\par }{\PP \VS{5}Kona, a Sɔtanla wì si yiri Zhezu wi ni, mɛɛ kari wi ni wa Zheruzalɛmu, ca
kpoyi ki ni, ma saa wi tɛgɛ wa
shɛrigo gbɔgɔ ki namunjɔ wi na,

\VS{6}ma suu pye fɔ: «Na kaa pye ma yɛn Yɛnŋɛlɛ li Pinambyɔ, yew ma kan wa tara, katugu Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wila ki yuun ma yo fɔ:

\par }{\Q {\QT{Yɛnŋɛlɛ li yaa konɔ kan li
mɛrɛgɛye pe yeri ma kala na,}}

\par }{\Q {\QT{pe yaa ma tɔgɔ wa pe kɛyɛn yi ni,}}

\par }{\Q {\QT{jaŋgo maga kɔɔn tɔlɔgɔ ki kurugo sinndɛlɛgɛ ka na.»}}\XREF{†}{{\XO 4:6 }{\XO{4.6:
}}{\XT{Yuuro 91.11-12}}}


\par }{\PP \VS{7}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi yɛn naga yuun ma yo fɔ: ‹Maga ka ma Fɔ Yɛnŋɛlɛ li wa mbe wele\XREF{†}{{\XO 4:7 }{\XO{4.7:
}}{\XT{Dete 6.16}}}!› »


\par }{\PP \VS{8}A Sɔtanla wì si nuru ma kari wi ni yanwiga titɔnlɔgɔ ka go na, mɛɛ dunruya wunluwɔ po naa pi gbɔgɔwɔ pi ni fuun pi naga wi na;

\VS{9}ma suu pye fɔ: «Na maga yɛnlɛ mbe kanŋguuro kan na jegele mbanla gbɔgɔ, mi yaa nda yɛɛn ti ni fuun ti kan ma yeri.»


\par }{\PP \VS{10}Kona, a Zhezu wì suu pye fɔ: «Kari ma yiri na Sɔtanla. Katugu Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wìgi naga ma yo fɔ: ‹Ta ma Fɔ Yɛnŋɛlɛ li gbogo, maa tunŋgo piin lo nuŋgba kan\XREF{†}{{\XO 4:10 }{\XO{4.10:
}}{\XT{Dete 6.13}}}.› »


\par }{\PP \VS{11}Ko sɛnrɛ to yoŋgɔlɔ, a Sɔtanla wì suu yaga le, mɛɛ kari. A mɛrɛgɛye pèle si pan Zhezu wi kɔrɔgɔ, mɛɛ wi kagala ke yɔn maa kan.


\par }{\MS ZHEZU WI TUNŊGO WA GALILE TARA

\par }{\MR 4.12–13.52

\par }{\SH Pa Zhezu wìla wi tunŋgo ki lɛ \newline  wa Galile tara
\par }
{\R (Maki 1.14-15; Luki 4.14-15)

\par }{\PP \VS{12}Naa Zhezu wìla kaa ki logo ma yo pàa Zhan wi le kaso, a wì si kari wa Galile tara.

\VS{13}Ɛɛn fɔ, wì sila koro wa Nazarɛti ca. A wì sigi sogo wa ma kari ma saa cɛn wa Kapɛrinawu ca. Pa ko ca ko la pye wa Galile lɔgbɔgɔ yɔn ki na, wa Zabulɔn naa Nɛfitali tara.

\VS{14}Ko la pye ma, jaŋgo sɛnrɛ nda Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ
Ezayi wìla yo, ti ta tiri yɛɛ yɔn fili, fɔ:


\par }{\Q \VS{15}{\QT{Zabulɔn tara naa Nɛfitali tara,}}

\par }{\Q {\QT{to nda ti yɛn wa kɔgɔje wi tanla, wa Zhuridɛn gbaan wi kɛɛ sanŋga ki na,}}

\par }{\Q {\QT{ki Galile tara nda ti yɛn mbele pe woro
Zhufuye pe tara,}}


\par }{\Q \VS{16}{\QT{leele mbele pe yɛn ma cɛn wa diwi wi ni,}}

\par }{\Q {\QT{pè yanwa gbɔɔ yan.}}

\par }{\Q {\QT{Mbele pàa pye ma cɛn wa kunwɔ ca ki diwi wi ni,}}

\par }{\Q {\QT{yanwa yiri pe na!}}\XREF{†}{{\XO 4:16 }{\XO{4.15-16:
}}{\XT{Eza 8.23; 9.1}}}


\par }{\PP \VS{17}Maga lɛ wa ko sanga wo na, a Zhezu wì sigi lɛ na Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti yuun, ma yo fɔ: «Ye ye kapere ti jɛn yeri yaga, katugu
Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pì yɔngɔ!»


\par }{\SH Zhezu wìla ŋgbanra wɔfɛnnɛ \newline  tijɛrɛ yeri
\par }
{\R (Maki 1.16-20; Luki 5.1-11)

\par }{\PP \VS{18}Pilige ka, Zhezu wìla pye na tanri na toro Galile lɔgbɔgɔ yɔn ki na, mɛɛ saa nɔsepiile nambala shyɛn yan. Simɔ ŋa pàa pye na yinri Pyɛri wo naa wi jɔnlɔ Andire poro la wɛlɛ. Pàa pye na pe mɛrɛ ti waa wa tɔnmɔ na ŋgbanra woo.

\VS{19}A wì si pe pye ma yo fɔ: «Ye pan ye taga na na, mi yaa ye pye leele lagajafɛnnɛ, paa yɛgɛ ŋga na yaa ŋgbanra ti woo we!»


\par }{\PP \VS{20}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a pè si pe mɛrɛ ti yaga le, mɛɛ taga Zhezu wi na.


\par }{\PP \VS{21}A wì si kari yɛgɛ naa, mɛɛ saa nɔsepiile nambala shyɛn pele yan naa. Zebede pinambiile Zhaki naa Zhan poro la wɛlɛ. Poro naa pe to wi ni, pàa pye wa pe tɔnmɔkɔrɔ ki ni na pe mɛrɛ ti gbegele. A Zhezu wì si pe yeri.

\VS{22}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a pè si pe tɔnmɔkɔrɔ konaa pe to wi yaga le, mɛɛ taga Zhezu wi na.


\par }{\PP \VS{23}A Zhezu wì si saa na Galile tara ti ni fuun ti yanri. Wìla pye na Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ Sɛntanra ti yari leele pe kan wa shɛriyinrɛ ti ni, na yambala pe sagala pe yama cɛnlɛ pyew pi ni, ma pinlɛ leele pe yandewe pi ni fuun pi ni.

\VS{24}Pàa pye naa mɛgɛ ki yinri wa Siri tara ti lagapyew. Ki kala na, pàa kari yambala pe cɛnlɛ pyew pe ni wi kɔrɔgɔ, mbele fuun pàa pye na jɔlɔ yama lɛgɛrɛ ni poro naa yinnɛ tipegele fɛnnɛ, naa tomakugo yamafɛnnɛ, naa muruguye pe ni. A Zhezu wì si pe sagala.

\VS{25}Janwa gbɔlɔ là la taga wi na, ma yiri wa Galile naa Dekapole tara ti ni, naa Zheruzalɛmu ca konaa cara sannda nda tìla pye wa Zhude tara ti ni, konaa nda tìla pye wa Zhuridɛn gbaan wi kɛɛ sanŋga ki na.




\par }\Chap{5}{\SH Zhezu wi Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ yowo \newline  wa yanwiga ki go na
\par }
{\R (Luki 6.20-23)

\par }{\PP \VerseOne{1}Naa Zhezu wìla kaa ki janwa wi yan ma, a wì si lugu yanwiga ka na ma cɛn. A wi
fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si fulo wi tanla.

\VS{2}A wi nɛɛ pe nari Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti ni, na yuun fɔ:


\par }{\Q \VS{3}«Mbele pège jɛn ma yo pe yɛn fyɔnwɔ fɛnnɛ wa pe yɛɛ kotogo na, fɛrɛwɛ yɛn pe woo,

\par }{\Q katugu
Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi yɛn pe woo!


\par }{\Q \VS{4}Mbele pe yɛn yɛsanga ni, fɛrɛwɛ yɛn pe woo,

\par }{\Q katugu Yɛnŋɛlɛ li yaa ka pe fɔlɔ!


\par }{\Q \VS{5}Mbele pe yɛn nandanwa fɛnnɛ, fɛrɛwɛ yɛn pe woo,

\par }{\Q katugu pe yaa ka tara ti ta kɔrɔgɔ!


\par }{\Q \VS{6}Mbe sin, ki la yɛn mbele na paa fuŋgo naa wɔgɔ yɛn, fɛrɛwɛ yɛn pe woo,

\par }{\Q katugu pe yaa ka tin!


\par }{\Q \VS{7}Mbele pe maa leele yinriwɛ taa, fɛrɛwɛ yɛn pe woo,

\par }{\Q katugu Yɛnŋɛlɛ li yaa ka pe yinriwɛ ta!


\par }{\Q \VS{8}Mbele pe nawa pi yɛn
kpoyi pe na, fɛrɛwɛ yɛn pe woo,

\par }{\Q katugu pe yaa ka Yɛnŋɛlɛ li yan yɛnlɛ ni!


\par }{\Q \VS{9}Mbele pe maa ki jaa yɛyinŋge mbe pye leele pe sɔgɔwɔ, fɛrɛwɛ yɛn pe woo,

\par }{\Q katugu Yɛnŋɛlɛ li yaa kaa pe yinri li piile!


\par }{\Q \VS{10}Mbele leele pe maa pe jɔlɔ, katugu pe yɛn na tanri na yala Yɛnŋɛlɛ li nandanwa kala li ni, fɛrɛwɛ yɛn pe woo,

\par }{\Q katugu Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi yɛn pe woo!


\par }{\PP \VS{11}«Na leele pe kaa ye tegele, mbaa ye jɔlɔ, mbaa sɛnpere ti cɛnlɛ pyew ti finlɛlɛ mbaa ti tari ye na na kala na sanga ŋa ni, fɛrɛwɛ yɛn ye woo!

\VS{12}Yaa yɔgɔri, ye nawa yinŋgi; katugu ye tɔnli wì gbɔgɔ wa yɛnŋɛlɛ na. Pa pàa keli ma
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe jɔlɔ ma fun ye yɛgɛ.


\par }{\SH Kɔ naa yanwa sɛnrɛ
\par }
{\R (Maki 9.50; Luki 14.34-35)

\par }{\PP \VS{13}«Yoro ye yɛn kɔ dunruya wi kan. Ɛɛn fɔ, na kɔ wi tanwa piga wɔ wi ni, tanwa pa se ya ye wi ni naa. Wi se ya kala la yɔn, ndɛɛ poo wa wa funwa na leele paa wi tangala.


\par }{\PP \VS{14}«Yoro ye yɛn yanwa dunruya wi kan. Ca ŋga ki yɛn ma kan yanwiga na, ki se ya lara.

\VS{15}Lere na fitanla mu mbe kpoŋgbo jiile wi na. Ɛɛn fɔ, pe maa mu maa tɛgɛ wa wi tɛgɛsaga, jaŋgo lere ŋa fuun wi yɛn wa go, wila yaan wi na.\FTNT{†}{{\FR 5:15 }{\FR{5.13-15:
}}{\FT{Ko ki naga ma yo kɔ wi ma pye yɛgɛ ŋga na wa yaakara ti ni mari tanla konaa mari pye kpoyi, tagafɛnnɛ pe pye ma dunruya woolo pe kan. Yanwa fun dunruya woolo pe maa yaan pi na na tanri yɛgɛ ŋga na, tagafɛnnɛ pe pye paa yanwa yɛn ma fun pe kan.}}} 
\VS{16}Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun, pa ye yanwa pi daga mbaa yiin ma leele pe yɛgɛ na, pe ta paa kajɛŋgɛ ŋga yaa piin ki yaan, pe sila ye To ŋa wa yɛnŋɛlɛ na wi gbogo.


\par }{\SH Moyisi lasiri wi yɛgɛ nagawa we
\par }
{\PP \VS{17}«Yaga kaa ki jate ndɛɛ mì pan mbe Moyisi
lasiri wo naa Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe nagawa sɛnrɛ ti jan. Mii pan mberi jan, ɛɛn fɔ, ti kɔrɔ jɛnŋɛ wo mì pan mbe naga.

\VS{18}Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, mbe tara to naa naayeri wi ta wa ti yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, Moyisi lasiri wi sɛnpyɔ nuŋgba, nakoma wi kala jɛɛlɛ la kpɛ se wɔ wa, fɔ sa gbɔn yaara ti ni fuun ti kɔwɔ pi na.

\VS{19}Ki kala na, lere ŋa fuun ka ŋgasegele ke ni fuun jɛɛlɛ la jɔgɔ, mbe sila leele pe nari mbe yo paa tanri ma, wo yaa ka pye leele pe ni fuun jɛɛ wa Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi ni. Ɛɛn fɔ, lere ŋa fuun kaa tanri ki ŋgasegele ke na, mbaa leele pe nari ke ni ma, wo yaa ka pye legbɔɔ wa Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi ni.

\VS{20}Mila ki yuun naga finligi ye kan, na ye woro na tanri Yɛnŋɛlɛ li nandanwa kala li na mbe wɛ
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ poro naa
Fariziye pe na, ye se ye wa Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi ni.


\par }{\SH Ma naŋgbanwa pi daga \newline  mbe kanŋga nayinmɛ
\par }
{\PP \VS{21}«Yège logo ma yo kìla yo ye tɛlɛye pe kan ma yo fɔ: ‹{\QT{Maga ka lere gbo}}\XREF{†}{{\XO 5:21 }{\XO{5.21:
}}{\XT{Ɛki 20.13; 21.12; Dete 5.17}}}.› Lere ŋa fuun ka lere gbo, wi daga pe sa kiti kɔn wi na.

\VS{22}Ɛɛn fɔ, mi wo naga yuun ye kan, ma yo lere ŋa fuun ka nawa ŋgban wi lewee yɛnlɛ wa ni, wi daga pe kiti kɔn wi na. Ŋa fuun ka suu lewee yɛnlɛ wa tɛgɛlɛ mbe yo fɔ: Lewee cɛnlɛ wele dɛ! Wo daga pe kari wi ni wa
kiti kɔnfɛnnɛ ŋgbelege ki yɛgɛ sɔgɔwɔ, pe kiti kɔn wi na. Ŋa fuun ka suu lewee yɛnlɛ wa tɛgɛlɛ mbe yo fɔ: Yarafɔ wele dɛ, wo daga mbe ye wa jaganama kasɔn ki ni.

\VS{23}Ki kala na, na maga pan wa
saraga wɔsaga, mbe pan mbe saraga wɔ Yɛnŋɛlɛ li yeri, mbe si nawa to ki na ndɛɛ mà kapege pye ma lewee yɛnlɛ wa na,

\VS{24}ma saraga ki tɛgɛ le saraga wɔsaga ki tanla, ma sɔngɔrɔ ma sa mboro naa ma lewee yɛnlɛ wi ni, ye sɔgɔwɔ pi gbegele gbɛn. Ko puŋgo na, mɛɛ sɔngɔrɔ ma pan mɔɔ saraga ki wɔ Yɛnŋɛlɛ li yeri.


\par }{\PP \VS{25}«Na lere wa kaa kee ma ni sa kiti kɔn ma na, mbe ye ta wa konɔ, ma fyɛɛlɛ maa sunlu, ki kɔ ye sɔgɔwɔ, jaŋgo wiga ka sɔɔn le kiti kɔnfɔ wi kɛɛ. Kiti kɔnfɔ wo mbe sɔɔn le wi polisiye pe kɛɛ pe sɔɔn le kaso.

\VS{26}Kaselege ko na, mila ki yuun ma kan, ma woro mbe yiri wa fyew, ndɛɛ maga fɔgɔ ki ni fuun ki tɔn, ali tama nuŋgba wiga ka koro.


\par }{\SH Jataga sɛnrɛ yɛgɛ nagawa
\par }
{\PP \VS{27}«Yège logo ma yo kìla yo fɔ: ‹{\QT{Maga ka jataga pye}}\XREF{†}{{\XO 5:27 }{\XO{5.27:
}}{\XT{Ɛki 20.14; Dete 5.18}}}!›

\VS{28}Ɛɛn fɔ, mi wo naga yuun ye kan, ma yo lere ŋa fuun kaa naŋa yɛnlɛ wa jɔ yan mbe yɛgɛ yirige wi na, kona, wùu ta wa wi kotogo na makɔ.

\VS{29}Na kaa pye ma kalige yɛnlɛ lo li yaa ti ma to wa kapege ki ni, li wɔ ma li wa li lali ma ni. Mɔɔ wire ti laga nuŋgba la, ko mbɔnrɔ ma na pɔɔn wa ma wire lombondo ti ni wa jaganama wi ni ko na.

\VS{30}Na kaa pye ma kalige kɛɛ ko ki yaa ti mɛɛ to wa kapege ki ni, ki kɔn maga wa ki lali ma ni\FTNT{†}{{\FR 5:30 }{\FR{5.30:
}}{\FT{Ko ki naga ma yo we daga mbe we kapere pyege ki yaga.}}}. Mɔɔ kɛɛ nuŋgba la, ko mbɔnrɔ ma na pɔɔn wa ma wire lombondo ti ni wa jaganama wi ni ko na.


\par }{\SH Jɛlɛ jege sɛnrɛ yɛgɛ nagawa
\par }
{\R (Mati 19.9; Maki 10.11-12; Luki 16.18)

\par }{\PP \VS{31}«Kìla yo naa ma yo fɔ: ‹{\QT{Lere ŋa fuun kaa jɔ je, wi daga mbe pɔrɔgɔ jɔgɔwɔ sɛwɛ kan wi yeri.›}}\XREF{†}{{\XO 5:31 }{\XO{5.31:
}}{\XT{Dete 24.1}}}

\VS{32}Ɛɛn fɔ, mi wo naga yuun ye kan fɔ: Lere ŋa fuun kaa jɔ je, na kii yiri wi nandara to yeri, wi maa jɔ wi le nandara ti ni. Jɛlɛ ŋa fuun wi pɔlɔ wì je, naŋa o naŋa kaa lɛ mboo tɛgɛ, kona jataga wì pye.


\par }{\SH Wuguro sɛnrɛ yɛgɛ nagawa
\par }
{\PP \VS{33}«Yège logo ma yo kìla yo we tɛlɛye pe kan, ma yo fɔ: ‹{\QT{Na maga wugu, maga kɔɔn wuguro ti wɔ. Ɛɛn fɔ, mà wugu Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na mbe kala na pye, ma li pye ma li yɔn fili}}\XREF{†}{{\XO 5:33 }{\XO{5.33:
}}{\XT{Levi 19.12; 1 Timo 1.10; Nɔmbu 30.3; Dete 23.21-23}}}.›

\VS{34}Ɛɛn fɔ, mi wo naga yuun ye kan fɔ yaga ka wugu fyew. Yaga ka wugu naayeri wi na, katugu Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ jɔngɔ koyi.

\VS{35}Yaga ka wugu tara ti na, katugu ti yɛn Yɛnŋɛlɛ li tɔɔrɔ tɛgɛsaga. Yaga ka wugu Zheruzalɛmu ca ki na, katugu wunluŋgbɔɔ wi ca koyi.

\VS{36}Maga ka wugu ma go ki na\FTNT{†}{{\FR 5:36 }{\FR{5.36:
{\QT{Mbe wugu ma go ki na:}} Ko kɔrɔ wo yɛn mbe wugu mbɔɔn kusɛnrɛ yo.}}}, katugu ma se ya mbɔɔn go yinzige ki nuŋgba pye ki filige, nakoma mbege pye ki wɔ.

\VS{37}Na pe kɔɔn yewe, na kaselege yi, ma yo:
{\QT{Ee!}} Na kaselege si ma, ma yo:
{\QT{Ayoo!}} Nda fuun ti ma kaa na yuun puŋgo na, Sɔtanla wo wi maa paan to ni.


\par }{\SH Kayaŋga wɔgɔ sɛnrɛ yɛgɛ nagawa
\par }
{\R (Luki 6.29-30)

\par }{\PP \VS{38}«Yège logo ma yo kìla yo, ma yo fɔ: ‹{\QT{Yɛnlɛ li yaa tɛgɛ mbe yɛnlɛ li fɔgɔ tɔn. Ŋganla li yaa tɛgɛ mbe ŋganla li fɔgɔ tɔn.›}}\XREF{†}{{\XO 5:38 }{\XO{5.38:
}}{\XT{Ɛki 21.24; Dete 19.21}}}

\VS{39}Ɛɛn fɔ, mi wo naga yuun ye kan, ma yo na lere ka tipege pye ye na, yaga kaga fɔgɔ tɔn. Na lere kɔɔn fele ma kalige mbatelege ki na, wi yaga wɔɔn fele fun ma kamɛŋgɛ wogo ki na.

\VS{40}Na lere wa kaa jaa mbe sa kiti kɔn ma na mbɔɔn deripile li shɔ ma yeri, pa mɔɔ derigbɔgɔ ki kan wi yeri fun.

\VS{41}Na fanŋga fɔ wa kɔɔn jori mbe yo maa tuguro lɛ ma kari ti ni culo nuŋgba, pa ma kari ti ni culo shyɛn.

\VS{42}Lere kɔɔn yɛnri yaraga ni, maga kan wi yeri. Lere kaa jaa maa jin, maga ka je.


\par }{\SH Ma mbɛnfɔ wi daga mbɔɔn ndanla
\par }
{\R (Luki 6.27-28,32-36)

\par }{\PP \VS{43}«Yège logo ma yo kìla yo, ma yo fɔ: ‹{\QT{Ma wɔnlɔ wi daga mbɔɔn ndanla, ma mbɛnfɔ mɛɛ wo panra.›}}\XREF{†}{{\XO 5:43 }{\XO{5.43:
}}{\XT{Levi 19.18}}}

\VS{44}Ɛɛn fɔ, mi wo naga yuun ye kan ma yo ye mbɛnfɛnnɛ pe daga mbe ye ndanla, mbele paa ye jɔlɔ, yaa yɛnri pe kan.

\VS{45}Ki ka pye ma, ye yaa pye ye To ŋa wa yɛnŋɛlɛ na wi piile, katugu wi maa wi yɔnlɔ ki yinrigi lepeele poro naa lejɛmbɛlɛ pe ni fuun pe kan. Na tisaga ki kaan lesinmbele poro naa mbele pe woro ma sin pe ni fuun pe yeri.

\VS{46}Ye yɛn ma ye wɛnnɛ mbele ndanla, na poro cɛ ka ye ndanla, yiŋgi tɔnli ye yaa ta Yɛnŋɛlɛ li yeri? Ali
nizara shɔfɛnnɛ wele, ko poro fun pe maa piin.

\VS{47}Na ye kaa ye nɔsepiile poro cɛ shari, kona, yiŋgi kagbɔgɔ yè pye? Ali mbele pee Yɛnŋɛlɛ li jɛn, ko poro fun pe maa piin.

\VS{48}Ki kala na, ye pye ye yɔn fili, paa yɛgɛ ŋga na ye To ŋa wa yɛnŋɛlɛ na wi yɛn ma yɔn fili we.




\par }\Chap{6}{\SH Ma kajɛŋgɛ ki daga \newline  mbe pye ŋgundo ni
\par }
{\PP \VerseOne{1}«Ye yɛɛ yingiwɛ jɛn, yaga kaa ye shɛrɛgɛ konɔ kagala ke piin mbaa ye yɛɛ nari leele pe na. Na ye kaa ki piin ma, ye se ka tɔnli ta ye To ŋa wa yɛnŋɛlɛ na wi yeri.


\par }{\PP \VS{2}«Na maga yaraga ka kan fyɔnwɔ fɔ wa yeri, maga kaga yari paa yɛgɛ ŋga na kopiire fɛnnɛ pe maa ki piin wa shɛriyinrɛ to naa koŋgolo ke ni, jaŋgo leele paa ma sɔnni. Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, fɔ pè pe tɔnli wi ta makɔ.

\VS{3}Ɛɛn fɔ, mboro wo na, na maga yaraga ka kan fyɔnwɔ fɔ wa yeri, ma wɔnlɔ ŋa wì mara ma na jɛŋgɛ, maga ka ti wigi jɛn,

\VS{4}jaŋgo ma yarikanga ki koro ŋgundo. Kona, ma To ŋa wila ŋgundo kala na maa piin li yaan, wo wi yaa ka tɔnli kan ma yeri.


\par }{\SH Zhezu wìla wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe naga \newline  Yɛnŋɛlɛ yɛnrɛwɛ pi ni
\par }
{\R (Luki 11.2-4)

\par }{\PP \VS{5}«Na ye kaa Yɛnŋɛlɛ li yɛnri, yaga kaa ki piin paa kopiire fɛnnɛ pe yɛn. Ki yɛn ma pe ndanla paa yeregi paa Yɛnŋɛlɛ yɛnri wa shɛriyinrɛ to naa kooro filisara ti na, leele pe ni fuun pe ta paa pe yaan. Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, pè pe tɔnli wi ta makɔ.

\VS{6}Ɛɛn fɔ, mboro wo na, na ma kaa jaa mbe Yɛnŋɛlɛ yɛnri, ye wa ma yumbyɔ yɛgɛ woo wi ni ma kɔrɔ ki tɔn ma yɛɛ na, mɛɛ ma To wi yɛnri, wo ŋa wi yɛn wa ki ŋgundo laga ki ni we. Kona, ma To ŋa wi yɛn na kala na maa piin wa larasaga li yaan, wi yaa ka tɔnli kan ma yeri.


\par }{\PP \VS{7}«Na ye kaa Yɛnŋɛlɛ li yɛnri sanga ŋa ni, yaga kaa sɛnrɛ nuŋgba ti yuun mbaa sɔngɔri ti na tetete go fu, paa yɛgɛ ŋga na mbele pee Yɛnŋɛlɛ jɛn pe maa ki piin we. Pe maa ki jate ndɛɛ paa yɛnri na sɛnlɛgɛrɛ nda yuun, to ti yaa ti Yɛnŋɛlɛ lii pe yɛnrɛwɛ pi logo.

\VS{8}Yaga ka pye paa pe yɛn, katugu yè jori yaara nda na, ye To wi mari jɛn, na ye fari yɛnri wi yeri gbɛn.

\VS{9}Anmɛ ye daga mbaa Yɛnŋɛlɛ li yɛnri, fɔ:

\par }{\Q We To ŋa wa yɛnŋɛlɛ na,

\par }{\Q ti ma mɛgɛ ki pye
kpoyi.


\par }{\Q \VS{10}Ma
wunluwɔ pi pye pi pan!

\par }{\Q Ma nandanwa kala lo mbaa piin laga tara na,

\par }{\Q paa yɛgɛ ŋga na li yɛn na piin wa yɛnŋɛlɛ na we!


\par }{\Q \VS{11}Ma we nala yaakara ti kan we yeri!


\par }{\Q \VS{12}Ma we kapere ti kala yaga we na,

\par }{\Q paa yɛgɛ ŋga na mbele paa ti piin we na, woro fun we maa ti kala yari pe na we.


\par }{\Q \VS{13}Maga ka we yaga we ye wa fanlawa pi ni.

\par }{\Q Ɛɛn fɔ, ma we shɔ Sɔtanla wi kɛɛ.

\par }{\Q [Katugu wunluwɔ naa yawa naa gbɔgɔwɔ pi yɛn ma woo fɔ sanga pyew.
Anmiina.]


\par }{\PP \VS{14}«Mbele fuun pè kapere pye ye na, na yaga pe kapere ti kala yaga pe na, pa ye To ŋa wa yɛnŋɛlɛ na wi yaa ye woro ti kala yaga ye na fun.

\VS{15}Ɛɛn fɔ, mbele fuun pè kapere pye ye na, na yee pe woro ti kala yaga pe na, pa ye To ŋa wa yɛnŋɛlɛ na, wi se ye woro ti kala yaga ye na fun.


\par }{\SH Yeŋge lege sɛnrɛ
\par }
{\PP \VS{16}«Na yaga pye
yeŋge pilige ŋga ni, yaga ka ye yɛgɛ ki san paa yɛgɛ ŋga na kopiire fɛnnɛ pe maa ki piin we. Pe ma pe yɛgɛ cɛnwɛ pi kanŋga, leele pe ni fuun pe ta pege jɛn pe yɛn yeŋge. Kaselege ko na, mila ki yuun naga finligi ye kan, pe pe tɔnli wi ta makɔ.

\VS{17}Ɛɛn fɔ, mboro wo na, na maga pye yeŋge pilige ŋga ni, mɔɔ yɛgɛ ki jogo, ma latikɔrɔ nuwɔ taan gbɔn ma go ki na,

\VS{18}jaŋgo leele paga kaga jɛn ma yɛn yeŋge, ndɛɛ ma To ŋa wi yɛn wa ki ŋgundo laga ki ni, wo nuŋgba. Kona, ma To ŋa wila ŋgundo kala na maa piin li yaan, wo wi yaa ka tɔnli kan ma yeri.


\par }{\SH Yarijɛndɛ nda wa yɛnŋɛlɛ na \newline  ti sɛnrɛ
\par }
{\R (Luki 12.33-34)

\par }{\PP \VS{19}«Yaga kaa yarijɛndɛ gbogolo ye yɛɛ kan laga dunruya ŋa wi ni. Yaawere mari jɔgɔ laga, so ma ye ti ni mberi jɔgɔ. Yoolo fun pe ma kɔrɔ ki kaw mari yu.

\VS{20}Ɛɛn fɔ, yaa yarijɛndɛ gbogolo ye yɛɛ kan wa yɛnŋɛlɛ na. Wa ki laga ki na, yaawere se ya mberi jɔgɔ, so se ya ye ti ni mberi jɔgɔ. Yoolo fun pe se ya mbe kɔrɔ ki kaw mberi yu.

\VS{21}Katugu ma yarijɛndɛ tiga pye laga ŋga na, pa ma jatere wi ma pye wa.


\par }{\SH Wire ti yanwa kala
\par }
{\R (Luki 11.34-36)

\par }{\PP \VS{22}«Lere wi yɛngɛlɛ koro ke yɛn wi wire ti fitanla we. Na ma yɛngɛlɛ kaga pye jɛŋgɛlɛ, ma wire ti lombondo ti ma pye wa yanwa pi ni.

\VS{23}Ɛɛn fɔ, na ma yɛngɛlɛ ke woro jɛŋgɛlɛ, ma wire ti lombondo ti ma pye wa wɔwɔ pi ni. Ki kala na, yanwa mba pi yɛn ma ni, na piga pye mbe wɔ, ki wɔwɔ pi yaa pye mbe gbɔgɔ dɛ.


\par }{\SH Yɛnŋɛlɛ, nakoma penjara
\par }
{\R (Luki 16.13)

\par }{\PP \VS{24}«Lere se ya tunŋgo pye teele shyɛn kan; katugu wi ma kaa nuŋgba panra, sanŋa wo maa ndanla. Nakoma wi ma kaa mara nuŋgba na, ma laga sanŋa wi na. Ye se ya tunŋgo pye wagati nuŋgba wi ni Yɛnŋɛlɛ lo naa penjara ti kan.


\par }{\SH Ye ye jigi wi taga Yɛnŋɛlɛ li na
\par }
{\R (Luki 12.22-31)

\par }{\PP \VS{25}«Ko kala kì ti mila ki yuun ye kan fɔ: Yaga kaa ye jatere wi lege ye yɛɛ na yaakara nda ye yaa la kaa to kanŋgɔlɔ, mbe yo fɔ: ‹Ŋga yiŋgi mi yaa ka mbe yiŋgi wɔ?› Yaga si kaa ye jatere wi lege ye yɛɛ na ye yaripɔrɔ wogo ki na mbe yo fɔ: ‹Ŋga yiŋgi yaripɔrɔ mi yaa le?› Yinwege kii wɛ yaakara ti na wi le? Wire tii wɛ paara ti na wi le?

\VS{26}Ye sannjɛrɛ ti wele wa naayeri! Tila yarilire lugu, tila yarilire kɔlɔgi. Tila si yarilire gbogolo mberi le bondoolo. Ma si yala, ye To ŋa wa yɛnŋɛlɛ na, wi maa ti baro. Yee mbɔnrɔ sannjɛrɛ ti na jɛŋgɛ wi le?

\VS{27}Ye ni wiwiin wi mbe ya mbe yinwege ka taga wi yɛɛ kan naa jɛnri, wi jatere lɛgɛrɛ ti ni?


\par }{\PP \VS{28}«Yaga kaa ye jatere wi lege ye yɛɛ na ye yaripɔrɔ wogo ki na. Ye yarifyɛɛnrɛ ti yirilɔmɔ pi wele wa wasele! Tila tunŋgo pye, tila si pili.

\VS{29}Ma si yala, mila ki yuun ye kan, wunlunaŋa Salomɔ wo naa wi yarijɛndɛ lɛgɛrɛ tawa pi ni fuun ni, wi yaripɔrɔ\XREF{†}{{\XO 6:29 }{\XO{6.29:
}}{\XT{1 Wunlu 10.4-7}}} ka sila yɔn mbe yarifyɛɛnrɛ ka tiyɔnwɔ bɔ.

\VS{30}Yan ŋga ki ma fi nala wa wasele, goto kasɔn ma kaa ki sogo, na Yɛnŋɛlɛ li ma ko fere ma, yoro fun ye daga mbege jɛn mbe yo Yɛnŋɛlɛ li yaa ye yaripɔrɔ ti kan ye yeri fun mbe wɛ ki na. Ye tagawa pì kologo!


\par }{\PP \VS{31}«Yaga kaa ye jatere wi lege ye yɛɛ na mbaa yuun fɔ: ‹Ŋga yiŋgi we yaa ka? Nakoma yiŋgi we yaa wɔ? Mbe yo fɔ we yaa yaripɔrɔ to ta se siri le?›

\VS{32}Mbele pee Yɛnŋɛlɛ jɛn, poro pe maa ko yaara nda to ti ni fuun to lagajaa suyi. Ɛɛn fɔ, yoro wo na, ye To ŋa wa yɛnŋɛlɛ na, wìgi jɛn ma yo ti kala yɛn ye na.

\VS{33}Ki kala na, ye bala yaa
Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ po naa li kasinŋge ko lagajaa gbɛn. Pa kona li yaa yaara sannda pyew ti kan ye yeri fun.

\VS{34}Yaga ka ye jatere wi piri goto kagala ŋgele ke yaa pan koro kala na. Goto naa wi jatere lɛgɛrɛ kala li. Jorowo mba pi ma pan pilige nuŋgba ki ni, pi ma yala ki pilige ki ni.




\par }\Chap{7}{\SH Maga ka kiti kɔn lere na
\par }
{\R (Luki 6.37-38,41-42)

\par }{\PP \VerseOne{1}«Yaga ka kiti kɔn lere na, jaŋgo Yɛnŋɛlɛ fun liga ka kiti kɔn ye na.

\VS{2}Katugu na ye kaa kiti kɔɔn leele na, yaa wi kɔɔn yɛgɛ ŋga na, pa Yɛnŋɛlɛ li yaa ka kiti wi kɔn ye na ma fun. Jɛnɛ na ye ma tɛgɛ na tinwi leele pe kan, lo Yɛnŋɛlɛ li yaa ka tɛgɛ mbe ye woro ti tiwi ye kan.

\VS{3}Yiŋgi na, a ma nɛɛ kayanna na li wa ma sefɔ wi yɛnlɛ li ni li wele, ma si yala, kanŋgaga wa mboro jate ma wolo li ni, ma si woro na ko yaan?

\VS{4}Mɛlɛ mɛɛ ma sefɔ wi pye ma yo fɔ: Ki yaga mbe kayanna na li wa ma yɛnlɛ li ni li wɔ, ma si yala kanŋgaga wa mboro jate ma wolo li ni?

\VS{5}Kopiire fɔ wele dɛ, kanŋgaga ki wɔ wa ma yɛnlɛ li ni gbɛn. Pa kona ma yaa la yaan jɛŋgɛ mbe kayanna li wɔ wa ma sefɔ wi yɛnlɛ li ni.


\par }{\PP \VS{6}«Yaga kaa yaara nda ti yɛn
kpoyi ti kaan pyɔɔnlɔ pe yeri, nakoma pe yaa wa mbe kanŋga ye kɔrɔgɔ mbe ye nɔɔri. Yaga ka ye somu tiyɔɔn wi wa cɛɛlɛ pe kan, nakoma pe yaa wi tangala.


\par }{\SH Yaa yɛnri suyi
\par }
{\R (Luki 11.9-13)

\par }{\PP \VS{7}«Yaa yɛnri, pa ye yaa ka ta. Yaa ki lagajaa, pa ye yaa kaga yan. Ye bala yaa kɔrɔ ki gbɔɔn, pa pe yaa kaga yɛngɛ ye kan.

\VS{8}Katugu lere ŋa fuun wi maa yɛnri, wi ma ta. Lere ŋa wi maa yaraga lagajaa, wi ma kaa ki yan. Lere ŋa wi maa kɔrɔ ki gbɔɔn, pe ma kaa ki yɛngɛ wi kan.

\VS{9}Ambɔ wi yɛn na ye ni, na wi pyɔ kaa yɛnri buru ni, wi yaa sinndɛlɛgɛ kan wi yeri?

\VS{10}Nakoma na wiga wi yɛnri ŋgbanla ni, wi yaa wɔɔgɔ kan wi yeri?

\VS{11}Yoro mbele ye yɛn ma pe pe, na yège yan yoro yarijɛndɛ kanga jɛn ye piile pe yeri, yege jɛn fun ye yo fɔ ye To ŋa wa yɛnŋɛlɛ na, wi yaa ka yarijɛndɛ kan mbele pe yɛn naa yɛnri pe yeri mbe wɛ ye yarikanga ki na.


\par }{\PP \VS{12}«Kala o kala yaa jaa leele paa piin ye kan, yaa lo yɔngɔ piin pe kan fun. Ko Moyisi
lasiri wo naa
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe sɛwɛɛlɛ paa nari.


\par }{\SH Yeyɔngɔ jɛɛlɛ sɛnrɛ
\par }
{\R (Luki 13.24)

\par }{\PP \VS{13}«Ye ye wa yeyɔngɔ jɛɛlɛ lo ni, katugu konɔ na li maa kee wa punŋguwɔ laga ki ni, li yeyɔngɔ naa li nawa pi yɛn ma gbɔgɔ, li lɛfɛnnɛ pe yɛn ma lɛgɛ.

\VS{14}Ɛɛn fɔ, konɔ na li maa kee wa yinwege laga ki ni, li yeyɔngɔ naa li nawa pi yɛn jɛɛlɛ, li tafɛnnɛ pe woro ma lɛgɛ.


\par }{\SH Pe ma tige ki jɛn ki pire to na
\par }
{\R (Luki 6.43-44)

\par }{\PP \VS{15}«Ye wele! Ye yɛɛ yingiwɛ jɛn Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ yagboyoolo pe ni. Pe maa paan ye kɔrɔgɔ, ma yinŋgi paa simbaala yɛn. Ɛɛn fɔ, pe nawa pi yɛn paa cɛnrɛ pere yɛn.

\VS{16}Ye yaa ka pe jɛn pe kapyere to na. Katugu lere na
ɛrɛzɛn tirige pire cɔ wuuro tige na. Lere nɛɛ
figiye tige pire cɔ vige tige na.

\VS{17}Tige jɛŋgɛ ye, pyɔ jɛnŋɛ ki ma sɛ. Ɛɛn fɔ, tige tijaanga ye, pyɔ tijaanga ki ma sɛ.

\VS{18}Tige jɛŋgɛ ki se ya mbe pire tijangara sɛ. Tige tijaanga fun ki se ya mbe pire jɛndɛ sɛ.

\VS{19}Tige ŋga fuun kila pire jɛndɛ sɛ, pe ma ko kɔn maga wa wa kasɔn.

\VS{20}Ki leele fun, anmɛ ye yaa ka pe jɛn pe kapyere ti kala na.


\par }{\SH Mii ye jɛn fyew
\par }
{\R (Luki 13.25-27)

\par }{\PP \VS{21}«Leele mbele fuun pe maa na yinri
we Fɔ, we Fɔ, pe ni fuun ma pe yaa ka ye wa
Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi ni dɛ. Ndɛɛ mbele pe maa na To ŋa wa yɛnŋɛlɛ na wi nandanwa kala li piin poro cɛ.

\VS{22}Na kiti kɔnpilige kiga ka gbɔn, lelɛgɛrɛ yaa kanla pye mbe yo fɔ: We Fɔ, we Fɔ, wè Yɛnŋɛlɛ li sɛnrɛ ti yari leele pe kan ma mɛgɛ ki na. Ma yinnɛ tipegele purɔ ma ke wɔ leele ni ma mɛgɛ ki na, ma kafɔnŋgɔlɔ lɛgɛrɛ pye ma mɛgɛ ki na.

\VS{23}Kona, mi yaa ka pe pye fɔ: ‹Mii ye jɛn fyew.
{\QT{Ye laga na tanla, yoro kapere pyefɛnnɛ wele.›}}\XREF{†}{{\XO 7:23 }{\XO{7.23:
}}{\XT{Yuuro 6.9}}}


\par }{\SH Yinrɛ shyɛn kansɛnrɛ
\par }
{\R (Luki 6.47-49)

\par }{\PP \VS{24}«Ki kala na, lere ŋa fuun kanla sɛnrɛ nda mì yo ti logo mbaa tanri ti na, ki fɔ wi yaa pye paa tijinliwɛ fɔ wa yɛn, ŋa wùu go ki kan walaga na.

\VS{25}A tisara tì si kaa pan, a lɔrɔ tì yin fɔ ma toro. A tifɛliŋgbɔrɔ tì gbɔn ŋgbanga ma ki go ki gbɔn, ɛɛn fɔ, ki sila to, katugu pàa ki nɔgɔ ki le walaga na.

\VS{26}Ɛɛn fɔ, lere ŋa fuun kanla sɛnrɛ nda fuun mì yo ti logo, na wii tanga ti na, wi yaa pye paa tijinliwɛ fu fɔ wa yɛn, ŋa wùu go ki kan taambugɔ laga na.

\VS{27}A tisara tì si kaa pan, a lɔrɔ tì yin fɔ ma toro. A tifɛliŋgbɔrɔ tì gbɔn ŋgbanga ma ki go ki gbɔn. A kì si to. Ki towo pìla tijanga fɔ jɛŋgɛ.»


\par }{\SH Zhezu wi fanŋga ye
\par }
{\R (Maki 1.22; Luki 4.32)

\par }{\PP \VS{28}Naa Zhezu wìla kaa janwa wi naga ki sɛnrɛ ti ni, a wi nagalɔmɔ pì si pe pari.

\VS{29}Katugu wi sila pye na pe nari paa pe
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe yɛn. Ɛɛn fɔ, wìla pye na pe nari fanŋga ni.




\par }{\MS SƐNTANRA KONAA ZHEZU WI YAWA WE

\par }\Chap{8}{\MR 8.1–11.1

\par }{\SH Zhezu wìla yayɛnwɛ fɔ wa sagala
\par }
{\R (Maki 1.40-45; Luki 5.12-16)

\par }{\PP \VerseOne{1}Naa Zhezu wìla kaa yiri wa yanwiga ki go na ma tigi, a janwa gbɔlɔ là si taga wi na.

\VS{2}A
yayɛnwɛ fɔ wà si fulo wi tanla, ma kanŋguuro kan wi jegele, ma suu pye fɔ: «We Fɔ, na kaa pye maa ki jaa, ma mbe ya mbanla sagala
kpoyi.»


\par }{\PP \VS{3}A Zhezu wì suu kɛɛ ki sanga ma jiri wi na, ma sho fɔ: «Mila ki jaa, sagala kpoyi!»

\par }{\PP Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a wi yayɛnwɛ pì si kɔ wi na, a wì pye kpoyi.

\VS{4}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Wele! Maga kaga yo mbe lere kan. Ɛɛn fɔ, kari ma sɔɔn yɛɛ naga
saraga wɔfɔ wi na. Moyisi wìla saraga ŋga sɛnrɛ yo, maga wɔ! Ko yaa ki naga lere pyew wi na fɔ mà sagala kpoyi.»


\par }{\SH Zhezu wìla Ɔrɔmu tara \newline  sorodasheele tojɛɛ \newline  wa tunmbyee sagala
\par }
{\R (Luki 7.1-10)

\par }{\PP \VS{5}Naa Zhezu wìla ka saa ye wa Kapɛrinawu, a Ɔrɔmu tara sorodasheele tojɛɛ wà si fulo wi tanla, ma suu yɛnri ma yo fɔ:

\VS{6}«We Fɔ, na tunmbyee wi wa ma sinlɛ wa na go, wì murugu. Wila jɔlɔ fɔ jɛŋgɛ.»


\par }{\PP \VS{7}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Mi yaa saa sagala.»


\par }{\PP \VS{8}Ɛɛn fɔ, a ki sorodasheele tojɛɛ wì suu pye fɔ: «We Fɔ, mii daga ma ye wa na go. Ki kala na, sɛnrɛ pyɔ nuŋgba yo pe, pa na tunmbyee wi yaa sagala.

\VS{9}Mì ko yo ma, katugu mi jate pele yɛn na go na. Mi fun sorodasheele yɛn na yeri. Mi ma wa pye: ‹Kari wamɛ!› Wi ma kari. Ma wa pye: ‹Pan laga!› Wi ma pan. Mi mala tunmbyee wi pye fɔ: ‹Ŋga ki pye!› Wi maga pye\FTNT{†}{{\FR 8:9 }{\FR{8.8-9:
}}{\FT{Ko ki naga ma yo sorodasheele tojɛɛ wìla ki jɛn ma yo Zhezu wi yɛn lere pyew wi go na, wi mbe ya kala pyew li pye.}}}.»


\par }{\PP \VS{10}Naa Zhezu wìla kaa ki sɛnrɛ ti logo sorodasheele tojɛɛ wi yeri, a kì si to wi yɔn na. A wì si janwa ŋa wìla pye wi puŋgo na wi pye fɔ: «Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, mi fa ki tagawa pi si yan lere wa ni, ali laga
Izirayɛli tara.

\VS{11}Mi yɛn naga yuun naga finligi ye kan, lelɛgɛrɛ yaa ka yiri wa yɔnlɔ yirisaga kɛɛ yeri konaa wa yɔnlɔ tosaga kɛɛ yeri, mbe sa cɛnsaga lɛ wa
Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi ni, mbaa nii ja Abirahamu naa Izaki konaa Zhakɔbu pe ni.

\VS{12}Ɛɛn fɔ, mbele paa daga
Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi ni, pe yaa ka pe wa wa funwa na, wa wɔwɔ pi ni. Pa pe yaa kaa gbele wa, mbaa pe ŋgangala ke kaa jɔlɔgɔ ki kala na.»


\par }{\PP \VS{13}Kona, a Zhezu wì si sorodasheele tojɛɛ wi pye fɔ: «Ta kee ma go, ki pye ma kan ki yala ma tagawa pi ni!»

\par }{\PP Ki wagati nuŋgba wi ni, a sorodasheele tojɛɛ wi tunmbyee wì si sagala.


\par }{\SH Zhezu wìla yambala lɛgɛrɛ sagala
\par }
{\R (Maki 1.29-34; Luki 4.38-41)

\par }{\PP \VS{14}Kona, a Zhezu wì si kari wa Pyɛri go, mɛɛ saa Pyɛri wi jɔ nɔ wi ta sinlɛsaga. Witiwɛrɛwɛ pìla pye wi na.

\VS{15}A Zhezu wì si jiri jɛlɛ wi kɛɛ ki na. A wi witiwɛrɛwɛ pì si kɔ. A wì si yiri nɛɛ wi kala yɔngɔ.


\par }{\PP \VS{16}Naa ki yɔnlɔ kìla kaa kɔ, a pè si pan yinnɛ tipegele fɛnnɛ lɛgɛrɛ ni Zhezu wi kɔrɔgɔ. A wì sigi yinnɛ tipegele ke purɔ ma ke wɔ ki leele pe ni wi sɛnyoro ti fanŋga na, ma yambala pe ni fuun pe sagala fun.

\VS{17}Wìla ko pye ma, jaŋgo
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔEzayi wìla sɛnrɛ nda yo, ti ta tiri yɛɛ yɔn fili, fɔ: «{\QT{Wì we yandegere ti lɛ, ma we yama pi laga we na.»}}\XREF{†}{{\XO 8:17 }{\XO{8.17:
}}{\XT{Eza 53.4}}}


\par }{\SH Kìla pye leele pele nawa \newline  pe taga Zhezu wi na
\par }
{\R (Luki 9.57-62)

\par }{\PP \VS{18}Naa Zhezu wìla kaa wi yɛɛ yan janwa gbɔlɔ lùu maga, a wì suu
fɔrɔgɔfɛnnɛ pe pye ma yo pe lɔgbɔgɔ ki kɔn pe kari wa ki kɛɛ ŋga na!

\VS{19}A
lasiri sɛwɛ jɛnfɔ wà si fulo Zhezu wi tanla, ma suu pye fɔ: «Nagafɔ, ma kaa kee laga o laga, mi yaa taga ma na.»


\par }{\PP \VS{20}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Were yɛn kombokara ti yeri, sere yɛn sannjɛrɛ ti yeri fun. Ɛɛn fɔ,
Lere wi Pinambyɔ, sinlɛsaga woro wo yeri wi sinlɛ wi wogo.»


\par }{\PP \VS{21}Wa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni, a lere wa suu pye fɔ: «We Fɔ, ki yaga mbe sanla to wi le gbɛn!»


\par }{\PP \VS{22}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Taga na na, ma gboolo\FTNT{†}{{\FR 8:22 }{\FR{8.22:
}}{\FT{Ko kɔrɔ wo yɛn fɔ mbele pee taga Yɛnŋɛlɛ li na, ma pye ndɛɛ pè ku li yɛgɛ na, pe yaga paa gboolo pe nii.}}} pe yaga wa paa pe gboolo pe nii.»


\par }{\SH Zhezu wìla tifɛliŋgbɔgɔ yerege
\par }
{\R (Maki 4.35-41; Luki 8.22-25)

\par }{\PP \VS{23}A Zhezu wo naa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni, pè si ye wa tɔnmɔkɔrɔ ki ni.

\VS{24}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a tifɛliŋgbɔgɔ kà si yiri nɛɛ gbɔɔn wa lɔgbɔgɔ ki ni. A tɔnmɔ pi nɛɛ kɔɔn na yinrigi na tɔnmɔkɔrɔ ki tɔnni. Ɛɛn fɔ, ko sanga wo ni, Zhezu wìla pye na wɔnlɔ.

\VS{25}A fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si fulo wi tanla maa yɛn, ma suu pye fɔ: «We Fɔ, we shɔ! We yaa ku!»


\par }{\PP \VS{26}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Yiŋgi na, a ye nɛɛ fyɛ? Ye tagawa pi ta ma kologo!»

\par }{\PP Kona, a wì si yiri, mɛɛ para ŋgbanga lɔgbɔgɔ tɔnmɔ po naa tifɛɛrɛ ti na. A tì si yere yɛw.

\VS{27}A kì si pe pari fɔ jɛŋgɛ. A pe nɛɛ yuun fɔ: «Yiŋgi lere cɛnlɛ wi ŋa yɛɛn, ali yɛrɛ tifɛɛrɛ to naa lɔgbɔgɔ tɔnmɔ pi ni, tìla wi sɛnrɛ ti nuru?»


\par }{\SH Zhezu wìla yinnɛ tipegele fɛnnɛ \newline  shyɛn sagala
\par }
{\R (Maki 5.1-20; Luki 8.26-39)

\par }{\PP \VS{28}Naa Zhezu wìla kaa gbɔn wa lɔgbɔgɔ ki kɛɛ ŋga na, wa Gadara tara, a nambala shyɛn si yiri fanra ta ni nɛɛ wi finli. Yinnɛ tipegele la pye pe ni. Pàa pye ma wɛli jɛŋgɛ, fɔ lere na yɛnlɛ mbege konɔ li lɛ.

\VS{29}A pe nɛɛ jɔrɔgi fɔ: «Yiŋgi maa jaa we yeri, Yɛnŋɛlɛ li Pinambyɔ! Ma pan mbe we jɔlɔ wagati ŋa wì tɛgɛ wi yɛgɛ wi le!»


\par }{\PP \VS{30}Wa yɛgɛ jɛnri, cɛɛlɛ ŋgbelege kà la pye wa, na pe yaakara lagajaa.

\VS{31}A yinnɛ tipegele kè si Zhezu wi yɛnri maa pye fɔ: «Na kaa pye ma yaa we purɔ mbe we wɔ laga ki nambala mbele pe ni, we torogo we sa ye wa ki cɛɛlɛ ŋgbelege ŋga ki ni!»


\par }{\PP \VS{32}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Yaa kee!»

\par }{\PP A yinnɛ tipegele kè si wɔ ki nambala shyɛn pe ni, mɛɛ saa ye cɛɛlɛ pe ni. Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a cɛɛlɛ pe ni fuun pè si gbinri wa yanwiga ki go na, ma tigi wa ki tigiwɛn pi ni, mɛɛ toori wa lɔgbɔgɔ tɔnmɔ pi ni ma ku.


\par }{\PP \VS{33}A cɛɛlɛ kɔnrifɛnnɛ pè si fe ma kari wa cagbɔgɔ. Ŋga kìla pye, mɛɛ saa ki yɛgɛ yo ma leele pe kan, ma pinlɛ ŋga kìla pye yinnɛ tipegele fɛnnɛ pe na ki ni.

\VS{34}Kì kaa pye ma, a ca woolo pe ni fuun pè si yiri, mɛɛ kari sa Zhezu wi fili. Naa pàa ka saa wi yan, a pè suu yɛnri ma yo wi yiri wa pe tara.




\par }\Chap{9}{\SH Zhezu wìla murugu wa sagala
\par }
{\R (Maki 2.1-12; Luki 5.17-26)

\par }{\PP \VerseOne{1}Kona, a Zhezu wì si nuru naa ma ye wa tɔnmɔkɔrɔ ki ni, mɛɛ lɔgbɔgɔ ki kɔn ma sɔngɔrɔ wa wi ca.

\VS{2}A leele pèle si pan murugu wa ni wi kɔrɔgɔ, wìla pye ma sinlɛ sinlɛyaraga na. Naa Zhezu wìla kaa ki leele pe tagawa pi yan, a wì si murugu wi pye fɔ: «Na pyɔ, kotogo le ma yɛɛ ni! Ma kapere ti kala yaga ma na.»


\par }{\PP \VS{3}Naa Zhezu wìla kaa ki sɛnrɛ ti yo ma, a
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pele nɛɛ ki jate wa pe nawa na yuun fɔ: «Ki naŋa ŋa yɛɛn, wila Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ki jogo.»


\par }{\PP \VS{4}Ɛɛn fɔ, a Zhezu wì si pe nawa jatere wi jɛn, mɛɛ pe pye fɔ: «Yiŋgi na, a ye nɛɛ ki jatere pere nda ti piin?

\VS{5}Ki sɛnrɛ shyɛn nda ti ni, titiin yowo pi yɛn ma tanla ma wɛ, mbe yo fɔ: Ma kapere ti kala yaga ma na, nakoma yiri maa tanri we\FTNT{†}{{\FR 9:5 }{\FR{9.5:
}}{\FT{Zhezu wìla pye naga nari fɔ mbe kapere ti kala yaga konaa mbe lere sagala, ki pyewe woro ma tanla. Ti ni fuun shyɛn ti yɛn ma yala ma pye mbapyewe leele pe yeri, konaa ma pye ma yala, a ti pyewe tanla Yɛnŋɛlɛ li yeri.}}}?

\VS{6}Ɛɛn fɔ, mila jaa yege jɛn fɔ
Lere wi Pinambyɔ yawa yɛn wi ni laga tara ti na, mbaa leele pe kapere ti kala yari pe na.»

\par }{\PP Kona, a wì si murugu wi pye fɔ: «Yiri naayeri, mɔɔ sinlɛyaraga ki lɛ maa kee ma go!»


\par }{\PP \VS{7}A naŋa wì si yiri, mɛɛ kari wi go.

\VS{8}Naa janwa wìla kaa ki yan ma, a wì si fyɛ fɔ jɛŋgɛ, nɛɛ Yɛnŋɛlɛ li gbogo, katugu lìgi fanŋga cɛnlɛ ŋga ki kan leele pe yeri.


\par }{\SH Zhezu wìla naŋa ŋa \newline  pàa pye na yinri Matiye wi yeri \newline  wi pye wi fɔrɔgɔfɔ
\par }
{\R (Maki 2.13-17; Luki 5.27-32)

\par }{\PP \VS{9}Kona, a Zhezu wì si yiri lema, mɛɛ kari. Wi torosaga, a wì si naŋa ŋa pàa pye na yinri Matiye wi yan cɛnsaga wa nizara shɔ go ki ni. Wi tunŋgo pyesaga ko layi. A Zhezu wì suu pye fɔ: «Matiye, yiri ma taga na na, ma pye na
fɔrɔgɔfɔ.»

\par }{\PP A wì si yiri, mɛɛ taga wi na.


\par }{\PP \VS{10}Naa Zhezu wìla ka saa cɛn wa Matiye wi go na nii, a
nizara shɔfɛnnɛ naa kapere pyefɛnnɛ pe lɛgɛrɛ si saa cɛn na nii Zhezu wo naa wi
fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni.

\VS{11}Naa
Fariziye pàa kaa ko yan ma, a pè si Zhezu wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe pye fɔ: «Naga yɛn ma, yiŋgi na, a ye Nagafɔ wi nɛɛ nii nizara shɔfɛnnɛ poro naa kapere pyefɛnnɛ pe ni?»


\par }{\PP \VS{12}A Zhezu wì sigi sɛnrɛ ti logo pe yeri, mɛɛ pe pye fɔ: «Leele mbele pe yɛn ŋgbaanla poro na la wɛrɛ pyefɔ jaa. Ɛɛn fɔ, yambala poro pe maa wɛrɛ pyefɔ jaa.

\VS{13}Ye kari ye saga sɛnrɛ nda ti kɔrɔ wi lagaja, fɔ: ‹{\QT{Mbaa leele yinriwɛ taa ko mila jaa, mi woro na yaayoro
saraga jaa.›}}\XREF{†}{{\XO 9:13 }{\XO{9.13:
}}{\XT{Oze 6.6; Yomi 21.3}}} Katugu mii pan mbe leele mbele paa pe yɛɛ jate pe sin poro yeri. Ɛɛn fɔ, kapere pyefɛnnɛ poro mì pan mbe yeri.»


\par }{\SH Zhezu wo naa yeŋge lege sɛnrɛ
\par }
{\R (Maki 2.18-22; Luki 5.33-39)

\par }{\PP \VS{14}Kona,
Zhan Batisi wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si fulo Zhezu wi tanla, ma suu yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi na woro naa Fariziye pe ni, we maa
yeŋge nii wagati lɛgɛrɛ na, ma si yala mboro fɔrɔgɔfɛnnɛ poro nɛɛ yeŋge le?»


\par }{\PP \VS{15}A Zhezu wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Ye nawa po ni jayire nɔgɔ, japɔlɔ wi wɛnnɛ pe mbe ya yɛgɛ san mbe poro naa japɔlɔ wi ni pe ta laga nuŋgba wi le? Ayoo dɛ. Ɛɛn fɔ, wagati wa wa na paan, pe yaa ka japɔlɔ wi wɔ le pe sɔgɔwɔ, kona, pa pe yaa la yeŋge nii. (Ko ki yɛn paa mi naa na fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni we wogo ki yɛn.)


\par }{\PP \VS{16}«Lere na parisanfɔnŋgɔ yɔli parilɛgɛ na. Na ma kaga pye ma, parisanfɔnŋgɔ ki ma parilɛgɛ ki kanŋgeyɛgɛ ka wali maga laga. Kona, ki walisaga ki ma gbɔgɔ ma serege.

\VS{17}Lere na sinmɛ tipiriwe le sɛlɛgɛ kashara lɛrɛ ni. Na ma kaga pye ma, ti ma walagi, sinmɛ pi ma wo, kashara ti ma jɔgɔ. Ɛɛn fɔ, pe ma sinmɛ tipiriwe pi le sɛlɛgɛ kashara fɔnndɔ ni. Kiga pye ma, ti shyɛnmɛ ti mɛɛ koro jɛndɛ\FTNT{†}{{\FR 9:17 }{\FR{9.16-17:
}}{\FT{Ko kɔrɔ wo yɛn fɔ leele pe daga mbe pe faa kapyere tijangara ti yaga mbe kanŋga fɔnŋgɔ.}}}.»


\par }{\SH Zhufuye to wa sumborombyɔ \newline  konaa jɛlɛ ŋa wìla jiri Zhezu \newline  wi derege ki na
\par }
{\R (Maki 5.21-43; Luki 8.40-56)

\par }{\PP \VS{18}Ma Zhezu wi ta wìla pye naga sɛnrɛ ti yuun bere, a
Zhufuye to wà si fulo wi tanla, ma kanŋguuro kan wi jegele ma suu pye fɔ: «Na sumborombyɔ wì ku yɛɛn fɔɔnfɔɔn ŋga na. Ɛɛn fɔ, shokari ma sɔɔn kɛɛ ki
taga wi na, pa wi yaa yɛn mbe yiri wa kunwɔ pi ni!»


\par }{\PP \VS{19}A Zhezu wo naa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni, pè si yiri, mɛɛ taga wi na.


\par }{\PP \VS{20}Jɛlɛ wà la pye wa, kasanwa wogo yama la pye wi na. Pìla yɛlɛ kɛ ma yiri shyɛn ta wi na. A wì si fulo Zhezu wi tanla wa wi puŋgo na, mɛɛ jiri wi derege yɔn ki na.

\VS{21}Katugu wìla ki jate wa wi nawa ma yo fɔ: «Na ŋga ya jiri wi yaripɔrɔ to na jɛnri okɛ, pa mi yaa sagala.»


\par }{\PP \VS{22}A Zhezu wì si kanŋga ma wele, mɛɛ wi yan, ma suu pye fɔ: «Na sumborombyɔ, kotogo le ma yɛɛ ni! Katugu ma tagawa pɔ̀ɔn shɔ.»

\par }{\PP Le ki wagati nuŋgba wi ni, a ki jɛlɛ wì si sagala.


\par }{\PP \VS{23}Ko puŋgo na, naa Zhezu wìla ka saa ye wa Zhufuye to wi go, ma wegele winfɛnnɛ pe yan pè gbɛgɛlɛ mbe gboo wi le, naa janwa wi ni wila tinni ŋgbanga,

\VS{24}a wì si pe pye fɔ: «Ye yiri laga funwa na! Sumborombyɔ wii ku. Ɛɛn fɔ, wila wɔnlɔ win.»

\par }{\PP Kona, a pe nɛɛ tɛgɛ wi na.

\VS{25}Naa pàa kaa janwa wi yirige wa funwa na, a Zhezu wì si ye wa yumbyɔ wi ni, mɛɛ saa sumborombyɔ wi yigi wi kɛɛ ki na. A wì si yɛn mɛɛ yiri ma yere.

\VS{26}A ki tinmɛ pì si jaraga wa ki tara ti lagapyew.


\par }{\SH Zhezu wìla fyɔɔnlɔ shyɛn sagala
\par }
{\PP \VS{27}A Zhezu wì si yiri lema, mɛɛ kari. Wi torosaga, a fyɔɔnlɔ shyɛn si taga wi na, nɛɛ jɔrɔgi na yuun fɔ: «Davidi setirige pyɔ we yinriwɛ ta!»


\par }{\PP \VS{28}Naa Zhezu wìla ka saa gbɔn wa go, a fyɔɔnlɔ pè si fulo wi tanla. A wì si pe yewe ma yo fɔ: «Ye taga ki na ma yo mbe ya mbe ye yɛngɛlɛ ke yɛngɛ le?»

\par }{\PP A pè sho: «Ee,
We Fɔ.»


\par }{\PP \VS{29}Kona, a Zhezu wì si jiri pe yɛngɛlɛ ke na, ma sho fɔ: «Ki pye ye kan, ki yala ye tagawa pi ni!»


\par }{\PP \VS{30}A pe yɛngɛlɛ kè si yɛngɛ. A Zhezu wì sigi yo maga ŋgban pe ni, ma yo fɔ: «Ye wele! Yaga ka ti lere kpɛ mbege jɛn!»


\par }{\PP \VS{31}Ɛɛn fɔ, a pè si kari, mɛɛ saa na Zhezu wi sɛnrɛ yuun wa ki tara ti lagapyew.


\par }{\SH Zhezu wìla naŋa bombo wa sagala
\par }
{\PP \VS{32}Fyɔɔnlɔ mbele pàa sagala, naa paa kaa na kee, a leele pè si pan naŋa bombo wa ni Zhezu wi kɔrɔgɔ. Yinnɛ tipele làa pye wi ni.

\VS{33}Naa Zhezu wìla kaa ki yinnɛ tipele li purɔ mali wɔ naŋa wi ni, a wi nɛɛ para. Kìla janwa wi ni fuun wi pari, a pe nɛɛ yuun fɔ: «We fa ŋga ki cɛnlɛ ka yan laga
Izirayɛli tara ti ni gbɛn!»


\par }{\PP \VS{34}Ɛɛn fɔ, a Fariziye pe nɛɛ yuun fɔ: «Yinnɛ tipegele to wo wila fanŋga kaan wi yeri, a wi nɛɛ yinnɛ tipegele ke puro na ke woo leele pe ni!»


\par }{\SH Janwa wi yinriwɛ la Zhezu wi ta
\par }
{\PP \VS{35}Zhezu wìla pye na cagbɔrɔ to naa kapire ti ni fuun ti yanri na toro, na leele pe nari Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti ni wa pe shɛriyinrɛ ti ni. Wìla pye na
Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ Sɛntanra ti yari leele pe kan, na yambala naa yandeele pe ni fuun pe sagala.

\VS{36}Janwa ŋa fuun Zhezu wìla pye na yaan, wi yinriwɛ la pye naa taa, katugu ki leele pàa te, a pe jatere wì piri pe na paa
{\QT{simbaala yɛn, mbele kɔnrifɔ woro pe na.}}\XREF{†}{{\XO 9:36 }{\XO{9.36:
}}{\XT{Nɔmbu 27.17; 1 Wunlu 22.17}}}

\VS{37}Kì kaa pye ma, a Zhezu wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ pe pye fɔ: «Yarilire nda ti yaa kɔn, ti yɛn ma lɛgɛ, ɛɛn fɔ tunmbyeele pe woro ma lɛgɛ.

\VS{38}Ki kala na, ye kɛrɛfɔ wi yɛnri wi tunmbyeele lɛgɛrɛ torogo wa kɛrɛ pe saa yarilire ti kɔn.»




\par }\Chap{10}{\SH Zhezu wi pitunmbolo kɛ \newline  ma yiri shyɛn wele
\par }
{\R (Maki 3.13-19; Luki 6.12-16)

\par }{\PP \VerseOne{1}Kona, a Zhezu wì suu
fɔrɔgɔfɛnnɛ kɛ ma yiri shyɛn pe yeri, mɛɛ fanŋga kan pe yeri, paa yinnɛ tipegele ke puro paa ke woo leele pe ni. Paa yama naa yandewe pi ni fuun pi koo.

\VS{2}Zhezu wi
pitunmbolo kɛ ma yiri shyɛn pe mɛrɛ ti nda: Ki koŋgbanŋga Simɔ ŋa pàa pye na yinri Pyɛri, naa wi nɔsepyɔ lenaŋa Andire; naa Zebede pinambiile shyɛn Zhaki naa Zhan;

\VS{3}naa Filipu, naa Baritelemi, naa Toma, naa Matiye. Wo la pye faa
nizara shɔfɔ; naa Alife pinambiile shyɛn Zhaki naa Tade;

\VS{4}naa Simɔ Zelɔti, konaa Zhudasi Izikariyɔti. Wo wìla kaa Zhezu wi le wi mbɛnfɛnnɛ pe kɛɛ.


\par }{\SH Zhezu wìla wi pitunmbolo kɛ \newline  ma yiri shyɛn pe tun
\par }
{\R (Maki 6.7-13; Luki 9.1-6)

\par }{\PP \VS{5}A Zhezu wì sigi nambala kɛ ma yiri shyɛn pe tun, ma pe pye fɔ: «Leele mbele pe woro
Zhufuye, yaga kaa kee poro kɔrɔgɔ. Yaga ka ye
Samari tara ca ka ni!

\VS{6}Ɛɛn fɔ, yaa kee
Izirayɛli tara woolo poro kɔrɔgɔ, poro mbele pe yɛn paa simbaala yɛn, mbele pè puŋgo we.

\VS{7}Na ye kaa kee, yaa ki yari leele pe kan, yaa yuun fɔ: ‹Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pì yɔngɔ.›

\VS{8}Yaa yambala pe sagala, yaa gboolo pe yɛnni yaa pe yinrigi wa kunwɔ pi ni! Yaa
yayɛnwɛ fɛnnɛ pe sagala
kpoyi! Yaa yinnɛ tipegele ke puro yaa ke woo leele pe ni! Yège ta waga, yoro fun yaa ki kaan waga!

\VS{9}Yaga ka tɛ, nakoma warifuwe, naa penjara tunmɔɔrɔ le ye yɛɛ go na!

\VS{10}Yaga ka cana karikasha lɛ, nakoma deere shyɛn, naa sawira, naa gbɔtangala; katugu tunmbyee wi ma daga paa wi kaan wila nii.


\par }{\PP \VS{11}«Na yaga sa ye ca o ca, cagbɔgɔ yi o, kapige yi o, ye lejɛnŋɛ ja, ŋa wi mbe ye yigi we, ye sa tugu wo na! Ye koro wa wi yeri fɔ ye karipilige ki sa gbɔn!

\VS{12}Yaga ye go ŋga fuun ni, ye go fɛnnɛ pe shari ye yo fɔ: Yɛyinŋge ki pye ye ni!

\VS{13}Na ki go woolo paga yɛnlɛ mbe ye yaara wɔ, ye yɛyinŋge sharaga ki koro pe ni. Na paga si je mbe yo pe se ye yaara wɔ, ye yɛyinŋge sharaga ki sɔngɔrɔ ye na.

\VS{14}Na pee yɛnlɛ mbe ye yaara wɔ, nakoma mbe logo ye yeri go ka ni, nakoma ca ka ni wi yo, ye kari ye wɔ wa ki laga ki ni! Ye karisaga ye ye tɔɔrɔ gbanŋgban\FTNT{†}{{\FR 10:14 }{\FR{10.14:
}}{\FT{Pe tɔɔrɔ gbanŋgban pe yaa wi pɛpɛ mboo wo wa, mbege naga fɔ ki ca woolo pè kapege pye.}}} wi pɛ yoo wo wa ki laga ki na.

\VS{15}Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, na kiti kɔnpilige kiga ka gbɔn,
Sodɔmu ca naa
Gomɔri\XREF{†}{{\XO 10:15 }{\XO{10.15:
}}{\XT{Zhenɛ 19.12-25; Zhude 7}}} ca woolo pe jɔlɔgɔ ki yaa ka mbɔnrɔ ki ca woolo pe wogo ki na.


\par }{\SH Jɔlɔgɔ ŋga ki yaa pan puŋgo na \newline  ki sɛnrɛ
\par }
{\R (Maki 13.9-13; Luki 21.12-17)

\par }{\PP \VS{16}«Ye wele, mi yɛn na ye tunnu paa simbaala yɛn wa kombokara ti sɔgɔwɔ. Ye pye tijinliwɛ ni paa wɔɔrɔ ti yɛn! Ye pye pɔw paa ca keteŋgele ke yɛn!

\VS{17}Ye yɛɛ yingiwɛ jɛn leele pe ni, katugu pe yaa kaa ye nii kiti kɔnfɛnnɛ pe kɛɛ, mbaa ye gbɔɔn sapire ni wa pe shɛriyinrɛ ti ni.

\VS{18}Pe yaa kaa kee ye ni wa gboforonɛriye poro naa wunlumbolo pe yɛgɛ sɔgɔwɔ na mɛgɛ ki kala na, jaŋgo ye ta yanla sɛrɛya wi yo poro naa leele mbele pe woro Zhufuye pe yɛgɛ na.

\VS{19}Na paga kaa kee ye wa kiti kɔnsaga sanga ŋa ni, ye jatere wiga ka piri ye sɛnyoro to naa ye paralɔmɔ pi kala na. Ki wagati nuŋgba wi ni, sɛnrɛ nda ye yaa ka yo, ti yaa ka tigi wa ye nawa.

\VS{20}Katugu yoro ma ye yaa kaa para. Ɛɛn fɔ, ye To Yɛnŋɛlɛ li Yinnɛ lo li yaa kaa para wa ye yɔn.


\par }{\PP \VS{21}«Leele pele yaa kaa pe nɔsepiile jate pe nii kɛɛ pe ta pe pe gbo. Ko nuŋgba koyi teele pe yaa kaa piin pe piile pe na. Piile pe yaa kaa yinrigi pe sevɛnnɛ pe kɔrɔgɔ, mbaa pe kaan pe pe gbo.

\VS{22}Leele pe ni fuun pe yaa ka ye panra na mɛgɛ ki kala na. Ɛɛn fɔ, ŋa fuun ka ya mbege kun wi yɛɛ ni sa gbɔn wa ki kɔsaga ki na, wo yaa ka shɔ.

\VS{23}Na paga kaa ye jɔlɔ ca ka ni, ye fe ye kari ka yɛgɛ ni. Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, sanni ye sa yo ye toro Izirayɛli tara ca pyew ki ni, pa
Lere wi Pinambyɔ wi yaa pan.


\par }{\PP \VS{24}«Lekɔlipyɔ wi mɛgɛ kila gbɔgɔ mbe wɛ wi nagafɔ wi na. Tunmbyee fun wi mɛgɛ kila gbɔgɔ mbe wɛ wi kundigi wi na.

\VS{25}Lekɔlipyɔ wi kɔ wowi ŋa wi pye paa wi nagafɔ wi yɛn. Tunmbyee fun, wi kɔ wowi ŋa wi pye paa wi kundigi wi yɛn. Na pe kaa na sege ki to wo yinri
Beyɛzebuli, mɛrɛ nda pe ya taga wi sege woolo poro na, to yaa pe mbe wɛ.


\par }{\SH Yaa fyɛ Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ
\par }
{\R (Luki 12.2-7)

\par }{\PP \VS{26}«Yaga kaa fyɛ leele pe yɛgɛ! Katugu kagala ŋgele fuun ke yɛn ma lara, koro ke ni fuun yaa ka yiri funwa na. Ŋgele fuun ke yɛn ŋgundo, koro ke ni fuun yaa ka jɛn.

\VS{27}Nda mila yuun ye kan laga wɔwɔ pi ni, yaa ti yuun kpeŋgbeleŋgbe. Kalɛgɛrɛ sɛnrɛ nda fuun pe maa yuun wa ye nuŋgbogolo, yaa ti yari ŋgbanga paa pe ma kaa kɔnnɔ wa we.

\VS{28}Mbele pe ma lere wi gbo, paa si ya yaraga ka pye wi yinnɛ li na, yaga kaa poro fyɛ. Ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ na li mbe ya wire to naa yinnɛ li ni ti jɔgɔ wa jaganama wi ni, yaa lo fyɛ.

\VS{29}Paa karikaŋgala shyɛn pɛrɛ tama nuŋgba na wi le? Ma si yala, ali li nuŋgba na to tara, na ye To Yɛnŋɛlɛ li sigi jɛn. (Ko ki yɛn paa ye wogo ki yɛn.)

\VS{30}Yoro wo na, Yɛnŋɛlɛ lì ye yinzire jate ti yɔn ki jɛn.

\VS{31}Ki kala na, yaga kaa fyɛ! Ye kayɔngɔ kì wɛ karikaŋgala lɛgɛrɛ na.


\par }{\SH Mbe taga Zhezu wi na, \newline  nakoma mbe je wi na
\par }
{\R (Luki 12.8-9)

\par }{\PP \VS{32}«Lere ŋa fuun kaga yo leele pe yɛgɛ na mbe yo wi yɛn na kɔrɔgɔ, pa mi fun mi yaa kaga yo na To ŋa wa yɛnŋɛlɛ na wi yɛgɛ na mbe yo ki fɔ wì pye na woo.

\VS{33}Ɛɛn fɔ, lere ŋa fuun ka je na na leele pe yɛgɛ na, mi fun mi yaa ka je ki fɔ wi na na To ŋa wa yɛnŋɛlɛ na wi yɛgɛ na.


\par }{\SH Mbe kɔn yɛɛ na Zhezu kala na
\par }
{\R (Luki 12.51-53; 14.26-27)

\par }{\PP \VS{34}«Yaga kaa ki jate ndɛɛ yɛyinŋge mì pan ma kan laga tara ti ni dɛ! Yɛyinŋge ma mì pan ma kan, ɛɛn fɔ, malaga yi.

\VS{35}Yɔn mbafinliwɛ mì pan mbe le pinambyɔ wo naa wi to pe sɔgɔwɔ, naa sumborombyɔ wo naa wi nɔ pe sɔgɔwɔ, konaa pijɔ wo naa wi najɔ pe sɔgɔwɔ.

\VS{36}Lere wi go woolo jate poro pe yaa ka pye wi mbɛnfɛnnɛ wele.


\par }{\PP \VS{37}«Lere ŋa fuun wi to, nakoma wi nɔ wì ndanla ma wɛ mi na, wo si daga mbe pye na woo. Lere ŋa fuun wi pinambyɔ, nakoma wi sumborombyɔ wì ndanla ma wɛ mi na, wo si daga mbe pye na woo.

\VS{38}Lere ŋa suu
tiparaga ki tugo\FTNT{†}{{\FR 10:38 }{\FR{10.38:
{\QT{Mbe tiparaga ki tugo:}} Ko kɔrɔ wo yɛn mbe cɛn ma jɔlɔgɔ ki cɛnwɛ.}}}, mbe taga na na, wo si daga mbe pye na woo.

\VS{39}Lere ŋa kaa ki jaa mboo yinwege ki ta, wo yaa ki la. Ɛɛn fɔ, lere ŋa ka suu yinwege ki la na kala na, wo yaa kaga ta.


\par }{\SH Tɔnli tawa sɛnrɛ
\par }
{\R (Maki 9.41)

\par }{\PP \VS{40}«Lere ŋa fuun ka ye yigi jɛŋgɛ, muwi ki fɔ wì yigi jɛŋgɛ. Lere ŋa fuun ka silan yigi jɛŋgɛ, ŋa wìlan tun wo ki fɔ wì yigi jɛŋgɛ.

\VS{41}Lere ŋa fuun ka
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ wa yigi jɛŋgɛ, katugu wi yɛn Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ, tɔnli ŋa Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ ma ta, wo cɛnlɛ ki fɔ wi yaa ka ta fun. Lere ŋa fuun ka Yɛnŋɛlɛ li lesinŋɛ wa yigi jɛŋgɛ, katugu wi yɛn Yɛnŋɛlɛ li lesinŋɛ, tɔnli ŋa Yɛnŋɛlɛ lesinŋɛ wi ma ta, wo cɛnlɛ ki fɔ wi yaa ka ta fun.

\VS{42}Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, lere ŋa fuun ka tɔnyinmɛ jɛnɛ nuŋgba jate kan ki piile tunmɔmbɔlɔ mbele wa yeri, katugu wi yɛn na fɔrɔgɔfɔ, wo yaa kaa tɔnli wi ta.»




\par }\Chap{11}{\PP \VerseOne{1}Naa Zhezu wìla kaa wi
fɔrɔgɔfɛnnɛ kɛ ma yiri shyɛn pe naga ki sɛnrɛ ti ni ma saa kɔ, a wì si yiri lema, ma kari mbe saa leele pe nari Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti ni, mbaa ti yari pe kan wa ki tara nuŋgba ti cara ti ni.


\par }{\SH Zhan Batisi wo \newline  naa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe sɛnrɛ
\par }
{\R (Luki 7.18-35)

\par }{\PP \VS{2}Ma
Zhan Batisi wi ta wa kaso, a wì si
Kirisi wi kapyegele ke sɛnrɛ logo. Kì kaa pye ma, a wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ pele tun wa Zhezu wi yeri

\VS{3}a pè saa wi yewe ma yo fɔ: «Shɔfɔ ŋa pòo sɛnrɛ yo ma yo wi yaa pan wowi mboro lee, nakoma we daga mbaa wa yɛgɛ singi bere?»


\par }{\PP \VS{4}A Zhezu wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Ŋga yaa yaan konaa ŋga yaa nuru, ye saga yɛgɛ yo ye Zhan wi kan. Yoo pye fɔ:

\VS{5}‹Fyɔɔnlɔ paa yaan. Jejɔgɔlɔ fɛnnɛ paa tanri cɛcɛcɛ. A
Yayɛnwɛ fɛnnɛ pè sagala. A nuŋgbojiile paa nuru. A gboolo paa yɛnni na yinrigi wa kunwɔ pi ni.
{\QT{A Yɛnŋɛlɛ li Sɛntanra ti yɛn na yari fyɔnwɔ fɛnnɛ pe kan.}}\XREF{†}{{\XO 11:5 }{\XO{11.5:
}}{\XT{Eza 61.1}}}

\VS{6}Lere ŋa suu tagawa pi je mbe laga na na, fɛrɛwɛ yɛn ki fɔ wi woo!› »


\par }{\PP \VS{7}Naa Zhan wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pàa kaa sɔngɔrɔ ma kari, a Zhezu wì si sɛnrɛ ti lɛ, nɛɛ para janwa wi ni Zhan wi kanŋgɔlɔ, na yuun fɔ: «Yiŋgi yàa kari sa wele wa
gbinri wi ni? Gbagara kanŋgaga ŋga tifɛlɛgɛ maa gbɔɔn naga yɛgɛ ko kayi yàa kari sa wele wi le? Ayoo.

\VS{8}Kì pye ma, ambɔ yàa si kari sa wele? Lere wa, ŋa wùu yɛɛ pɔ paara tiyɔnrɔ ni wi le? Ayoo. Katugu mbele pe maa pe yɛɛ poo paara tiyɔnrɔ ti ni, pe ma pye wa wunlumbolo yinrɛ ti ni.

\VS{9}Ɛnhɛn, yiŋgi yaa si saa wele?
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ lawi wi le? Ee, mì yo ma dɛ. Mi yɛn naga yuun ye kan, fɔ wi mɛgɛ kì gbɔgɔ ma wɛ Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ na.

\VS{10}Ko Zhan wo sɛnrɛ Yɛnŋɛlɛ làa yo wa li sɛnrɛ sɛwɛ wi ni, ma yo fɔ:

\par }{\Q {\QT{Wele, mi yaa na
pitunŋɔ wi torogo wa ma yɛgɛ,}}

\par }{\Q {\QT{wi sɔɔn kologo ki yɛngɛ ma kan.}}\XREF{†}{{\XO 11:10 }{\XO{11.10:
}}{\XT{Mala 3.1; Eza 40.3}}}


\par }{\MM \VS{11}Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, sɛnwee piile mbele fuun jɛɛlɛ pè se, wa kpɛ fa yiri wa pe ni, ŋa wi yɛn legbɔɔ ma wɛ Zhan Batisi wi na. Ɛɛn fɔ, wa
Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi ni, ŋa wi yɛn pe ni fuun jɛɛ, wo yɛn legbɔɔ ma wɛ Zhan wi na.

\VS{12}Maga lɛ wa Zhan Batisi Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ yowo pi na fɔ ma pan ma gbɔn nala, paa ki ŋgbanga mbe ye wa Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi ni, mbele pè ŋgban ki na poro, paa ki lagajaa mboo ta.

\VS{13}Yɛnŋɛlɛ li yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ poro naa Moyisi
lasiri sɛwɛɛlɛ pè para
Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ wogo ki na fɔ ma pan ma gbɔn Zhan wagati wi na.

\VS{14}Na ye mbe yɛnlɛ mbe taga na na, yege jɛn ye yo fɔ
Eli ŋa pàa wi panga ki yari, Zhan wo lawi we\XREF{†}{{\XO 11:14 }{\XO{11.14:
}}{\XT{Mala 3.23}}}.

\VS{15}Nuŋgbogolo ka pye ŋa na, wi ke jan wila nuru.


\par }{\PP \VS{16}«Mbe ya mbe nala pilige woolo pe taanla ambɔ ni? Ye wele! Pe yɛn paa piile yɛn. Pe yɛn ma cɛn wa katogo, nɛɛ jɔrɔgi naga yuun pe nimbiile pe kan fɔ:

\VS{17}‹Wàa wegele win ye kan ye ta ye yɔ, yee yɔ. A wè kunwɔ yuuro kɔ, yee gbele.›

\VS{18}Ko ki naga ma yo Zhan Batisi na wìla pan, wi sila pye na yaakara kpayi kaa, wi sila si pye na sinmɛ woo. A pè yo fɔ yinnɛ tipele lì ye wi ni.

\VS{19}Lere wi Pinambyɔ wo kaa pan na nii na woo, a pè sɔngɔrɔ naa ma yo fɔ: ‹Ye wele! Ŋa wo pan ma koro na nii na woo, ma pye
nizara shɔfɛnnɛ poro naa kapere pyefɛnnɛ pe wɔnlɔ.› Ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ li tijinliwɛ pe maa jɛn ma yo pì sin li kapyegele koro fanŋga na.»


\par }{\SH Cara nda tìla je \newline  mbe logo Zhezu wi yeri
\par }
{\R (Luki 10.13-15)

\par }{\PP \VS{20}Kona, Zhezu wìla wi kafɔnŋgɔlɔ ke lɛgɛrɛ pye cara nda ni, a wi nɛɛ para ki cara ti woolo pe na, katugu pe sila pe kapere ti jɛn mberi yaga. Wìla pe pye fɔ:

\VS{21}«Yoro Korazɛn ca fɛnnɛ wele, jɔlɔgɔ yɛn ye wogo! Yoro Betisayida ca fɛnnɛ fun, jɔlɔgɔ yɛn ye wogo! Katugu ndɛɛ ki pye kafɔnŋgɔlɔ ŋgele kè pye wa ye yeri, pa kè ja pye wa
Tiri ca naa Sidɔn ca woolo pe yɛgɛ sɔgɔwɔ, anmɛ kì gbɔn yɛɛn pe kashara lele pe yɛɛ na, ma pe yɛɛ piligi wa cɔnrɔ ti ni mbege naga fɔ paa jaa mbe pe kapere pyege ki yaga.

\VS{22}Ki kala na, mila ki yuun ye kan, na kiti kɔnpilige kiga ka gbɔn, Tiri ca naa Sidɔn ca woolo pe jɔlɔgɔ ki yaa ka mbɔnrɔ ye wogo ki na.

\VS{23}Yoro Kapɛrinawu ca woolo fun, ye nawa po ni pe yaa ka ye yirige mbe gbɔn fɔ wa yɛnŋɛlɛ na wi le? Ayoo dɛ, pe yaa ka ye tirige fɔ wa
kuulo tara; katugu ndɛɛ ki pye kafɔnŋgɔlɔ ŋgele kè pye wa ye yeri pa ke pye wa
Sodɔmu ca,\XREF{†}{{\XO 11:23 }{\XO{11.23:
}}{\XT{Zhenɛ 19.22-25}}} anmɛ ki ca ki wa ali ma pan ma gbɔn nala na.

\VS{24}Ki kala na, mila ki yuun ye kan, na kiti kɔnpilige kiga ka gbɔn, Sodɔmu ca woolo\FTNT{†}{{\FR 11:24 }{\FR{11.24:
}}{\FT{Sodɔmu ca woolo pe kapere tìla gbɔgɔ Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, fɔ a lì ki ca ki tɔngɔ.
}}{\XT{Zhenɛ 19.24-28; Zhude 7}}} pe jɔlɔgɔ ki yaa ka mbɔnrɔ ye wogo ki na.»


\par }{\SH Yaa paan na kɔrɔgɔ \newline  ye wogosaga ta
\par }
{\R (Luki 10.21-22)

\par }{\PP \VS{25}Ki wagati wi ni, a Zhezu wì sho naa fɔ: «Na To, mboro ma yɛn naayeri wo naa tara ti Fɔ. Mila ma shari, katugu ŋga mà lara dunruya kajɛnmbɛlɛ poro naa sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe na, màga pye maga naga piile tunmɔmbɔlɔ\FTNT{†}{{\FR 11:25 }{\FR{11.25:
{\QT{Piile tunmɔmbɔlɔ:}} Poro pe yɛn mbele pe fa Yɛnŋɛlɛ wogo ki jɛn mbe wali ki na we.}}} poro na.

\VS{26}Na To mà ko pye ma, katugu ko kɔ̀ɔn ndanla.


\par }{\PP \VS{27}«Na To wì yaraga pyew ki le na kɛɛ. Lere kpɛ si Pinambyɔ wi jɛn, ndɛɛ wi To wo nuŋgba. Lere kpɛ si To wi jɛn, ndɛɛ Pinambyɔ wo nuŋgba, konaa leele mbele Pinambyɔ wi yɛn na jaa mboo To wi naga pe na we.


\par }{\PP \VS{28}«Yaa paan na kɔrɔgɔ, yoro mbele fuun yè tugo konaa ma te ye tuguro ti ni. Mi yaa ti laga ye go na, mbe wogosaga kan ye yeri.

\VS{29}Yanla
tunŋgo pyetige ki tugo paa falinɛrɛ yɛn. Ye pye na fɔrɔgɔfɛnnɛ, katugu nandanwa fɔ wi mi, mi si yɛn pɔw. Kiga pye ma, pa ye yaa wogosaga ta wa ye yinwege ki ni.

\VS{30}Katugu na tunŋgo pyetige ki tugulo si ŋgban, tuguro nda mi yaa si kan ye yeri tii nugu.»




\par }\Chap{12}{\SH Zhezu wi yɛn cɛnpilige ki Fɔ
\par }
{\R (Maki 2.23-28; Luki 6.1-5)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ko puŋgo na naa, Zhezu wìla pye na toro shɔgɔlɔ kɛrɛ ta nawa
Zhufuyecɛnpilige ka ni, ma yala fuŋgo la pye wi
fɔrɔgɔfɛnnɛ pe na. A pe nɛɛ ki shɔgɔlɔ sheshegele kele kɔɔn na ke tunrugu na ke pyɔ wi woo naa kaa\XREF{†}{{\XO 12:1 }{\XO{12.1:
}}{\XT{Dete 23.25}}}.

\VS{2}Fariziye mbele pàa pye le, naa pàa kaa ki yan ma, a pè si Zhezu wi pye fɔ: «Wele! Kala na lii daga mbaa piin cɛnpilige ki ni, lo ma fɔrɔgɔfɛnnɛ paa piin!»


\par }{\PP \VS{3}A wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Ŋga Davidi wìla pye pilige ka ni wo naa wi pinlɛyɛɛnlɛ pe ni, ma yala fuŋgo la pe yigi, ye sigi kara mbege yan wi le?

\VS{4}Wìla ye wa Yɛnŋɛlɛ li go ki ni, wo naa wi pinlɛyɛɛnlɛ pe ni, buru ŋa pàa wɔ
saraga Yɛnŋɛlɛ li yeri, ma wa ka, wo ŋa wi sila daga pe wa ka, kaawɔ
saraga wɔfɛnnɛ poro nuŋgba\XREF{†}{{\XO 12:4 }{\XO{12.4:
}}{\XT{1 Sami 21.3-6; Ɛki 25.30; Levi 24.5-9}}}.

\VS{5}Nakosima, ye sigi kara wa
lasiri sɛwɛ wi ni mbege yan fɔ saraga wɔfɛnnɛ pe maa cɛnpilige ki jogo tunŋgo ŋga pe maa piin wa
shɛrigo gbɔgɔ\XREF{†}{{\XO 12:5 }{\XO{12.5:
}}{\XT{Nɔmbu 28.9}}} ki kala na, ma si yala, pe woro na jate ki jɔgɔfɛnnɛ.

\VS{6}Mila ki yuun ye kan, wa yɛn laga ŋa wì gbɔgɔ ma wɛ shɛrigo gbɔgɔ ki na.

\VS{7}Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi yɛn na sɛnrɛ nda yuun ma yo fɔ: ‹{\QT{Leele yinriwɛ taga ko mila jaa, mi woro na yaayoro saraga jaa,›
}}\XREF{†}{{\XO 12:7 }{\XO{12.7:
}}{\XT{Oze 6.6}}} ki pye ndɛɛ ki sɛnrɛ yeri kɔrɔ jɛn, ye se jɛn naa leele mbele pe yɛn jɛrɛgisaga fu pe jɛrɛgi.

\VS{8}Katugu
Lere wi Pinambyɔ wi yɛn cɛnpilige ki Fɔ!»


\par }{\SH Zhezu wìla naŋa wa sagala, \newline  wi kɛɛ kìla shɔ wi na
\par }
{\R (Maki 3.1-6; Luki 6.6-11)

\par }{\PP \VS{9}Ko puŋgo na, a Zhezu wì si yiri lema, mɛɛ saa ye pe shɛrigo ka ni.

\VS{10}Naŋa wà la pye wa, wi kɛɛ nuŋgba la shɔ wi na. Leele mbele pàa pye wa, a pè si Zhezu wi yewe ma yo fɔ: «Ki daga lere wa mbe lere sagala cɛnpilige ni le?» Pàa ko yo ma, mbe ta mbe baga wi na mbe yo wi kapege pye.


\par }{\PP \VS{11}A Zhezu wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Wiwiin wi yɛn laga ye ni, na sumbyɔ nuŋgba ka pye wi yeri, wiga to wetijugo ka ni cɛnpilige ki ni, wi se saa wɔ wa?

\VS{12}Ma si yala, lere wo wɛ sumbyɔ wo na pew! Ki kala na, ki daga paa kajɛŋgɛ piin cɛnpilige ki ni.»

\VS{13}Kona, a wì si naŋa wi pye fɔ: «Ma kɛɛ ki sanga!»

\par }{\PP A naŋa wì suu kɛɛ ki sanga. A kì si sagala
kpoyi, mɛɛ pye paa sanŋga ki yɛn.

\VS{14}A Fariziye pè si yiri ma saa pe yɛɛ yan, paa yɛgɛ ŋga na pe yaa ki pye, mbe ta mbe Zhezu wi gbo we.


\par }{\SH Tunmbyee ŋa Yɛnŋɛlɛ lì wɔ
\par }
{\PP \VS{15}Naa Zhezu wìla kaa ki wogo ki jɛn, a wì si yiri wa ki laga ki na nɛɛ kee, a lelɛgɛrɛ si taga wi na. A wì si yambala pe ni fuun pe sagala,

\VS{16}ma sigi yo maga ŋgban pe ni, ma yo wi yɛn lere ŋa cɛnlɛ, paga kaa naga.

\VS{17}Ko la pye ma, jaŋgo sɛnrɛ nda
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔEzayi wìla yo, ti ta tiri yɛɛ yɔn fili, fɔ:


\par }{\Q \VS{18}{\QT{Na tunmbyee ŋa mì wɔ, wi ŋa.}}

\par }{\Q {\QT{Wi yɛn mala ndanla fɔ jɛŋgɛ.}}

\par }{\Q {\QT{Wi kala lìlan ndanla jɛŋgɛ.}}

\par }{\Q {\QT{Mi yaa kanla Yinnɛ li tirige wi na.}}

\par }{\Q {\QT{Wi yaa kaa na kiti kɔngɔ ki yari cɛngɛlɛ woolo pe kan.}}


\par }{\Q \VS{19}{\QT{Wi se ka kendige wɔ lere ni, wi se kaa gbanla lere na.}}

\par }{\Q {\QT{Pe se kaa yogo logo wa koŋgolo ke ni.}}


\par }{\Q \VS{20}{\QT{Wi se ka gbagara kanŋgala na lì kunnu li kaari.}}

\par }{\Q {\QT{Wi se ka fitanla ŋa wi yɛn na finri wi figi.}}

\par }{\Q {\QT{Wi yaa ka ko pye ma, jaŋgo ŋga ki yɛn ma sin, ki sa cew ta.}}


\par }{\Q \VS{21}{\QT{Cɛngɛlɛ woolo pe ni fuun pe yaa ka pe jigi wi taga wi na.}}\FTNT{†}{{\FR 12:21 }{\FR{12.18-21:
}}{\FT{Ki laga ŋga ki yɛn na para mbele pè te, ma pye sagawa fu wa Yɛnŋɛlɛ kologo ki ni poro sɛnrɛ na. Zhezu wi yaa ka ki woolo pe shɔ;
}}{\XT{Eza 42.1-4}}{\FT{.}}}


\par }{\SH Zhezu wi fanŋga kì wɛ \newline  Sɔtanla wi wogo ki na
\par }
{\R (Maki 3.22-30; Luki 11.14-23)

\par }{\PP \VS{22}Kona, a pè si kari naŋa wa ni Zhezu wi kɔrɔgɔ, wìla pye fyɔɔn konaa bombo, katugu yinnɛ tipele la pye wi ni. A Zhezu wì suu sagala. A wì ya na para, na yaan.

\VS{23}Kìla janwa wi ni fuun wi pari, a pe nɛɛ yuun fɔ: «Naga yɛn ma,
Davidi setirige pyɔ wo si ma ŋa yɛɛn?»

\VS{24}Ɛɛn fɔ, naa Fariziye pàa kaa ki logo janwa wi yeri, a pè sho fɔ: «Ki naŋa ŋa yɛɛn, wila yinnɛ tipegele ke puro na ke woo leele pe ni yinnɛ tipegele to
Beyɛzebuli wo fanŋga na.»


\par }{\PP \VS{25}Ɛɛn fɔ, Zhezu wìla pe nawa jatere wi jɛn, a wì si pe pye fɔ: «Wunluwɔ o wunluwɔ pi leele pe maa wiin pe yɛɛ ni, ki wunluwɔ pi ma jɔgɔ. Ca o ca, nakoma sege o sege ki leele pe maa wiin pe yɛɛ ni, ki ma jɔgɔ.

\VS{26}Sɔtanla fun, na wi kaa wi woolo pe puro, kona, wi yɛn na wiin wi yɛɛ ni. Pa wi wunluwɔ pi se ya cɛn.

\VS{27}Na kaa pye mi maa yinnɛ tipegele ke puro na ke woo leele pe ni Beyɛzebuli wo fanŋga na, ambɔ wi maa fanŋga kaan ye woolo poro yeri pe ma sila ke puro na ke woo leele pe ni? Ye woolo jate poro pe yɛn ye kiti kɔnfɛnnɛ wele.

\VS{28}Kaselege ko na, Yɛnŋɛlɛ li Yinnɛ lo fanŋga na mila yinnɛ tipegele ke puro na ke woo leele pe ni. Ko ki naga ma yo
Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pì gbɔn laga ye na makɔ.


\par }{\PP \VS{29}«Lere se ya ye leŋgbaan wa go mboo kɛɛ yaara ti lɛ, na wii keli mboo pɔ gbɛn. Na wi kaa pɔ mbe kɔ, wi mɛɛ ya maa go yaara ti ni fuun ti lɛ.

\VS{30}Ki kala na, na lere ŋa woro na ni, mi yɛn ma wo mbɛn. Lere ŋa woro nala sari mbaa leele pe gbogolo, wo maa pe jaragi.

\VS{31}Ko kì ti mila ki yuun ye kan fɔ kapere nda leele paa piin, naa Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ŋga paa jogo, ti ni fuun ti yaa ka kala yaga pe na. Ɛɛn fɔ, lere ŋa fuun ka Yinnɛkpoyi li mɛgɛ ki jɔgɔ, ki kapege ki se kala yaga wi na.

\VS{32}Lere ŋa ka sɛnpere yo Lere wi Pinambyɔ wi na, ki kapege ki yaa ka kala yaga wi na. Ɛɛn fɔ, lere ŋa ka sɛnpere yo Yinnɛkpoyi li na, ki kapege ki se kala yaga wi na laga ki dunruya ŋa wi ni, ki se si kala yaga wi na goto.


\par }{\SH Tige ko naa ki pyɔ
\par }
{\R (Luki 6.43-45)

\par }{\PP \VS{33}«Na tige ki ka pye jɛŋgɛ, ki pyɔ wi ma pye jɛnŋɛ. Na tige ki ka si tijanga, ki pyɔ wi ma tijanga; katugu tige ki ma jɛn ki pyɔ wo na.

\VS{34}Mɛɛrɛ pire wele dɛ! Yoro mbele ye yɛn ma pe yɛɛn, ye mbe ya mbaa sɛnjɛndɛ to yuun mɛlɛ? Katugu lere wi nawa piga yin yaraga ŋga ni, ko wi yɔn ki maa yuun.

\VS{35}Lejɛnŋɛ we, wi maa yarijɛndɛ woo na yinrigi wa wi yarijɛndɛ ti ni. Ɛɛn fɔ, lepee we, wi maa yaripere woo na yinrigi wa wi yaripere ti ni.

\VS{36}Mila ki yuun ye kan fɔ, kiti kɔnpilige, sɛnjagara nda fuun leele pe maa yuun, pe yaa ka sa pe yewe ti ni.

\VS{37}Katugu lere wi yaa ka tanga ta Yɛnŋɛlɛ yeri wi sɛnyoro to kala na, wi yaa si ka pye jɔgɔfɔ wi sɛnyoro to kala na.»


\par }{\SH Leele pàa pye na jaa \newline  Zhezu wi kafɔnnɔ la pye peli yan
\par }
{\R (Maki 8.11-12; Luki 11.29-32)

\par }{\PP \VS{38}Kona, a
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pele naa Fariziye pele ni, pè si Zhezu wi yewe ma yo fɔ: «Nagafɔ, waa jaa ma kafɔnnɔ la pye weli yan.»


\par }{\PP \VS{39}A Zhezu wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Nala pilige woolo pe yɛn kapere pyefɛnnɛ naa kɛɛnrɛ lifɛnnɛ. Pe yɛn na kafɔnnɔ la jaa mbe yan. Ɛɛn fɔ, kafɔnnɔ la se pye pe kan naa, kaawɔ Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ
Zhonasi wolo lo.

\VS{40}Katugu yɛgɛ ŋga na Zhonasi wìla yɔnlɔ taanri naa yembinɛ taanri pye wa mbɛnɛ gbegbenɛ li nawa, ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun, Lere wi Pinambyɔ wi yaa ka piliye taanri naa yembinɛ taanri pye wa tara.

\VS{41}Kiti kɔnpilige,
Ninive\XREF{†}{{\XO 12:41 }{\XO{12.41:
}}{\XT{Zhona 3.5-10}}} ca fɛnnɛ pe yaa ka yiri mbe nala pilige woolo pe jɛrɛgi, katugu Zhonasi wìla Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ nda yo ma pe kan, pàa ti logo ma pe kapere ti jɛn mari yaga. Ye wele, lere wa yɛn laga, ŋa wì wɛ Zhonasi wi na, (ye si woro na jaa mbe wo sɛnrɛ to logo.)

\VS{42}Kiti kɔnpilige, yɔnlɔparawa kalige kɛɛ wunlunjɔ wi yaa ka yiri mbe nala pilige woolo pe jɛrɛgi, katugu wìla yiri wa tara ti kɔsaga ki na ma pan ma Salomɔ wi tijinliwɛ sɛnrɛ ti logo. Ye wele, lere wa yɛn laga ŋa wì wɛ Salomɔ wi na, (ye si woro na jaa mbe wo sɛnrɛ to logo.)


\par }{\SH Yinnɛ tipele li sɔngɔrɔkala
\par }
{\R (Luki 11.24-26)

\par }{\PP \VS{43}«Na yinnɛ tipele liga wɔ lere wa ni, li ma saa na yanri wa
gbinri wi ni, wa laga ŋga tɔnmɔ na pye we, na wogosaga lagajaa mbe wogo. Naa li woro mbe ka yan,

\VS{44}kona, li ma sho fɔ: ‹Mi yaa sɔngɔrɔ wa na go ŋga mì wɔ wa ki ni.› Na liga ka sɔngɔrɔ, li mɛɛ pan maga yan waga, pège gbogolo maga pɛ fɔ jɛŋgɛ.

\VS{45}Kona, li mɛɛ kari ma saa yinnɛ tipegele kele yɛgɛ lagaja naa kɔlɔshyɛn, ŋgele kè pe ma wɛ lo jate li na. Lo naa koro ni, ke mɛɛ pan ma ye wi ni, mɛɛ cɛn wa wi ni. Kona, ki lerefɔ wi cɛnwɛ pi ma sɔngɔrɔ ma tijanga ma wɛ koŋgbanŋga ki na. Nala pilige lepeele pa pe wogo ki yaa ka pye ma fun.»


\par }{\SH Mbele paa tanri Yɛnŋɛlɛ li sɛnrɛ \newline  ti na, poro pe yɛn Zhezu \newline  wi nɔsepiile wele
\par }
{\R (Maki 3.31-35; Luki 8.19-21)

\par }{\PP \VS{46}Ma Zhezu wi ta wìla pye na para janwa wi ni bere, a wi nɔ naa wi nɔsepiile nambala pè si gbɔn le. Pàa pye ma yere wa funwa na, nɛɛ wi jaa mbe para wi ni.

\VS{47}A lere wà sigi yo ma Zhezu wi kan fɔ: «Wele! Ma nɔ wo nɔɔ nɔsepiile nambala pe ni, pe yɛn ma yere le funwa na, paa jaa mbe para ma ni.»

\VS{48}A Zhezu wì sigi lerefɔ wi pye fɔ: «Ambɔ wi yɛn na nɔ wo? Ambɛnɛ pe yɛn na nɔsepiile nambala poro?»

\VS{49}Kona, a wì suu kɛɛ ki naga wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe na, ma sho fɔ: «Wele, na nɔ naa na nɔsepiile nambala poro wɛlɛ mbele laga we.

\VS{50}Katugu lere ŋa fuun kaa na To ŋa wa yɛnŋɛlɛ na wi nandanwa kala li piin, wo wi yɛn na nɔsepyɔ lenaŋa, naa na nɔsepyɔ sumboro, naa na nɔ.»




\par }\Chap{13}{\SH Yariluguro fɔ yomiyɛlɛ
\par }
{\R (Maki 4.1-9; Luki 8.4-8)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ki pilige nuŋgba ki ni, a Zhezu wì si yiri wa go, mɛɛ kari ma saa cɛn wa lɔgbɔgɔ ki yɔn na, mbaa leele pe nari Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti ni.

\VS{2}A janwa gbɔlɔ là si saa gbogolo wa wi tanla maa maga, a wì si ye ma cɛn tɔnmɔkɔrɔ ka ni wa tɔnmɔ pi go na. A janwa gbɔlɔ lo si koro wa lɔgɔ ki koŋgo na.

\VS{3}Wìla yarilɛgɛrɛ sɛnrɛ yo pe kan yomiyɛgɛlɛ ni, ma yo fɔ:

\par }{\PP «Naŋa wà la yiri ma kari saa yariluguro lugu wi kɛrɛ paa yɛgɛ ŋga na pe maa mali wi waa.

\VS{4}Maa ta wila ti yanragi, a yariluguro tà si to wa konɔ li yɔn na. A sannjɛrɛ si pan mari yɔli.

\VS{5}A tà to yaanŋguro laga na, tara sila pye le ma jɛŋgɛ. A tì si fi fyaw, katugu tara ti sila pye ma jugo le.

\VS{6}Ɛɛn fɔ, naa yɔnlɔ kìla kaa yiri ma ŋgban na yaa, a tì si waga, katugu ninde jɛndɛ sila pye ti na.

\VS{7}A tà to wuuro sɔgɔwɔ ma fi. A wuuro tì si yiri mari tɔn.

\VS{8}A tà si to wa tara jɛndɛ ti na, ma fi ma yiri ma sɛ. Tà la sɛ pyɔ cɛnmɛ. A tà sɛ pyɔ nafa taanri. A tà sɛ pyɔ nafa ma yiri kɛ.»

\VS{9}Kona, a Zhezu wì si pe pye fɔ: «Nuŋgbogolo ka pye ŋa na, wi ke jan wila nuru!»


\par }{\SH Yiŋgi na Zhezu wìla si pye \newline  na para yomiyɛgɛlɛ ni
\par }
{\R (Maki 4.10-12; Luki 8.9-10)

\par }{\PP \VS{10}Kona, a
fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si fulo Zhezu wi tanla, mɛɛ wi yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi na ma nɛɛ para pe ni yomiyɛgɛlɛ ni?»


\par }{\PP \VS{11}A Zhezu wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Yɛnŋɛlɛ li ŋgundo sɛnrɛ nda ti yɛn na para li ca
wunluwɔ pi wogo na, pa lìgi kan yoro yeri, a yèri jɛn. Ɛɛn fɔ, kii kan poro yeri.

\VS{12}Katugu yaraga yɛn ŋa fuun yeri, pe yaa ka ka taga wo kan, wi ta naa lɛgɛrɛ. Ɛɛn fɔ, yaraga woro ŋa fuun yeri, jɛnri ŋa wì ta, pe yaa kaa shɔ wi yeri.

\VS{13}Ko kì ti mila para pe ni yomiyɛgɛlɛ ni, katugu pe maa wele, ɛɛn fɔ, paa la yaan. Pe ma pe nuŋgbogolo ke jan na nuru, ɛɛn fɔ, paa si logo, paa sila ti kɔrɔ jɛnni.

\VS{14}Sɛnrɛ nda
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔEzayi wìla yo, tìri yɛɛ yɔn fili pe kanŋgɔlɔ, fɔ:

\par }{\Q {\QT{Ye yaa kaa nuru jɛŋgɛ, ɛɛn fɔ, ye se kaa ti kɔrɔ jɛnni.}}

\par }{\Q {\QT{Ye yaa kaa wele jɛŋgɛ, ɛɛn fɔ, ye se kaa yaan.}}


\par }{\Q \VS{15}{\QT{Katugu ki leele mbele yɛɛn, pe kotoro tì ŋgban pe na.}}

\par }{\Q {\QT{Pè pe nuŋgbogolo ke tɔn, ma pe yɛngɛlɛ ke tɔn,}}

\par }{\Q {\QT{jaŋgo paga kaa yaan pe yɛngɛlɛ ke ni,}}

\par }{\Q {\QT{paga si kaa nuru pe nuŋgbogolo ke ni.}}

\par }{\Q {\QT{Paga si kaa kagala kɔrɔ jɛnni wa pe kotogo na,}}

\par }{\Q {\QT{jaŋgo paga ka ta mbe kanŋga mbe pan mi Yɛnŋɛlɛ na kɔrɔgɔ mbe pe sagala.}}\XREF{†}{{\XO 13:15 }{\XO{13.14-15:
}}{\XT{Eza 6.9-10}}}


\par }{\PP \VS{16}«Yoro wo na, fɛrɛwɛ yɛn ye woo, katugu yaa yaan ye yɛngɛlɛ ke ni, na nuru wa ye nuŋgbogolo ke ni.

\VS{17}Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan,
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe lɛgɛrɛ, naa mbele pè pye Yɛnŋɛlɛ li woolo pe lɛgɛrɛ la pye naga jaa mbe ŋga yaa yaan ki yan. Ɛɛn fɔ, pe sila ki yan. Pàa pye naga jaa mbe nda yaa nuru ti logo, ɛɛn fɔ, pe sila ti logo.»


\par }{\SH Zhezu wìla yariluguro fɔ \newline  wi yomiyɛlɛ li kɔrɔ wi yo
\par }
{\R (Maki 4.13-20; Luki 8.11-15)

\par }{\PP \VS{18}A Zhezu wì sho naa fɔ: «Ki kala na, yaa yariluguro fɔ wi yomiyɛlɛ li kɔrɔ wi nuru.

\VS{19}Yariluguro nda tì to wa konɔ li yɔn na, ko ki yɛn paa lere ŋa wiga
Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ sɛnrɛ ti logo, na wi siri kɔrɔ jɛn, Sɔtanla wi ma pan ma nda wì logo ti wɔ wa wi nawa.

\VS{20}Yaanŋguro laga ŋga yariluguro tì to wa ki na, ko ki yɛn paa leele mbele pe ma Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti logo, ma yɛnlɛ ti na fyaw nayinmɛ ni.

\VS{21}Ɛɛn fɔ, paa ti yaga ti cɛnsaga ta wa pe nawa. Pe ma taga ti na wagati jɛnri ni. Na jorowo ka gbɔn pe na, nakoma leele pe kaa pe jɔlɔ ki sɛnrɛ ti kala na, pe mɛɛ je ti na.

\VS{22}Yariluguro tì to wuuro tiire laga ŋga na, ko ki yɛn paa leele mbele pè Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti logo. Ɛɛn fɔ, ki dunruya ŋa wi jatere lɛgɛrɛ to naa penjagbɔrɔ nda ti maa pe fanla na pe punŋgu, ti ma ki sɛnrɛ ti shɔ pe yeri, tila ya kala yɔn pe kan.

\VS{23}Tara jɛndɛ nda yariluguro tì to wa ti na, to ti yɛn paa leele mbele pe ma Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti logo mari kɔrɔ jɛn, ma piile sɛ. Ki piile pele ma pe cɛnmɛ cɛnmɛ sɛ. Pele ma pe nafa taanrindaanri sɛ. Pele ma pe nafa ma yiri kɛ kɛ sɛ\FTNT{†}{{\FR 13:23 }{\FR{13.23:
}}{\FT{Ko kɔrɔ wo yɛn fɔ pe maa tanri Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti na nari gbogo, konaa mari yo ma pele kan, fɔ poro fun pe ma saa taga ti na.}}}.»


\par }{\SH Zhezu wìla yan pege yomiyɛlɛ la wa
\par }
{\PP \VS{24}A Zhezu wì si nuru naa ma yomiyɛlɛ la wa ma pe kan, ma yo fɔ: «Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi yɛn ma yaraga ŋga lɛ, ki wele. Naŋa wà la saa yariluguro jɛndɛ ta lugu wi kɛrɛ.

\VS{25}Yembinɛ la ni, ma leele pe yaga paa wɔnlɔ, ki naŋa wi mbɛnfɔ wà si pan ma yan pege pire yanragi wa yariluguro ti sɔgɔwɔ, mɛɛ sɔngɔrɔ ma kari.

\VS{26}Naa yariluguro tìla kaa fi ma yiri na jofyogolo woo, a yan pege kì si fi fun.

\VS{27}A kɛrɛ fɔ wi tunmbyeele pè si saa wi pye fɔ: ‹We to, mì yo yariluguro jɛndɛ maa si lugu wa ma kɛrɛ, yan pege ŋga kì yiri wa, ko pan mɛlɛ?›

\VS{28}A wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: ‹Na mbɛnfɔ wo wawi wì pan ma ko pye ma.› Kona, a tunmbyeele pè suu yewe ma yo fɔ: ‹Maa jaa we saga fali wege wɔ wa le?›

\VS{29}A wì sho: ‹Ayoo, katugu na ye ka saa ki kologi, kana ye yaa fara yaara nda tì lugu ta ni mberi kɔlɔgi.

\VS{30}Ki kala na, yeri yaga wa ti pinlɛ tila lee ja, fɔ yariluguro ti kɔnsanga wi sa gbɔn. Na wiga ka gbɔn, pa mi yaa ki yo ti kɔnfɛnnɛ pe kan, mbe yo fɔ: Ye keli ye yan pege ki kɔlɔgi, yege pɔ pɔgɔlɔ pɔgɔlɔ, yege sogo gbɛn. Yee jɛn ye yarilire ti tunŋgo ki pye, yeri le wa na bondo wi ni.› »


\par }{\SH Mutari tige pyɔ yomiyɛlɛ
\par }
{\R (Maki 4.30-32; Luki 13.18-19)

\par }{\PP \VS{31}A Zhezu wì si nuru naa ma yomiyɛlɛ la wa ma pe kan. Wìla yo fɔ: «Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi yɛn paa
mutari tige pile yɛn, naŋa wà la li lɛ ma saa li lugu wi kɛrɛ.

\VS{32}Ki tige pile lo li yɛn yariluguro nda fuun pe maa yanragi ti pire ti ni fuun jɛɛlɛ le. Ɛɛn fɔ, na li ka fi, li ma yiri ma gbɔgɔ ma wɛ sɛrɛ tire ti ni fuun ti na. Li ma pye tige, fɔ
{\QT{sannjɛrɛ ti ma saa na ti sere poo wa ki njere ti ni}}\XREF{†}{{\XO 13:32 }{\XO{13.32:
}}{\XT{Eze 17.23; 31.6; Dani 4.20-22}}}.»


\par }{\SH Leve yomiyɛlɛ
\par }
{\R (Luki 13.20-21)

\par }{\PP \VS{33}A Zhezu wì si nuru naa ma yomiyɛlɛ la wa pe kan, ma yo fɔ: «Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi yɛn paa
leve yɛn. Jɛlɛ wà wi pinlɛ wi farini muwɛ bɔrɔ kɔngɔ ni maa gbɔn, fɔ a leve wì saa pi fɛ maa yirige pyew.»


\par }{\SH Zhezu wìla pye \newline  na yomiyɛgɛlɛ ke waa \newline  leele pe kan go ŋga na
\par }
{\R (Maki 4.33-34)

\par }{\PP \VS{34}Zhezu wìla ki kagala ke ni fuun ke yo janwa wi kan yomiyɛgɛlɛ ni. Wi sila para pe ni yɛgɛ ka na naa, na yomiyɛgɛlɛ la ma.

\VS{35}Wìla pye na ko piin ma, jaŋgo Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ wìla sɛnrɛ nda yo, ti ta tiri yɛɛ yɔn fili, fɔ:

\par }{\Q {\QT{Mi yaa kaa para pe ni yomiyɛgɛlɛ ni.}}

\par }{\Q {\QT{Maga lɛ wa dunruya wi dasanga wi ni, kagala ŋgele kàa pye ma lara,}}

\par }{\Q {\QT{mi yaa kaa ke yuun pe kan.}}\XREF{†}{{\XO 13:35 }{\XO{13.35:
}}{\XT{Yuuro 78.2}}}


\par }{\SH Zhezu wìla yan pege yomiyɛlɛ \newline  li kɔrɔ wi yo
\par }
{\PP \VS{36}Kona, a Zhezu wì si janwa wi yaga le, mɛɛ kari wa go. A wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si fulo wi tanla ma suu pye fɔ: «Yan pege ŋga kì yiri wa kɛrɛ, ki yomiyɛlɛ li kɔrɔ wi yo we kan!»


\par }{\PP \VS{37}A Zhezu wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Lere ŋa wì saa yariluguro jɛndɛ ti yanragi, wo wi yɛn
Lere wi Pinambyɔ we.

\VS{38}Kɛrɛ to ti yɛn dunruya we. Yariluguro jɛndɛ to ti yɛn mbele pe yɛn Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi woolo wele. Yan pege ko ki yɛn mbele pè pye Sɔtanla wi woolo wele.

\VS{39}Mbɛnfɔ ŋa wì saa yan pege ki yanragi, wo wi yɛn Sɔtanla we. Yariluguro kɔngɔ ko ki yɛn dunruya kɔwɔ we. Yariluguro kɔnfɛnnɛ poro pe yɛn
mɛrɛgɛye wele.

\VS{40}Yɛgɛ ŋga na yan pege pe maga kɔlɔgi maga wa wa kasɔn ki ma sogo, dunruya kɔpilige pa ki yaa ka pye ma fun.

\VS{41}Lere wi Pinambyɔ wi yaa kaa mɛrɛgɛye pe torogo, mbele pe maa leele pe kaan pe maa kapege ki piin, pe pan pe pe cɔnri pe pe wɔ wa wi wunluwɔ pi ni, mbe pinlɛ kapere pyefɛnnɛ pe ni.

\VS{42}Pe yaa ka pe wa wa kasɔn gbɔgɔ ki ni. Pe yaa kaa gbele wa, mbaa pe ŋgangala ke kaa jɔlɔgɔ ki kala na.

\VS{43}Ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ li lesinmbele pe yaa kaa yɛngɛlɛ paa yɔnlɔ ki yɛn, wa pe To wi wunluwɔ pi ni. Nuŋgbogolo ka pye ŋa na, wi ke jan wila nuru.


\par }{\SH Penjara nda tì lara ti yomiyɛlɛ
\par }
{\PP \VS{44}«Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi yɛn paa penjagbɔrɔ yɛn, nda pè lara kɛrɛ ta nawa. A naŋa wà si saa ti yan, mɛɛ nuru naa mari lara, mɛɛ kari nayinmɛ coli ma saa wi kɛɛ yaara ti ni fuun ti pɛrɛ, mɛɛ sɔngɔrɔ ma saa kɛrɛ ti lɔ.


\par }{\SH Somu pyɔ tiyɔɔn yomiyɛlɛ
\par }
{\PP \VS{45}«Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi yɛn paa pɛrɛfɔ wa yɛn. Wi yɛn na yanri na somu tiyɔɔn lagajaa.

\VS{46}Naa wì ka saa wa yan, ŋa wi sɔnŋgɔ kì ŋgban, a wì si saa wi kɛɛ yaara ti ni fuun ti pɛrɛ, mɛɛ saa wi lɔ.


\par }{\SH Ŋgbanra wɔmɛrɛ yomiyɛlɛ
\par }
{\PP \VS{47}«Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi yɛn paa ŋgbanra wɔmɛrɛ yɛn fun. Ŋgbanra wɔfɛnnɛ pe mari wa wa lɔgbɔgɔ ki ni, mɛɛ ŋgbanra ti cɛnlɛ pyew ta yigi.

\VS{48}Na mɛrɛ tiga yin ŋgbanra ti ni, pe mari tilele ma yiri ti ni ma saa cɛn wa lɔgɔ koŋgo na mari cɔnri. Ŋgbanra nda ti yɛn jɛndɛ, pe ma to le wa pe kanjara ti ni, mɛɛ nda ti se ya kala yɔn to wa.

\VS{49}Dunruya kɔpilige, pa ki yaa ka pye ma fun. Mɛrɛgɛye pe yaa ka pan mbe lepeele pe cɔnri mbe pe wɔ Yɛnŋɛlɛ lesinmbele pe ni,

\VS{50}mbe si pe wa wa kasɔn gbɔgɔ ki ni. Pa pe yaa kaa gbele wa, mbaa pe ŋgangala ke kaa jɔlɔgɔ ki kala na.»


\par }{\SH Penjara fɔnndɔ naa penjalɛrɛ sɛnrɛ
\par }
{\PP \VS{51}A Zhezu wì si pe yewe ma yo fɔ: «Yege kagala ke ni fuun ke logo ma ke kɔrɔ jɛn le?» A pè sho fɔ: «Ee.»


\par }{\PP \VS{52}Kona, a wì si pe pye fɔ: «Lasiri sɛwɛ jɛnfɔ ŋa fuun wi kanŋga ma pye Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi fɔrɔgɔfɔ\FTNT{†}{{\FR 13:52 }{\FR{13.52:
}}{\FT{Ko kɔrɔ wo yɛn fɔ lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ mbele pè pye Zhezu wi fɔrɔgɔfɛnnɛ, pè jɛnmɛ tasaga shyɛn ta, pà yiri wa Yɔn fɔlɔ lɛlɛ sɛwɛ wi ni, a pà yiri wa Yɔn fɔlɔ fɔnnɔ sɛwɛ wi ni.}}}, wi yɛn paa laga to yɛn, ŋa wila yarilɛrɛ naa yarifɔnndɔ taa na yinrigi wa wi yarijɛndɛ ti ni.»


\par }{\MS ZHEZU WI TUNŊGO KI KƆWƆ WA GALILE TARA

\par }{\MR 13.53–18.35

\par }{\SH Nazarɛti ca fɛnnɛ pe sila taga \newline  Zhezu wi na
\par }
{\R (Maki 6.1-6; Luki 4.16-30)

\par }{\PP \VS{53}Naa Zhezu wìla kaa ki yomiyɛgɛlɛ ke wa pe kan ma saa ke kɔ, a wì si yiri wa ki laga ki na.

\VS{54}Wìla yiri ma saa gbɔn lere ca ŋga ni, a wì si kari wa ki ni, mɛɛ saa na leele pe nari Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti ni wa pe
shɛrigo ki ni. Wi Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ nagalɔmɔ pìla leele mbele fuun pàa pye wa pe pari. A pe nɛɛ yuun fɔ: «Wìgi tijinliwɛ mba pi ta se ma? Wi ya naga kafɔnŋgɔlɔ ke piin mɛlɛ ma?

\VS{55}Tire tɛfɔ wi pinambyɔ wo ma yɛɛn? Wi nɔ wo ma Mari? Wi nɔsepiile nambala poro ma Zhaki, naa Zhozɛfu, naa Simɔ konaa Zhude?

\VS{56}Wi nɔsepiile jɛɛlɛ pe ni fuun pe woro laga we sɔgɔwɔ? Wigi fanŋga ŋga ki ni fuun ki ta se ma?»


\par }{\PP \VS{57}A wi kala li nɛɛ pe mbɛngɛ. Kona, a Zhezu wì si pe pye fɔ: «Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ pe maa wi gbogo lagapyew, ndɛɛ wi ca naa wi go woolo poro paa laa gbogo bɔkɔ.»

\VS{58}Pe mbatagawa pi kala na, Zhezu wi sila kafɔnŋgɔlɔ lɛgɛrɛ pye wa.




\par }\Chap{14}{\SH Zhan Batisi wi kunwɔ we
\par }
{\R (Maki 6.14-29; Luki 9.7-9)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ki sanga wi ni, a gboforonɛri
Erɔdi wì si Zhezu wi sɛnrɛ logo,

\VS{2}mɛɛ wi tunmbyeele pe pye fɔ: «Zhan Batisi wo wì yɛn ma yiri wa kunwɔ pi ni. Ko kì ti wì fanŋga ta na ki kafɔnŋgɔlɔ ke piin.»


\par }{\PP \VS{3}Ma si yala, Erɔdi wìla Zhan wi yigi maa pɔ maa le kaso. Erɔdi wìla ko pye ma, wi jɔnlɔ Filipu wi jɔ Erodiyadi wo kala na.

\VS{4}Katugu Zhan wìla pye naga yuun Erɔdi wi kan, ma yo fɔ: «Kii daga ma Erodiyadi wi shɔ maa pye ma jɔ\XREF{†}{{\XO 14:4 }{\XO{14.4:
}}{\XT{Ɛki 20.14; Levi 18.16}}}.»


\par }{\PP \VS{5}A Erɔdi wi nɛɛ jaa mbe Zhan wi gbo. Ɛɛn fɔ, wìla pye na fyɛ
Zhufuye pe yɛgɛ, katugu leele pe ni fuun pàa pye na Zhan wi jate paa
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ yɛn.


\par }{\PP \VS{6}Ma si yala, Erɔdi wi sepilige yɛfiile fɛti wa na, a Erodiyadi wi sumboro wì si saa yɔ leele mbele pàa yeri ki fɛti wi na pe yɛgɛ na. A wì si Erɔdi wi ndanla fɔ jɛŋgɛ.

\VS{7}A wì si wugu ma sumboro wi kan ma yo wi ka yaraga ŋga fuun yɛnri wi yeri, wi yaa ki kan wi yeri.

\VS{8}Sumboro wi nɔ wì suu sun, a wì si saa Erɔdi wi pye fɔ: «Zhan Batisi wi go ki kan na yeri laga yaapige ka ni!»

\VS{9}A wunlunaŋa wì si yɛgɛ san. Ɛɛn fɔ, wuguro nda wìla wugu wi lifɛnnɛ yɛɛnlɛ pe yɛgɛ na ti kala na, a wì si yɛnlɛ ki na ma yo pe Zhan go ki kan wi yeri.

\VS{10}Kì kaa pye ma, a wì si lere wa tun ma yo wi sa Zhan go ki kɔw wa kaso.

\VS{11}A pè si saa ki kɔw maga le yaapige ka ni, ma pan maga kan sumboro wi yeri, a sumboro wì si saa ki kan wi nɔ wi yeri.

\VS{12}A Zhan
fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si saa wi gboo wi lɛ ma saa wi le. Ko puŋgo na, ŋga kìla pye, a pè si saa ki yɛgɛ yo ma Zhezu wi kan.


\par }{\SH Zhezu wìla nambala \newline  waga kaŋgurugo kan pè ka
\par }
{\R (Maki 6.30-44; Luki 9.10-17; Zhan 6.1-14)

\par }{\PP \VS{13}Naa Zhezu wìla kaa ki sɛnrɛ ti logo, a wì si ye tɔnmɔkɔrɔ ka ni, mɛɛ yiri le ma kari wasele la na wi yɛ. Ɛɛn fɔ, janwa wìla ki kala jɛn. A pè si yiri cara ti ni, mɛɛ taga Zhezu wi na tɔɔrɔ na, na tanri lɔgɔ ki koŋgo na.

\VS{14}Naa Zhezu wìla kaa yiri wa tɔnmɔkɔrɔ ki ni, a wì si janwa gbɔlɔ la yan. A ki leele pe yinriwɛ suu ta fɔ jɛŋgɛ. A wì si pe yambala pe sagala.


\par }{\PP \VS{15}Naa yɔnlɔ kìla kaa kɔ, a Zhezu wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si fulo wi tanla, ma suu pye fɔ: «Yɔnlɔ kì kɔ makɔ. Ki laga ŋga ki si yɛn ma lali. Ki kala na, janwa wi torogo pe kari wa cara ti ni pe sa yaakara lɔ pe ka.»


\par }{\PP \VS{16}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Kii daga paa kee, yoro jate ye pe kan pe ka.»


\par }{\PP \VS{17}Ɛɛn fɔ, a pè suu pye fɔ: «Buru kaŋgurugo naa ŋgbangala shyɛn ke yɛn laga we yeri cɛ.»

\VS{18}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Yeri kan laga na yeri.»


\par }{\PP \VS{19}Kona, a wì sigi yo janwa wi kan ma yo wi cɛn yan ki na. A wì si buru kaŋgurugo wi lɛ naa ŋgbangala shyɛn ke ni, maa yɛgɛ ki yirige wa naayeri, ma Yɛnŋɛlɛ li shari; mɛɛ buru wi kɔɔnlɔ kɔɔnlɔ maa kan wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe yeri. Fɔrɔgɔfɛnnɛ pè suu yɛɛlɛ janwa wi na.

\VS{20}A leele pe ni fuun pè ka ma tin. Pe kaa ka makɔ, kɔnrɔkɔnrɔ nda tìla koro, fɔrɔgɔfɛnnɛ pàa ti wulo, a tì kanja kɛ ma yiri shyɛn yin.

\VS{21}Mbele pàa buru wi ka, pàa nambala waga kaŋgurugo (5 000) yɔn ko tin. Jɛɛlɛ naa piile pe sila poro jiri.


\par }{\SH Zhezu wìla tanga tɔnmɔ na
\par }
{\R (Maki 6.45-52; Zhan 6.15-21)

\par }{\PP \VS{22}Ko puŋgo na naa jɛnri, a Zhezu wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ŋgbanga ma yo pe ye wa tɔnmɔkɔrɔ ki ni, pe keli pe lɔgbɔgɔ ki kɔn wi na, sanni wo jate wi sa janwa wi torogo wila kee.

\VS{23}Naa wìla kaa janwa wi torogo, a wì si lugu yanwiga ka na mbe sa Yɛnŋɛlɛ yɛnri. Naa yembinɛ làa kaa wɔ, Zhezu wo nuŋgba wìla pye wa ki laga ki na.

\VS{24}Ki sanga wi ni, tɔnmɔkɔrɔ kìla pye ma lali lɔgbɔgɔ koŋgo ki ni fɔ jɛŋgɛ. Tɔnmɔ pi yinriwɛ naa pi towo pi ni, pìla pye na tɔnmɔkɔrɔ ki gbɔɔn fɔ jɛŋgɛ; katugu tifɛlɛgɛ kìla pye na gbɔɔn naga sɔngɔrɔ.

\VS{25}Naa ŋgopɛnɛ koŋgbanmbala gbeleyɛgɛ kila kaa na yɔngɔ, a Zhezu wì si yiri wa na tanri tɔnmɔ pi na, na kee wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe kɔrɔgɔ.

\VS{26}Ɛɛn fɔ, naa pàa kaa wi yan wila tanri tɔnmɔ pi na na paan, a pe sunndoro tì si kɔn pe na. A pè sho fɔ: «Gboo yinnɛ li!»

\par }{\PP A pè si jɔrɔgɔ fyɛrɛ ti kala na.

\VS{27}Ɛɛn fɔ, le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a Zhezu wì si para pe ni, ma yo fɔ: «Ye kotogo le ye yɛɛ ni, muwi. Yaga ka fyɛ!»


\par }{\PP \VS{28}Kona, a Pyɛri wì si sɛnrɛ ti lɛ ma suu pye fɔ: «We Fɔ, na kaa pye mboro wi, konɔ kan na yeri mbe kari ma kɔrɔgɔ, mbaa tanri tɔnmɔ pi na.»

\VS{29}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Ta paan!» A Pyɛri wì si yiri wa tɔnmɔkɔrɔ ki ni, nɛɛ tanri tɔnmɔ pi na na kee Zhezu wi kɔrɔgɔ.

\VS{30}Ɛɛn fɔ, naa wìla kaa tifɛlɛgɛ ki yan kì gbɔgɔ, a wì si fyɛ. Naa wìla kaa wi yɛɛ yan wila tingi wa tɔnmɔ, a wì si gbele ŋgbanga ma yo fɔ: «We Fɔ, na shɔ!»


\par }{\PP \VS{31}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a Zhezu wì suu kɛɛ ki sanga maa yigi, ma suu pye fɔ: «Ma tagawa pi ta ma kologo! Yiŋgi na, a mà si sigi?»


\par }{\PP \VS{32}A pe shyɛnmɛ pè si ye wa tɔnmɔkɔrɔ ki ni, tifɛlɛgɛ kì si yere.

\VS{33}Kona, fɔrɔgɔfɛnnɛ mbele pàa pye wa tɔnmɔkɔrɔ ki ni, a pè si kanŋguuro kan Zhezu wi jegele ma suu pye fɔ: «Kaselege ko na, mboro ma yɛn Yɛnŋɛlɛ li Pinambyɔ we!»


\par }{\SH Zhezu wìla yambala lɛgɛrɛ \newline  sagala wa Zhenezarɛti tara
\par }
{\R (Maki 6.53-56)

\par }{\PP \VS{34}Naa Zhezu wo naa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni, pàa kaa lɔgbɔgɔ ki kɔn ma yiri wa ki kɛɛ ŋga na, a pè si gbɔn wa Zhenezarɛti tara.

\VS{35}A ki laga ki woolo pè si Zhezu wi yan maa jɛn, mɛɛ wi panga ki yari wa pe kanŋgaga na cara ti ni fuun ti ni. A pè si yambala pe ni fuun pe lɛ ma pan pe ni wi kɔrɔgɔ,

\VS{36}mɛɛ wi yɛnri ma yo wi yambala pe yaga pe jiri wi derigbɔgɔ yɔn ko na cɛ. Yambala mbele fuun pàa jiri ki na, poro la sagala.




\par }\Chap{15}{\SH Fariziye poro \newline  naa pe tɛlɛye kalɛgɛlɛ ke ni
\par }
{\R (Maki 7.1-13)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ko puŋgo na,
Fariziye poro naa
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pèle si yiri wa Zheruzalɛmu ma kari Zhezu wi kɔrɔgɔ. A pè suu yewe ma yo fɔ:

\VS{2}«Yiŋgi na ma
fɔrɔgɔfɛnnɛ pe nɛɛ we tɛlɛye pe kalɛgɛlɛ ke jogo? Katugu paa pe kɛyɛn yi jogo mbe yala shɛrɛgɛ kapyege ki ni, mbe si jɛn mbaa nii.»


\par }{\PP \VS{3}A Zhezu wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Yoro fun yiŋgi na ye nɛɛ Yɛnŋɛlɛ li ŋgasegele ke jogo nɛɛ tanri ye kalɛgɛlɛ koro na?

\VS{4}Ma si yala, Yɛnŋɛlɛ lìgi yo ma yo fɔ: ‹{\QT{Ta ma to naa ma nɔ pe gbogo!}}›, ma nuru ma yo fɔ: ‹{\QT{Lere ŋa ka wi to nakoma wi nɔ daŋga, ki daga poo gbo}}\XREF{†}{{\XO 15:4 }{\XO{15.4:
}}{\XT{Ɛki 20.12; 21.17; Efɛ 6.2-3}}}.›

\VS{5}Ɛɛn fɔ, yoro wo na, ye ma yo fɔ na lere wa kaa to, nakoma wi nɔ pye fɔ: Mi jɛn na ya mbɔɔn saga yaraga ŋga ni, mìgi kan Yɛnŋɛlɛ li yeri saraga,

\VS{6}kona, ki lerefɔ wii jori naa mbaa wi to, nakoma wi nɔ wi sari. Ki pyelɔmɔ pi na ma, ye maa Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro ti piin faa, ye kalɛgɛlɛ ke kala na.

\VS{7}Yoro kopiire fɛnnɛ wele,
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔEzayi wìla tanga ta jɛŋgɛ, naa wìla pye na Yɛnŋɛlɛ li yɔn sɛnrɛ ti yuun ye kanŋgɔlɔ we. Wìla ki yo ma yo Yɛnŋɛlɛ lì yo fɔ:


\par }{\Q \VS{8}{\QT{Ki leele mbele yɛɛn, paa na gbogo yɔn ni win.}}

\par }{\Q {\QT{Ɛɛn fɔ, wa pe nawa jatere wo ni, pe yɛn ma lali na ni.}}


\par }{\Q \VS{9}{\QT{Paa na gbogo jaga win,}}

\par }{\Q {\QT{katugu leele pè ŋgasegele ŋgele tɛgɛ, koro cɛ pe ma lɛ na nari leele pe na.»}}\XREF{†}{{\XO 15:9 }{\XO{15.8-9:
}}{\XT{Eza 29.13}}}


\par }{\SH Yaraga ŋga ki ma lere wi tɛgɛ \newline  fyɔngɔ ni
\par }
{\R (Maki 7.14-23)

\par }{\PP \VS{10}Kona, a Zhezu wì si janwa wi yeri, mɛɛ wi pye fɔ: «Ye ye nuŋgbogolo ke jan yaa ki sɛnrɛ nda ti nuru, yeri kɔrɔ jɛn:

\VS{11}Yaraga ŋga ki ma ye wa lere wi yɔn, ko na ya mboo tɛgɛ
fyɔngɔ ni Yɛnŋɛlɛ yɛgɛ na, ɛɛn fɔ, ŋga ki ma yiri wa lere wi yɔn, ko ki maa tɛgɛ fyɔngɔ ni Yɛnŋɛlɛ yɛgɛ na.»


\par }{\PP \VS{12}A Zhezu wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si fulo wi tanla, ma suu pye fɔ: «Wele! Mà jɛn ma sɛnrɛ nda mà yo yɛɛn, tì ye Fariziye pe ni dɛ!»


\par }{\PP \VS{13}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Tige ŋga fuun na To ŋa wa yɛnŋɛlɛ na wii sanri, pe yaa kaga kɔw mbege wa.

\VS{14}Ye pe yaga wa! Fyɔɔnlɔ wɛlɛ, pè pe yɛɛ kanŋgagala yigi. Fyɔɔn ka si fyɔɔn kanŋgala yigi, pe shyɛn pe ma pinlɛ ma to wege.»


\par }{\PP \VS{15}Pyɛri wì suu pye fɔ: «Ki yomiyɛlɛ na li kɔrɔ wi yo we kan!»


\par }{\PP \VS{16}A wì si pe pye fɔ: «Yoro fun ye fa tijinliwɛ ta bere?

\VS{17}Ye sigi jɛn mbe yo yaraga ŋga ki ma ye wa lere wi yɔn, pa ki ma kari wa wi lara, ko puŋgo na, mɛɛ yiri laga funwa na.

\VS{18}Ɛɛn fɔ, ŋga ki ma yiri wa lere wi yɔn, pa ki ma yiri wa wi kotogo na. Ko ki maa tɛgɛ fyɔngɔ ni Yɛnŋɛlɛ yɛgɛ na.

\VS{19}Katugu pa jatere pere ti maa yinrigi wa sɛnwee wi kotogo na, mɛɛ wi kan wi maa legbogo piin, naa jatara, naa kɛɛnrɛ limɛ, naa yuro, naa yagbogowo konaa leele mɛjɔɔgɔ.

\VS{20}Ko yaara nda to ti ma lere wi tɛgɛ fyɔngɔ ni Yɛnŋɛlɛ yɛgɛ na. Ɛɛn fɔ, maga kɔɔn kɛɛ ki jogo mbe yala shɛrɛgɛ kapyege ki ni mbe si jɛn mbe li, ko na ya lere wi tɛgɛ fyɔngɔ ni Yɛnŋɛlɛ yɛgɛ na.»


\par }{\SH Nambannjɔ wà la taga \newline  Zhezu wi na
\par }
{\R (Maki 7.24-30)

\par }{\PP \VS{21}A Zhezu wì si yiri le, mɛɛ kari wa
Tiri naa Sidɔn tara ti ni.

\VS{22}Kana tara fɛnnɛ jɔ wà la pye ma cɛn wa ki tara ti ni. A wì si pan Zhezu wi kɔrɔgɔ, mɛɛ gbele ŋgbanga ma yo fɔ: «We Fɔ,
Davidi setirige pyɔ, na yinriwɛ ta! Yinnɛ tipele yɛn na sumborombyɔ wi ni, li maa wi jɔlɔ fɔ jɛŋgɛ.»


\par }{\PP \VS{23}Ɛɛn fɔ, Zhezu wi sila wi yɔn sogo sɛnpyɔ nuŋgba ni. A wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si fulo wi tanla, maa yɛnri ma yo fɔ: «Ki yo ki jɛlɛ ŋa wi kan wila kee, wiga ka koro mbe taga we na, mbaa jɔrɔgi la nii we ni!»


\par }{\PP \VS{24}A Zhezu wì si jɛlɛ wi pye fɔ: «Yɛnŋɛlɛ lii na tun leele pele yɛgɛ yeri naa, ndɛɛ
Izirayɛli tara woolo poro cɛ. Poro mbele pè puŋgo Yɛnŋɛlɛ li na paa simbaala yɛn we.»


\par }{\PP \VS{25}Kona, jɛlɛ wì si saa kanŋguuro kan Zhezu wi tanla, ma suu pye fɔ: «We Fɔ, na saga!»


\par }{\PP \VS{26}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Mbe piile pe yaakara ti lɛ mberi wa pyɔnmbigile ke kan, ki woro ma yɔn.»

\VS{27}A jɛlɛ wì suu pye fɔ: «Kaselege yi, we Fɔ. Konaa ki ni fuun, pyɔnmbigile ke fɔ wi kaa nii, yaakara tunmɔɔrɔ nda ti maa yinrigi wa tabali wi na na tuun, ke maa to kaa.»


\par }{\PP \VS{28}Kona, a Zhezu wì suu pye fɔ: «Jɛlɛ, ma tagawa pì gbɔgɔ dɛ! Ki pye ma kan, ki yala ŋga maa jate ki ni.»

\par }{\PP Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a wi sumborombyɔ wì si sagala.


\par }{\SH Zhezu wìla yambala lɛgɛrɛ sagala
\par }
{\PP \VS{29}A Zhezu wì si yiri wa ki laga ki na, mɛɛ kari wa Galile lɔgbɔgɔ yɔn ki na, ma saa lugu yanwiga ka na ma cɛn.

\VS{30}A janwa gbɔlɔ là si kari wi kɔrɔgɔ yambala cɛnlɛ lɛgɛrɛ ni, jejɔgɔlɔ fɛnnɛ, naa fyɔɔnlɔ, naa yandeele, naa bomboolo, konaa yambala lɛgɛrɛ pele ni naa. A pè si saa pe tɛgɛ wa Zhezu wi jegele, a wì si pe sagala.

\VS{31}Naa leele pàa kaa bomboolo pe yan paa para, a yandeele pè sagala, a jejɔgɔlɔ fɛnnɛ paa tanri cɛcɛcɛ, a fyɔɔnlɔ paa yaan, a kì si pe pari fɔ jɛŋgɛ. A pe nɛɛ Izirayɛli tara woolo pe Yɛnŋɛlɛ li gbogo.


\par }{\SH Zhezu wìla nambala waga tijɛrɛ \newline  kan pè ka
\par }
{\R (Maki 8.1-10)

\par }{\PP \VS{32}Kona, a Zhezu wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ pe yeri, mɛɛ pe pye fɔ: «Ki leele mbele pe yinriwɛ yɛn na na, katugu pe pilige taanri wogo koyi ŋga, pe yɛn laga na ni. Yaakara si woro pe yeri pe ka. Mi woro na jaa mbe pe torogo fuŋgo ki ni paa kee, pe sɔngɔrɔsaga pe fanŋga ki sa kɔ wa konɔ pe toori.»


\par }{\PP \VS{33}A wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «We yaa yaakara ti ta se laga ki
gbinri ŋa wi ni, mbe sigi janwa gbɔlɔ na li kan li ka li tin?»


\par }{\PP \VS{34}A Zhezu wì si pe yewe ma yo fɔ: «Buru jori wi yɛn ye yeri?»

\par }{\PP A pè suu pye fɔ: «Buru kɔlɔshyɛn wi yɛn we yeri, naa ŋgbangala tunmɔŋgɔlɔ jɛnri ni.»


\par }{\PP \VS{35}Kona, a Zhezu wì si konɔ kan janwa wi yeri ma yo wi cɛn tara ti na,

\VS{36}ma si buru kɔlɔshyɛn wi lɛ naa ŋgbangala ke ni, ma Yɛnŋɛlɛ li shari, mɛɛ wi kɔɔnlɔ kɔɔnlɔ maa kan wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe yeri, a pè suu yɛɛlɛ janwa wi na.

\VS{37}A leele pe ni fuun pè ka ma tin. Pè kaa ka ma kɔ, a fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si kanja kɔlɔshyɛn yin kɔnrɔkɔnrɔ nda tìla koro ti ni.

\VS{38}Leele mbele pàa buru wi ka, pàa pye nambala waga tijɛrɛ. Jɛɛlɛ naa piile poro sila jiri.

\VS{39}Naa Zhezu wìla kaa janwa wi torogo, a wì si ye tɔnmɔkɔrɔ ka ni, mɛɛ kari wa Magadan tara.




\par }\Chap{16}{\SH Fariziye poro naa Sadusiye pe ni \newline  pàa pye naga jaa \newline  Zhezu wi kafɔnnɔ la pye peli yan
\par }
{\R (Maki 8.11-13; Luki 12.54-56)

\par }{\PP \VerseOne{1}Fariziye poro naa
Sadusiye pèle la kari Zhezu wi kɔrɔgɔ. Naa pàa pye na jaa mboo wa mbe wele ki kala na, a pè suu yɛnri ma yo wi kafɔnnɔ la pye wigi naga pe na, fɔ pa wi fanŋga kì yiri wa yɛnŋɛlɛ na.

\VS{2}Ɛɛn fɔ, a Zhezu wì si pe pye ma yo fɔ: «Na yɔnlɔ kaa koo, ye ma yo tisaga se pan, fɔ katugu yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ ki yɛn ma yanlaga.

\VS{3}Pinliwɛ ni, yirifaga na, ye ma yo tisaga yaa pan, fɔ katugu yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ kì yanlaga na woo. Pa ki mɛɛ pye ma. Yè naayeri wi yɛgɛ cɛnwɛ po jɛn naa woo pi yɛɛ ni, ye se si ya ki wagati ŋa wi tɛgɛrɛ to kɔrɔ jɛn.

\VS{4}Nala pilige woolo pe yɛn lepeele naa kɛɛnrɛ lifɛnnɛ, pe yɛn na kafɔnnɔ jaa mbe yan. Ɛɛn fɔ, kafɔnnɔ la se pye pe kan naa, kaawɔ
Zhonasi wolo lo.» Kona, a Zhezu wì si pe yaga le mɛɛ kari.


\par }{\SH Zhezu wìla yo Fariziye poro \newline  naa Sadusiye pe nagawa sɛnrɛ \newline  ti yɛn paa leve yɛn
\par }
{\R (Maki 8.14-21)

\par }{\PP \VS{5}Naa Zhezu wi
fɔrɔgɔfɛnnɛ pàa kaa lɔgbɔgɔ ki kɔn ma yiri wa ki kɛɛ ŋga na, a pè si nawa to ki na fɔ pe sila buru lɛ.

\VS{6}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Ye tijinliwɛ ta, ye yɛɛ yingiwɛ jɛn jɛŋgɛ Fariziye poro naa Sadusiye pe leve wi ni.»


\par }{\PP \VS{7}Kona, a fɔrɔgɔfɛnnɛ pe nɛɛ ki yuun pe yɛɛ kan fɔ: «Wi yɛn na yuun ma, katugu wee buru lɛ.»


\par }{\PP \VS{8}A Zhezu wì si nda pàa pye na yuun ti jɛn, mɛɛ pe yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi na, a ye nɛɛ para ye yɛɛ ni ma yo yee buru lɛ? Ye tagawa pì ta ma kologo okɛ!

\VS{9}Ali bere ye faga kɔrɔ jɛn gbɛn? Na mìla buru kaŋgurugo wi kɔɔnlɔ lere waga kaŋgurugo (5 000) pe na, a pè ka, kanja yɔn ŋga yàa yin kɔnrɔkɔnrɔ nda tìla koro ti ni, ki yɔn ki woro ye ni wi le?

\VS{10}Na mìla kaa buru kɔlɔshyɛn wi kɔɔnlɔ lere waga tijɛrɛ pe na, a pè ka, kanja yɔn ŋga yàa yin kɔnrɔkɔnrɔ nda tìla koro ti ni, ki yɔn ki woro ye ni fun wi le?

\VS{11}Mɛlɛ yee si jaga jɛn mbe yo fɔ mi woro na para ye ni buru wogo na? Ɛɛn fɔ, ye yɛɛ yingiwɛ jɛn Fariziye poro naa Sadusiye pe leve wi ni.»


\par }{\PP \VS{12}Kona, a fɔrɔgɔfɛnnɛ pè sigi jɛn ma yo wi sila yo pe pe yɛɛ yingiwɛ jɛn leve ŋa pe ma le wa buru wi ni wo ni. Ɛɛn fɔ, wìla pe pye ma yo pe pe yɛɛ yingiwɛ jɛn Fariziye poro naa Sadusiye pe nagawa sɛnrɛ to ni.


\par }{\SH Pyɛri wìla ki yo ma yo fɔ \newline  Zhezu wo wi yɛn Kirisi we
\par }
{\R (Maki 8.27-30; Luki 9.18-21)

\par }{\PP \VS{13}Naa Zhezu wìla ka saa gbɔn wa Sesare Filipu tara, a wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ pe yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi leele pe maa yuun
Lere wi Pinambyɔ wi kanŋgɔlɔ?»

\VS{14}A pè suu pye fɔ: «Pele ma yo mboro ma yɛn
Zhan Batisi we. Pele ma yo ma yɛn
Eli. Pele ma yo ma yɛn
Zheremi, nakoma
Yɛnŋɛlɛ li yɔn sɛnrɛ yofɔ wawi mboro.»

\VS{15}A Zhezu wì si poro jate pe yewe ma yo fɔ: «Ɛɛn fɔ, yoro wo nawa, ambɔ wi mi?»


\par }{\PP \VS{16}A Simɔ Pyɛri suu pye fɔ: «Mboro ma yɛn
Kirisi we, ma yɛn Yɛnŋɛlɛ na yinwege wolo li Pinambyɔ.»


\par }{\PP \VS{17}Kona, a Zhezu wì suu pye fɔ: «Zhonasi pinambyɔ Simɔ Pyɛri, fɛrɛwɛ yɛn ma woo; katugu sɛnwee pyɔ ma wigi kaselege ŋga ki naga ma na. Ɛɛn fɔ, na To ŋa wa yɛnŋɛlɛ na wowi.

\VS{18}Mi fun mila ki yuun ma kan, fɔ ma yɛn Pyɛri, ko kɔrɔ wo yɛn walaga. Pa mi yaa na
Legilizi wi kan wa ki walaga ki na. Kunwɔ jate pi se ya fanŋga ta wi na fyew.

\VS{19}Mi yaa
Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ lakileye\FTNT{†}{{\FR 16:19 }{\FR{16.19:
{\QT{Lakileye:}} Ki sɛnpyɔ ŋa lelɛɛlɛ sɛnyogo yi, ŋga ki yɛn na leele yɛgɛ sinmɛ naa fanŋga kala nari. Ki jatere wi mbe ya pye: Mbe yaraga sanga, nakoma mbege pɔ. Ki yɛn na para fun Pyɛri wi nandanwa kala li na, mboo ta wi yɛn mbele ni wi yɛn ma yala pe ni, wi yɛn koŋgbanŋa wa pe sɔgɔwɔ mbe wunluwɔ pi yɔn yɛngɛ Zhufuye naa mbele pe woro Zhufuye pe kan.}}} pe kan ma yeri. Maga je kala o kala na laga tara na, pe yaa je li na wa yɛnŋɛlɛ na. Maga si yɛnlɛ kala o kala na laga tara na, pe yaa yɛnlɛ li na wa yɛnŋɛlɛ na.»

\VS{20}Kona, a Zhezu wì sigi yo maga ŋgban wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni, ma yo paga kaga yo mbe lere kan, mbe yo wo wi yɛn Kirisi we.


\par }{\SH Zhezu wìla wi kunwɔ \newline  naa wi yɛnmɛ wogo ki yo
\par }
{\R (Maki 8.31–9.1; Luki 9.22-27)

\par }{\PP \VS{21}Maga lɛ le ko sanga wo na, a Zhezu wi nɛɛ ki yuun naga finligi wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe kan na yuun fɔ: «Ki daga mbe kari wa Zheruzalɛmu, mbe sa jɔlɔ wa jɛŋgɛ
tara ti lelɛɛlɛ poro naa
saraga wɔfɛnnɛ teele konaa
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe kɛɛ. Pe yaa kanla gbo. Ɛɛn fɔ, ki piliye taanri wogo, mi yaa yɛn mbe yiri wa kunwɔ pi ni.»


\par }{\PP \VS{22}Kona, a Pyɛri wì si kari wi ni kanŋgaga na, mɛɛ saa na para wi na, na yuun fɔ: «Ayoo,
we Fɔ, ko se pye ma na fyew. Yɛnŋɛlɛ sɔɔn shɔ ki ni!»

\VS{23}Ɛɛn fɔ, a Zhezu wì si kanŋga ma Pyɛri wi pye fɔ: «Yiri na tanla Sɔtanla\FTNT{†}{{\FR 16:23 }{\FR{16.23:
}}{\FT{Zhezu wìla Pyɛri wi yeri Sɔtanla, katugu wìla pye naga ŋgbeli mbe Zhezu wi kan wi kɛ kanŋgaga na, wi wɔ wa tunŋgo ŋga Yɛnŋɛlɛ lì kan wi yeri wi pye ki ni. Ko yɛn mbe jɔlɔ dunruya woolo pe kala na, mbe pe shɔ.}}} Maa jaa mbanla kan mbe kapege pye, katugu ma jatere wi woro Yɛnŋɛlɛ wogo ko na, wi yɛn leele wogo ko na.»


\par }{\PP \VS{24}A Zhezu wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ pe pye fɔ: «Na lere wa kaa jaa mbe taga na puŋgo na, wi kaari wi yinwege ki kala, wuu
tiparaga ki tugo\FTNT{†}{{\FR 16:24 }{\FR{16.24:
{\QT{Wuu tiparaga ki tugo:}} Ko kɔrɔ wo yɛn fɔ wi cɛn wi jɔlɔgɔ ki cɛnwɛ, wii taga Zhezu wi na.}}}, wi taga na na.

\VS{25}Katugu lere ŋa kaa jaa mboo yɛɛ go shɔ, wo yaa kaa yinwege ki la. Ɛɛn fɔ, lere ŋa fuun ka suu yinwege ki la na kala na, wi yaa kaga ta.

\VS{26}Na lere wi ka dunruya yaara ti ni fuun ti ta, ki si pye wuu yinwege ki la, yiŋgi ki yaara ti yaa yɔn mboo kan? Yiŋgi yaraga ki yɛn wa lere mbe ya kan mboo yɛɛ go shɔ?

\VS{27}Lere wi Pinambyɔ wi yaa ka pan wi To wi gbɔgɔwɔ pi ni konaa wi
mɛrɛgɛye pe ni. Kona, wi yaa lere nuŋgba nuŋgba pyew wi sara mbe yala wi kapyege ki ni.

\VS{28}Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, mbele pe yɛn lagamɛ, pele yɛn na pe ni, sanni pe sa ku pe yaa Lere wi Pinambyɔ wi yan wila paan wa wi wunluwɔ pi ni.»




\par }\Chap{17}{\SH Zhezu wi yɛgɛ cɛnwɛ pìla kanŋga
\par }
{\R (Maki 9.2-13; Luki 9.28-36)

\par }{\PP \VerseOne{1}Naa pilige kɔgɔlɔni la kaa toro, a Zhezu wì si Pyɛri naa Zhaki, naa Zhaki wi nɔsepyɔ lenaŋa Zhan pe lɛ ma kari pe ni yanwiga titɔnlɔgɔ ka na. Poro cɛ pàa pye wa ki laga ki na.

\VS{2}Ma pe ta wa, a Zhezu wì si kanŋga le pe yɛgɛ sɔgɔwɔ. A wi yɛgɛ kila yɛngɛlɛ paa yɔnlɔ ki yɛn. A wi yaripɔrɔ tì kanŋga na finligi paa yanwa yɛn.

\VS{3}A
fɔrɔgɔfɛnnɛ taanri pè si Moyisi naa
Eli pe yan paa para Zhezu wi ni.

\VS{4}Kona, a Pyɛri wì si Zhezu wi pye fɔ: «We Fɔ, ki yɛn ma yɔn we koro lagamɛ. Na maga yɛnlɛ ki na, mi yaa segbara taanri kan laga. Mboro wogo nuŋgba, Moyisi wogo nuŋgba,
Eli wogo nuŋgba.»


\par }{\PP \VS{5}Maa ta wìla pye na to yuun bere, a kambaaga kà si pan ma filige, mɛɛ pe tɔn. Wa ki kambaaga ki ni, a magala là si yiri wa ma yo fɔ: «Ŋa yɛɛn, wo wi yɛn na Pinambyɔ ŋa wìlan ndanla jɛŋgɛ we. Wi kala lìlan ndanla fɔ jɛŋgɛ. Yaa wi sɛnrɛ ti nuru!»


\par }{\PP \VS{6}Naa fɔrɔgɔfɛnnɛ pàa kaa ki sɛnrɛ ti logo, a pè si fyɛ jɛŋgɛ, fɔ ma toori ma pe yɛrɛ ti jiile wa tara ti na.


\par }{\PP \VS{7}A Zhezu wì si fulo pe tanla ma jiri pe na, ma sho fɔ: «Ye yiri, yaga kaa fyɛ!»

\VS{8}A pè si pe yɛrɛ ti yirige ma wele, ɛɛn fɔ, pe sila lere wa yan naa, ndɛɛ Zhezu wo nuŋgba.


\par }{\PP \VS{9}Naa pàa kaa yiri wa yanwiga ki na na tinri, a Zhezu wì sigi yo maga ŋgban pe ni ma yo fɔ: «Ŋga yè yan, yaga kaga yo mbe lere kan, fɔ
Lere wi Pinambyɔ wi sa ku wi yɛn wi yiri wa kunwɔ pi ni.»


\par }{\PP \VS{10}Kona, a fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si Zhezu wi yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi na
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe ma sho fɔ Eli daga mbe pan gbɛn?»


\par }{\PP \VS{11}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Kaselege yi, Eli wi daga mbe pan gbɛn mbe yaara ti ni fuun ti gbegele fɔnŋgɔ.

\VS{12}Ɛɛn fɔ, mila ki yuun ye kan, Eli wìla pan makɔ. Leele poro pe sila wi jɛn. Pàa wi jɔlɔ paa yɛgɛ ŋga na kìla pe ndanla we. Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun, pa pe yaa ka Lere wi Pinambyɔ wi jɔlɔ ma.»


\par }{\PP \VS{13}Kona, a fɔrɔgɔfɛnnɛ pè sigi jɛn ma yo fɔ
Zhan Batisi wo sɛnrɛ wìla pye na yuun.


\par }{\SH Zhezu wìla pyɔ wa sagala, \newline  yinnɛ tipele làa pye wi ni
\par }
{\R (Maki 9.14-29; Luki 9.37-43a)

\par }{\PP \VS{14}Naa pàa ka saa gbɔn wa janwa wi na, a naŋa wà si fulo Zhezu wi tanla, ma kanŋguuro kan wi jegele, ma suu pye fɔ:

\VS{15}«We Fɔ, na pinambyɔ wi yinriwɛ ta! Tomakugo yama yɛn wi na, pila wi jɔlɔ fɔ jɛŋgɛ. Pi maa yinrigi wi ni naa jaan kasɔn, nakoma tɔnmɔ.

\VS{16}Mùu lɛ ma pan wi ni ma fɔrɔgɔfɛnnɛ pe kɔrɔgɔ, ɛɛn fɔ, pee ya mboo sagala.»


\par }{\PP \VS{17}A Zhezu wì sho fɔ: «Iye, yoro wele, ye yɛn mbatagambala, ma pye lepeele! Wagati jori mi daga mbe pye ye ni naa? Wagati jori mi daga mbe ye kala li kun na yɛɛ ni naa? Ye pyɔ wi lɛ ye pan wi ni laga na kan!»


\par }{\PP \VS{18}A Zhezu wì si para ŋgbanga yinnɛ tipele li na, a lì si wɔ pyɔ wi ni. A pyɔ wì si sagala le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni.


\par }{\PP \VS{19}Kona, a fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si fulo Zhezu wi tanla, poro cɛ, ma suu yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi na wee si ya mbege yinnɛ tipele na li purɔ mbeli wɔ pyɔ wi ni?»


\par }{\PP \VS{20}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Katugu ye tagawa pì kologo ma toro. Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, ali na ye tagawa pi gbemɛ piga pye paa
mutari tige pile yɛn, ye mbe ya mbege yo ki yanwiga ŋga ki kan, mbe yo fɔ: Yiri lagamɛ ma kari wamɛ! Pa ki yaa si kari. Pa kala lo la se koro, na ye se ya pye.

\VS{21}[Ɛɛn fɔ, ko yinnɛ tipele cɛnlɛ na yɛɛn, Yɛnŋɛlɛ yɛnrɛwɛ naa
yeŋge lege ko ki ma ya ma lo purɔ bɔkɔ.]»


\par }{\SH Zhezu wìla wi kunwɔ \newline  naa wi yɛnmɛ pi wogo ki yo naa
\par }
{\R (Maki 9.30-32; Luki 9.43-45)

\par }{\PP \VS{22}Pilige ka, ma fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni fuun pe ta pàa pye ma gbogolo wa Galile tara, a Zhezu wì si pe pye fɔ: «Pe yaa ka Lere wi Pinambyɔ wi le leele pe kɛɛ.

\VS{23}Pe yaa kaa gbo. Ɛɛn fɔ, ki piliye taanri wogo, wi yaa yɛn mbe yiri wa kunwɔ pi ni.»

\par }{\PP A kì si yɛsanga wa fɔrɔgɔfɛnnɛ pe na fɔ jɛŋgɛ.


\par }{\SH Shɛrigo gbɔgɔ nizara wɔgɔ ye
\par }
{\PP \VS{24}Naa Zhezu wo naa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni pàa kaa gbɔn wa Kapɛrinawu ca, a
shɛrigo gbɔgɔ nizara shɔfɛnnɛ\XREF{†}{{\XO 17:24 }{\XO{17.24:
}}{\XT{Ɛki 30.13}}} pè si fulo Pyɛri wi tanla maa yewe, ma yo fɔ: «Ye Nagafɔ wi maa shɛrigo gbɔgɔ nizara wi woo gbari?»

\VS{25}A Pyɛri wì si pe pye fɔ: «Ee, wi maa wi woo.»

\par }{\PP Naa Pyɛri wìla kaa na yiin wa go wagati ŋa ni, Zhezu wo wìla keli ma sɛnrɛ ti lɛ, ma suu pye fɔ: «Simɔ Pyɛri, kikiin mboro na jate? Ambɔ wi daga mbaa nizara wi woo, nakoma mbaa lɔgɔwuru wi sara wunlumbolo mbele laga tara na pe yeri? Tara piile poro wɛlɛ lee nambanmbala poro wɛlɛ?»

\VS{26}A Pyɛri wì suu pye fɔ: «Nambanmbala poro wɛlɛ!» A Zhezu wì sho fɔ: «Ki cɛn ndɛɛ tara piile poro si daga mbaa yaraga ka sara dɛ!

\VS{27}Ɛɛn fɔ, we woro na jaa mbe ki leele mbele pe jatere wi piri pe na. Ki kala na, kari wa lɔgbɔgɔ ma sa njegenɛ wa. Mbɛnɛ koŋgbanna na ka njegenɛ li lɛ, mali tile mali wɔ. Mali yɔn ki yɛngɛ, pa ma yaa warifuwe pyɔ nuŋgba yan wa. Wo mbe ya mbe mi naa mboro nizara wo wɔ. Maa lɛ ma saa kan pe yeri!»




\par }\Chap{18}{\SH Wiwiin wi yɛn legbɔɔ ma wɛ
\par }
{\R (Maki 9.33-37; Luki 9.46-48)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ki sanga wi ni, a Zhezu wi
fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si fulo wi tanla ma suu yewe, ma yo fɔ: «Ambɔ wi yɛn legbɔɔ ma wɛ pe ni fuun na wa
Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi ni?»


\par }{\PP \VS{2}A Zhezu wì si pyɔ jɛɛ wa yeri ma pan maa yerege le pe sɔgɔwɔ,

\VS{3}ma sho fɔ: «Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, na yee ye tangalɔmɔ pi kanŋga mbe pye paa piile tunmɔmbɔlɔ pe yɛn, pa ye se ka ye wa Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi ni.

\VS{4}Ki kala na, lere ŋa kaa yɛɛ tirige mbe pye paa ki pyɔ jɛɛ ŋa wi yɛn, wo wi yaa pye legbɔɔ mbe wɛ pe ni fuun pe na wa Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi ni.

\VS{5}Lere ŋa fuun ka ki pyɔ jɛɛ ŋa wi si wa yigi jɛŋgɛ na kala na, kona, muwi ki fɔ wì yigi jɛŋgɛ.


\par }{\SH Maga ka lere fanla mboo le kapege
\par }
{\R (Maki 9.42-48; Luki 17.1-2)

\par }{\PP \VS{6}«Ki piile tunmɔmbɔlɔ mbele pè taga na na, lere ŋa fuun ka ti wa ka kapege pye, pe sinndɛliŋgbɔgɔ to wa ki fɔ wi yɔlɔgɔ pe saa wa wa kɔgɔje wi latijugo ki ni, pa ko mbe mbɔnrɔ wi na.

\VS{7}Jɔlɔgɔ yɛn dunruya wi woo, kagala ŋgele ke yɛn laga wi ni ma ti leele paa kapere piin ke kala na. Ki kagala cɛnlɛ ke se ya koro mbapyewe. Ɛɛn fɔ, jɔlɔgɔ yɛn ke pyefɛnnɛ pe wogo.


\par }{\PP \VS{8}«Na kaa pye ma kɛɛ, nakoma ma jele lo li yaa ti mɛɛ kapege pye, mari kɔn mari wa ti lali ma ni. Ma koro kɛɛ nuŋgba, nakoma jele nuŋgba ma sa ye wa yinwege jɛŋgɛ ki ni, ko mbɔnrɔ ma na, ma koro ma kɛyɛn yo naa ma jegele shyɛn ke ni, pe sɔɔn wa wa kasɔn mbakɔgɔ ki ni ko na.

\VS{9}Na kaa pye ma yɛnlɛ lo li yaa ti mɛɛ kapege pye, li logori mali wɔ mali wa li lali ma ni. Ma koro yɛnlɛ nuŋgba ma sa ye wa yinwege jɛŋgɛ ki ni, ko mbɔnrɔ ma na, ma koro ma yɛngɛlɛ shyɛn ke ni pe sɔɔn wa wa jaganama kasɔn ki ni ko na.


\par }{\SH Sumbyɔ ŋa wìla puŋgo \newline  ma kaa yan wi yomiyɛlɛ le
\par }
{\R (Luki 15.3-7)

\par }{\PP \VS{10}«Ye ye yɛɛ yingiwɛ jɛn, yaga ka ki piile mbele wa tifaga. Mi yɛn naga yuun ye kan, wagati pyew pe
mɛrɛgɛye pe maa yeregi wa na To wi yɛgɛ sɔgɔwɔ wa yɛnŋɛlɛ na.

\VS{11}[Katugu
Lere wi Pinambyɔ wì pan mbe ŋa wì puŋgo Yɛnŋɛlɛ li na wi shɔ.]


\par }{\PP \VS{12}«Na sumbyɔ cɛnmɛ ka pye lere wa yeri, na nuŋgba ka puŋgo pe ni, yiŋgi yaa jate wi yaa pye? Wi se nafa tijɛrɛ ma yiri kɛ ma yiri kɔlɔjɛrɛ sanmbala pe yaga wa yanwira ti na, mbe kari sa ŋa wì puŋgo wi lagaja wi le?

\VS{13}Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, na wiga ka saa yan, wi yaa nayinmɛ gbɔɔ ta ki sumbyɔ nuŋgba wi kala na, mbe wɛ nafa tijɛrɛ ma yiri kɛ ma yiri kɔlɔjɛrɛ mbele pee puŋgo pe kala na.

\VS{14}Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun, ye To ŋa wa yɛnŋɛlɛ na, wi woro na jaa ki piile wa kpɛ mbe puŋgo pe ni.


\par }{\SH Na ma shɛriyɛnlɛ wa ka kapege pye
\par }
{\PP \VS{15}«Na ma shɛriyɛnlɛ wa ka kapege pye ma na, kari wi kɔrɔgɔ ma saga naga wi na mboro naa wo ye leele shyɛn. Na wiga ma sɛnrɛ ti logo, kona, wì pye ma sefɔ naa.

\VS{16}Ɛɛn fɔ, na wiga je mbe yo wi sɔɔn sɛnrɛ ti logo, pa kona ma lere nuŋgba, nakoma leele shyɛn taga ma yɛɛ na,
{\QT{jaŋgo ki sɛnrɛ ti sa yo sɛrɛfɛnnɛ shyɛn, nakoma sɛrɛfɛnnɛ taanri yɛgɛ na.}}\XREF{†}{{\XO 18:16 }{\XO{18.16:
}}{\XT{Dete 19.15}}} Paa yɛgɛ ŋga na Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wìgi naga we.

\VS{17}Na wiga je mbe yo wi se logo ye yeri, kona, maga yo ma
Legilizi woolo pe kan. Na wiga si je bere mbe yo wi se Legilizi woolo pe sɛnrɛ ti logo, kona, maa wi jate paa
ŋa wii shɛri wa yɛn, nakoma paa
nizara shɔfɔ yɛn.


\par }{\SH Kagala ŋgele ke yɛn pyewe \newline  konaa ŋgele ke yɛn mbapyewe
\par }
{\PP \VS{18}«Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, yaga je kala o kala na laga tara na, pe yaa je li na wa yɛnŋɛlɛ na. Yaga si yɛnlɛ kala o kala na laga tara na, pe yaa yɛnlɛ li na wa yɛnŋɛlɛ na.


\par }{\PP \VS{19}«Kaselege ko na, mi nɛɛ ki yuun ye kan naa fɔ: Ye ni, na leele shyɛn ka yɔn wa nuŋgba laga tara na mbe yaraga o yaraga yɛnri na To ŋa wa yɛnŋɛlɛ na wi yeri, wi yaa ki kan pe yeri.

\VS{20}Katugu leele shyɛn, nakoma leele taanri ka gbogolo laga o laga na mɛgɛ ki na, mi ma pye le pe sɔgɔwɔ.»


\par }{\SH Tunmbyee ŋa wìla je \newline  wii kapere ti kala yaga \newline  wi yomiyɛlɛ le
\par }
{\PP \VS{21}Kona, a Pyɛri wì si fulo Zhezu wi tanla maa yewe, ma yo fɔ: «We Fɔ, na na sefɔ naŋa wa ka koro mbaa kapere piin na na, mi daga mberi kala yaga wi na mbe sa gbɔn yagasaga jori? Mbe sa gbɔn ti yagasaga kɔlɔshyɛn le?»

\VS{22}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Ayoo, mi sɔɔn pye mbe yo fɔ ti yagasaga kɔlɔshyɛn. Ɛɛn fɔ, ma daga mberi kala yaga wi na mbe sa gbɔn ti yagasaga nafa taanri ma yiri kɛ ko tɛgɛsaga kɔlɔshyɛn\FTNT{†}{{\FR 18:22 }{\FR{18.22:
}}{\FT{Ko kɔrɔ wo yɛn fɔ sanga pyew.}}}.

\VS{23}Ki kala na, mbe yala ma yewige ki ni, Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi yɛn ma taanla yaraga ŋga ni ki ŋga: Wunlunaŋa wà la yere ki yerewe mboo penjara fɔrɔ yɛgɛ wɔ wi tunmbyeele ni.

\VS{24}Naa wìla kaa to ti na nari jinri, a pè si saa fɔgɔ fɔ wa kan wi yeri, wo la daga mbe miliyɔn yɔn ka fɔgɔ tɔn wi yeri.

\VS{25}Yaraga sila pye ki naŋa wi yeri mbe fɔgɔ ki tɔn. Kì kaa pye ma, a wi tafɔ wunlunaŋa wì si konɔ kan ma yo pe ki naŋa wo naa wi jɔ naa wi piile pe pɛrɛ paa kulolo yɛn, mbe pinlɛ wi kɛɛ yaara ti ni, jaŋgo pege penjara ti tɛgɛ pe fɔgɔ ki tɔn.

\VS{26}A ki tunmbyee wì si kanŋguuro kan wunlunaŋa wi jegele, maa yɛnri ma yo fɔ: ‹Na kala li kun ma yɛɛ ni, mi yaa kɔɔn fɔgɔ ki ni fuun ki tɔn.›

\VS{27}A wi yinriwɛ si wi tafɔ wi ta. A wì suu wa, mɛɛ wi fɔgɔ ki ni fuun ki kala yaga wi na.


\par }{\PP \VS{28}«Ki tunmbyee wì si yiri na kee, mɛɛ saa fili wi tunmbyee yɛnlɛ wa ni. Wi fɔgɔ la pye wo na paa warifuwe pyɔ cɛnmɛ yɛn. A wì suu yigi wa wi yɔlɔgɔ maa sere na jaa mboo wɔnwɔn pi kɔn wi na, ma suu pye fɔ: ‹Na fɔgɔ ki tɔn!›

\VS{29}A wi tunmbyee yɛnlɛ wì si kanŋguuro kan wi jegele, maa yɛnri ma yo fɔ: ‹Na kala li kun ma yɛɛ ni, mi yaa kɔɔn fɔgɔ ki tɔn!›

\VS{30}Ɛɛn fɔ, wi sila yɛnlɛ ki na. A wì si saa wi le kaso fɔ wi saa fɔgɔ ki tɔn.

\VS{31}Ŋga kìla pye, naa tunmbyeele sanmbala pàa kaa ki yan ma, a pè si yɛgɛ san fɔ jɛŋgɛ, mɛɛ kari ma saa ki yɛgɛ yo pe to wi kan.

\VS{32}Kona, a wunlunaŋa wì si tunmbyee wi yeri. Wì kaa pan, a wì suu pye fɔ: ‹Tunmbyee pee wele dɛ. Màla yɛnri na jɛŋgɛ, ko kì ti mɔ̀ɔ fɔgɔ ki ni fuun ki kala yaga ma na.

\VS{33}Mboro fun, ma daga na mbɔɔn nimbye wi yinriwɛ ta fun, paa yɛgɛ ŋga na mɔ̀ɔ yinriwɛ ta we.›

\VS{34}A kì si wunlunaŋa wi mbɛn fɔ jɛŋgɛ. A wì sigi tunmbyee wi torogo, a pè saa wi le kaso fɔ wi saa fɔgɔ ki ni fuun ki tɔn.»


\par }{\PP \VS{35}A Zhezu wì sigi sɛnrɛ nda ti taga wa, ma yo fɔ: «Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun, ye ni fuun nuŋgba nuŋgba, na yee ye sefɔ wi kala yaga ye kotogo ki ni fuun ni, pa na To ŋa wa yɛnŋɛlɛ na, wi yaa ka ye pye ma fun.»




\par }{\MS ZHEZU WI TANGALA MBE KARI WA ZHERUZALƐMU CA

\par }\Chap{19}{\MR 19.1–20.34

\par }{\SH Nagawa sɛnrɛ nda Zhezu wìla yo \newline  pɔrɔgɔ ki jɔgɔwɔ wogo ki na
\par }
{\R (Maki 10.1-12)

\par }{\PP \VerseOne{1}Naa Zhezu wìla kaa pe naga ki sɛnrɛ ti ni ma saa kɔ, a wì si yiri wa Galile tara, mɛɛ kari wa Zhude tara kanŋgeyɛgɛ ka na, wa Zhuridɛn gbaan wi puŋgo na.

\VS{2}Janwa gbɔlɔ là la taga wi na wa ki laga ki na, a wì si pe yambala pe sagala.


\par }{\PP \VS{3}A
Fariziye pèle si fulo wi tanla maa yewe mbe ta mboo wa mbe wele. A pè suu pye fɔ: «Ki daga naŋa wuu jɔ wi je kologo ki ni fuun ni le?»


\par }{\PP \VS{4}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Mì yo yege kara wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni maga yan, fɔ dunruya wi dasanga wi ni, Dafɔ
{\QT{wìla pe gbegele naŋa naa jɛlɛ.}}\XREF{†}{{\XO 19:4 }{\XO{19.4:
}}{\XT{Zhenɛ 1.27; 2.21-22}}}

\VS{5}Fɔ
{\QT{ko kì ti naŋa wi yaa ka laga wi to naa wi nɔ pe na, mbe si mara wi jɔ wi na, kona pe shyɛn pe yaa pye wire nuŋgba.}}\XREF{†}{{\XO 19:5 }{\XO{19.5:
}}{\XT{Zhenɛ 2.24}}}

\VS{6}Ki ka pye ma, pe woro leele shyɛn naa, ɛɛn fɔ, pe yɛn wire nuŋgba. Ki kala na, yaraga ŋga Yɛnŋɛlɛ lì pye nuŋgba, lere ka kaga laga ki yɛɛ na.»


\par }{\PP \VS{7}A Fariziye pè suu yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi na Moyisi wìla sigi yo ma yo fɔ
{\QT{naŋa wi jɛlɛ jegesɛwɛ kɔn wuu kan wi jɔ wi yeri, wii jɛn wuu je?»}}\XREF{†}{{\XO 19:7 }{\XO{19.7:
}}{\XT{Dete 24.1-4}}}


\par }{\PP \VS{8}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Ye kotoŋgbanga ko kìla ti Moyisi wìla ki konɔ kan ye yeri ma yo yaa ye jɛɛlɛ pe jege. Nakoma, maga lɛ wa ki lɛsaga ki na, ki sila pye ma.

\VS{9}Mi wo naga yuun ye kan, fɔ na lere wa kaa jɔ je, na kii yiri wi nandara to yeri, mbe wa pɔri naa, kona jataga wi yɛn na piin.»


\par }{\PP \VS{10}Kona, a
fɔrɔgɔfɛnnɛ pè suu pye fɔ: «Na kaa pye pa naŋa wi kapyege ki yɛn yɛɛn wi jɔ wi kanŋgɔlɔ, ma koro ma, maga ka jɛlɛ pɔri, ko mbɔnrɔ.»


\par }{\PP \VS{11}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Fanŋga woro nambala pe ni fuun ni pe yɛnlɛ ki nagawa sɛnrɛ ti na. Ndɛɛ mbele Yɛnŋɛlɛ lìgi fanŋga ki kan pe yeri poro cɛ.

\VS{12}Kagala lɛgɛrɛ wa, ke ma nambala pe yɛgɛ pari, paa ya jɛɛlɛ pɔri. Pele ma pye wa, mbege lɛ le pe sepilige ki na, poro na pye nambala. Pele ma pye wa, leele pe ma poro
san. Pele ma si pye wa, poro na jɛɛlɛ pɔri
Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ po kala na. Ŋa wi mbe ya yɛnlɛ ki nagawa sɛnrɛ ti na, wi yɛnlɛ ti na.»


\par }{\SH Zhezu wìla duwaw piile \newline  tunmɔmbɔlɔ pele na
\par }
{\R (Maki 10.13-16; Luki 18.15-17)

\par }{\PP \VS{13}Kona, a leele pèle si pan piile tunmɔmbɔlɔ pele ni Zhezu wi kɔrɔgɔ, jaŋgo wuu
kɛyɛn yi taga pe na, wi Yɛnŋɛlɛ yɛnri pe kan. Ɛɛn fɔ, a fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si gbanla pe na.

\VS{14}A Zhezu wì sho fɔ: «Ye piile tunmɔmbɔlɔ pe yaga paa paan na kɔrɔgɔ, yaga ka pe yɛgɛ kɔn; katugu mbele pe yɛn paa pe yɛn, poro wɛlɛ Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi yɛn pe woo.»


\par }{\PP \VS{15}A wì suu kɛyɛn yi taga pe na ma duwaw pe na, mɛɛ yiri le ma kari.


\par }{\SH Lefɔnŋɔ penjagbɔrɔ fɔ wa sɛnrɛ
\par }
{\R (Maki 10.17-31; Luki 18.18-30)

\par }{\PP \VS{16}Ko puŋgo na, a naŋa wà si fulo Zhezu wi tanla maa yewe, ma yo fɔ: «Nagafɔ, kajɛŋgɛ kikiin mi daga mbe pye mbe si yinwege mbakɔgɔ ki ta?»

\VS{17}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Yiŋgi na, a ma nɛɛ na yewe ŋga ki yɛn jɛŋgɛ ko ni? Nuŋgba wi yɛn jɛnŋɛ. Na kaa pye maa jaa mbe yinwege ki ta, ta tanri Yɛnŋɛlɛ li ŋgasegele ke na!»

\VS{18}A ki naŋa wì suu yewe ma yo fɔ: «Ke kɛɛlɛ wɛlɛ koro?»

\par }{\PP A Zhezu wì sho fɔ: «{\QT{Maga ka lere gbo. Maga ka jataga pye. Maga ka yu. Maga ka yagbolo sɛrɛya yo mbe taga lere na.}}

\VS{19}{\QT{Ta ma to naa ma nɔ pe gbogo.}}\XREF{†}{{\XO 19:19 }{\XO{19.19:
}}{\XT{Ɛki 20.12-16; Dete 5.16-20}}} Ma lewee yɛnlɛ wi daga mbɔɔn ndanla paa yɛgɛ ŋga na mɔɔ yɛɛ ndanla we\XREF{†}{{\XO 19:19 }{\XO{19.19:
}}{\XT{Levi 19.18}}}.»


\par }{\PP \VS{20}A lefɔnŋɔ wì suu pye fɔ: «Mì ko ŋgasegele ŋgele koro ke ni fuun koro lɛ na tanri ke na. Yiŋgi mi daga mbe pye naa?»

\VS{21}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Na kaa pye maa jaa mbe pye mbe yɔn fili, kari ma sɔɔn kɛɛ yaara ti ni fuun ti pɛrɛ, maga penjara ti yɛɛlɛ fyɔnwɔ fɛnnɛ pe na. Mɛɛ pan ma taga na na. Kona, ma yaa ka kɔrɔgɔ gbeŋge ta wa yɛnŋɛlɛ na.»


\par }{\PP \VS{22}Ɛɛn fɔ, naa lefɔnŋɔ wìla kaa ki sɛnrɛ ti logo, a wì si sɔngɔrɔ ma kari yɛsanga ni fɔ jɛŋgɛ; katugu penjagbɔrɔ fɔ lawi.


\par }{\PP \VS{23}Kona, a Zhezu wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ pe pye fɔ: «Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, penjagbɔrɔ fɔ wi yege wa Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi ni ki yɛn ma ŋgban.

\VS{24}Mila ki yuun ye kan naa fɔ yɔngɔmɛ mbe toro mɛshɛli wele, ko tanla ma wɛ penjagbɔrɔ fɔ wi ye wa Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi ni ko na.»


\par }{\PP \VS{25}Naa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pàa kaa ki sɛnrɛ ti logo, a kì si pe pari fɔ jɛŋgɛ. A pè sho fɔ: «Ŋga ambɔ Yɛnŋɛlɛ li yaa ka shɔ okɛ?»


\par }{\PP \VS{26}A Zhezu wì si pe wele, ma sho fɔ: «Leele poro yɛgɛ na, ki yɛn ma ŋgban. Ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ lo mbe ya kala pyew li pye.»


\par }{\PP \VS{27}Kona, a Pyɛri wì si sɛnrɛ ti lɛ ma sho fɔ: «Wele, wè we yaara ti ni fuun ti yaga wa ma taga ma na, ki yaa ka pye mɛlɛ?»


\par }{\PP \VS{28}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, na
Lere wi Pinambyɔ wiga ka cɛn sanga ŋa ni wa wi gbɔgɔwɔ wunluwɔ jɔngɔ ki na wa dunruya fɔnŋɔ wi ni, yoro kɛ ma yiri shyɛn mbele yè taga na na, ye yaa ka cɛn wunluwɔ jɔnrɔ ta na fun, mbe kiti kɔn
Izirayɛli cɛngɛlɛ kɛ ma yiri shyɛn ke na.

\VS{29}Leele mbele fuun ka pe yinrɛ, nakoma pe nɔsepiile nambala, naa pe nɔsepiile jɛɛlɛ, naa pe nɔ, naa pe piile, naa pe kɛɛrɛ ti yaga mbe taga na na, ki fɛnnɛ pe yaa ka ki yaara ti yɔngɔ cɛnmɛ cɛnmɛ ta, mbe ka pe tasara ta naa wa yinwege mbakɔgɔ ki ni.

\VS{30}Ɛɛn fɔ, koŋgbanmbala pe lɛgɛrɛ yaa ka pye puŋgofɛnnɛ, puŋgofɛnnɛ pe lɛgɛrɛ yaa ka pye koŋgbanmbala.»




\par }\Chap{20}{\SH Ɛrɛzɛn tiire kɛrɛ tunmbyeele \newline  yomiyɛlɛ
\par }
{\PP \VerseOne{1}«Ye wele,
Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi yɛn ma taanla yaraga ŋga ni ki ŋga: Pilige ka, lagafɔ wà si yiri yirifaga ka na mbe sa tunmbyeele lagajaa sa pe wa wi
ɛrɛzɛn tiire kɛrɛ.

\VS{2}A wo naa poro ni, pè si yo ma fili pilige nuŋgba tunŋgo pyesara wi na, wo yɛn warifuwe pyɔ nuŋgba nuŋgba pilige pyew. A wì si pe torogo pe saa tunŋgo piin wa wi ɛrɛzɛn kɛrɛ.

\VS{3}La kee jɛɛlɛ kɛriŋgariyɛgɛ, a wì si yiri naa, mɛɛ saa leele pele ta wa katogo pè yere, tunŋgo woro pe yeri.

\VS{4}A wì si pe pye fɔ: ‹Yoro fun ye kari ye sa tunŋgo pye wa na ɛrɛzɛn kɛrɛ. Pa mi yaa sara sinŋɛ kan ye yeri.›

\VS{5}A pè si kari. Naa yɔnlɔ kìla kaa gbɔn yɔnlɔfugo, a kɛrɛ fɔ wì si yiri naa, ma kala nuŋgba li pye. Ki yɔnlɔparaga ki na, ma nuru naa ma yiri, ma kala nuŋgba li pye.

\VS{6}Ki yɔnlɔkɔgɔ yɛgɛ ki ni naa, a wì nuru naa ma yiri, ma saa leele pele ta pè yere naa bere wa katogo. A wì si pe yewe ma yo fɔ: ‹Yiŋgi na yè si pan ma yere lagamɛ ma saa yɔnlɔ ki kɔ, ye woro na tunŋgo piin?›

\VS{7}A pè suu pye fɔ: ‹Katugu lere si we lɛ tunŋgo na.› A wì si pe pye fɔ: ‹Yoro fun ye saa tunŋgo piin wa na ɛrɛzɛn kɛrɛ.›


\par }{\PP \VS{8}«Naa yɔnlɔ kìla kaa kɔ, a kɛrɛ fɔ wì sigi yo wi tunmbyeele pe to wi kan fɔ: ‹Tunmbyeele pe yeri, ma pe sara. Ma keli maga lɛ mbele pè pan puŋgo na pe na, ma saga wa mbele pè keli ma pan pe na!›

\VS{9}Mbele pàa to tunŋgo na yɔnlɔkɔgɔ yɛgɛ ki ni, a pè si pan, ma ta warifuwe pyɔ nuŋgba nuŋgba pe ni fuun.

\VS{10}Naa kìla kaa gbɔn mbele pàa keli ma to tunŋgo na poro na, a pe nɛɛ ki jate ndɛɛ pe yaa ta mbe wɛ. Ɛɛn fɔ, a pè poro fun pe kan warifuwe pyɔ nuŋgba nuŋgba.

\VS{11}Naa pàa kaa ki warifuwe pyɔ nuŋgba nuŋgba wi kan pe yeri ma, a pe nɛɛ kɔngɔri kɛrɛ fɔ wi na,

\VS{12}nɛɛ yuun fɔ: ‹Ki tunmbyeele mbele pè pan puŋgo na, lɛri nuŋgba tunŋgo pè pye cɛ. A mà si pe sara ma yala we ni. Ma si yala, woro tunŋgo pye ma saa yɔnlɔ ki kɔ, ma yɔnlɔ ko naa tere ti kun we yɛɛ ni.›

\VS{13}Ɛɛn fɔ, a kɛrɛ fɔ wì si nuŋgba yɔn sogo ma yo fɔ: ‹Na wɔnlɔ, mi sɔɔn fanla. Mì yo mà yere ki na mbe tunŋgo pye warifuwe pyɔ nuŋgba na pilige nuŋgba?›

\VS{14}Ki kala na, ma sara wi lɛ maa kee! Ŋa wì to tunŋgo na puŋgo na, mila jaa mboo kan paa ma yɛn fun.

\VS{15}Ki kologo woro na yeri mbanla nandanwa kala li pye na penjara ti ni wi le? Nakosima, maa yenjara piin na ni na lerewe pi kala na wi le?»


\par }{\PP \VS{16}A Zhezu wì sigi sɛnrɛ nda ti taga wa ma yo fɔ: «Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun, koŋgbanmbala pe yaa ka pye puŋgofɛnnɛ, puŋgofɛnnɛ pe yaa ka pye koŋgbanmbala.»


\par }{\SH Naa Zhezu wìla pye naa kunwɔ \newline  naa wi yɛnmɛ sɛnrɛ ti yuun, \newline  ki taanri wogo ko layi ŋga
\par }
{\R (Maki 10.32-34; Luki 18.31-34)

\par }{\PP \VS{17}Naa Zhezu wila kaa na kee wa Zheruzalɛmu, a wì suu
fɔrɔgɔfɛnnɛ kɛ ma yiri shyɛn pe yeri kanŋgaga na. Ma pe ta wa konɔ paa kee, a wì si pe pye fɔ:

\VS{18}«Ye wele, we mbele waa kee wa Zheruzalɛmu. Pe yaa sa
Lere wi Pinambyɔ wi le
saraga wɔfɛnnɛ teele poro naa
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe kɛɛ. Pe yaa ka kiti kɔn wi na mbe yo poo gbo.

\VS{19}Pe yaa kaa le leele
mbele pee shɛri pe kɛɛ. Poro yaa ka tɛgɛ wi na, mboo gbɔn sapige ni, mboo kan
tiparaga na. Ɛɛn fɔ, ki piliye taanri wogo, wi yaa yɛn mbe yiri wa kunwɔ pi ni.»


\par }{\SH Zhaki naa Zhan pe nɔ \newline  wìla Zhezu wi yɛnri
\par }
{\R (Maki 10.35-45)

\par }{\PP \VS{20}Kona, a Zebede jɔ wì si fulo Zhezu wi tanla wi pinambiile pe ni, mɛɛ kanŋguuro kan wi jegele mboo yɛnri wi yɔn wi na.

\VS{21}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Yiŋgi maa jaa?»

\par }{\PP A wì si Zhezu wi pye fɔ: «Yɔn kan na yeri, fɔ na pinambiile shyɛn mbele wele, nuŋgba mbe ka cɛn wa ma kalige kɛɛ ki na, sanŋa wi cɛn wa ma kamɛŋgɛ kɛɛ ki na wa ma wunluwɔ pi ni.»

\VS{22}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Ŋga yaa yɛnri, ye sigi jɛn. Jɔlɔgɔ wɔjɛnnɛ\FTNT{†}{{\FR 20:22 }{\FR{20.22
{\QT{Mbe wɔ wa jɔlɔgɔ wɔjɛnnɛ li ni:}} Ko ki yɛn jɔlɔgɔ ŋga Zhezu wi yaa jɔlɔ mbege kun wi yɛɛ ni we.}}} na mi yaa wɔ wa li ni, ye mbe ya wɔ wa li ni le?» A piile pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «We mbe ya.»

\VS{23}A Zhezu wì sho fɔ: «Ki yɛn ma kaselege, fɔ ye yaa ka wɔ wa na wɔjɛnnɛ li ni. Ɛɛn fɔ, wa mbe cɛn na kalige kɛɛ ki na, konaa wa mbe cɛn na kamɛŋgɛ kɛɛ ki na, mi ma mi daga mbe ko konɔ lo kan ye yeri. Ki cɛnsara, na To wìri gbegele mbele kan, poro pe yaa ka cɛn wa.»


\par }{\PP \VS{24}Naa fɔrɔgɔfɛnnɛ kɛ sanmbala pàa kaa ki sɛnrɛ ti logo, a ki nɛɛ pe yaa pe sefɛnnɛ nambala shyɛn pe kala na.

\VS{25}Kona, a Zhezu wì si pe ni fuun pe yeri, ma sho fɔ: «Yège jɛn ma yo tara woolo pe teele pe ma cɛn pe go na, ma pe yigi pe fanŋga ki ni. Pe legbɔɔlɔ pe maa pe fanŋga ki nari pe na.

\VS{26}Ɛɛn fɔ, yoro sɔgɔwɔ po si daga mbe pye ma. Ye ni, ŋa kaa jaa mbe pye legbɔɔ, wi daga mboo yɛɛ pye ye ni fuun tunmbyee.

\VS{27}Ŋa kaa jaa mbe pye ye ni fuun koŋgbanŋa, wi daga mboo yɛɛ pye ye ni fuun kulo.

\VS{28}Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun, Lere wi Pinambyɔ wii pan leele poro mbaa tunŋgo piin wi kan, ɛɛn fɔ, wì pan mbe tunŋgo pye leele pe kan, mboo yinwege ki kan ki pye lelɛgɛrɛ go shɔsara.»


\par }{\SH Zhezu wìla fyɔɔnlɔ shyɛn sagala
\par }
{\R (Maki 10.46-52; Luki 18.35-43)

\par }{\PP \VS{29}Naa Zhezu wo naa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni pàa kaa yiri wa Zheriko ca ki ni na kee, a janwa gbɔlɔ là si taga wi na.

\VS{30}Fyɔɔnlɔ shyɛn la pye ma cɛn konɔ li kanŋgaga na. Naa pàa kaa ki logo ma yo Zhezu wo wila toro, a pe nɛɛ jɔrɔgi na yuun fɔ: «We Fɔ,
Davidi setirige pyɔ, we yinriwɛ ta!»


\par }{\PP \VS{31}Janwa wìla pye na gbanla pe na ma yo pe pyeri. Ɛɛn fɔ, a pe nɛɛ jɔrɔgi naa ma wɛ, na yuun fɔ: «We Fɔ, Davidi setirige Pyɔ, we yinriwɛ ta!»


\par }{\PP \VS{32}A Zhezu wì si yere, mɛɛ pe yeri ma pe yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi yaa jaa mbe pye ye kan?»


\par }{\PP \VS{33}A pè sho fɔ: «We Fɔ, ki pye we ya waa yaan.»


\par }{\PP \VS{34}A pe yinriwɛ si Zhezu wi ta. A wì si jiri pe yɛngɛlɛ ke na. Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a pe nɛɛ yaan. A pè si yiri ma taga Zhezu wi na.




\par }{\MS ZHEZU WI TUNŊGO WA ZHERUZALƐMU CA

\par }\Chap{21}{\MR 21–25

\par }{\SH Zhezu wi yege wa Zheruzalɛmu
\par }
{\R (Maki 11.1-11; Luki 19.28-40; Zhan 12.12-19)

\par }{\PP \VerseOne{1}Naa paa kaa na yɔngɔ Zheruzalɛmu ca ki ni, ma gbɔn wa Betifazhe ca, ma wa wa Oliviye tire yanwiga ki yeri, a Zhezu wì suu
fɔrɔgɔfɛnnɛ shyɛn tun, ma pe kelegi wi yɛɛ yɛgɛ;

\VS{2}Wìla pe pye fɔ: «Yaa kee wa ca ŋga ki wa ye yɛgɛ ki ni. Ye yesaga wa ca, ye yaa sofile nɔ wa yan poo pɔ, wi pyɔ ni le wi tanla. Ye pe sanga ye pan pe ni na kan!

\VS{3}Na lere wa ka ye yewe, yoo pye fɔ: ‹Pe kala yɛn
we Fɔ wi na.› Pa kona wi yaa ye yaga yaa paan pe ni.»


\par }{\PP \VS{4}Ko wogo ŋga ko la pye ma, jaŋgo sɛnrɛ nda
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ wìla yo, ti ta tiri yɛɛ yɔn fili, fɔ:


\par }{\Q \VS{5}{\QT{«Yege yo
Siyɔn ca ki kan fɔ: Wele, ma wunlunaŋa wila paan ma kɔrɔgɔ.}}

\par }{\Q {\QT{Wi yɛn ma yin nandanwa ni.}}

\par }{\Q {\QT{Wi yɛn ma lugu ma cɛn sofile na, sofile pyɔ na, sofile nɔ pyɔ na!»}}\XREF{†}{{\XO 21:5 }{\XO{21.5:
}}{\XT{Zaka 9.9}}}


\par }{\PP \VS{6}A fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si kari mɛɛ saa ŋga Zhezu wìla yo ma pe kan ki pye.

\VS{7}A pè si pan sofile nɔ wo naa wi pyɔ pe ni, mɛɛ pe derigbɔrɔ ti wɔ mari taga pe na. A Zhezu wì si lugu ma cɛn ti na.

\VS{8}Wa janwa gbɔlɔ li ni, lelɛgɛrɛ la pe derigbɔrɔ ti jan wa konɔ. A pele nɛɛ tige wɛrɛ kɔɔn nari jaan wa naga nari fɔ paa wi gbogo.

\VS{9}Janwa ŋa wìla pye na tanri Zhezu wi yɛgɛ konaa ŋa wìla pye na tanri wi puŋgo na, wìla pye na jɔrɔgi na yuun fɔ:

\par }{\Q «Ozanna{\QT{! Gbɔgɔwɔ yɛn
Davidi setirige pyɔ wi woo!}}

\par }{\Q {\QT{Ŋa wila paan we Fɔ wi mɛgɛ ki na, Yɛnŋɛlɛ sa duwaw wi na!}}\XREF{†}{{\XO 21:9 }{\XO{21.9:
}}{\XT{Yuuro 118.25-26}}}

\par }{\Q {\QT{Gbɔgɔwɔ yɛn Yɛnŋɛlɛ woo, lo na li yɛn wa naayeri lara ti ni fuun ti go na!»}}


\par }{\PP \VS{10}Naa Zhezu wìla kaa ye wa Zheruzalɛmu, a ca woolo pe ni fuun pe nɛɛ tinni, nɛɛ yewe na yuun fɔ: «Ambɔ wi ki naŋa ŋa we?»

\VS{11}A janwa wì sho fɔ: «Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Zhezu ŋa wì yiri wa Nazarɛti ca, wa Galile tara wowi.»


\par }{\SH Zhezu wìla kari wa shɛrigo gbɔgɔ
\par }
{\R (Maki 11.15-19; Luki 19.45-48; Zhan 2.13-22)

\par }{\PP \VS{12}A Zhezu wì si saa ye wa
shɛrigo gbɔgɔ ki ni. Leele mbele pàa pye wa na pɛrɛ konaa mbele pàa pye na loo, a wì si pe purɔ ma pe yirige, ma penjara surufɛnnɛ pe tabaliye pe jaanri naa ca keteŋgele pɛrɛfɛnnɛ pe jɔnrɔ ti ni.

\VS{13}A wì si pe pye fɔ: «Ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni, ma yo fɔ:
{\QT{Na go pe yaa kaa ki yinri Yɛnŋɛlɛ yɛnrigo.}}\XREF{†}{{\XO 21:13 }{\XO{21.13:
}}{\XT{Eza 56.7}}} Ɛɛn fɔ, a yoro si pan nɛɛ ki piin yoolo larasaga\XREF{†}{{\XO 21:13 }{\XO{21.13:
}}{\XT{Zhere 7.11}}}.»


\par }{\PP \VS{14}A fyɔɔnlɔ naa jejɔgɔlɔ fɛnnɛ pèle si kari Zhezu wi kɔrɔgɔ wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni, a wì si pe sagala.

\VS{15}Kafɔnŋgɔlɔ ŋgele Zhezu wìla pye, naa
saraga wɔfɛnnɛ teele poro naa
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe ni, pàa kaa ke yan, ma nuru ma piile pe yan paa jɔrɔgi wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni na yuun fɔ: «Gbɔgɔwɔ yɛn Davidi setirige Pyɔ wi woo,» a kì si pe ya.

\VS{16}A pè si Zhezu wi pye fɔ: «Nda paa yuun, ma woro nari nuru?» A wì si pe pye fɔ: «Ee, ye faga laga ŋga ki kara wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni mbege yan wi le? Ki ŋga fɔ: ‹{\QT{Màga pye, a piile poro naa piyɛngɛlɛ ke ni, paa ma sɔnni wa pe yɔn.› »}}\XREF{†}{{\XO 21:16 }{\XO{21.16:
}}{\XT{Yuuro 8.3}}}


\par }{\PP \VS{17}Naa wìla kaa to yo ma kɔ, a wì si yiri wa ca ki ni ma pe yaga wa, mɛɛ kari wa Betani ma saa wɔnlɔ wa.


\par }{\SH Zhezu wìla tige ka daŋga, \newline  pege yinri figiye
\par }
{\R (Maki 11.12-14,20-24)

\par }{\PP \VS{18}Ki goto pinliwɛ pi ni, naa Zhezu wìla kaa na sɔngɔrɔ wa ca, a fuŋgo suu yigi.

\VS{19}A wì si
figiye tige ka yan wa konɔ li kanŋgaga na. A wì fulo wa ki tanla, ɛɛn fɔ, wi sila pyɔ yan ki na, ndɛɛ ki wɛrɛ to cɛ. Kona, a wì si figiye tige ki pye fɔ: «Mboro se ka pyɔ sɛ naa fyew.»

\par }{\PP Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a figiye tige kì si waga pew.

\VS{20}Naa fɔrɔgɔfɛnnɛ pàa kaa ko yan ma, a kì si pe pari fɔ jɛŋgɛ. A pè si Zhezu wi yewe ma yo fɔ: «Ki figiye tige ŋga kì pye mɛlɛ mɛɛ waga fyaw yɛɛn?»


\par }{\PP \VS{21}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, na yaga taga Yɛnŋɛlɛ li na, na ki woro na ye kɔɔn shyɛn fyew, ŋga mì pye ki figiye tige ŋga ki na, ye se da ko nuŋgba pyege na. Ɛɛn fɔ, ye mbe ya mbege yanwiga ŋga ki pye fɔ: ‹Yiri lagamɛ, ma sa to wa kɔgɔje wi ni.› Pa ki yaa si pye.

\VS{22}Yaga yaraga ŋga fuun tali, mbege yɛnri Yɛnŋɛlɛ li yeri tagawa ni, ye yaa ki ta.»


\par }{\SH Zhezu wi fanŋga kì yiri se
\par }
{\R (Maki 11.27-33; Luki 20.1-8)

\par }{\PP \VS{23}A Zhezu wì si saa ye wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni, nɛɛ leele pe nari Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti ni. A saraga wɔfɛnnɛ teele poro naa
tara ti lelɛɛlɛ pe ni, pè si kari wi kɔrɔgɔ, mɛɛ wi yewe ma yo fɔ: «Maa ki kagala ŋgele ke piin yiŋgi fanŋga ni? Ambɔ wìgi fanŋga ki kan ma yeri?»


\par }{\PP \VS{24}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Mi fun mi yaa ye yewe kala nuŋgba ni. Na yaga li kɔrɔ wi yo mbanla kan, mila ki kagala ke piin yaraga ŋga fanŋga ni, pa mi yaa ki yo mbe ye kan.

\VS{25}Yɛnŋɛlɛ lo làa Zhan wi torogo wi pan wila
batɛmu wi piin lee leele poro la wɛlɛ?»

\par }{\PP Ɛɛn fɔ, a pe nɛɛ kendige woo pe yɛɛ ni na yuun fɔ: «Na waga yo Yɛnŋɛlɛ lo làa wi torogo, pa wi yaa we yewe mbe yo: ‹Yiŋgi na yee si taga wi sɛnyoro ti na?›

\VS{26}Na waga sho fɔ: Leele poro pàa wi torogo, we nɛɛ fyɛ janwa wo yɛgɛ, katugu leele pe ni fuun pe yɛn na Zhan wi jate Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ.»


\par }{\PP \VS{27}Kì kaa pye ma, a pè si Zhezu wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Wee jɛn.» A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Ɛɛn mi fun, mila ki kagala ke piin yaraga ŋga fanŋga ni, mi sege yo mbe ye kan.»


\par }{\SH Zhezu wìla yomiyɛlɛ la wa \newline  pinambiile shyɛn sɛnrɛ na
\par }
{\PP \VS{28}A Zhezu wì si nuru naa ma pe pye fɔ: «Yiŋgi yaa jate ki wogo ŋga ki na? Pinambiile shyɛn la pye naŋa wa yeri. Pilige ka, a wì si ndɔfɔ wi pye ma yo: ‹Na pyɔ, nala kari ma sa tunŋgo pye wa na
ɛrɛzɛn kɛrɛ.›

\VS{29}A wo suu yɔn sogo ma yo fɔ: ‹Mi woro na kee wa.› Ɛɛn fɔ, puŋgo na, a wì si cɛn ma jatere pye, mɛɛ kari.

\VS{30}A tofɔ wì si nuru naa maga tunŋgo nuŋgba ki yo pinambyɔ shyɛn woo wi ni. A wo suu yɔn sogo ma yo fɔ: ‹Baba mi yaa kari.› Ɛɛn fɔ, wii si kari.

\VS{31}Pe shyɛn pe ni, wiwiin wila wi to wi nandanwa kala li pye?» A pè sho fɔ: «Koŋgbanŋa wowi.»

\par }{\PP Kona, a Zhezu wì si pe pye fɔ: «Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan,
nizara shɔfɛnnɛ naa kɛɛnrɛ lifɛnnɛ pe yaa keli mbe ye wa
Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi ni ye na.

\VS{32}Katugu Zhan wìla pan ye kɔrɔgɔ, ma konɔ sinnɛ li naga ye na, ye sila taga wi sɛnyoro ti na. Ɛɛn fɔ, nizara shɔfɛnnɛ poro naa kɛɛnrɛ lifɛnnɛ pe ni, pàa taga wi na. Ali maga ta yàa ki yan, konaa ki ni fuun, ye sila ye kapere ti jɛn mberi yaga, mbe taga wi na.»


\par }{\SH Kɛrɛ welefɛnnɛ tipeele yomiyɛlɛ
\par }
{\R (Maki 12.1-12; Luki 20.9-19)

\par }{\PP \VS{33}A Zhezu wì sho fɔ: «Ye yomiyɛlɛ la yɛgɛ logo naa. Lagafɔ wà la ɛrɛzɛn tiire kɛrɛ kɔn, mɛɛ mbogo wa mari maga, ma si wege wɔ ma ɛrɛzɛn pire tɔnmɔ wɔsaga ki gbegele wa, mɛɛ sanŋgazo kan kɛrɛ ti sigewe pi kala na. Kona, a wì si kɛrɛ ti telege ɛrɛzɛn kɛrɛ tunmbyeele pele na, pe kaa tawa pi kan wi yeri; mɛɛ kari taleere ta ni.

\VS{34}Naa ɛrɛzɛn pire ti cɔsanga wìla kaa gbɔn, a wì suu tunmbyeele pe torogo wa ɛrɛzɛn kɛrɛ tunmbyeele pe yeri ma yo pe saa tawa pi shɔ wi kan.

\VS{35}Ɛɛn fɔ, a ɛrɛzɛn kɛrɛ tunmbyeele pè suu tunmbyeele pe yigi, ma nuŋgba wo gbɔn jɛŋgɛ, ma wa gbo, ma taanri woo wo wa sinndɛɛrɛ ni maa gbo.

\VS{36}A kɛrɛ fɔ wì si nuru ma tunmbyeele pele torogo wa pe yeri naa lɛgɛrɛ, ma wɛ koŋgbanmbala pe na. Ɛɛn fɔ, a ɛrɛzɛn kɛrɛ tunmbyeele pè ki kanuŋgbaŋga ki pye pe na fun.

\VS{37}Ko puŋgo na, a kɛrɛfɔ wì suu pinambyɔ jate wi torogo wa pe yeri, ma yo fɔ: ‹Pe yaa na pinambyɔ wo gbɔgɔ.›

\VS{38}Ɛɛn fɔ, naa ɛrɛzɛn kɛrɛ tunmbyeele pàa kaa wi yan wì kɔn ma yiri pe na, a pe nɛɛ pe yɛɛ piin fɔ: ‹Ŋa yɛɛn wo wi yɛn kɔrɔgɔ lifɔ we. Ye pan woo gbo, pa kona wi kɔrɔgɔ ki yaa koro we kan.›

\VS{39}Kona, a pè suu yigi ma saa wi wa wa ɛrɛzɛn kɛrɛ ti puŋgo na, ma suu gbo.»


\par }{\PP \VS{40}A Zhezu wì si pe yewe ma yo fɔ: «Yoro wo nawa, na kɛrɛfɔ wiga ka pan, yiŋgi wi yaa pye ki ɛrɛzɛn kɛrɛ tunmbyeele pe na?»

\VS{41}A pè suu pye fɔ: «Pa wi yaa ki lepeele pe gbo, wi se pe yinriwɛ ta, mbe si kɛrɛ ti kan naa ɛrɛzɛn kɛrɛ tunmbyeele pele yeri, mbele pe yaa laa tawa pi kaan wi yeri, mbaa yala pi sanga wi ni.»

\VS{42}Kona, a Zhezu wì si pe pye fɔ: «Ki sɛnrɛ nda ye siri kara wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni wi le? Ti nda fɔ:

\par }{\Q {\QT{Go wafɛnnɛ pè je sinndɛlɛgɛ ŋga na,}}

\par }{\Q {\QT{ko kì pye go yɛnlɛ li sinndɛlɛgɛ koŋgbanŋga ye.}}

\par }{\Q {\QT{Pa ko wogo ŋga ko yiri wa we Fɔ wi yeri,}}

\par }{\Q {\QT{a kì pye kagbɔgɔ we yɛgɛ na!»}}\XREF{†}{{\XO 21:42 }{\XO{21.42:
}}{\XT{Yuuro 118.22; Eza 28.16}}}


\par }{\PP \VS{43}A Zhezu wì sigi sɛnrɛ nda ti taga wa, ma yo fɔ: «Ko kì ti mila ki yuun ye kan, fɔ pe yaa Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi shɔ ye yeri mboo kan tara ta woolo yeri, mbele pe yaa la pi pire ti taa lari kaan.

\VS{44}[Lere ŋa fuun ka to ki sinndɛlɛgɛ ki na, wo yaa wi yɛɛ kaari. Na kiga si to lere ŋa fuun na, ki yaa wo purugu.]»

\VS{45}Naa saraga wɔfɛnnɛ teele poro naa
Fariziye pe ni, pàa kaa ki yomiyɛgɛlɛ ke logo Zhezu wi yeri, a pè sigi jɛn ma yo pa wìla ke wa poro na.

\VS{46}A pe nɛɛ pyelɔmɔ jaa mboo yigi. Ɛɛn fɔ, pàa pye na fyɛ janwa wi yɛgɛ, katugu janwa wìla pye na Zhezu wi jate paa Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ yɛn.




\par }\Chap{22}{\SH Liwɛn gbɔɔ yomiyɛlɛ
\par }
{\R (Luki 14.15-24)

\par }{\PP \VerseOne{1}A Zhezu wì si nuru naa ma yomiyɛgɛlɛ kele wa leele mbele pàa pye na nuru wi yeri pe kan, ma yo fɔ:

\VS{2}«Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi yɛn ma taanla yaraga ŋga ni ki ŋga. Wunlunaŋa wà la wi pinambyɔ jayire suro sɔgɔ,

\VS{3}mɛɛ wi tunmbyeele pe tun wa leele mbele wìla yeri jayire liwɛn pi na pe yeri. Ɛɛn fɔ, pe sila yɛnlɛ mbe pan.

\VS{4}A wunlunaŋa wì si nuru ma tunmbyeele pele tun naa wa pe yeri, ma yo fɔ: ‹Ye sa leele mbele mì yeri pe pye fɔ na sɔgɔlɔ mìli sɔgɔ makɔ. Na napɛnɛ poro naa na yaayoro nda tì tɔrɔ, mìri kan pèri gbo. Yaara ti ni fuun tì gbɛgɛlɛ ma yala makɔ. Ye pan ye jayire liwɛn pi li!›

\VS{5}Ɛɛn fɔ, leele mbele pàa yeri jayire ti na, pe sila ko ka jate. Pàa kari pe kapyere na. Wà la kari wi kɛrɛ, a wà kari wi safari wasaga.

\VS{6}A sanmbala poro si wunlunaŋa wi tunmbyeele pe yigi ma pe jɔlɔ, mɛɛ pe gbo.

\VS{7}A kì si wunlunaŋa wi nawa pi ŋgban. A wì suu sorodasheele pe torogo wa, ma yo pe saga legboleele pe gbo, pe pe ca ki sogo.

\VS{8}Kona, a wì suu tunmbyeele pe pye fɔ: ‹Jayire liwɛn pì gbɛgɛlɛ ma yala makɔ, ɛɛn fɔ, leele mbele pè yeri, pii daga pe ni.

\VS{9}Ki kala na, yaa kee wa ca nawa koŋgbɔrɔ ti ni. Yaga lere ŋa fuun yan, ye pan wi ni jayire liwɛn pi na!›

\VS{10}A tunmbyeele pè si kari wa ca nawa koŋgbɔrɔ ti ni, leele mbele fuun pàa yan lejɛmbɛlɛ o, lepeele o, mɛɛ pe gbogolo pe yɛɛ na, fɔ a jayire go kì yin lifɛnnɛ pe ni.


\par }{\PP \VS{11}«Kona, a wunlunaŋa wì si ye wa jayire go ma leele pe welewele, mɛɛ naŋa wa yan wa, jayire liwɛn yaripɔrɔ sila pye wo na.

\VS{12}A wì suu yewe ma yo fɔ: ‹Na wɔnlɔ, maga pye mɛlɛ mɛɛ ye laga, ma si yala, jayire liwɛn yaripɔrɔ si woro ma na?› Ɛɛn fɔ, ki naŋa wi sila sɛnpyɔ ta mbe yo.

\VS{13}Kì kaa pye ma, a wunlunaŋa wì suu tunmbyeele pe pye fɔ: ‹Yoo yigi, yoo tɔɔrɔ naa wi kɛyɛn yi pɔ, ye saa wa wa funwa na, wa wɔwɔ pi ni. Pa wi yaa la gbele mbaa wi ŋgangala ke kaa wa jɔlɔgɔ ki kala na.› »

\VS{14}A Zhezu wì sigi sɛnrɛ nda ti taga wa, ma yo fɔ: «Leele mbele pè yeri, pe yɛn ma lɛgɛ. Ɛɛn fɔ, mbele pè wɔ poro si lɛgɛ.»


\par }{\SH Nizara ŋa wi daga mbe wɔ \newline  wunlumbolo to wi yeri
\par }
{\R (Maki 12.13-17; Luki 20.20-26)

\par }{\PP \VS{15}Kona, a
Fariziye pè si saa pe yɛɛ yan mbe pyewe lagaja, mbe ta mbe Zhezu wi yigi wi yɔn sɛnrɛ jate to na.

\VS{16}A pè si pe
fɔrɔgɔfɛnnɛ poro naa mbele pàa taga
Erɔdi wi na pele torogo wa Zhezu wi yeri, pe saga yo wi kan fɔ: «Nagafɔ, wège jɛn ma yo kaselege ko ma maa yuun. Ma maa Yɛnŋɛlɛ konɔ li nari leele pe na kaselege ni. Maa la fyɛ lere yɛgɛ, katugu maa lere wɔ lere ni.

\VS{17}Ki wogo ŋga maa ki jate mɛlɛ? Ki daga waa Ɔrɔmu tara fɛnnɛ wunlumbolo to wi nizara wi woo lee waga kaa wi woo?»


\par }{\PP \VS{18}Ɛɛn fɔ, Zhezu wìla pe jatere pere ti jɛn. A wì si pe pye fɔ: «Kopiire fɛnnɛ wele dɛ, yiŋgi na, a ye nɛɛ na waa na wele?

\VS{19}Penjara nda ti ma tɛgɛ na nizara wi woo, ye ta naga na na mbe wele!»

\par }{\PP A pè si warifuwe pyɔ nuŋgba naga wi na.

\VS{20}A Zhezu wì si pe yewe ma yo fɔ: «Ambɔ foto naa ambɔ yɔɔnrɔ ti yɛn wi na?»

\VS{21}A pè sho fɔ: «Sesari woro ri.»

\par }{\PP Kona, a Zhezu wì si pe pye fɔ: «Ŋga ki daga mbe kan wunlumbolo to wi yeri, yege kan wi yeri. Ŋga ki daga mbe kan Yɛnŋɛlɛ li yeri, yege kan li yeri.»


\par }{\PP \VS{22}Naa pàa kaa ki sɛnrɛ ti logo Zhezu wi yeri, a kì si pe pari. A pè suu yaga le mɛɛ kari.


\par }{\SH Zhezu wìla kuulo pe yɛnmɛ \newline  wogo ki yo
\par }
{\R (Maki 12.18-27; Luki 20.27-40)

\par }{\PP \VS{23}Ki pilige nuŋgba ki ni, a
Sadusiye pèle si kari Zhezu wi kɔrɔgɔ. Poro pe ma yo kuulo pe se ka yɛn mbe yiri. A pè suu yewe

\VS{24}ma yo fɔ: «We Nagafɔ, Moyisi wìla ki yo ma yo fɔ: ‹{\QT{Na naŋa wa ka ku mboo jɔ yaga mbege ta pe sila pyɔ se, wi jɔnlɔ wigi jɛlɛ wi pɔri, jaŋgo wi piile se wi na wi ndɔ ŋa wì ku wi kan}}\XREF{†}{{\XO 22:24 }{\XO{22.24:
}}{\XT{Dete 25.5-6}}}.›

\VS{25}Ma si yala, nɔsepiile nambala kɔlɔshyɛn la pye laga we ni. A koŋgbanŋa wì si jɛlɛ pɔri. Pee pyɔ se, a naŋa wì si ku maa jɔ wi yaga wi jɔnlɔ wi kan.

\VS{26}A ki kanuŋgbaŋga ki pye shyɛn fɔ wi na, ma pye taanri fɔ wi na; na piin ma fɔ ma saa pe ni fuun kɔlɔshyɛnmɛ pe kɔ.

\VS{27}Naa pe ni fuun pàa kaa ku, a jɛlɛ fun wì si kaa ku.

\VS{28}Na kuulo yɛnpilige kiga ka gbɔn, jɛlɛ wi yaa ka pye pe ni wiwiin woo, naa pe ni fuun kɔlɔshyɛnmɛ pòo pɔri we?»


\par }{\PP \VS{29}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Yè puŋgo, katugu yee Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti kɔrɔ wi jɛn. Yee si Yɛnŋɛlɛ li yawa pi jɛn fun.

\VS{30}Kuulo paga ka yɛn sanga ŋa ni, nambala naa jɛɛlɛ pe se kaa pɔrɔgɔ piin pe yɛɛ ni. Ɛɛn fɔ, pe yaa ka pye paa
mɛrɛgɛye pe yɛn wa yɛnŋɛlɛ na.

\VS{31}Kuulo pe yɛnmɛ wogo ko na, sɛnrɛ nda Yɛnŋɛlɛ làa yo, mì yo yèri kara? Làa ki yo ma yo fɔ:

\VS{32}‹{\QT{Mi yɛn Abirahamu Yɛnŋɛlɛ, naa Izaki Yɛnŋɛlɛ,}} konaa Zhakɔbu Yɛnŋɛlɛ\FTNT{†}{{\FR 22:32 }{\FR{22.32:
}}{\FT{Ko kɔrɔ wo yɛn fɔ Yɛnŋɛlɛ li yɛn pe go Shɔfɔ. Ko ki naga ma yo fɔ ki leele pè ku wire to na, ɛɛn fɔ, ki kɔ wo ma, pe yaa ka yɛn mbe yinwege mbakɔgɔ ta;
}}{\XT{Ɛki 3.6}}{\FT{.}}}.› Yɛnŋɛlɛ li woro kuulo poro Yɛnŋɛlɛ, li yɛn weele poro Yɛnŋɛlɛ.»

\VS{33}Janwa ŋa fuun wìla pye na nuru wi yeri, wi nagawa sɛnrɛ tìla pe ni fuun pe pari.


\par }{\SH Yɛnŋɛlɛ ŋgasele na lì gbɔgɔ \newline  ma wɛ ke ni fuun na
\par }
{\R (Maki 12.28-34; Luki 10.25-28)

\par }{\PP \VS{34}Naa Fariziye pàa kaa ki logo ma yo Zhezu wìla sɛnrɛ ti kɔ wa Sadusiye pe yɔn, a pè si pe yɛɛ gbogolo naa.

\VS{35}Wa pe ni, a nuŋgba si yiri mbe Zhezu wi wa mbe wele,
lasiri sɛwɛ jɛnfɔ lawi. Wìla wi yewe ma yo fɔ:

\VS{36}«Nagafɔ, Yɛnŋɛlɛ
lasiri wi ŋgasele liliin lì gbɔgɔ ma wɛ ke ni fuun na?»

\VS{37}A Zhezu wì suu pye fɔ: «{\QT{Ma
Fɔ Yɛnŋɛlɛ li daga mbɔɔn ndanla ma kotogo ki ni fuun ni, naa ma nawa pi ni fuun ni, konaa ma jatere wi ni fuun ni.}}\XREF{†}{{\XO 22:37 }{\XO{22.37:
}}{\XT{Dete 6.5}}}

\VS{38}Lo li yɛn ŋgasegele ke ni fuun koŋgbanna le. Lo li si yɛn ma gbɔgɔ ma wɛ ke ni fuun ke na.

\VS{39}Li shyɛn wolo wa naa, ma yiri li kɔrɔgɔ. Loli na fɔ: ‹{\QT{Ma lewee yɛnlɛ wi daga mbɔɔn ndanla paa yɛgɛ ŋga na mɔɔ yɛɛ ndanla we.›}}\XREF{†}{{\XO 22:39 }{\XO{22.39:
}}{\XT{Levi 19.18}}}

\VS{40}Moyisi
lasiri sɛwɛ wi ni fuun, naa
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe nagawa sɛnrɛ ti ni fuun ti go koyi ŋga ki ŋgasegele shyɛn ŋgele wele.»


\par }{\SH Kirisi wo naa Davidi sɛnrɛ re
\par }
{\R (Maki 12.35-37; Luki 20.41-44)

\par }{\PP \VS{41}Ma Fariziye pe ta pàa pye ma gbogolo, a Zhezu wì si pe yewe ma yo fɔ:

\VS{42}«Yiŋgi yaa jate
Kirisi wi kanŋgɔlɔ? Ambɔ setirige pyɔ wi?» A pè suu pye fɔ: «Davidi setirige pyɔ wi\XREF{†}{{\XO 22:42 }{\XO{22.42:
}}{\XT{2 Sami 7.12; Eza 11.11; Zhere 23.5}}}.»


\par }{\PP \VS{43}Kona, a Zhezu wì si pe pye fɔ: «Kìla si cɛn mɛlɛ, Yinnɛkpoyi li fanŋga na, a Davidi jate wì suu yeri ma yo na Fɔ? Katugu Davidi wìla ki yo ma yo fɔ:


\par }{\Q \VS{44}{\QT{We Fɔ wìgi yo na Fɔ wi kan ma yo fɔ:}}

\par }{\Q {\QT{Cɛn wa na kalige kɛɛ ki na,}}

\par }{\Q {\QT{fɔ mbe sɔɔn mbɛnfɛnnɛ pe ŋgbanga, mbe pe tɛgɛ wa ma tɔɔrɔ ti nɔgɔ.}}\XREF{†}{{\XO 22:44 }{\XO{22.44:
}}{\XT{Yuuro 110.1}}}


\par }{\MM \VS{45}Kì kaa pye Davidi wo jate laa yeri wi ‹Fɔ›, mɛlɛ Kirisi wii ya wi pye Davidi wi setirige pyɔ\FTNT{†}{{\FR 22:45 }{\FR{22.44-45:
}}{\FT{Zhezu wi woro na kendige woo mbe yo wi woro Davidi setirige pyɔ, ɛɛn fɔ, wila ki nari ma yo wì gbɔgɔ ma wɛ ko na naa bere.}}}?»


\par }{\PP \VS{46}Pe ni, wa sila ya mbe Zhezu wi yɔn sogo sɛnrɛ pyɔ nuŋgba ni. Maga lɛ le ko pilige ko na, lere sila soro naa mboo yewe kala la ni.




\par }\Chap{23}{\SH Fɔrɔgɔfɛnnɛ pe yɛrɛwɛ sɛnrɛ re
\par }
{\R (Maki 12.38-39; Luki 11.43,46; 20.45-46)

\par }{\PP \VerseOne{1}Kona, a Zhezu wì sigi yo wi
fɔrɔgɔfɛnnɛ poro naa janwa wi kan

\VS{2}ma yo fɔ: «Mbaa leele pe nari Moyisi
lasiri sɛnrɛ\XREF{†}{{\XO 23:2 }{\XO{23.2:
}}{\XT{Dete 17.10; Ɛsidi 7.6-10; Nehe 8.4}}} ti ni,
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ naa
Fariziye poro tunŋgo yi ko.

\VS{3}Ki kala na, ye daga mbaa pe sɛnrɛ ti nuru, paga yo ye kala na fuun pye, yeli pye. Ɛɛn fɔ, yaga kaa piin paa pe yɛn, katugu pe maa leele pe nari yɛgɛ ŋga na, poro jate paa la tanri ma.

\VS{4}Pe ma tugugbɔrɔ ti pɔ mari taga leele pe go na, ɛɛn fɔ, poro jate paa yɛnlɛ mbe yombɛlɛ nuŋgba tɛgɛ mbe pe saga peri lɛ\FTNT{†}{{\FR 23:4 }{\FR{23.4:
}}{\FT{Lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pàa pye na leele pe ŋgbanga ma yo paa tanri Yɛnŋɛlɛ li ŋgasegele ke na, ma si yala poro jate pe sila pye na tanri na yala ke ni.}}}.

\VS{5}Pe maa pe kapyere ti piin, jaŋgo leele pe ta paa pe yaan. Pe ma pe Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ tafoolo pe tugbɔlɔ ma pe pɔpɔ pe walɛrɛ to naa pe kɛyɛn\FTNT{†}{{\FR 23:5 }{\FR{23.5:
}}{\FT{Ko la pye naga nari fɔ pe yɛn na nawa tuun Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti na suyi.}}} yi na, ma pe yaripɔrɔ yɔnrɔ ti tɔnlɔndɔnlɔ. 
\VS{6}Liwɛn gbɔɔ na, jɔnrɔ tiyɔnrɔ to naa shɛriyinrɛ jɔnrɔ nda ti ma pye wa yɛgɛ, to ti ma pe ndanla paa cɛɛn ti na.

\VS{7}Wa katoro ti ni, pe maa jaa leele paa pe shari gbɔgɔwɔ sharaga ni, paa pe yinri nagafɛnnɛ.

\VS{8}Yoro wo na, yaga ka ti paa ye yinri nagafɛnnɛ; katugu Nagafɔ nuŋgba wi yɛn ye yeri. A ye ni fuun yè pye nɔsepiile.

\VS{9}Yaga ka tara na lere wo wa yeri ye to (mbege naga fɔ wi yɛn legbɔɔ.) Katugu To nuŋgba wi yɛn ye yeri. Wo wi yɛn wa yɛnŋɛlɛ na.

\VS{10}Yaga ka ti paa ye yinri teele, katugu To nuŋgba wi yɛn ye go na. Wo wi yɛn
Kirisi we.

\VS{11}Ŋa wi yɛn ye ni fuun legbɔɔ, wi daga mboo yɛɛ pye ye ni fuun tunmbyee.

\VS{12}Lere ŋa kaa yɛɛ yirige, wo yaa ka tigi. Lere ŋa ka suu yɛɛ tirige, wo yaa ka yiri.»


\par }{\SH Zhezu wìla lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ \newline  poro naa Fariziye pe jɛrɛgi \newline  pe kopiire ti kala na
\par }
{\R (Maki 12.40; Luki 11.39-42,44,52; 20.47)

\par }{\PP \VS{13}«Jɔlɔgɔ yɛn ye wogo, yoro lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ naa Fariziye wele, ye yɛn kopiire fɛnnɛ! Katugu ye maa
Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi tɔnni leele pe na. Yoro jate yaa si ye wa, mbele paa ki jaa mbe ye wa, yaa pe yaga pe ye wa.


\par }{\PP \VS{14}«[Jɔlɔgɔ yɛn ye wogo, yoro lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ naa Fariziye wele. Ye yɛn kopiire fɛnnɛ! Katugu ye maa naŋgunjaala pe kɛɛ yaara ti shoo pe yeri, ko puŋgo na, ma saa na Yɛnŋɛlɛ yɛnri na mɔni, ma ta na ye yɛɛ nari ma yo yoro yɛn ma sin. Ye kiti kɔngɔ ki yaa ka ŋgban mbe wɛ.]


\par }{\PP \VS{15}«Jɔlɔgɔ yɛn ye wogo, yoro lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ naa Fariziye wele. Ye yɛn kopiire fɛnnɛ! Katugu ye maa tara to naa kɔgɔje wi yanri, mbe ta mbe lere nuŋgba ta wi shɛri wi taga ye na. Ɛɛn fɔ, na yaga ka wa ta, ye maa pye maa serege, fɔ wo ma daga mbe ye wa jaganama wi ni yesaga shyɛn mbe wɛ yoro jate ye na.


\par }{\PP \VS{16}«Jɔlɔgɔ yɛn ye wogo! Yoro mbele ye yɛn yɛkeele ma pye fyɔɔnlɔ! Katugu ye ma yo na lere ka wugu
shɛrigo gbɔgɔ ki na, ko wuguro to na la jate. Ɛɛn fɔ, na wiga si wugu shɛrigo gbɔgɔ tɛ wo na, ko wuguro to ma yigi.

\VS{17}Ye yɛn kambajɛnmbɛlɛ naa fyɔɔnlɔ! Kikiin ki gbɔgɔ? Tɛ wowi lee nakoma shɛrigo gbɔgɔ ŋga ki ma tɛ wi pye
kpoyi Yɛnŋɛlɛ yɛgɛ na koyi?

\VS{18}Ye ma yo naa fɔ: Na lere ka wugu
saraga wɔsaga ki na, ko wuguro to na la jate. Na wiga si wugu saraga ŋga ki yɛn wa ko na, ko wuguro to ma yigi.

\VS{19}Ye yɛn fyɔɔnlɔ! Kikiin ki gbɔgɔ? Saraga koyi lee, nakoma saraga wɔsaga ŋga ki ma ti saraga ki ma pye kpoyi koyi? Ti ti ni fuun ti yɛn ja.

\VS{20}Ki kala na, lere ŋa ka wugu saraga wɔsaga ki na, kona, wì wugu saraga wɔsaga konaa yaara nda fuun ti yɛn wa ki na ti ni fuun ti na.

\VS{21}Ŋa ka wugu shɛrigo gbɔgɔ ki na, kona, wì wugu shɛrigo gbɔgɔ konaa Yɛnŋɛlɛ na li ma pye wa ki ni li na.

\VS{22}Ŋa ka si wugu naayeri wi na, kona, wì wugu Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ jɔngɔ ki na, ma pinlɛ Yɛnŋɛlɛ jate na li yɛn ma cɛn wa ki na li ni.


\par }{\PP \VS{23}«Jɔlɔgɔ yɛn ye wogo, yoro lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ naa Fariziye wele. Ye yɛn kopiire fɛnnɛ! Ye maa ye sɛgɛ yaara tunmɔɔrɔ ti
yaga wi woo\XREF{†}{{\XO 23:23 }{\XO{23.23:
}}{\XT{Levi 27.30; Dete 14.22}}} naa kaan Yɛnŋɛlɛ li yeri; to yɛn paa mati naa fenuyi konaa kumɛ yɛn. Ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ li nagawa sɛnrɛ nda ti yɛn kagbɔgɔ yɔn wa lasiri wi ni, ye ma to wa kanŋgaga na. To yɛn paa kasinŋge pyege, naa leele yinriwɛ taga konaa tagawa\XREF{†}{{\XO 23:23 }{\XO{23.23:
}}{\XT{Mishe 6.8; Zaka 7.9}}} yɛn. Ki ja daga yaa ki kagbɔgɔlɔ ŋgele ke piin, mbe si ke jɛgɛlɛ jɛgɛlɛ ke taga wa fun.

\VS{24}Ye yɛn yɛkeele ma pye fyɔɔnlɔ! Ye ma ye wɔtɔnmɔ pi fyɛnli ma tishɔngɔ ki wɔ wa pi ni, ɛɛn fɔ, ye mɛɛ yɔngɔmɛ yɔli\FTNT{†}{{\FR 23:24 }{\FR{23.24:
}}{\FT{Ko kɔrɔ wo yɛn fɔ kagala ŋgele ke yɛn tugbɔŋgɔlɔ, paa la koro jate mbaa tanri ke na, ɛɛn fɔ, tunmɔŋgɔlɔ koro pe maa jate na tanri ke na.}}}.


\par }{\PP \VS{25}«Jɔlɔgɔ yɛn ye wogo, yoro lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ naa Fariziye wele. Ye yɛn kopiire fɛnnɛ! Katugu ye ma wɔjɛŋgɛlɛ naa tasaala pe puŋgo ki jogo maga laga. Ma si yala, ti nawa po yɛn ma yin yaara nda yè yu to naa ye jogo pere ti ni.

\VS{26}Fariziye naŋa fyɔɔn! Ma wɔjɛnnɛ nawa pi jogo pi laga gbɛn. Pa kona li puŋgo ki yaa laga fun.


\par }{\PP \VS{27}«Jɔlɔgɔ yɛn ye wogo, yoro lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ naa Fariziye wele. Ye yɛn kopiire fɛnnɛ! Ye yɛn paa fanra yɛn, nda pè wa mari filige. Laga funwa na, ti yɛgɛ cɛnwɛ po yɛn ma yɔn ti na. Ɛɛn fɔ, wa ti nawa po ni, ti yɛn ma yin kajeere ma pinlɛ yarifɔnrɔ ti ni fuun cɛnlɛ pyew ti ni.

\VS{28}Yoro fun pa ye yɛn ma. Ye yɛgɛ cɛnwɛ po na, ye yɛn lesinmbele leele pe yɛgɛ na. Ɛɛn fɔ, ye nawa po yɛn ma yin kopiire naa tipere ni.


\par }{\SH Zhezu wìla para jɔlɔgɔ wogo ki na
\par }
{\R (Luki 11.47-51)

\par }{\PP \VS{29}«Jɔlɔgɔ yɛn ye wogo, yoro lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ naa Fariziye wele! Ye yɛn kopiire fɛnnɛ. Ye maa
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe fanra ti waa nari yɔngɔ, na li lesinmbele pe fanra ti gbegele nari fere.

\VS{30}Ye ma yo: Ndɛɛ ki pye waa yiri we tɛlɛye pe wagati wi na, we saa pe saga pe Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe gbo.

\VS{31}Ki pyelɔmɔ pi na, ye yɛn naga sɛrɛya wi yuun ye yɛɛ na, ma yo mbele pàa Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe gbo, yoro ye yɛn pe setirige piile wele.

\VS{32}Ki kala na, yaa kee ki ni! Ŋga Ye tɛlɛye pàa ki nɔgɔ kɔn we, yege pye yege yɔn fili.

\VS{33}Ye yɛn paa wɔɔrɔ yɛn, paa mɛɛrɛ ŋgbelege yɛn. Yaga kaa ki jate mbe yo ye shɔ jaganama jɔlɔgɔ ki ni.

\VS{34}Ko kì ti mi yaa Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ torogo ye kan, naa tijinliwɛ fɛnnɛ ni, konaa sɛwɛ jɛnfɛnnɛ ni. Ye yaa ka pele gbo, mbe pele kan tipaara na, mbe pele gbɔn sapire ni wa ye shɛriyinrɛ ti ni, mbe taga pe na mbaa pe jɔlɔ mbaa toro cara ti ni;

\VS{35}jaŋgo lesinmbele mbele fuun pàa gbo laga tara ti na, ki kapege fɔgɔ ki to ye na, maga lɛ wa lesinŋɛ Abɛli\XREF{†}{{\XO 23:35 }{\XO{23.35:
}}{\XT{Zhenɛ 4.8-10}}} wi gbogo ki na fɔ ma saa ki wa Barashi pinambyɔ Zakari\XREF{†}{{\XO 23:35 }{\XO{23.35:
}}{\XT{2 Kuro 24.20-22}}} wi gbogo ki na. Wo ŋa yàa kaa gbo shɛrigo gbɔgɔ konaa saraga wɔsaga ki sɔgɔwɔ pi ni we.

\VS{36}Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, jɔlɔgɔ ŋga ki yaa tɛgɛ mbe ki legbogo kagala ke ni fuun ke fɔgɔ ki tɔn, ki jɔlɔgɔ ki yaa to nala pilige woolo pe na.


\par }{\SH Zhezu wìla para Zheruzalɛmu ca \newline  ki sɛnrɛ na
\par }
{\R (Luki 13.34-35)

\par }{\PP \VS{37}«Zheruzalɛmu, Zheruzalɛmu, mboro ma maa Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe kuun,
pitunmbolo mbele Yɛnŋɛlɛ lì torogo ma kan na pe waa sinndɛɛrɛ ni na pe kuun. Mìla pye naga jaa wagati lɛgɛrɛ na, mbɔɔn leele pe gbogolo pe yɛɛ na paa yɛgɛ ŋga na ŋgonɔ maa piile gbogolo wi kanwira nɔgɔ we. Ɛɛn fɔ, yee si yɛnlɛ.

\VS{38}Wele! Ye go ki yaa koro ye kan waga\XREF{†}{{\XO 23:38 }{\XO{23.38:
}}{\XT{1 Wunlu 9.8; Eza 64.9}}} pew.

\VS{39}Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, mbege lɛ nala wo na, ye sanla yan naa fɔ sa gbɔn pilige ŋga ye yaa kaga sɛnrɛ nda ti yo mbe yo fɔ: ‹{\QT{Ŋa wila paan we Fɔ wi mɛgɛ ki na, Yɛnŋɛlɛ sa duwaw wi na!› »}}\XREF{†}{{\XO 23:39 }{\XO{23.39:
}}{\XT{Yuuro 118.26}}}




\par }\Chap{24}{\SH Zhezu wìla para shɛrigo gbɔgɔ \newline  ki jɔgɔwɔ po naa dunruya kɔpilige \newline  ti sɛnrɛ na
\par }
{\R (Maki 13.1-13; Luki 21.5-19)

\par }{\PP \VerseOne{1}Naa Zhezu wìla kaa yiri wa
shɛrigo gbɔgɔ ki ni na kee, a wi
fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si fulo wi tanla, nɛɛ ki go ko naa ki kanlɔmɔ pi nari wi na.

\VS{2}Kona, a Zhezu wì si sɛnrɛ ti shɔ, mɛɛ yo fɔ: «Ki yaara nda ti ni fuun yaa ti yaan kɛ? Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, sinndɛlɛgɛ ka se ka koro ka go na laga. Pe yaa ka ti ni fuun ti jaanri.»


\par }{\PP \VS{3}Zhezu wìla saa cɛn wa Oliviye tire yanwiga ki na, a wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si kari wi kɔrɔgɔ poro cɛ, mɛɛ wi pye fɔ: «Ki yo we kan, ki kagala ke yaa ka pye sanga wiwiin? Kacɛn wiwiin wi yaa ka ma panga konaa dunruya kɔsanga wi naga we na?»


\par }{\PP \VS{4}A Zhezu wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Ye yɛɛ yingiwɛ jɛn, jaŋgo lere wa ka ka ye fanla mbe ye puŋgo!

\VS{5}Katugu lelɛgɛrɛ yaa ka pan na mɛgɛ ki na. Pe yaa kaa yuun fɔ: ‹Muwi mi yɛn
Kirisi we.› Pe yaa ka lelɛgɛrɛ puŋgo.

\VS{6}Ye yaa kaa malaga ki sɛnrɛ nuru ye yɛɛ tanla, mbaa malaga ki tinmɛ taa wa lege. Ɛɛn fɔ, yaga ka fyɛ; katugu ko daga mbe pye. Ɛɛn fɔ, ko se ka pye dunruya wi kɔyɛgɛ ki gbɔn gbɛn.

\VS{7}{\QT{Tara ta woolo yaa ka yiri tara ta woolo kɔrɔgɔ malaga ni. Wunluwɔ naa wunluwɔ yaa ka yiri pi yɛɛ kɔrɔgɔ malaga ni.}}\XREF{†}{{\XO 24:7 }{\XO{24.7:
}}{\XT{Eza 19.2}}} Fuŋgo tugbɔɔrɔ yaa ka to lalɛgɛrɛ na, tara ti yaa kaa yɛgɛ lalɛgɛrɛ na.

\VS{8}Ko kapyere nda to ti ni fuun yaa ka pye jɔlɔgɔ ki lɛsanga, paa yɛgɛ ŋga na jɛlɛ selara ma kaa yiri wi ni we.


\par }{\PP \VS{9}«Kona, leele pe yaa kaa ye nii kɛɛ, paa ye jɔlɔ. Pe yaa kaa ye kuun. Cɛngɛlɛ woolo pe ni fuun pe yaa ka ye panra na kala na.

\VS{10}Ko sanga wo ni, lelɛgɛrɛ yaa ka tagawa pi je. Pe yaa kaa pe yɛɛ nii kɛɛ, mbe pe yɛɛ panra.

\VS{11}Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ yagboyoolo lɛgɛrɛ yaa ka pan. Pe yaa ka lelɛgɛrɛ puŋgo.

\VS{12}Tipere ti yaa ka lɛgɛ laga tara ti lagapyew, fɔ lelɛgɛrɛ ndanlawa yaa ka kologo.

\VS{13}Ɛɛn fɔ, ŋa fuun ka ya mbege kun wi yɛɛ ni, fɔ sa gbɔn wa ki kɔsaga ki na, wo yaa ka shɔ.

\VS{14}Ki Sɛntanra nda ti yɛn na para
Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ wogo ki na, ti yaa yari dunruya wi lagapyew, jaŋgo ki sɛrɛya wi ta wi yo cɛngɛlɛ woolo pe ni fuun pe yɛgɛ na. Ko puŋgo na, dunruya kɔpilige kii jɛn ki gbɔn.


\par }{\SH Yaritijaanga ŋga ki maa jɔgɔwɔ \newline  pi piin ki sɛnrɛ
\par }
{\R (Maki 13.14-23; Luki 21.20-24)

\par }{\PP \VS{15}« ‹{\QT{Yaritijaanga ŋga ki maa jɔgɔwɔ pi piin,}} ŋga Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Daniyɛli\XREF{†}{{\XO 24:15 }{\XO{24.15:
}}{\XT{Dani 9.27; 12.11}}} wìla para ki sɛnrɛ na, ye yaa kaga yan ki yere wa laga ŋga ki yɛn
kpoyi ki na. Lere ŋa kaa ki sɛnrɛ ti kara, wiri kɔrɔ wi jɛn!

\VS{16}Kona, mbele pe yaa ka pye wa Zhude tara, paa fee paa kee wa yanwira ti na.

\VS{17}Na ŋa ka pye wi go\FTNT{†}{{\FR 24:17 }{\FR{24.17:
}}{\FT{Kìla pye Zhufuye paga go ki kan, pe maga biri. Ki fɔ wi ma ya ma lugu wa ki go na ma saa wogo.}}} naayeri, wiga ka tigi mbe ye wa ki nawa mbe yaara lɛ.

\VS{18}Ŋa ka pye kɛrɛ, wiga ka sɔngɔrɔ wa ca mbe saa derigbɔgɔ ki lɛ.

\VS{19}Jɛɛlɛ mbele pe yaa ka pye kugbɔrɔ ni konaa mbele piile na wɔnri pe na, jɔlɔgɔ yaa ka pye pe wogo ki piliye yi ni.

\VS{20}Yaa Yɛnŋɛlɛ li yɛnri, jaŋgo yaga ka fe mbe yala were sanga ni, nakoma ye
cɛnpilige ka ni.

\VS{21}Katugu ki piliye yi
{\QT{jɔlɔgɔ ki yaa ka gbɔgɔ mbe wɛ jɔlɔgɔ ŋga fuun kì toro ki na, maga lɛ wa dunruya wi dasanga wi na fɔ ma pan ma gbɔn nala.}}\XREF{†}{{\XO 24:21 }{\XO{24.21:
}}{\XT{Dani 12.1}}} Ko jɔlɔgɔ ko si se ka pye naa.

\VS{22}Ki pye Yɛnŋɛlɛ lii ja wɔ ki piliye yi na, sɛnwee pyɔ wo wa se jɛn na shɔ. Ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ lì ka wɔ ki piliye yi na, leele mbele lì wɔ poro kala na.


\par }{\PP \VS{23}«Na lere wa ka ye pye mbe yo fɔ: ‹Ye wele, Kirisi wi yɛn lagamɛ!› nakoma ‹Wi yɛn wamɛ›, yaga ka taga ki na.

\VS{24}Katugu leele pele yaa ka pan mbaa finlɛlɛ mbe yo poro pe yɛn Kirisi we, konaa Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ yagboyoolo ni. Pe yaa kaa kafɔnŋgɔlɔ tugbɔŋgɔlɔ naa kagbɔgɔlɔ piin mbe ta mbe leele mbele Yɛnŋɛlɛ lì wɔ pe puŋgo, na ki mbe ja ya pye we.

\VS{25}Yaa nuru! Mì keli ma ki ni fuun ki yo ma ye kan makɔ.


\par }{\PP \VS{26}«Na lere wa ka ye pye mbe yo fɔ: ‹Ye wele, wi yɛn wa
gbinri wi ni!› yaga ka kari wa. Nakoma na paga ye pye mbe yo fɔ: ‹Ye wele, wi ŋa wila lara laga yumbyɔ yɛgɛ woo wi ni!› yaga ka taga ki na.

\VS{27}Yɛgɛ ŋga na Yɛnŋɛlɛ li ma yɛngɛlɛ, mbege lɛ wa yɔnlɔ yirisaga kɛɛ ki na mbe saga wa wa yɔnlɔ tosaga kɛɛ ki yeri, pa
Lere wi Pinambyɔ wi panga ki yaa ka pye ma fun.

\VS{28}Yarikugo kiga pye laga ŋga na, pa pɛtɛɛlɛ pe maa pe yɛɛ finli wa\FTNT{†}{{\FR 24:28 }{\FR{24.28:
}}{\FT{Leele pe yaa ka Lere wi Pinambyɔ wi panga ki jɛn paa yɛgɛ ŋga na yarikugo ki ka pye laga ŋga na, pe maga jɛn pɛtɛɛlɛ pe kala na we.
}}{\XT{Zhɔbu 39.30}}{\FT{.}}}.


\par }{\SH Lere wi Pinambyɔ \newline  wi panga shyɛn wogo ye
\par }
{\R (Maki 13.24-27; Luki 21.25-28)

\par }{\PP \VS{29}«Ko jɔlɔgɔ piliye yo puŋgo na,
{\QT{yɔnlɔ ki yaa ka kanŋga diwi. Yeŋge ki se kaa finri naa. Wɔnŋgɔlɔ ke yaa ka yiri wa yɛnŋɛlɛ na mbe toori laga tara. Naayeri fanŋga yaara ti yaa ka yɛgɛyɛgɛ.}}\XREF{†}{{\XO 24:29 }{\XO{24.29:
}}{\XT{Eza 13.10; 34.4}}}

\VS{30}Kona, pe yaa Lere wi Pinambyɔ wi kacɛn wi yan wa yɛnŋɛlɛ na.
{\QT{Cɛngɛlɛ ŋgele fuun ke yɛn laga tara na, ke yaa kaa gbele.}}\XREF{†}{{\XO 24:30 }{\XO{24.30:
}}{\XT{Zaka 12.10}}} Pe yaa ka Lere wi Pinambyɔ wi yan wila paan wa kambaara ti na fanŋga naa gbɔgɔwɔ gbembe ni\XREF{†}{{\XO 24:30 }{\XO{24.30:
}}{\XT{Dani 7.13}}}.

\VS{31}Mbanlaga gbɔgɔ ki yaa ka win. Kona, wi yaa kaa
mɛrɛgɛye pe torogo laga tara ti go tijɛrɛ ki na. Pe yaa ka leele mbele wì wɔ pe gbogolo pe yɛɛ na, mbege lɛ dunruya wi go ka na saga wa ka na.»


\par }{\SH Figiye tige yomiyɛlɛ
\par }
{\R (Maki 13.28-31; Luki 21.29-33)

\par }{\PP \VS{32}«Figiye tige ki yomiyɛlɛ li yɛn na nagawa mba kaan, yoo kɔrɔ wi logo! Na yaga kaga yan ki njere ti yɛn na funnu, ye mɛɛ ki jɛn ma yo yɔnrɔ tì yɔngɔ tɔɔn.

\VS{33}Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun, na yaga kaa ki kagala ke ni fuun ke yaan sanga ŋa ni, yege jɛn ye yo fɔ ki kala lì yɔngɔ tɔɔn, fɔ li yaa si pye.

\VS{34}Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, leele mbele pe yɛn laga yinwege na nala, pe ni fuun se ka ku na ki kagala ke ni fuun ke fa pye.

\VS{35}Naayeri wo naa tara ti ni, ti yaa ka kɔ. Ɛɛn fɔ, na sɛnrɛ to se kɔ fyew.


\par }{\SH Yɛnŋɛlɛ lo nuŋgba \newline  lì dunruya kɔpilige ki jɛn
\par }
{\R (Maki 13.32-37; Luki 17.26-30,34-36)

\par }{\PP \VS{36}«Ɛɛn fɔ, lere wo wa sigi pilige naa ki sanga wi jɛn. Ali mɛrɛgɛye mbele wa yɛnŋɛlɛ na pe sigi jɛn. Yɛnŋɛlɛ li Pinambyɔ jate wi sigi jɛn, ndɛɛ na To wo nuŋgba wìgi jɛn.

\VS{37}Nowe sanga wi na, kagala ŋgele kàa pye, koro nuŋgba koro ke yaa ka pye Lere wi Pinambyɔ wi sanga wi na fun.

\VS{38}Tɔnŋgbɔɔ mba pìla pan, pi panga ki yɛgɛ, leele pàa pye na nii, na woo, na pɔrɔgɔ piin, na pe sumborombiile pe kaan, a paa pe pori fɔ ma saa gbɔn
{\QT{pilige ŋga Nowe wìla kaa ye wa tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge ki ni we.}}\XREF{†}{{\XO 24:38 }{\XO{24.38:
}}{\XT{Zhenɛ 7.7,23}}}

\VS{39}Pe sila pye kala la jɛnmɛ fɔ ma saa gbɔn wagati ŋa tɔnŋgbɔɔ pìla kaa pan, ma kari pe ni fuun pe ni. Lere wi Pinambyɔ wi yaa ka pan pilige ŋga ni, pa ki yaa ka pye ma fun.

\VS{40}Kona, nambala shyɛn yaa ka pye kɛrɛ mbaa tunŋgo piin ja, pe yaa ka nuŋgba lɛ mbe nuŋgba yaga.

\VS{41}Jɛɛlɛ shyɛn yaa ka pye muwɛ tiresaga\FTNT{†}{{\FR 24:41 }{\FR{24.41:
}}{\FT{Zhufuye jɛɛlɛ pàa pye na tire sinndɛɛrɛ na.}}}, pe yaa ka nuŋgba lɛ mbe nuŋgba yaga.

\VS{42}Ki kala na, ye yɛɛ yingiwɛ jɛn, katugu
ye Fɔ wi yaa ka pan pilige ŋga ni, ye sigi jɛn.

\VS{43}Yege jɛn ye yo fɔ ki pye gofɔ wi ma yoo wi pansanga wi jɛn yembinɛ, wi jɛn na koro yɛnŋɛ, jaŋgo wiga kaa kɔrɔ ki kaw mbe ye wa wi go.

\VS{44}Ki kala na, yoro fun, ye cɛn ki cɛnwɛ, katugu sanga ŋa ye se kaa jate cɔ, ko sanga wowi Lere wi Pinambyɔ wi yaa ka pan.


\par }{\SH Tunmbyee ŋa pè taga wi na \newline  konaa tunmbyee ŋa pee taga wi na
\par }
{\R (Luki 12.41-48)

\par }{\PP \VS{45}«Tunmbyee wiwiin pè taga wi na, a wì pye tijinliwɛ fɔ? Wowi ŋa wi tafɔ wi maa tɛgɛ tunmbyeele sanmbala pe go na, wila pe yaakara ti kaan pe yeri pe kasanga wi ni.

\VS{46}Na wi tafɔ wiga ka sɔngɔrɔ mbe pan, mboo yan wi bala naa tunŋgo ki piin, pa fɛrɛwɛ yaa pye wi woo!

\VS{47}Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, pa wi tafɔ wi yaa wi tɛgɛ wi kɛɛ yaara ti ni fuun ti go na.

\VS{48}Ɛɛn fɔ, na kiga yala tunmbyee pee wi, wi yaa cɛn mbaa wi yɛɛ piin mbaa yuun fɔ: Na fɔ wi se pan fyaw.

\VS{49}Pa wi yaa kɛɛ le wi tunŋgo pyeyɛɛnlɛ pe ni mbaa pe gbɔɔn, mbaa nii, mbaa woo ja sinwɔɔlɔ pe ni.

\VS{50}Kona, ki tunmbyee wi woro naa tafɔ wi konɔ wele pilige ŋga ni, wagati ŋa wii jɛn cɔ, ko wagati wowi wi yaa pan.

\VS{51}Pa kona wi yaa ki tunmbyee wi jɔlɔ fɔ jɛŋgɛ, mboo tasaga kan wi yeri wa kopiire fɛnnɛ pe ni. Pa wi yaa kaa gbele mbaa wi ŋgangala ke kaa wa ki laga ki na, jɔlɔgɔ ki kala na.




\par }\Chap{25}{\SH Sumbonɔ kɛ yomiyɛlɛ
\par }
{\PP \VerseOne{1}« ‹Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi yaa ka pye mbe taanla sumbonɔ kɛ pele ni. Pàa pe fitanlaye pe lɛ ma kari japɔlɔ filisaga.

\VS{2}Pe ni, kaŋgurugo la pye tijinliwɛ fɛnnɛ. A kaŋgurugo sanmbala poro pye tijinliwɛ fu fɛnnɛ.

\VS{3}A Tijinliwɛ fu fɛnnɛ pè si pe fitanlaye pe lɛ, pee sinmɛ yɛtɛgɛwɛ le pe yɛɛ go na.

\VS{4}Ɛɛn fɔ, a tijinliwɛ fɛnnɛ poro si pe fitanlaye pe lɛ ma nuru naa ma sinmɛ le sinmɛ kugboro ta ni, ma kari pi ni.

\VS{5}Naa japɔlɔ wìla kaa na mɔni wa wi woro mbe pan, a wɔnlɔwɔ si pe ni fuun pe yigi, a pè si wɔnlɔ.


\par }{\PP \VS{6}«Yindɛgɛ ki na, a gbelege kà si yiri ŋgbanga ma yo fɔ: ‹Japɔlɔ wi ŋa wila paan! Ye yiri ye saa fili!›

\VS{7}Kona, a ki sumbonɔ kɛ pè si yɛn nɛɛ pe fitanlaye pe yɔnrɔ ti yinrigi.

\VS{8}A tijinliwɛ fu fɛnnɛ pè si tijinliwɛ fɛnnɛ pe pye fɔ: ‹Ye ye sinmɛ pa kan we yeri, we fitanlaye paa jaa mbe figi.›

\VS{9}A tijinliwɛ fɛnnɛ pè sho fɔ: ‹Ayoo, sinmɛ mba pi yɛn we yeri, pi se woro naa yoro bɔ. Ye kari ye sa pa lɔ wa sinmɛ pɛrɛfɛnnɛ pe yeri!›

\VS{10}A tijinliwɛ fu fɛnnɛ pè si kari sinmɛ pa lɔsaga. Ko sanga wo ni, a japɔlɔ wì si pan. Sumbonɔ kaŋgurugo mbele pàa gbɛgɛlɛ ma yala, a poro si pinlɛ ma ye japɔlɔ wi ni wa jayire go ki ni, a pè si kɔrɔ ki sɔgɔ.

\VS{11}Ko puŋgo na, a sumbonɔ sanmbala pè si pan nɛɛ yinri ŋgbanga na yuun fɔ: ‹We Fɔ, we Fɔ, kɔrɔ ki yɛngɛ we kan!›

\VS{12}Ɛɛn fɔ, a japɔlɔ wì si pe pye fɔ: ‹Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, mii ye jɛn.› »


\par }{\PP \VS{13}Kona, a Zhezu wì sigi sɛnrɛ nda ti taga wa, ma yo fɔ: «Ki kala na, ye cɛn ki cɛnwɛ, katugu ye sigi pyepilige naa ki pyesanga wi jɛn.


\par }{\SH Zhezu wìla yomiyɛlɛ la wa \newline  tunmbyeele taanri pele sɛnrɛ na
\par }
{\R (Luki 19.11-27)

\par }{\PP \VS{14}«Ki yaa ka pye paa naŋa wa yɛn. Wìla pye na kee ca na, mɛɛ wi tunmbyeele pe yeri, ma pan maa kɛɛ yaara ti telege pe na.

\VS{15}Wìla nuŋgba kan tɛ pyɔ cɛnmɛ kaŋgurugo (500) ni, ma wa kan tɛ pyɔ cɛnmɛ shyɛn (200) ni, mɛɛ taanri woo wi kan tɛ pyɔ cɛnmɛ ni. Wìla pe ni fuun pe kan ma yala pe fanŋga ko ni, mɛɛ kari.

\VS{16}Tunmbyee ŋa wìla tɛ pyɔ cɛnmɛ kaŋgurugo (500) wi ta, a wì si kari teere, mɛɛ saa na safari waa ki penjara ti ni, mɛɛ tɛ pyɔ cɛnmɛ kaŋgurugo (500) ta naa tɔnli.

\VS{17}Tɛ pyɔ cɛnmɛ shyɛn (200) tafɔ fun, a wì kari ma saa safari wa, ma tɛ pyɔ cɛnmɛ shyɛn (200) ta fun tɔnli.

\VS{18}Ɛɛn fɔ, tunmbyee ŋa wìla tɛ pyɔ cɛnmɛ wi ta, a wo si kari ma saa wege tugu, mɛɛ wi tafɔ wi penjara ti le wa mari lara.


\par }{\PP \VS{19}«A kì mɔ jɛŋgɛ, ko puŋgo na, a ki tunmbyeele pe tafɔ wì si kaa pan, nɛɛ wi penjara kapyere ti yɛgɛ woo pe ni.

\VS{20}Tunmbyee ŋa wìla tɛ pyɔ cɛnmɛ kaŋgurugo (500) wi ta, a wo si fulo wi tanla wi tɛ piile sanmbala pe ni, ma sho fɔ: ‹Na tafɔ, màa na kan tɛ pyɔ cɛnmɛ kaŋgurugo (500). Wele, mì cɛnmɛ kaŋgurugo (500) ta naa!›

\VS{21}A wi tafɔ wì suu pye fɔ: ‹Kì yɔn. Ma yɛn tunmbyee jɛnŋɛ, ma pye tagawa ni. Mà kaa pye tagawa ni wa kagala jɛgɛlɛ jɛgɛlɛ ke ni, ki kala na, mi yaa kagbɔgɔlɔ telege ma na. Pan maa yɔgɔri na ni ja.›

\VS{22}Ŋa wìla tɛ pyɔ cɛnmɛ shyɛn (200) wi ta, a wì si fulo fun, ma yo fɔ: ‹Na tafɔ, màa na kan tɛ pyɔ cɛnmɛ shyɛn (200). Wele, mì cɛnmɛ shyɛn (200) ta naa!›

\VS{23}A wi tafɔ wì suu pye fɔ: ‹Kì yɔn. Ma yɛn tunmbyee jɛnŋɛ, ma pye tagawa ni. Ma yɛn tagawa ni wa kagala ŋgele ke yɛn jɛgɛlɛ jɛgɛlɛ ke ni, ki kala na, mi yaa kagbɔgɔlɔ telege ma na. Pan maa yɔgɔri na ni ja.›

\VS{24}Kona, ŋa wìla tɛ pyɔ cɛnmɛ wi ta, a wì si fulo, ma sho fɔ: ‹Na tafɔ, mìla ki jɛn ma yo lewɛlɛwɛ wi mboro. Mɛɛ yarilire wa laga ŋga na, pa ma ma saa kɔn wa. Mɛɛ yarilire lugu laga ŋga na, pa ma ma saa kɔlɔgi wa.

\VS{25}Mìla pye na fyɛ ma yɛgɛ, ki kala na, mìla saa wege tugu mɔɔ penjara ti le wa. Wele: Ma penjara ti nda.›

\VS{26}A wi tafɔ wì suu pye fɔ: ‹Tunmbyee pee tiyanŋa wele dɛ! Na mà kaa ki jɛn mii yarilire wa laga ŋga na, pa mi ma saa kɔn wa, mii yarilire lugu laga ŋga na, pa mi ma saa kɔlɔgi wa,

\VS{27}kila daga ma sanla penjara ti tɛgɛ wa penjara tɛgɛgo ki ni. Naa mì pan yɛɛn, mi jɛn na sari wɔ naa ti tɔnli wi ni.

\VS{28}Yege tɛ pyɔ cɛnmɛ wi shɔ wi yeri yoo kan tɛ pyɔ cɛnmɛ kaŋgurugo (500) fɔ wi yeri.

\VS{29}Katugu yaraga yɛn lere ŋa fuun yeri, ka yaa la tari wo kan, wi ta naa lɛgɛrɛ. Ɛɛn fɔ, yaraga woro ŋa fuun yeri, jɛnri jate ŋa wi yɛn wi yeri, wi yaa shɔ wi yeri.

\VS{30}Ki tunmbyee kambayɔnwɔ ŋa wo na, yoo yigi yoo wa wa funwa na, wa wɔwɔ pi ni. Pa wi yaa la gbele, mbaa wi ŋgangala ke kaa wa ki laga ki na, jɔlɔgɔ ki kala na.›


\par }{\SH Kiti kɔngɔ puŋgo wogo ye
\par }
{\PP \VS{31}«Na
Lere wi Pinambyɔ wiga ka pan wi gbɔgɔwɔ po naa
mɛrɛgɛye pe ni fuun pe ni, wi yaa ka cɛn wa wi gbɔgɔwɔ wunluwɔ jɔngɔ ki na.

\VS{32}Tara woolo pe ni fuun pe yaa ka gbogolo wa wi jegele. Wi yaa ka pe wali mbe pe wɔ pe yɛɛ ni, paa yɛgɛ ŋga na yaayoro kɔnrifɔ wi ma kaa simbaala poro naa sikaala pe wali ma pe wɔ pe yɛɛ ni we.

\VS{33}Wi yaa ka simbaala pe tɛgɛ wi kalige kɛɛ ki na, mbe sikaala pe tɛgɛ wa wi kamɛŋgɛ kɛɛ ki na.

\VS{34}Kona, wunlunaŋa wi yaa ka mbele pe wa wi kalige kɛɛ ki na pe pye fɔ: ‹Yaa paan, yoro mbele na To wì duwaw ye na we. Wunluwɔ mba pì gbegele ma tɛgɛ ye kan maga lɛ wa dunruya wi dasanga wi ni, ye pan ye ye wa pi ni, pi pye ye woo.

\VS{35}Katugu fuŋgo la pye na na, a yànla kan mì ka. Wɔgɔ la pye na na, a yànla kan mì wɔ. Mìla pye nambanŋa, a yànla yaara wɔ.

\VS{36}Mìla pye witiwaga, a yè yaripɔrɔ kan na yeri. Mìla pye na yaa, a yànla kala li yɔn. Mìla pye kaso, a yè saa na wele.›

\VS{37}Kona, lesinmbele pe yaa kaa yɔn sogo mbe yo fɔ: ‹We Fɔ, waa ma yan se fuŋgo ma yigi, a wɔɔn kan ma ka? Waa ma yan se wɔgɔ ma yigi, a wɔɔn kan ma wɔ?

\VS{38}Waa ma yan se nambanŋa, mɛɛ ma yaara wɔ? Nakoma waa ma yan se witiwaga, mɛɛ yaripɔrɔ kan ma yeri?

\VS{39}Waa ma yan se maa yaa, nakoma mɔɔ yan se kaso, mɛɛ saa ma wele?›

\VS{40}Kona, wunlunaŋa wi yaa ka pe yɔn sogo mbe yo fɔ: ‹Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, sanga o sanga yàa ki pye na sefɛnnɛ mbele yɛɛn pe ni fuun jɛɛ wa kan, kona, yàa ki pye ma mi kan.›

\VS{41}Ko puŋgo na, wunlunaŋa wi yaa kaga yo mbele pe wa wi kamɛŋgɛ kɛɛ ki na pe kan fɔ: ‹Ye laga na na tanla, yoro mbele Yɛnŋɛlɛ lì ye daŋga we! Yaa kee wa kasɔn mbakɔgɔ ki ni, ko ŋga pàa gbegele Sɔtanla wo naa wi mɛrɛgɛye pe kan we.

\VS{42}Katugu fuŋgo la pye na na, yee na kan mbe ka. Wɔgɔ la pye na na, yee na kan mbe wɔ.

\VS{43}Mìla pye nambanŋa, ye sila na yaara wɔ. Mìla pye witiwaga, ye sila na kan yaripɔrɔ ni. Mìla pye na yaa, ma pye kaso, ye sila na kala li yɔn.›

\VS{44}Kona, pe yaa wi yɔn sogo mbe yo fɔ: ‹We Fɔ, waa ma yan se fuŋgo ma yigi, nakoma wɔgɔ ma yigi, naa nambanŋa, naa witiwaga ni, naa yaŋa, naa kaso, wee sɔɔn saga?›

\VS{45}Kona, wunlunaŋa wi yaa ka pe yɔn sogo mbe yo fɔ: ‹Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, sanga o sanga ye sigi pye mbele yɛɛn, pe ni fuun jɛɛ wa kan, kona, ye sigi pye mi kan.›

\VS{46}Kona, poro yaa ka kari wa jɔlɔgɔ mbakɔgɔ ki ni, lesinmbele poro mbe si kari wa yinwege mbakɔgɔ ki ni.»




\par }{\MS ZHEZU WI JƆLƆGƆ KONAA WI KUNWƆ

\par }\Chap{26}{\MR 26–27

\par }{\SH Saraga wɔfɛnnɛ teele pàa yɔn le \newline  Zhezu wi na
\par }
{\R (Maki 14.1-2; Luki 22.1-2; Zhan 11.45-53)

\par }{\PP \VerseOne{1}Naa Zhezu wìla kaa kɔ ki nagawa sɛnrɛ ti ni fuun ti na, a wì suu
fɔrɔgɔfɛnnɛ pe pye fɔ:

\VS{2}«Yège jɛn ma yo sanni piliye shyɛn we yaa
Paki fɛti wi pye, fɔ pe yaa
Lere wi Pinambyɔ wi le kɛɛ poo kan
tiparaga na.»


\par }{\PP \VS{3}Ki sanga wi ni, a
saraga wɔfɛnnɛ teele poro naa
Zhufuyelelɛɛlɛ pe ni, pè si saa pe yɛɛ gbogolo wa Kayifu yuŋgbɔlɔ li ni, saraga wɔfɛnnɛ pe to we.

\VS{4}A pè si pe yɔn ki wa nuŋgba mbe Zhezu wi yigi larawa mboo gbo.

\VS{5}Pàa pye na yuun fɔ: «Yaga ka ti woo yigi fɛti wi nɔgɔ, jaŋgo yolɛgɛrɛ ka ka yiri janwa wi sɔgɔwɔ.»


\par }{\SH Jɛlɛ wà la latikɔrɔ nuwɔ taan gbɔn \newline  Zhezu wi go ki na
\par }
{\R (Maki 14.3-9; Zhan 12.1-8)

\par }{\PP \VS{6}Sanga ŋa ni Zhezu wìla pye wa Betani, wa Simɔ ŋa
yayɛnwɛ pìla pye wi na wi go,

\VS{7}a jɛlɛ wà si fulo wi tanla kugbolo la ni. Pàa li gbegele sinndɛɛrɛ nda pe yinri
alibatiri to ta ni. Làa pye ma yin latikɔrɔ nuwɔ taan sɔnŋgbanga woo ni. A wì sigi latikɔrɔ wi wo Zhezu wi go ki na, ma yala wìla pye na nii.

\VS{8}Naa Zhezu wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pàa kaa ko yan ma, a kì si pe mbɛn. A pè sho fɔ: «Ki jɔgɔwɔ mba po go?

\VS{9}Pe mbe ja ya mbege latikɔrɔ ŋa wi pɛrɛ sɔnŋgbanga na, mbege penjara ti kan fyɔnwɔ fɛnnɛ pe yeri.»


\par }{\PP \VS{10}Ɛɛn fɔ, a Zhezu wì sigi jɛn, mɛɛ pe pye fɔ: «Yiŋgi na, a ye nɛɛ gbanla ki jɛlɛ ŋa wi na? Ŋga wì pye mala kan, ki yɛn ma yɔn,

\VS{11}katugu fyɔnwɔ fɛnnɛ pe yaa pye laga ye ni sanga pyew. Ɛɛn fɔ, mi wo se pye laga ye ni sanga pyew.

\VS{12}Wìgi latikɔrɔ ŋa wi gbɔn na wire ti na, jaŋgo mbanla gbegele na gboo lege ki kala na.

\VS{13}Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, laga dunruya wi ni fuun wi ni, ki Sɛntanra nda pe mberi yari laga ŋga fuun na, kala na ki jɛlɛ ŋa wì pye, pe yaa li yɛgɛ yo wa ki laga ki na fun, jaŋgo paa nawa tuun wi na.»


\par }{\SH Zhudasi wila ki jaa \newline  mbe Zhezu wi le kɛɛ
\par }
{\R (Maki 14.10-11; Luki 22.3-6)

\par }{\PP \VS{14}Kona, wa fɔrɔgɔfɛnnɛ kɛ ma yiri shyɛn pe ni, ŋa pàa pye na yinri Zhudasi Izikariyɔti, wì si kari ma saa saraga wɔfɛnnɛ teele pe yan.

\VS{15}A wì si pe pye fɔ: «Na mi ka Zhezu wi le ye kɛɛ, yiŋgi ye yaa kan na yeri?»

\par }{\PP A pè si warifuwe pyɔ nafa ma yiri kɛ jiri ma kan wi yeri.

\VS{16}Mbege lɛ le ko sanga wo na, a Zhudasi wi nɛɛ pyelɔmɔ jɛmbɛ jaa mbe Zhezu wi le pe kɛɛ.


\par }{\SH Zhezu wìla Paki fɛti liwɛn \newline  pi li wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni
\par }
{\R (Maki 14.12-21; Luki 22.7-14,21-23; Zhan 13.21-30)

\par }{\PP \VS{17}Leve fu buru fɛti\XREF{†}{{\XO 26:17 }{\XO{26.17:
}}{\XT{Ɛki 12.14-20}}} wi pilige koŋgbanŋga ki na, a Zhezu wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si saa wi yewe ma yo fɔ: «Maa jaa we sa Paki fɛti yaakara ti sɔgɔ ma kan se yeri?»


\par }{\PP \VS{18}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Ye kari wa ca nawa naŋa wa yeri, yoo pye fɔ: ‹We Nagafɔ wì yo wi wagati wì gbɔn, pa wi yaa Paki fɛti liwɛn pi li laga ma go, wo naa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni.› »

\VS{19}A fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si kari ma saa ŋga Zhezu wìla yo ma pe kan ki pye, mɛɛ Paki fɛti yaakara ti sɔgɔ.


\par }{\PP \VS{20}Naa yɔnlɔ kìla kaa kɔ, a Zhezu wì si saa cɛn na nii wo naa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ kɛ ma yiri shyɛn pe ni.

\VS{21}Ma pe ta paa nii, a Zhezu wì si pe pye fɔ: «Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, ye ni, nuŋgba yaa kanla le kɛɛ.»


\par }{\PP \VS{22}A kì si yɛsanga wa fɔrɔgɔfɛnnɛ pe na fɔ jɛŋgɛ. A pe nɛɛ wi yewe nuŋgba nuŋgba na yuun fɔ: «We Fɔ, ndɛ mi ma?»


\par }{\PP \VS{23}A Zhezu wì sho fɔ: «Ŋa wì pinlɛ maa kɛɛ ki le na ni ja wa yaapige ki ni, wo wi yaa kanla le kɛɛ.

\VS{24}Lere wi Pinambyɔ wi yaa ku paa yɛgɛ ŋga na Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi yɛn naga yuun wi kanŋgɔlɔ\XREF{†}{{\XO 26:24 }{\XO{26.24:
}}{\XT{Eza 53.7; Zaka 13.7}}} we. Ɛɛn fɔ, naŋa ŋa wi yaa Lere wi Pinambyɔ wi le kɛɛ, jɔlɔgɔ yɛn wi wogo. Ki naŋa ki pye pe sila wi se, anmɛ ko mbe ja mbɔnrɔ wi na!»


\par }{\PP \VS{25}Zhudasi ŋa wìla pye na Zhezu wi nii kɛɛ, wì si sɛnrɛ ti lɛ, ma sho fɔ: «We Nagafɔ, ndɛ mi ma?»

\par }{\PP A Zhezu wì suu pye fɔ: «Mboro màga yo.»


\par }{\SH We Fɔ wi suro kpoyi lige sɛnrɛ
\par }
{\R (Maki 14.22-26; Luki 22.15-20; 1 Korɛn 11.23-25)

\par }{\PP \VS{26}Ma pe yaga paa nii, a Zhezu wì si buru lɛ. Naa wìla kaa Yɛnŋɛlɛ li shari, a wì suu kɔɔnlɔ maa kan wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe yeri, mɛɛ pe pye fɔ: «Yoo shɔ yoo ka. Wo wi yɛn na wire\FTNT{†}{{\FR 26:26 }{\FR{26.26:
}}{\FT{Ki laga ŋga, pele maa ki jate ma yo buru wi yɛn ma taanla Zhezu wi wire to ni, to nda ti yaa kan saraga we; pele maa ki jate buru wìla kanŋga ma pye Zhezu wi wire jate to.}}} re.»


\par }{\PP \VS{27}Ko puŋgo na, a wì si wɔjɛnnɛ li lɛ, naa wìla kaa Yɛnŋɛlɛ li shari, a wì sili kan pe yeri, ma yo fɔ: «Ye ni fuun ye pa wɔ.

\VS{28}Katugu mba yɛɛn po pi yɛn na kasanwa we, kasanwa mba pi yɛn na Yɛnŋɛlɛ li
yɔn finliwɛ pi nii we\XREF{†}{{\XO 26:28 }{\XO{26.28:
}}{\XT{Zhere 31.31; Luki 22.20}}}, pì wo lelɛgɛrɛ kala na, mbe pe kapere ti kala yaga pe na.

\VS{29}Mila ki yuun ye kan, mbe wɔ nala wo ni, mi se ki
ɛrɛzɛn pire tɔnmɔ mba pa wɔ ye ni naa, fɔ sa gbɔn pilige ŋga mi yaa ka pi fɔnmbɔ pi wɔ ye ni wa na To
wi wunluwɔ pi ni we.»


\par }{\PP \VS{30}Naa pàa kaa Yɛnŋɛlɛ li gbɔgɔ yuuro ni, a pè si yiri le, mɛɛ kari wa oliviye tire yanwiga ki na.


\par }{\SH Zhezu wìla yo Pyɛri yaa kaa je
\par }
{\R (Maki 14.27-31; Luki 22.31-34; Zhan 13.36-38)

\par }{\PP \VS{31}Kona, a Zhezu wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ pe pye fɔ: «Nala yembinɛ na li ni, ye ni fuun ye yaa fe mbanla wa; katugu ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni, ma yo fɔ: ‹{\QT{Mi yaa
simbaala kɔnrifɔ wi gbo, pa
simbaala pe yaa gbɔn mbe jaraga.›}}\XREF{†}{{\XO 26:31 }{\XO{26.31:
}}{\XT{Zaka 13.7}}}

\VS{32}Ɛɛn fɔ, na mi ka ka yɛn mbe yiri wa kunwɔ pi ni, mi yaa keli mbe kari ye na wa Galile tara.»

\VS{33}A Pyɛri wì si sɛnrɛ ti lɛ, ma suu pye fɔ: «Ali sanmbala pe ni fuun paga fe mbɔɔn wa, mi wo sɔɔn wa fyew.»

\VS{34}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Kaselege ko na, mila ki yuun ma kan, nala yembinɛ na li ni, sanni ŋgopɔlɔ wi sa gbele, ma yaa ki yo mbege filige sa ta yosaga taanri, mbe yo ma silan jɛn.»

\VS{35}A Pyɛri wì suu pye fɔ: «Ali na mbe pinlɛ mbe ku ma ni, mbe ku ma ni win, fɔ mi sɔɔn je fyew.» A fɔrɔgɔfɛnnɛ sanmbala pège sɛnrɛ nuŋgba ti yo ma fun.


\par }{\SH Zhezu wìla Yɛnŋɛlɛ yɛnri \newline  wa laga ŋga pe yinri Zhetisemani
\par }
{\R (Maki 14.32-42; Luki 22.39-46)

\par }{\PP \VS{36}Kona, a Zhezu wì si kari wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni wa laga ŋga pe yinri Zhetisemani, mɛɛ pe pye fɔ: «Ye cɛn namɛ, mi yaa kari sa Yɛnŋɛlɛ yɛnri wa yɛgɛ.»


\par }{\PP \VS{37}A wì si Pyɛri naa Zebede pinambiile shyɛn pe lɛ ma kari pe ni. A yɛsanga naa lawɔrɔ nɛɛ paan wi yeri.

\VS{38}A wì si pe pye fɔ: «Na nawa pì piri na na fɔ na jaa mbanla gbo. Ye koro laga na ni yɛnmbɛlɛ!»


\par }{\PP \VS{39}A wì si kari yɛgɛ jɛnri, ma to maa yɛgɛ ki jiile wa tara, mɛɛ Yɛnŋɛlɛ li yɛnri ma yo fɔ: «Na To, na kaa pye ki mbe ya pye, ki jɔlɔgɔ wɔjɛnnɛ na li lali na ni! Ɛɛn fɔ, mi woro nala nandanwa kala lo jaa fɔ mboro wolo lo.»


\par }{\PP \VS{40}Kona, a wì si sɔngɔrɔ ma pan le fɔrɔgɔfɛnnɛ taanri pe tanla, mɛɛ pan ma pe ta paa wɔnlɔ. A wì si Pyɛri pye fɔ: «Yee ya mbe koro yɛnmbɛlɛ mbe wagati nuŋgba pye yɛrɛ!

\VS{41}Ye koro yɛnmbɛlɛ yaa Yɛnŋɛlɛ li yɛnri, jaŋgo yaga ka ye wamawelewe mbe kapege pye. Ki ma pye wa sɛnwee wi yinnɛ li na wigi pye, ɛɛn fɔ, wi wire ti fanŋga kì kologo mbege pye.»


\par }{\PP \VS{42}A wì si kari naa shyɛn wogo ki na, ma Yɛnŋɛlɛ li yɛnri ma yo fɔ: «Na To, na kaa pye ki jɔlɔgɔ wɔjɛnnɛ li se ya lɛ na tanla fɔ mbe wɔ wa li ni, ma ti ma nandanwa kala lo mbe pye!»


\par }{\PP \VS{43}A wì si sɔngɔrɔ ma pan naa le wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe tanla, mɛɛ pan ma pe ta paa wɔnlɔ; katugu wɔnlɔwɔ pìla pe yigi fɔ ma saa toro.

\VS{44}A Zhezu wì si nuru naa ma yiri le pe tanla taanri wogo ki na, ma kari wa yɛgɛ, mɛɛ Yɛnŋɛlɛ li yɛnri ma sɛnrɛ nuŋgba ti yo.

\VS{45}Ko puŋgo na, a wì si sɔngɔrɔ ma pan wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe kɔrɔgɔ, mɛɛ pe pye fɔ: «Yaa wɔnlɔ bere na wogo wi le? Ye wele, wagati wì gbɔn pe yaa Lere wi Pinambyɔ wi le kapere pyefɛnnɛ pe kɛɛ.

\VS{46}Ye yiri we kari! Ye wele, lere ŋa wila na nii kɛɛ, wi ŋa wila paan!»


\par }{\SH Pàa Zhezu wi yigi
\par }
{\R (Maki 14.43-50; Luki 22.47-53; Zhan 18.3-12)

\par }{\PP \VS{47}Ma Zhezu wi ta wìla pye na para bere, Zhudasi ŋa wìla pye fɔrɔgɔfɛnnɛ pe kɛ ma yiri shyɛn wa, a wì si gbɔn le. Janwa gbɔlɔ la pinlɛ wi ni ma pan tokobiye naa kanŋgirɛ ni. Saraga wɔfɛnnɛ teele poro naa Zhufuye tara lelɛɛlɛ pe ni, poro pàa pe tun.

\VS{48}Zhudasi ŋa wìla pye na Zhezu wi nii kɛɛ, wìla kacɛn ŋa wi mbaa ka sa pye wi naga janwa wi na, ma yo fɔ: «Naŋa ŋa mi yaa ka sa magala wi ni mboo shari, wo wi yaa pye ŋa yaa jaa we. Yoo yigi.»

\VS{49}Naa Zhudasi wìla ka saa gbɔn, a wì si fulo Zhezu wi tanla teere, ma suu pye fɔ: «We Nagafɔ, mila ma shari.»

\par }{\PP A wì si magala Zhezu wi ni.

\VS{50}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Na wɔnlɔ, ŋga mà pan mbe pye, ki pye fyaw!»

\par }{\PP Kona, a sanmbala pè si fulo Zhezu wi tanla maa yigi.

\VS{51}Leele mbele pàa pye Zhezu wi ni, a nuŋgba suu tokobi wi kɔw, mɛɛ saraga wɔfɛnnɛ to wi tunmbyee wi gbɔn wi ni, maa nuŋgbolo li laga.

\VS{52}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Ma tokobi wi le wa wi wofogo ki ni, katugu mbele fuun pe maa tokobi lee na wiin, tokobi wi yaa ka poro gbo\XREF{†}{{\XO 26:52 }{\XO{26.52:
}}{\XT{Zhenɛ 9.6; Ɛki 21.12; Naga 13.10}}}.

\VS{53}Ma sigi jɛn mbe jɛn mbe yo fɔ mbe ya mbanla to wi yeri wilan saga, le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, pa wi yaa
mɛrɛgɛye sorodasheele ŋgbelege kɛ ma yiri shyɛn torogo na kan?

\VS{54}Ɛɛn fɔ, na ko ka pye ma, Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi sɛnrɛ ti yaa ti yɛɛ yɔn fili mɛlɛ? Ti yɛn naga yuun ma yo ki wogo ŋga ki daga mbe pye ma\FTNT{†}{{\FR 26:54 }{\FR{26.54:
}}{\FT{Yuuro 22; Eza 53;
}}{\XT{Luki 24.44}}{\FT{.}}}.»


\par }{\PP \VS{55}Ko puŋgo na, a Zhezu wì si janwa wi pye fɔ: «Yè pan na kɔrɔgɔ tokobiye naa kanŋgirɛ ni, mbe pan mbanla yigi ndɛɛ beŋganri pyefɔ wi mi kɛ? Pilige pyew mìla pye na cɛɛn wa
shɛrigo gbɔgɔ ki ni na leele pe nari Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti ni, ye sila silan yigi.

\VS{56}Ɛɛn fɔ, ko kagala ŋgele koro pye, jaŋgo
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe sɛnrɛ nda ti wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni, ti ta tiri yɛɛ yɔn fili.»

\par }{\PP Kona, a wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni fuun pè suu yaga le mɛɛ fe.


\par }{\SH Pàa kari Zhezu wi ni \newline  wa kiti kɔnfɛnnɛ ŋgbelege \newline  ki yɛgɛ sɔgɔwɔ
\par }
{\R (Maki 14.53-65; Luki 22.54-55,63-71; Zhan 18.13-14,19-24)

\par }{\PP \VS{57}Mbele pàa Zhezu wi yigi, a pè si kari wi ni wa Kayifu yeri, saraga wɔfɛnnɛ to we.
Lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ poro naa tara ti
lelɛɛlɛ pe ni, pàa pe yɛɛ gbogolo wa ki laga ki na.

\VS{58}A Pyɛri wì si taga Zhezu wi na, ma lali wi ni, ma kari fɔ wa saraga wɔfɛnnɛ to wi laga ki ni. A wì si ye wa laga nawa ma saa cɛn wa laga welefɛnnɛ pe tanla, mbe ta mbege kala li kɔwɔ pi yan.


\par }{\PP \VS{59}Saraga wɔfɛnnɛ teele poro naa
kiti kɔnfɛnnɛ ŋgbelege ki ni, pàa pye na yagbogowo sɛnrɛ jaa Zhezu wi na mbe ta mboo gbo.

\VS{60}Ɛɛn fɔ, pe sila ta ta. Ali maga ta yagbogolo sɛrɛfɛnnɛ lɛgɛrɛ la pan ma pe yagbogolo sɛrɛya yo wi na o. Ko puŋgo na, a leele shyɛn\XREF{†}{{\XO 26:60 }{\XO{26.60:
}}{\XT{Dete 19.15}}} pèle si yiri ma sho fɔ:

\VS{61}«Ki naŋa ŋa wìla ki yo ma yo wi mbe ya mbe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ\XREF{†}{{\XO 26:61 }{\XO{26.61:
}}{\XT{Zhan 2.19}}} ki jan mbege kan naa fɔnŋgɔ wi piliye taanri.»


\par }{\PP \VS{62}A saraga wɔfɛnnɛ to wì si yiri, mɛɛ Zhezu wi pye fɔ: «Ma woro na sɛnrɛ ta taa na yuun? Sɛrɛya ŋa ki leele mbele paa yuun na waa ma na, ma yo mɛlɛ wo na?»


\par }{\PP \VS{63}Ɛɛn fɔ, Zhezu wi sila para. Kona, a saraga wɔfɛnnɛ to wì sho fɔ: «Mila ma yewe Yɛnŋɛlɛ na yinwege wolo li mɛgɛ ki na, maga yo we kan, na kaa pye mboro ma yɛn
Kirisi, Yɛnŋɛlɛ li Pinambyɔ we.»


\par }{\PP \VS{64}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Koyi ŋga mà yo we. Ɛɛn fɔ, mila ki yuun ye kan, mbege lɛ nala wo na, ye yaa ka
{\QT{Lere wi Pinambyɔ wi yan wì cɛn wa Yɛnŋɛlɛ na li yɛn Yafɔ li kalige kɛɛ ki na, mboo yan fun wila paan wa naayeri kambaara ti na.»}}\XREF{†}{{\XO 26:64 }{\XO{26.64:
}}{\XT{Dani 7.13; Naga 1.7}}}


\par }{\PP \VS{65}Kona, a saraga wɔfɛnnɛ to wì suu yaripɔrɔ ti walagi naŋgbanwa pi na, ma sho fɔ: «Wì Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ki jɔgɔ! We woro na sɛrɛfɔ jaa naa. Wì Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ki jɔgɔ, ye ni fuun ye nuŋgbolo yɛn ki sɛnrɛ ti na.

\VS{66}Yiŋgi yaa jate wi ni?»

\par }{\PP A pè sho fɔ: «Wi daga mbe ku win.»


\par }{\PP \VS{67}Kona, a pe nɛɛ cɛnrɛ waa wa wi yɛgɛ sɔgɔwɔ, nɛɛ wi gbɔɔn kɛŋguŋgolo ni. A pele nɛɛ wi feele,

\VS{68}nɛɛ yuun fɔ: «Kirisi, Yɛnŋɛlɛ li yɔn sɛnrɛ ti yo! Lere ŋa wɔɔn gbɔn wi naga we na!»


\par }{\SH Pyɛri wìla je Zhezu wi na
\par }
{\R (Maki 14.66-72; Luki 22.56-62; Zhan 18.15-18,25-27)

\par }{\PP \VS{69}Pyɛri wìla pye ma cɛn wa funwa, wa laga nawa. A saraga wɔfɛnnɛ to wi tunmbyee jɛlɛ wà si fulo wi tanla, ma suu pye fɔ: «Mboro fun màa pye ki Galile tara fɛnnɛ Zhezu ŋa wi ni.»


\par }{\PP \VS{70}Ɛɛn fɔ, a wì si je Zhezu wi na leele pe ni fuun pe yɛgɛ na, ma sho fɔ: «Sɛnrɛ nda maa yuun, mi siri jɛn!»


\par }{\PP \VS{71}Ko puŋgo na, a Pyɛri wì si yiri le, mɛɛ kari wa laga ki jasa yeyɔngɔ ki na. A tunmbyee jɛlɛ wà si nuru naa maa yan, mɛɛ leele mbele pàa pye le pe pye fɔ: «Ki naŋa ŋa yɛɛn, wìla pye Nazarɛti ca fɛnnɛ Zhezu wi ni.»


\par }{\PP \VS{72}A Pyɛri wì si nuru naa maa je, mɛɛ wugu ma yo fɔ: «Ki naŋa ŋa, mi suu jɛn.»


\par }{\PP \VS{73}Ko puŋgo na naa jɛnri, leele mbele pàa pye wa, a poro si fulo Pyɛri wi tanla ma suu pye fɔ: «Kaselege yi, ki leele mbele wo wawi mboro; katugu ma sɛnpaara tɔ̀ɔn yirisaga ki naga we na.»


\par }{\PP \VS{74}Ɛɛn fɔ, a Pyɛri wi nɛɛ yuun fɔ: «Na kaa pye mì finlɛ, Yɛnŋɛlɛ lilan le jɔlɔgɔ! Mì wugu, ki naŋa ŋa, mi suu jɛn!»

\par }{\PP Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a ŋgopɔlɔ wà si gbele.

\VS{75}A Pyɛri wì si nawa to sɛnrɛ nda Zhezu wìla yo maa kan ti na, fɔ: «Sanni ŋgopɔlɔ wi sa gbele, ma yaa na je mbe sa ta jesaga taanri, mbe yo ma silan jɛn.» A wì si yiri, mɛɛ gbele fɔ jɛŋgɛ.




\par }\Chap{27}{\SH Pàa saa Zhezu wi le Pilati wi kɛɛ
\par }
{\R (Maki 15.1; Luki 23.1-2; Zhan 18.28-32)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ki goto yirifaga ki na, a
saraga wɔfɛnnɛ teele poro naa
Zhufuyelelɛɛlɛ pe ni fuun, pè si pe yɔn ki wa nuŋgba mbe Zhezu wi gbo.

\VS{2}A pè suu pɔ ma kari ma saa wi le gboforonɛri
Pilati wi kɛɛ.


\par }{\SH Zhudasi wi kunwɔ sɛnrɛ re
\par }
{\R (Kapye 1.18-19)

\par }{\PP \VS{3}Zhudasi ŋa wìla Zhezu wi le kɛɛ, naa wìla kaa ki yan pè yere ki yerewe ma yo pe Zhezu wi gbo, a kì si ye wi go na. A wì sigi warifuwe pyɔ nafa ma yiri kɛ wi lɛ, ma saa wi sɔngɔrɔ saraga wɔfɛnnɛ teele poro naa Zhufuye lelɛɛlɛ pe na.

\VS{4}A wì si pe pye fɔ: «Mì kapege pye, ma kapege fu fɔ kan wi ku!»

\par }{\PP Ɛɛn fɔ, a pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Woro yiŋgi kala yɛn koni? Mboro kala li lo!»


\par }{\PP \VS{5}A Zhudasi wì sigi penjara ti wa wa
shɛrigo gbɔgɔ ki ni, mɛɛ yiri ma saa wi yɛɛ to.


\par }{\PP \VS{6}A saraga wɔfɛnnɛ teele pè si penjara ti wulo, ma sho fɔ: «Mbe yala we
lasiri wi ni, kii daga ki penjara nda ti ye wa shɛrigo gbɔgɔ penjara kɛsu wi ni, katugu legbogo sara wi.»


\par }{\PP \VS{7}A pè si yo ma fili ki na, mɛɛ saa cɔrɔ fanrifɔ wi kɛrɛ ti lɔ ki penjara ti ni mari pye nambanmbala gboolo lesaga.

\VS{8}Ki kala na, ali ma pan ma gbɔn nala, ki kɛrɛ laga pe maa ki yinri: «Kasanwa kɛrɛ.»

\VS{9}Kona, a
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Zheremi wi sɛnrɛ tì si ti yɛɛ yɔn fili, fɔ: «{\QT{A pè si warifuwe pyɔ nafa ma yiri kɛ wi lɛ. Ko penjara tori
Izirayɛli tara woolo pàa yo ma fili ki na mbe kan wi sɔnŋgɔ.}}

\VS{10}{\QT{A pè siri tɛgɛ ma cɔrɔ fanrifɔ wi kɛrɛ ti lɔ, paa yɛgɛ ŋga na we
Fɔ wìla ki yo na kan we.»}}\XREF{†}{{\XO 27:10 }{\XO{27.9-10:
}}{\XT{Zaka 11.12-13}}}


\par }{\SH Pilati wìla Zhezu wi yewe
\par }
{\R (Maki 15.2-5; Luki 23.3-5; Zhan 18.33-38)

\par }{\PP \VS{11}Kona, a pè si saa Zhezu wi yerege le gboforonɛri Pilati wi tanla. A wo suu yewe ma yo fɔ: «Mboro ma yɛn Zhufuye pe wunlunaŋa we le?»

\par }{\PP A Zhezu wì suu pye fɔ: «Koyi ŋga mà yo we.»


\par }{\PP \VS{12}Ko puŋgo na, naa saraga wɔfɛnnɛ teele poro naa Zhufuye lelɛɛlɛ pe ni, pàa kaa baga wi na ma yo wì kapere pye, sɛnrɛ pyɔ wi sila wo yo.

\VS{13}A Pilati wì sho fɔ: «Pè baga ma na ma yo mà kapere nda fuun pye, ma woro nari nuru wi le?»


\par }{\PP \VS{14}Ɛɛn fɔ, Zhezu wi sila sɛnpyɔ wo yo wi ni kala la kpɛ na, a kì si gboforonɛri wi pari fɔ jɛŋgɛ.


\par }{\SH Pàa yo pe Zhezu wi gbo
\par }
{\R (Maki 15.6-15; Luki 23.13-25; Zhan 18.39–19.16)

\par }{\PP \VS{15}Kìla pye yɛlɛ pyew
Paki fɛti wiga gbɔn, gboforonɛri wi kataraga layi mbe kasopiile nuŋgba wa, ŋa janwa wi kaa jaa we.

\VS{16}Ki wagati wi ni, a kì si yala kasopyɔ wà la pye wa, wi mɛgɛ kìla yiri fɔ jɛŋgɛ. Pàa pye naa yinri Zhezu Barabasi.

\VS{17}A Pilati wì si janwa ŋa wìla pye ma gbogolo le wi yewe ma yo fɔ: «Pe ni, wiwiin yaa jaa mbe wa wila kee? Zhezu Barabasi we lee Zhezu ŋa pe yinri
Kirisi wo?»


\par }{\PP \VS{18}Katugu wìla ki jɛn ma yo yenjara to tìla ti pàa saa Zhezu wi le wi kɛɛ.


\par }{\PP \VS{19}Ma Pilati wi ta wìla pye ma cɛn wa wi kiti kɔnsaga, a wi jɔ wì sigi tunŋgo ŋga ki tun wa wi yeri, ma yo fɔ: «Ki naŋa kapege fu fɔ ŋa yɛɛn, maga ka tipege pye wi na, katugu nala yembinɛ na li ni, mì wɔɔnrɔ pere wɔnlɔ wi kala na.»


\par }{\PP \VS{20}A saraga wɔfɛnnɛ teele poro naa lelɛɛlɛ pe ni, pe nɛɛ janwa wi sunnu ma yo paa Barabasi wo lagajaa poo wa, pe Zhezu wo gbo.

\VS{21}A gboforonɛri wì si sɛnrɛ ti lɛ naa, mɛɛ pe yewe ma yo fɔ: «Pe shyɛn pe ni, wiwiin yaa jaa mbe wa wila kee?» A pè sho fɔ: «Barabasi.»

\VS{22}A Pilati wì si pe pye fɔ: «Yiŋgi yaa jaa mbe pye Zhezu ŋa pe yinri Kirisi wo na?»

\par }{\PP A pe ni fuun pè sho fɔ: «Wi kan
tiparaga na!»

\VS{23}A Pilati wì si pe yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi kapege wì pye?»

\par }{\PP Ɛɛn fɔ, a pe nɛɛ jɔrɔgi pe fanŋga ki ni fuun ki na, na yuun fɔ: «Wi kan tiparaga na!»


\par }{\PP \VS{24}Naa Pilati wìla kaa ki yan wi se ya kala la pye, tinmɛ pi nɛɛ gbogo na seregi, a wì si tɔnmɔ lɛ maa kɛyɛn yi jogo le janwa wi yɛgɛ na, ma sho fɔ: «Na ni woro ki naŋa ŋa wi gbowo pi ni! Yoro kala li!»


\par }{\PP \VS{25}A janwa wi ni fuun wì sho fɔ: «Wi kasanwa pi fɔgɔ ki to woro naa we piile we na!»


\par }{\PP \VS{26}Kona, a Pilati wì si Barabasi wo wa, mɛɛ Zhezu wi kan, a pòo gbɔn sapige ni, mɛɛ wi le pe kɛɛ pe saa kan tiparaga na.


\par }{\SH Sorodasheele pàa pye na tɛgɛ \newline  Zhezu wi na
\par }
{\R (Maki 15.16-20; Zhan 19.2-3)

\par }{\PP \VS{27}A gboforonɛri Pilati wi sorodasheele pè si kari Zhezu wi ni wa Pilati wi yuŋgbɔgɔ ki ni. A sorodasheele sanmbala pè si saa pe yɛɛ gbogolo wa wi tanla.

\VS{28}A pè suu yaripɔrɔ ti wɔ wi na, ma derigbɔgɔ yɛngɛ le wi kan.

\VS{29}A pè si wuuro njala tin ma li kan wi kan, mɛɛ kanŋgala le wa wi kalige kɛɛ ki ni. A pe nɛɛ kanŋguuro kanni wi jegele nɛɛ tɛgɛ wi na na yuun fɔ: «Waa ma shari Zhufuye wunlunaŋa.»


\par }{\PP \VS{30}Pàa pye na cɛnrɛ waa wi na, mɛɛ kanŋgala li shɔ wi yeri, nɛɛ wi gbɔɔn wa wi go ki na.

\VS{31}Naa pàa kaa tɛgɛ wi na ma saa kɔ, a pè si derigbɔgɔ yɛngɛ ki wɔ wi na, ma suu yaripɔrɔ jate ti lɛ mari le wi kan, mɛɛ kari wi ni saa kan tiparaga na.


\par }{\SH Pàa Zhezu wi kan tiparaga na
\par }
{\R (Maki 15.21-32; Luki 23.26-43; Zhan 19.17-27)

\par }{\PP \VS{32}Naa pàa kaa na yinrigi wa ca, a pè si fili Sirɛni ca fɛnnɛ naŋa wa ni. Pàa pye naa yinri Simɔ. A pè suu yigi fanŋga ma yo wi Zhezu wi tiparaga ki tugo wi kari ki ni.

\VS{33}Ko puŋgo na, a pè si saa gbɔn wa laga ŋga pàa pye na yinri Gɔligota. Ko kɔrɔ wo yɛn fɔ: «Yuŋgɔrɔgɔ laga.»

\VS{34}Wa ki laga ki na, a pè si tisoolo le duvɛn wa ni, ma suu kan Zhezu wi yeri ma yo wuu wɔ. Naa wìla kaa wi nɛnɛ, wii yɛnlɛ mboo wɔ.


\par }{\PP \VS{35}A pè suu kan wa tiparaga ki na, mɛɛ pɛtɛ gbɔn wi yaripɔrɔ ti na, mari yɛɛlɛ pe yɛɛ na.

\VS{36}A pè si cɛn le ki laga ki na nɛɛ wi wele.

\VS{37}Kala na làa ti, a pè suu gbo, pàa li yɔnlɔgɔ wa wi go na ma yo fɔ: «Ŋa yɛɛn wo wi yɛn Zhezu we, Zhufuye pe wunlunaŋa we.»

\VS{38}Pàa beŋganri pyefɛnnɛ shyɛn kan tipaara ta na fun le Zhezu wi tanla. Nuŋgba la pye wi kalige kɛɛ ki na, sanŋa wo la pye wi kamɛŋgɛ kɛɛ ki na.


\par }{\PP \VS{39}Leele mbele pàa pye na toro le ki laga ki na, pàa pye na pe yinrɛ ti yangara\XREF{†}{{\XO 27:39 }{\XO{27.39:
}}{\XT{Yuuro 22.8}}} na Zhezu wi tegele,

\VS{40}na yuun fɔ: «Mboro ŋa mà yo ma yaa shɛrigo gbɔgɔ ki jan mbe fɔnŋgɔ kan ma piliye taanri, mboro jate, ma yɛɛ shɔ ye! Na kaa pye mboro ma yɛn Yɛnŋɛlɛ li Pinambyɔ, tigi wa tiparaga ki na!»


\par }{\PP \VS{41}Saraga wɔfɛnnɛ teele poro naa
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe ni, naa lelɛɛlɛ pe ni, pàa pye na tɛgɛ Zhezu wi na ma fun. Pàa pye naa piin fɔ:

\VS{42}«Wì pele shɔ, ɛɛn fɔ, wi se si ya mboo yɛɛ shɔ! Wi yɛn Izirayɛli tara ti wunlunaŋa, ɛɛn, wi tigi wa tiparaga ki na yiŋgɔ ye! Pa we yaa taga wi na.

\VS{43}{\QT{Wùu jigi wi taga Yɛnŋɛlɛ li na}} ma yo wo wi yɛn li Pinambyɔ we. Na kaa pye wi yɛn ma Yɛnŋɛlɛ li ndanla, luu shɔ yiŋgɔ ye\XREF{†}{{\XO 27:43 }{\XO{27.43:
}}{\XT{Yuuro 22.9}}}!»


\par }{\PP \VS{44}Beŋganri pyefɛnnɛ mbele pàa kan tipaara ta na le wi tanla, pàa pye naa tegele ma fun.


\par }{\SH Zhezu wi kunwɔ we
\par }
{\R (Maki 15.33-41; Luki 23.44-49; Zhan 19.28-30)

\par }{\PP \VS{45}Ki yɔnlɔfugo ki na, a wɔwɔ pì si ye tara ti lagapyew ki ni fɔ ma saa gbɔn yɔnlɔparaga ki na.

\VS{46}La kee yɔnlɔparaga ki yeri, a Zhezu wì si gbele ŋgbanga, ma yo fɔ: «{\QT{Eli, Eli, lama sabakitani}}?» Ko kɔrɔ wo yɛn fɔ: «{\QT{Na Yɛnŋɛlɛ, na Yɛnŋɛlɛ, yiŋgi na, a mà si je na na?»}}\XREF{†}{{\XO 27:46 }{\XO{27.46:
}}{\XT{Yuuro 22.2}}}


\par }{\PP \VS{47}Mbele pàa pye ma yere le, pèle laga sɛnrɛ ti logo wi yeri, ma sho fɔ: «Wila
Eli yinri!»


\par }{\PP \VS{48}Pe ni, a nuŋgba si fe ma saa ŋgbala lɛ, maa le duvɛn tangara\XREF{†}{{\XO 27:48 }{\XO{27.48:
}}{\XT{Yuuro 69.22; Zhan 19.29}}} ta ni, maa migi kanŋgala na, mɛɛ saa wi kan wi yeri ma yo wuu shɔnri.

\VS{49}Ɛɛn fɔ, a sanmbala poro sho fɔ: «Yere, waa wi wele, na kaa pye
Eli yaa pan mboo shɔ!»


\par }{\PP \VS{50}A Zhezu wì si gbele naa ŋgbanga mɛɛ ku.


\par }{\PP \VS{51}Ki wagati nuŋgba wi ni, paraga ŋga pàa pɔ ma shɛrigo gbɔgɔ ki nawa pi kɔn shyɛn, a kì si wali wa ki nandogomɔ, maga lɛ wa naayeri ma saa kan fɔ wa tara. A tara tì si yɛgɛ, a waara tì jɛɛnri.

\VS{52}A fanra ti yɔnrɔ tì yɛngɛlɛ. Yɛnŋɛlɛ li woolo mbele pàa ku faa, a pe lɛgɛrɛ yɛn ma yiri wa kunwɔ pi ni.

\VS{53}A pè si yiri wa fanra ti ni. Naa Zhezu wìla kaa yɛn ma yiri wa kunwɔ pi ni, a pè si ye wa Zheruzalɛmu ca
kpoyi ki ni. Lelɛgɛrɛ la pe yan.


\par }{\PP \VS{54}Ɔrɔmu tara sorodasheele tojɛɛ wo naa sorodasheele mbele pàa pye na Zhezu wi wele, naa pàa kaa tara yɛgɛwɛ pi yan, naa ŋga kìla pye ki ni, a pè si fyɛ ma sho fɔ: «Kaselege ko na, Yɛnŋɛlɛ li Pinambyɔ wo lawi ŋa yɛɛn!»

\VS{55}Jɛɛlɛ lɛgɛrɛ la pye ma yere wa lege naga kagala ke wele. Pàa taga Zhezu wi na ma yiri wa Galile tara, naa kala li yɔngɔ naa kaan.

\VS{56}Mari ŋa wì yiri wa Magidala ca, wìla pye ki jɛɛlɛ pe ni, naa Zhaki naa Zhozɛfu pe nɔ Mari wi ni, konaa Zebede pinambiile pe nɔ wi ni.


\par }{\SH Pàa Zhezu gboo wi le
\par }
{\R (Maki 15.42-47; Luki 23.50-56; Zhan 19.38-42)

\par }{\PP \VS{57}Naa yɔnlɔ kila kaa na koo, a naŋa penjagbɔrɔ fɔ wà si yiri wa Arimate ca ma pan. Pàa pye naa yinri Zhozɛfu. Wo fun wìla pye Zhezu wi
fɔrɔgɔfɔ wa.

\VS{58}A wì si kari ma saa Pilati wi yan, mɛɛ wi yɛnri Zhezu gboo wi ni. Kì kaa pye ma, a Pilati wì si konɔ kan ma yo pe gboo wi kan Zhozɛfu wi yeri.

\VS{59}A Zhozɛfu wì si saa gboo wi lɛ, mɛɛ wi fo lɛn jese parifige fɔnŋgɔ ni

\VS{60}mɛɛ saa wi le wa wi yɛɛra fanga ki ni. Wìla ki kɔn walaga na. A wì si sinndɛliŋgbɔgɔ ka koŋgo ma saa fanga ki yɔn tɔn ki ni, mɛɛ kari.

\VS{61}Mari ŋa wìla yiri wa Magidala wo naa Mari sanŋa wi ni, pàa pye ma cɛn le fanga ki tanla fun.


\par }{\SH Pàa konɔ kan sorodasheele pe yeri \newline  ma yo paa fanga ki go singi
\par }
{\PP \VS{62}Ki goto, ko pilige ko kìla pye
cɛnpilige ki yɛtɛgɛwɛ we. A saraga wɔfɛnnɛ teele poro naa
Fariziye pe ni, pè si kari ja wa Pilati wi yeri,

\VS{63}ma saa yo fɔ: «We to, wè nawa to ki na, fɔ ki yagboyoo ŋa, sanga ŋa ni wi yɛn yinwege na, wìla ki yo ma yo na wiga ka ku, ki pilige taanri wogo, pa wi yaa yɛn mbe yiri wa kunwɔ pi ni.

\VS{64}Ki kala na, konɔ kan paa fanga ki go singi sa gbɔn pilige taanri wogo ki na, jaŋgo wi
fɔrɔgɔfɛnnɛ paga ka pan mbe gboo wi yu, mbe leele pe pye mbe yo wi yɛn ma yiri wa kunwɔ pi ni. Pa kona ko yagbolo puŋgo wolo na lo yaa wɛ koŋgbanna lo na pew.»


\par }{\PP \VS{65}A Pilati wì si pe pye fɔ: «Sorodasheele pele mbele, pe saa fanga ki go singi! Ye kari ye saa fanga ki go singi jɛŋgɛ, paa yɛgɛ ŋga na ye mbe ya we!»


\par }{\PP \VS{66}Kona, a pè si kari, mɛɛ saa fanga ki gbegele maga tɔn, ma tɛgɛrɛ tɛgɛ sinndɛlɛgɛ ki na, mɛɛ sorodasheele pe wa le paa ki go singi.




\par }{\MS ZHEZU WI YƐNMƐ MA YIRI WA KUNWƆ PI NI

\par }\Chap{28}{\MR 28.1-20

\par }{\SH Zhezu wìla yɛn ma yiri \newline  wa kunwɔ pi ni
\par }
{\R (Maki 16.1-10; Luki 24.1-12; Zhan 20.1-10)

\par }{\PP \VerseOne{1}Naa
cɛnpilige kìla kaa toro, ki lɛti yirifaga ki na, Mari ŋa wìla yiri wa Magidala wo naa Mari sanŋa wi ni, pè si kari sa fanga ki wele.

\VS{2}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a tara tì si yɛgɛ ŋgbanga. A
we Fɔ wi
mɛrɛgɛ wà si yiri wa yɛnŋɛlɛ na, mɛɛ pan ma sinndɛliŋgbɔgɔ ki koŋgo maga laga wa fanga ki yɔn na, mɛɛ cɛn ki na.

\VS{3}Wi yɛgɛ cɛnwɛ pìla pye na yiin paa yɛnŋɛlɛ yɛngɛlɛmɛ yɛn. Wi yaripɔrɔ tìla pye ma filige paa para yɛn.

\VS{4}A sorodasheele pè si fyɛ jɛŋgɛ, fɔ a paa seri ma kanŋga paa gboolo yɛn.

\VS{5}A mɛrɛgɛ wì si sɛnrɛ ti lɛ mɛɛ jɛɛlɛ pe pye fɔ: «Yaga kaa fyɛ! Mìgi jɛn ma yo Zhezu ŋa pè kan wa
tiparaga ki na, wo yaa lagajaa.

\VS{6}Wi woro laga. Wì yɛn ma yiri wa kunwɔ pi ni, paa yɛgɛ ŋga na wìla ki yo we. Ye pan yoo sinŋgesaga ki wele!

\VS{7}Ye kari fyaw ye saga yo wi
fɔrɔgɔfɛnnɛ pe kan ye pe pye fɔ: ‹Wì yɛn ma yiri wa kunwɔ pi ni. Ɛɛn, wi yaa si keli mbe kari ye na wa Galile tara ti ni. Pa ye yaa ka saa yan wa.› Nda tì pye na yeri mbe yo ye kan, tori nda yɛɛn we.»


\par }{\PP \VS{8}A ki jɛɛlɛ pè si fyɛɛlɛ ma yiri wa fanga ki tanla, ma yin wagati nuŋgba wi ni fyɛrɛ naa nayinmɛ gbɔɔ ni, nɛɛ fee mbe saga sɛnrɛ ti yo Zhezu wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe kan.

\VS{9}Ma pe ta pàa pye na kee, sanni jɛnri, a Zhezu wì si pan ma fili pe ni, mɛɛ pe shari ma yo fɔ: «Ye gba konɔ!»

\par }{\PP A pè si fulo wi tanla maa kanŋguuro ti yigi, maa gbɔgɔ.

\VS{10}Kona, a Zhezu wì si pe pye fɔ: «Yaga kaa fyɛ! Ye kari ye saga yo sefɛnnɛ pe kan, fɔ paa kee wa Galile tara. Pa pe yaa sanla yan wa.»


\par }{\SH Sorodasheele pe sɛnyoro re
\par }
{\PP \VS{11}Ma jɛɛlɛ pe ta wa konɔ paa kee, sorodasheele mbele pàa pye na fanga ki go singi, a poro pèle si ye wa ca, mɛɛ saa ŋga fuun kìla pye ki yɛgɛ yo ma
saraga wɔfɛnnɛ teele pe kan.

\VS{12}A saraga wɔfɛnnɛ teele pè si pe yɛɛ gbogolo poro naa
Zhufuyelelɛɛlɛ pe ni, mɛɛ pe yɔn ki wa nuŋgba, ma penjagbɔrɔ kan sorodasheele pe yeri.

\VS{13}Pàa pe pye fɔ: «Yege yo, ye yo fɔ Zhezu wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pè pan maa gboo wi yu yembinɛ li ni, ma ye ta yaa wɔnlɔ!

\VS{14}Na gboforonɛri wi kaga logo, pa we yaa yo mboo ya, jaŋgo wiga ka ye le jɔlɔgɔ.»


\par }{\PP \VS{15}A sorodasheele pè sigi penjara ti lɛ, mɛɛ kari ma saa na tanri na yala sɛnrɛ nda pàa yo ma pe kan ti ni. Ki sɛnrɛ tìla jaraga wa Zhufuye pe sɔgɔwɔ, fɔ ma pan ma gbɔn nala.


\par }{\SH Zhezu wìla wi yɛɛ naga \newline  wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe na
\par }
{\R (Maki 16.14-18; Luki 24.36-49; Zhan 20.19-23; Kapye 1.6-8)

\par }{\PP \VS{16}A fɔrɔgɔfɛnnɛ pe kɛ ma yiri nuŋgba pè si kari wa Galile tara, wa yanwiga ŋga Zhezu wìla naga pe na ki na.

\VS{17}Naa pàa ka saa wi yan, a pè suu gbɔgɔ. Ɛɛn fɔ, pe ni, kìla pye na pele kɔɔn shyɛn ndɛɛ wo ma.

\VS{18}A Zhezu wì si fulo pe tanla, mɛɛ pe pye fɔ: «Yawa pi ni fuun pì kan na yeri wa yɛnŋɛlɛ na, konaa laga tara ti na.

\VS{19}Ki kala na, yaa kee ye saa tara woolo pe ni fuun pe piin na fɔrɔgɔfɛnnɛ, yaa pe
batize To, naa Pinambyɔ, naa Yinnɛkpoyi pe mɛgɛ na.

\VS{20}Kagala ŋgele fuun mì yo ma ye kan, yaa ke nari pe na paa tanri ke na. Ye sigi jɛn ye yo fɔ mi yɛn ye ni pilige pyew, fɔ sa dunruya wi kɔ.»

\par }