\NormalFont\ShortTitle{1 PYƐRI}

{\MTB Sɛwɛ koŋgbanŋa ŋa

\par }{\MT PYƐRI

\par }{\MTB wìla yɔnlɔgɔ ma torogo

\par }{\IMT Sɛwɛ wi nawa sɛnrɛ

\par }{\IP Zhezu wi pitunŋɔ Pyɛri wo wìla ki sɛwɛ ŋa wi yɔnlɔgɔ maa torogo. Pyɛri wila pye Zhezu wi pitunmbolo kɛ ma yiri shyɛn mbele wìla wɔ wo wa. Pyɛri wo pàa pye na jate pe ni ma wɛ. Pyɛri mɛgɛ ki yɛn Girɛkiye sɛnrɛ ni, ki kɔrɔ wowi ŋa walaga. Zhezu wo wìla Pyɛri mɛgɛ ki taga wi na. Eburuye sɛnrɛ ti ni wi mɛgɛ ko layi ŋga Simɔ. Pyɛri wìla pye Galile tara fɛnnɛ woo ma yiri wa Betisayida ca (Zhan 1.43). Pyɛri wo naa wi nɔsepyɔ lenaŋa Andire wi ni pàa pye ŋgbanra wɔfɛnnɛ wa Galile lɔgbɔgɔ ki ni. Ɛɛn fɔ, naa Zhezu wìla kaa pe yeri ma yo pe pye wi fɔrɔgɔfɛnnɛ, a pè si ŋgbanra wɔmɔ pi yaga mɛɛ taga wi na. Naa pàa kaa Zhezu wi gbo, a wì yɛn ma yiri, ma kari wa yɛnŋɛlɛ na, Sɛntanra nda ti yɛn na para wi wogo na, a Pyɛri wì siri yari wa Zheruzalɛmu ca, naa wa Zhude tara konaa wa Samari tara. Mbe yala kalɛgɛ ki yɛn na ŋga yuun ki ni, Pyɛri wìla kari fɔ wa Ɔrɔmu ca. Pa pàa wi gbo wa; pàa wi kan tiparaga na maa gbo.

\par }{\IP Laga ki sɛwɛ ŋa wi ni, Pyɛri wìgi yo we kan ma yo Silivɛn ŋa pe yinri Silasi wo wìla ki sɛwɛ ŋa wi yɔnlɔgɔ wi kan (5.13). Tagafɛnnɛ mbele pè gbɔn ma jaraga tara ta yɛgɛ ni, Pyɛri wìla sɛwɛ wi yɔnlɔgɔ maa torogo poro kan. Nala pa ki tara ti yɛn wa Turiki tara ti ni (1.1)

\par }{\IP Ki sanga wi ni tagafɛnnɛ mbele pàa pye wa ki lara ti ni, pàa pye na pe jɔlɔ fɔ jɛŋgɛ. Ko kala kì ti Pyɛri wìla ki sɛwɛ ŋa wi yɔnlɔgɔ mbe kotogo kan pe yeri.

\par }{\IP Wa sɛwɛ wi go (1.2-12) laga ki ni, Pyɛri wi yɛn na tagafɛnnɛ pe nawa tuun fɔ Yɛnŋɛlɛ li yaa ka pe shɔ, konaa lì kɔrɔgɔ tɛgɛ pe kan wa yɛnŋɛlɛ na. Pe yaa ka ki kɔrɔgɔ ki ta, na Zhezu wiga ka sɔngɔrɔ mbe pan pilige puŋgo wogo ki na we. Ki kala na, na kaŋgbanra ka gbɔn pe na, pe daga mbe yere jɛŋgɛ wa tagawa pi ni.

\par }{\IP Wa sɛwɛ wi go (1.13–2.10) laga ki ni, Pyɛri wi yɛn naga yɛnri tagafɛnnɛ pe yeri paa pe yinwege ki piin ki pye kpoyi.

\par }{\IP Wa sɛwɛ wi go (2.11–4.9) laga ki ni, Pyɛri wi yɛn na pe yɛnriŋgbanga yɛnri fɔ pe tangalɔmɔ pi pye jɛmbɛ wa mbatagambala pe sɔgɔwɔ konaa poro yɛɛ jate pe yɛɛ sɔgɔwɔ. Pe daga mbaa Kirisi wi fɔrɔgi, wo ŋa wì jɔlɔ ali maga ta wii kapege kpɛ pye.

\par }{\IP Wa sɛwɛ wi kɔsaga (5.1-14), Pyɛri wi yɛn na yɛrɛwɛ kaan tagafɛnnɛ poro naa yɛkeele pe yeri, konaa ma sharaga jɛnri taga wa.

\par }{\IOT Sɛwɛ wi yɛn ma kɔɔnlɔ yɛgɛ ŋga na

\par }{\IO Sɛwɛ wi lɛsaga sɛnrɛ konaa sharaga
{\IOR{1.1-2}}

\par }{\IO Shɔwɔ pi yɛn na jigi tagasaga ŋga kaan
{\IOR{1.3-12}}

\par }{\IO Tagafɛnnɛ pe yinwege ki daga mbe pye kpoyi
{\IOR{1.13–2.10}}

\par }{\IO Tagafɛnnɛ pe tangalɔmɔ wa mbatagambala pe sɔgɔwɔ
{\IOR{2.11–4.6}}

\par }{\IO Tangalɔmɔ wa gbogolomɔ woolo pe sɔgɔwɔ
{\IOR{4.7–5.14}}



\par }\ChapOne{1}{\SH Sɛwɛ wì torogo mbele yeri \newline  konaa pe sharaga
\par }
{\PP \VerseOne{1}Mi Pyɛri, mi ŋa mi yɛn Zhezu Kirisi wi
pitunŋɔ, muwi mila ki sɛwɛ ŋa wi torogi yoro mbele Yɛnŋɛlɛ lì wɔ ye kan, yoro mbele yè jaraga ma pye nambanmbala wa Pɔn, naa Galasi, naa Kapadɔsi, naa Azi konaa Bitini kindaye pe ni we.

\VS{2}We To Yɛnŋɛlɛ lì ye wɔ ma yala ŋga làa kɔn ma tɛgɛ faa ki ni, jaŋgo ye pye li woolo Yinnɛkpoyi li fanŋga na, yaa Zhezu Kirisi wi sɛnrɛ ti nuru, wi kasanwa pi ye pye
kpoyi.

\par }{\PP Yɛnŋɛlɛ sa yinmɛ naa yɛyinŋge kan ye yeri ka mbaa tari ti na!


\par }{\SH We jigi tagasaga \newline  ki yɛn yinwege wogo
\par }
{\PP \VS{3}Ye ti waa Yɛnŋɛlɛ li sɔnni, lo na li yɛn
we Fɔ Zhezu Kirisi wi To we. Pa lì kaa we yinriwɛ ta jɛŋgɛ we, a lì si yinwefɔnŋgɔ kan we yeri Zhezu Kirisi wi yɛnmɛ ma yiri wa kunwɔ pi ni pi fanŋga na. Kì pye ma, jigi tagasaga yinwege wogo yɛn we yeri.

\VS{4}A wè si kɔrɔgɔ ta ŋga ki se jɔgɔ, ki se cɛn
fyɔngɔ ni, ki tiyɔnwɔ pi se kɔ. Ki kɔrɔgɔ ki yɛn ma tɛgɛ ye kan wa yɛnŋɛlɛ na,

\VS{5}yoro mbele Yɛnŋɛlɛ li yawa pi yɛn na ye kɔrɔsi, ye tagawa pi fanŋga na fɔ shɔwɔ pi sa pan. Ki shɔwɔ we, Yɛnŋɛlɛ lùu gbɛgɛlɛ maa tɛgɛ mboo naga dunruya kɔsanga ni.


\par }{\PP \VS{6}Ki shɔwɔ pi kala na, ye yɛn na yɔgɔri fɔ jɛŋgɛ, ali maga ta yiŋgɔ ki daga ye pye yɛsanga ni wagati jɛnri ni, wamawelewe cɛnlɛ lɛgɛrɛ nda tila ye taa ti kala na.

\VS{7}Ti go ko yɛn mbe ye tagawa pi wa mbe wele, mboo tiyɔnwɔ pi jɛn. Tɛ wi yɛn yarikɔgɔ, ma si yala pe maa wa ma wele wa kasɔn ki ni. Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na, ye tagawa mba pi yɔn ma wɛ tɛ wi na, pe maa wa ma wele, jaŋgo pi pye sinmbe. Kiga pye ma, pa ye yaa sɔnmɔ, naa gbemɛ, naa gbɔgɔwɔ ta, na Zhezu Kirisi wiga kaa yɛɛ naga sanga ŋa ni we.

\VS{8}Wi yɛn ma ye ndanla ali maga ta ye faa yan gbɛn. A yè taga wi na maga ta ye woro naa yaan yiŋgɔ. Ki kala na, yè nayinmɛ gbɔɔ ta na yɔgɔri, ki nayinmɛ pì gbɔgɔ fɔ lere se ya mboo kɔrɔ yo sɛnrɛ ni,

\VS{9}katugu tagawa pi tɔnli yòo ta, wo wi yɛn ye yinŋgele ke shɔwɔ we.


\par }{\PP \VS{10}Ki shɔwɔ we,
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pàa ki lagaja mboo kɔrɔ jɛn, ma yewe pi wogo na fɔ jɛŋgɛ. A pè Yɛnŋɛlɛ li yɔn sɛnrɛ yo yarikanga ŋga li mbaa kan ye yeri ki wogo na.

\VS{11}Kirisi wi Yinnɛ na làa pye pe ni, làa kagala ŋgele naga pe na, pàa pye naga ŋgbanga mbe ke pyesanga naa ke pyelɔmɔ pi jɛn; katugu, faa, ki Yinnɛ làa pye na Kirisi wi jɔlɔgɔ wogo ki yari, konaa gbɔgɔwɔ mba wi mbaa ka ta ko puŋgo na pi ni.

\VS{12}Yɛnŋɛlɛ làa ki naga li yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe na ma yo kagala ŋgele làa kan pe yeri paa yuun, ke sila pye poro kpaw wogolo, ɛɛn fɔ, kàa pye yoro wogolo. Ki kagala wele, Sɛntanra ti yofɛnnɛ pè ke yari koni ye kan Yinnɛkpoyi li fanŋga na, lo na Yɛnŋɛlɛ lì tun ma yiri wa naayeri we.
Mɛrɛgɛye poro na, paa ki jaa mbe ki kagala ke yan mbe ke jɛn.


\par }{\SH Tagafɛnnɛ pe tangalɔmɔ pi daga \newline  mbe pye kpoyi
\par }
{\PP \VS{13}Ki kagala ke kala na, ye ye jatere wi gbegele yoo tɛgɛ. Ye koro yɛnmbɛlɛ\FTNT{†}{{\FR 1:13 }{\FR{1.13:
{\QT{Mbe koro yɛnmbɛlɛ:}} Ko yɛn mbe gbɛgɛlɛ mbe cɛn ki cɛnwɛ.}}}. Ye ye jigi wi ni fuun wi taga yinmɛ mba pi yaa ka kan ye yeri, na Zhezu Kirisi wiga kaa yɛɛ naga pi na.

\VS{14}Yaa Yɛnŋɛlɛ li sɛnrɛ ti nuru. Jogo kagala ŋgele kàa pye ye ni faa maga ta ye yɛn kambajɛnmbɛlɛ, yaga kaa taanri mbaa yala koro ni.

\VS{15}Ɛɛn fɔ, ye pye kpoyi wa ye tangalɔmɔ pi ni fuun pi ni, paa Yɛnŋɛlɛ na lì ye yeri li yɛn kpoyi we.

\VS{16}Katugu ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni ma yo fɔ: «{\QT{Ye pye kpoyi, katugu mi yɛn kpoyi}}\XREF{†}{{\XO 1:16 }{\XO{1.16:
}}{\XT{Levi 19.2}}}.»


\par }{\PP \VS{17}Wa ye yɛnrɛwɛ pi ni, ye maa Yɛnŋɛlɛ li yinri ye To, lo na li maa kiti kɔɔn leele pe ni fuun pe na, na yala pe kapyere ti ni, laa lere wɔ lere ni. Ki kala na, wa wagati ŋa fuun wì koro ye pye laga dunruya wi ni, yege naga wa ye tangalɔmɔ pi ni fɔ ye yɛn na fyɛ Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ.

\VS{18}Katugu Yɛnŋɛlɛ lì ye go shɔ ye tɔnli fu tangalɔmɔ mba yè ta ye tɛlɛye pe yeri pi ni, paa yɛgɛ ŋga na yège jɛn we. Lii ye go shɔ yaara nda ti ma jɔgɔ to ta ni, paa penjara naa tɛ yɛn.

\VS{19}Ayoo, lì ye go shɔ Kirisi wi kasanwa sɔnŋgbanga woo po ni. Wo wì pye paa simbapyɔ yɛn, ŋa wi yɛn tulugo fu naa fyɔngɔ fu.

\VS{20}Yɛnŋɛlɛ làa Kirisi wi wɔ na dunruya wi fa da gbɛn, lùu naga ki wagati puŋgo woo ŋa wi ni, ye yɔnwɔ po kala na.

\VS{21}Yè taga Yɛnŋɛlɛ li na wo fanŋga na. Lo lùu yɛn maa yirige wa kunwɔ pi ni ma gbɔgɔwɔ kan wi yeri. Kì pye ma, a yè si ye tagawa naa ye jigi wi taga Yɛnŋɛlɛ li na.


\par }{\PP \VS{22}Ye ye nawa pi pye kpoyi kaselege sɛnrɛ nda yè lɛ to ni, ye sefɛnnɛ pe ta pe ye ndanla sɔbɛ ni wa tagawa pi ni. Ki kala na, ye ye yɛɛ ndanla jɛŋgɛ ye kotogo ki ni fuun ni.

\VS{23}Katugu yè yinwefɔnŋgɔ ta Yɛnŋɛlɛ li sɛnrɛ nda ti yɛn yinwege woro naa kɔsaga fu to fanŋga na. Kì pye ma, ye woro to ŋa wi ma ku wo piile, ɛɛn fɔ, ye yɛn to ŋa wi se ku wo piile.

\VS{24}Ki yɛn paa yɛgɛ ŋga na Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi yɛn naga yuun ma yo fɔ:

\par }{\Q {\QT{Leele pe ni fuun pe yɛn paa yan yɛn.}}

\par }{\Q {\QT{Pe tiyɔnwɔ pi ni fuun pi yɛn paa yan fyɛɛnrɛ yɛn.}}

\par }{\Q {\QT{Yan ki ma waga, ki fyɛɛnrɛ ti ma kaanla ma toori.}}


\par }{\Q \VS{25}{\QT{Ɛɛn fɔ, we Fɔ wi sɛnrɛ ti yaa koro wa fɔ sanga pyew.}}\XREF{†}{{\XO 1:25 }{\XO{1.24-25:
}}{\XT{Eza 40.6-8}}}

\par }{\MM Ki sɛnrɛ to ti yɛn Sɛntanra nda pàa yo ma ye kan we.




\par }\Chap{2}{\SH Sinndɛlɛgɛ yinwege wogo \newline  naa Yɛnŋɛlɛ li leele kpoyi wele
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ki kala na, ye nambewe pi ni fuun pi yaga, naa yagbogowo pi ni fuun, naa kopiire ti ni, naa yenjaga ki ni konaa lesangara sɛnrɛ ti ni.

\VS{2}Ye pye paa piyɛngɛlɛ yɛn: Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ nda ti yɛn paa nɔnɔ jɛnŋɛ yɛn, ti la mbaa ye taa paa yɛgɛ ŋga na yinriwɛ la ki ma piyɛnlɛ li ta we, jaŋgo ye kaa wɔ ye lɛ ye shɔwɔ pi ta pew.

\VS{3}Katugu yɛgɛ ŋga na
we Fɔ wi yɛn ma yɔn, yège jɛn makɔ.


\par }{\PP \VS{4}Ye fulo we Fɔ wi tanla, wo ŋa wi yɛn sinndɛlɛgɛ yinwege wogo. Leele pàa je ki na, ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ lìgi wɔ, a kì pye sɔnŋgbanga wogo li yɛgɛ na.

\VS{5}Yoro fun ye fulo wi tanla ye pye paa sinndɛɛrɛ yinwege woro yɛn. Pe ye tɛgɛ pe Yinnɛkpoyi li yuŋgbɔgɔ ki kan, jaŋgo ye pye
saraga wɔfɛnnɛkpoyi, mbaa Yinnɛkpoyi
saara woo Yɛnŋɛlɛ li yeri Zhezu Kirisi wi fanŋga na, to ti yɛn ma Yɛnŋɛlɛ li ndanla.

\VS{6}Kì pye ma, Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi yɛn na ŋga yuun ki ŋga fɔ:

\par }{\Q {\QT{Ye wele, mì sinndɛlɛgɛ sɔnŋgbanga wogo wɔ,}}

\par }{\Q {\QT{mi yɛn naga teri wa
Siyɔn ca paa go yɛnlɛ sinndɛlɛgɛ koŋgbanŋga yɛn.}}

\par }{\Q {\QT{Lere ŋa ka taga ki na wo se fɛrɛ shɔ fyew.}}\XREF{†}{{\XO 2:6 }{\XO{2.6:
}}{\XT{Eza 28.16}}}


\par }{\MM \VS{7}Ki kala na, ki sinndɛlɛgɛ ki yɛn sɔnŋgbanga wogo yoro tagafɛnnɛ ye kan. Ɛɛn fɔ, mbele pee taga ki na, ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni ma yo fɔ:

\par }{\Q {\QT{Go wafɛnnɛ pè je sinndɛlɛgɛ ŋga na,}}

\par }{\Q {\QT{ko kì pye go yɛnlɛ li sinndɛlɛgɛ koŋgbanŋga ye.}}\XREF{†}{{\XO 2:7 }{\XO{2.7:
}}{\XT{Yuuro 118.22}}}


\par }{\MM \VS{8}Kì yo naa wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni laga ka na ma yo fɔ:

\par }{\Q {\QT{Ki yɛn sinndɛlɛgɛ ŋga ki maa leele kaan pe maa kunrugu ki na,}}

\par }{\Q {\QT{ma pye walaga ŋga ki maa leele jaanri.}}\XREF{†}{{\XO 2:8 }{\XO{2.7-8:
}}{\XT{Eza 8.14-15}}}

\par }{\MM Pè kurugo, katugu pee yɛnlɛ mbe taga Yɛnŋɛlɛ li sɛnrɛ ti na. Pa ki wogo kìla kɔn ma tɛgɛ pe kan ma.


\par }{\PP \VS{9}Ɛɛn fɔ, yoro wo na, ye yɛn cɛnlɛ na Yɛnŋɛlɛ lì wɔ, ma pye Wunlunaŋa wi saraga wɔfɛnnɛ; ye yɛn cɛnlɛ na li yɛn kpoyi ma pye Yɛnŋɛlɛ li woolo. Lì ye go shɔ, jaŋgo yaa li kagbɔgɔlɔ ke yari. Lo lì ye yeri ye yiri wa wɔwɔ pi ni ye ye wa li yanwa gbɔɔ pi ni.

\VS{10}Faa ye sila pye Yɛnŋɛlɛ li woolo, ɛɛn fɔ koni, ye yɛn li woolo. Faa Yɛnŋɛlɛ li sila ye yinriwɛ ta, ɛɛn fɔ koni, lì ye yinriwɛ ta.


\par }{\SH Yaa tanri \newline  paa Yɛnŋɛlɛ li tunmbyeele yɛn
\par }
{\PP \VS{11}Na wɛnnɛ, ye yɛn nambanmbala ma pye cɛnfɛnnɛ laga tara ti na, ki kala na, mila ye yɛnri fɔ: Ye ye yɛɛ yingiwɛ jɛn wire ti jogo kagala ke ni, ke maa malaga gbɔɔn ye yinŋgele ke ni.

\VS{12}Yaa tanri tangalɔmɔ jɛmbɛ na
mbele pee shɛri pe sɔgɔwɔ, kiga pye ma, ali na pe kaa ye mɛpege yinri mbe yo ye yɛn kapege pyefɛnnɛ, pa pe yaa ka ye kapyere jɛndɛ nda yaa piin ti yan mbe Yɛnŋɛlɛ li gbɔgɔ ti kala na, na liga ka pan pilige ŋga ni we.


\par }{\PP \VS{13}Leele mbele pe yɛn fanŋga fɛnnɛ, yaa pe fanŋga ki ni fuun ki gbogo we Fɔ wi kala na. Yaa wunlumbolo to wi gbogo, wo ŋa wi yɛn ma cɛn fanŋga fɛnnɛ pe go na we.

\VS{14}Yaa gboforonɛriye pe gbogo, poro mbele wunlumbolo to wì tun pe saa kapere pyefɛnnɛ pe jɔlɔ paa kajɛŋgɛ pyefɛnnɛ pe sɔnni we.

\VS{15}Ŋga Yɛnŋɛlɛ li yɛn na jaa koyi ŋga fɔ leele mbele pe yɛn kambajɛnmbɛlɛ ma pye lembire, ye pe yɔnrɔ ti tɔn pe na ye kajɛŋgɛ ŋga yaa piin ki ni.

\VS{16}Yaa tanri paa leseele yɛn, konaa ki ni fuun, yaga ka ye lesewe pi lɛ mbaa kapege ki piin larawa. Ɛɛn fɔ, yaa tanri paa Yɛnŋɛlɛ li tunmbyeele yɛn.

\VS{17}Yaa leele pe ni fuun pe gbogo, ye tagafɛnnɛ yɛɛnlɛ pe ye ndanla. Yaa fyɛ Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ, yaa wunlumbolo to wi gbogo.


\par }{\SH Kirisi wi jɔlɔgɔ ki yɛgɛ nagawa
\par }
{\PP \VS{18}Yoro tunmbyeele wele, yaa ye teele pe sɛnrɛ ti nuru yaa pe gbogo jɛŋgɛ. Teele mbele pe yɛn jɛmbɛlɛ ma pye kotoyinŋge ni, yaga kaa poro nuŋgba gbogo, ɛɛn fɔ, ali mbele pe yɛn nambewe fɛnnɛ fun o;

\VS{19}katugu jɔlɔgɔ ŋga kii daga lere wi jɔlɔ, na wi kaa ki jɔlɔ mbege kun wi yɛɛ ni Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ fyɛrɛ ti kala na, ki wogo ki yɛn ma yɔn.

\VS{20}Na paga ye gbɔn ye kapere pyege kala na, a yege kun ye yɛɛ ni, yiŋgi sɔnmɔ ye yaa ta wa ki wogo ki ni? Ɛɛn fɔ, na ye kaa jɔlɔ ye kajɛŋgɛ pyege ki kala na, a yege kun ye yɛɛ ni, ki wogo ki yɛn ma yɔn Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na.

\VS{21}Ko mɛgɛ kì ti Yɛnŋɛlɛ lì ye yeri, katugu
Kirisi wo jate wì jɔlɔ ye kala na maga yɛgɛ naga ye na, jaŋgo yaa tanri wa wi tuuro ti ni.

\VS{22}{\QT{Wi sila kapege kpɛ pye, yagbogowo sɛnrɛ kpɛ sila yiri wa wi yɔn}}\XREF{†}{{\XO 2:22 }{\XO{2.22:
}}{\XT{Eza 53.9}}}.

\VS{23}Naa pàa wi tɛgɛlɛ, wi sila ki tɛgɛlɛ li sɔngɔrɔ pe na. Naa pàa wi jɔlɔ, wi sila sɛnŋgbanra yo mbe wa pe na, ɛɛn fɔ, wìla wi yɛɛ le Yɛnŋɛlɛ li kɛɛ, lo na li maa kiti sinŋɛ kɔɔn we.


\par }{\Q \VS{24}{\QT{Kirisi wo jate wì we kapere ti lɛ wi wire ti ni wa
tiparaga ki na,}}

\par }{\Q {\QT{jaŋgo waga kaa we yinwege ki piin naa wa kapege ki ni,}}

\par }{\Q {\QT{ɛɛn fɔ, waa we yinwege ki piin ki sin Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na.}}

\par }{\Q {\QT{Yè sagala wi gbɔnrɔ tuuro to fanŋga na.}}\XREF{†}{{\XO 2:24 }{\XO{2.24:
}}{\XT{Eza 53.5}}}


\par }{\MM \VS{25}Yàa pye paa simbaala yɛn, mbele pè puŋgo na yanri faa. Ɛɛn fɔ koni, yè sɔngɔrɔ ma pan Kirisi ŋa wi yɛn ye yinŋgele ke kɔnrifɔ konaa ke welefɔ wi kɔrɔgɔ.




\par }\Chap{3}{\SH Japɔrɔwɔ naa nambɔrɔwɔ sɛnrɛ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Yoro jɛɛlɛ wele fun, yaa ye pɛnɛ pe sɛnrɛ ti nuru, jaŋgo pe ni, na mbele si taga Yɛnŋɛlɛ li sɛnrɛ ti na, ye tangalɔmɔ pi kala na, pe taga
Kirisi wi na, kiga ka pye sɛnyoro ni;

\VS{2}katugu ye tangalɔmɔ pi yɛn
kpoyi ma pye leele gbɔgɔwɔ\FTNT{†}{{\FR 3:2 }{\FR{3.2:
}}{\FT{Pe tangalɔmɔ pi mbe ya pye mbaa Yɛnŋɛlɛ lo gbogo.}}} ni yɛgɛ ŋga na, pe yaa ki yan.

\VS{3}Kii daga ye yɛɛ ferewe pi pye wire to woo, ko yɛn fɔ: Yimbɔgɔ, naa tɛ lege naa paara tiyɔnrɔ pɔgɔ.

\VS{4}Ɛɛn fɔ, ye yɛɛ ferewe pi daga mbe pye wa ye nawa, mbe pye ferewe mba pi se jɔgɔ, ko yɛn fɔ mbe pye kotoyinŋge ni konaa mbe pye pɔw. Po pi yɛn sɔnŋgbanga woo Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na.

\VS{5}Faa jɛɛlɛ kpoyi mbele pàa pe jigi wi taga Yɛnŋɛlɛ li na, pa pàa pye na pe yɛɛ fere ma. Pàa pye na pe pɛnɛ pe sɛnrɛ ti nuru.

\VS{6}Pa Sara la pye ma, wìla pye naa pɔlɔ Abirahamu wi gbogo naa yinri fɔ: «Na tafɔ.» Na ye kaa kajɛŋgɛ piin, na ye jatere wii piri ye na fyɛrɛ ta kpɛ kala na, pa ye yaa kanŋga mbe pye wi setirige sumborombiile.


\par }{\PP \VS{7}Yoro nambala wele fun, yaa ye yinwege ki piin ye jɛɛlɛ pe ni tijinliwɛ ni, yege jɛn ye yo pe wire ti fanŋga kì kologo ma wɛ ye wogo ki na. Yaa pe gbogo, katugu Yɛnŋɛlɛ lì yinwege ŋga kan paa yarikanga yɛn, ye yɛn ki kɔrɔgɔ lifɛnnɛ yɛɛnlɛ pe ni. Kiga pye ma, pa yaraga ka se ye Yɛnŋɛlɛ yɛnrɛwɛ pi yerege.


\par }{\SH Mbaa jɔlɔ kasinŋge \newline  ŋga mà pye ki kala na
\par }
{\PP \VS{8}Ko ki ni fuun puŋgo na, ye ni fuun ye ye jatere wi pye nuŋgba, yaa ye yɛɛ yinriwɛ taa, ye ye yɛɛ ndanla paa nɔsepiile yɛn. Leele pe yuŋgbɔgɔrɔ mbaa ye taa, yaa go sogo yaa ye yɛɛ kaan.

\VS{9}Yaga ka lere kapege fɔgɔ tɔn kapege ni, nakoma mbe tɛgɛlɛ fɔgɔ tɔn tɛgɛlɛ ni. Ɛɛn fɔ, yaa duwaw piin pe kan, katugu Yɛnŋɛlɛ lì ye yeri ko kala na, jaŋgo ye pye duwaw kɔrɔgɔ lifɛnnɛ.

\VS{10}Ki yɛn paa yɛgɛ ŋga na Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi yɛn naga yuun fɔ:

\par }{\Q {\QT{Lere ŋa wila ki jaa mbe yinwetanga ta,}}

\par }{\Q {\QT{mbe pilitanya yan,}}

\par }{\Q {\QT{wuu yɛɛ yigi sɛnpere yogo ki ni,}}

\par }{\Q {\QT{wuu yɔn ki yigi yagbogowo sɛnyogo ki ni.}}


\par }{\Q \VS{11}{\QT{Wi puŋgo le kapege ki ni wila kajɛŋgɛ piin.}}

\par }{\Q {\QT{Wila yɛyinŋge ki lagajaa wi mara ki na;}}


\par }{\Q \VS{12}{\QT{katugu we
Fɔ wi yɛgɛ yɛn lesinmbele pe na,}}

\par }{\Q {\QT{wi nuŋgbolo yɛn pe yɛnrɛwɛ pi na.}}

\par }{\Q {\QT{Ɛɛn fɔ, wì yiri kapere pyefɛnnɛ pe kɔrɔgɔ.}}\XREF{†}{{\XO 3:12 }{\XO{3.10-12:
}}{\XT{Yuuro 34.13-17}}}


\par }{\MM \VS{13}Na yaga bala mbaa kajɛŋgɛ piin, ambɔ wi yaa kapege pye ye na?

\VS{14}Ali na kàa pye ye yɛn na jɔlɔ kasinŋge ŋga yaa piin ko kala na, fɛrɛwɛ yɛn ye woo.
{\QT{Yaga kaa fyɛ leele pe yɛgɛ, mbe ye jatere wi yaga wi piri ye na}}\XREF{†}{{\XO 3:14 }{\XO{3.14:
}}{\XT{Eza 8.12-13}}}.

\VS{15}Ɛɛn fɔ, yaa Kirisi wi gbogo wa ye kotoro ti na, wo wi yɛn ye Fɔ we. Jigi tagasaga ŋga ki yɛn ye yeri, lere ŋa fuun ka ye yewe sɛnrɛ ta ni ki wogo na, ye pye ye gbɛgɛlɛ sanga pyew mboo yɔn sogo.

\VS{16}Ɛɛn fɔ, yaa ki piin kotoyinŋge ni yaa pe gbogo. Ye nawa jatere jɛnŋɛ ta, jaŋgo na pe kaa ye mɛpege yinri, mbele pe yɛn na sɛnpere yuun ye tangalɔmɔ jɛmbɛ mba yaa tanri Kirisi wi ni pi na, fɛrɛ mbe pe yigi pe sɛnrɛ ti kala na.

\VS{17}Na kaa pye ki yɛn Yɛnŋɛlɛ li nandanwa kala yaa jɔlɔ kajɛŋgɛ pyege ki kala na, ko mbɔnrɔ yaa jɔlɔ kapege pyege kala na ko na.

\VS{18}Kirisi wo jate wì ku kusaga nuŋgba wagati wi ni fuun woo leele pe kapere ti kala na, wo ŋa wi yɛn sinŋɛ wì ku mbele pee sin pe yɔnlɔ, jaŋgo mbe kari we ni Yɛnŋɛlɛ li kɔrɔgɔ. Pàa wi gbo wire to kanŋgɔlɔ, ɛɛn fɔ, wi yɛn yinwege na naa, Yinnɛkpoyi li fanŋga na.

\VS{19}Ki Yinnɛkpoyi li fanŋga ki na, wì kari yɛrɛ ma saa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ yo kuulo pe yinŋgele ŋgele wa kaso ke kan,

\VS{20}ko kɔrɔ wo yɛn fɔ leele mbele pàa je Yɛnŋɛlɛ li sɛnrɛ ti na faa, pe yinŋgele wele. Yɛnŋɛlɛ làa ki kun li yɛɛ ni ma pe sige ma saa gbɔn
Nowe wi
tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge ki tɛpiliye yi na. Leele jɛnri pàa ye wa ki tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge ki ni, ko kɔrɔ wo yɛn leele kɔlɔtaanri, ma shɔ tɔnmɔ pi kɛɛ.

\VS{21}Ki tɔnmɔ pìla pye
batɛmu wi yanlɛɛ, ŋa wi yɛn na ye shoo yiŋgɔ. Ki batɛmu wi woro mbe wire ti woli mbe
fyɔngɔ ko laga ti na, ɛɛn fɔ wi yɛn mbe Yɛnŋɛlɛ li yɛnri, li ye kan nawa jatere jɛnŋɛ ni naa Zhezu Kirisi wì yɛn ma yiri wa kunwɔ pi ni ki fanŋga na.

\VS{22}Zhezu Kirisi wo wì kari wa yɛnŋɛlɛ na, wi yɛn wa Yɛnŋɛlɛ li kalige kɛɛ ki na. Wi yɛn
mɛrɛgɛye poro naa fanŋga fɛnnɛ naa yawa fɛnnɛ mbele fuun pe yɛn wa naayeri pe go na.




\par }\Chap{4}{\SH Tangalɔmɔ fɔnmbɔ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Kì kaa pye
Kirisi wì jɔlɔ wa wi wire ti ni, ki kala na, yoro fun ye ko jatere pyewe nuŋgba po lɛ pi pye paa ye maliŋgbɔnyaara\FTNT{†}{{\FR 4:1 }{\FR{4.1:
{\QT{Pi pye paa ye maliŋgbɔnyaara yɛn:}} Ko kɔrɔ wo yɛn ye ŋgbeli kapege ki ni yege yaga.}}} yɛn; katugu lere ŋa kaa jɔlɔ wa wi wire ti ni, wo ma laga kapege pyege ki na.

\VS{2}Mbege lɛ yiŋgɔ wo na, yinwege sanŋga ŋga kì koro ye pye laga dunruya wi ni, ye daga mbaa ki piin mbaa yala Yɛnŋɛlɛ li nandanwa kala lo ni. Yaga kaa ki piin mbaa yala leele pe jogo kagala koro ni.

\VS{3}Katugu wagati ŋa yè pye ma toro, na tanri na yala
mbele pee shɛri pe nandanwa kagala ke ni, wì yala ma. Ki sanga wi ni, yàa pye na ye yinwege ki piin wa kalikalawa pi ni, naa jogo pere ti ni, naa sinwɔrɔ ti ni, naa lindanwa ndorogo naa sinwɔrɔ ndorogo ki ni, naa sɛnrɛ sunmɔ tipewe pi ni.

\VS{4}Yiŋgɔ ni, mbele pee shɛri pe yɛn na kawa ma yo ye woro na pinlɛlɛ pe ni mbaa ki kalikalawa ndorowo pi piin naa. Kì pye ma, pe yɛn na ye mɛgɛ ki jogo.

\VS{5}Ɛɛn fɔ, pe yaa ka pe kapyere ti yɛgɛ yo Yɛnŋɛlɛ li kan, lo na li yɛn ma gbɛgɛlɛ mbe kiti kɔn weele poro naa kuulo pe na we.

\VS{6}Ko kì ti Sɛntanra tìla yo fun ma kuulo pe kan sanga ŋa ni pàa pye yinwege na we. Kunwɔ kiti wìla kɔn pe na paa yɛgɛ ŋga na ki yɛn na piin leele pe ni fuun pe na we. Sɛntanra tì yo ma pe kan, jaŋgo Yinnɛkpoyi li fanŋga na pe pye yinwege na paa yɛgɛ ŋga na Yɛnŋɛlɛ li yɛn yinwege na we.


\par }{\SH Yaa Yɛnŋɛlɛ li yarikanra \newline  ti wele jɛŋgɛ
\par }
{\PP \VS{7}Yaara ti ni fuun ti kɔsanga wì yɔngɔ. Ki kala na, ye pye tijinliwɛ fɛnnɛ, ye ye yɛɛ yingiwɛ jɛn, jaŋgo ye ya yaa Yɛnŋɛlɛ li yɛnri.

\VS{8}Ŋga kì wɛ kala li ni fuun na, ko yɛn fɔ ye ye yɛɛ ndanla jɛŋgɛ, katugu
{\QT{ndanlawa pi ma kapere lɛgɛrɛ kɔ}}\XREF{†}{{\XO 4:8 }{\XO{4.8:
}}{\XT{Yomi 10.12}}}.

\VS{9}Yaa ye yɛɛ yaara woo wa ye yinrɛ, yaga kaa ki piin mbaa kɔngɔri.

\VS{10}Ye ni fuun nuŋgba nuŋgba yarikanga ŋga yè ta Yɛnŋɛlɛ li yeri, yaa ye yɛɛ kala yɔngɔ ki ni, ye pye Yɛnŋɛlɛ li yarikanra cɛnlɛ lɛgɛrɛ ti welefɛnnɛ jɛmbɛlɛ.

\VS{11}Ŋa kaa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ yuun, wila ki piin paa Yɛnŋɛlɛ li sɛnrɛ
yofɔ yɛn. Ŋa kaa tunŋgo piin, wila ki piin fanŋga ŋga Yɛnŋɛlɛ lì kan wi yeri ko ni, jaŋgo gbɔgɔwɔ mbe kan Yɛnŋɛlɛ yeri kala li ni fuun ni Zhezu Kirisi wi fanŋga na. Gbɔgɔwɔ naa yawa pi yɛn wi woo fɔ sanga pyew!
Anmiina.


\par }{\SH Mbaa jɔlɔ mbege ta ma yɛn tagafɔ
\par }
{\PP \VS{12}Na wɛnnɛ, wamawelege ŋgbanga ŋga ki yɛn na ye taa ndɛɛ ye yɛn na kasɔn kɔɔn mbe yiri, ko ka ka ye pari mbe pye ndɛɛ kala la lì ye ta, na la fa pye faa.

\VS{13}Ɛɛn fɔ, yaa yɔgɔri, katugu yè ye tasaga ta wa Kirisi wi jɔlɔgɔ ki ni\FTNT{†}{{\FR 4:13 }{\FR{4.13:
}}{\FT{Ko yɛn naga nari ma yo pe yɛn na jɔlɔ fun paa yɛgɛ ŋga na Kirisi wìla jɔlɔ we.}}}, jaŋgo na wiga kaa gbɔgɔwɔ pi naga sanga ŋa ni, yoro fun yaa yɔgɔri ye yin nayinmɛ ni.

\VS{14}Na pe kaa ye tegele Kirisi wi mɛgɛ ki kala na, fɛrɛwɛ yɛn ye woo, katugu Yɛnŋɛlɛ li Yinnɛ na li yɛn gbɔgɔwɔ wolo, li yɛn ma cɛn ye na.

\VS{15}Wa kpɛ ka kaa jɔlɔ ye ni, katugu wi yɛn legbolere, nakoma yoo, nakoma kapege pyefɔ, nakoma ŋa wùu yɔn le wi lewee yɛnlɛ wa kagala ni.

\VS{16}Ɛɛn fɔ, na lere wa kaa jɔlɔ, katugu wi yɛn
keretiyɛn, ko ka ka fɛrɛ wa wi na, wila Yɛnŋɛlɛ li sɔnni ki mɛgɛ ŋga kila yinri wi na ki kala na.


\par }{\PP \VS{17}Kiti kɔngɔ ki yaa lɛ wagati ŋa ni wì gbɔn, pa kiti wi yaa si keli mbe kɔn Yɛnŋɛlɛ li leele poro na gbɛn. Na kaa pye kiti kɔngɔ ki yaa peli woro na, mbele pè je pee taga Yɛnŋɛlɛ li Sɛntanra ti na poro kɔwɔ po yaa ka pye mɛlɛ?

\VS{18}Ki yɛn paa yɛgɛ ŋga na Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi yɛn naga yuun ma yo fɔ:

\par }{\Q {\QT{Na kaa pye lesinmbele poro shɔwɔ po yɛn ma ŋgban,}}

\par }{\Q {\QT{lepeele naa kapege pyefɛnnɛ poro wogo ko yaa ka pye mɛlɛ?}}\XREF{†}{{\XO 4:18 }{\XO{4.18:
}}{\XT{Yomi 11.31}}}


\par }{\MM \VS{19}Ki kala na, mbele pe yɛn na jɔlɔ ma yala Yɛnŋɛlɛ li nandanwa kala li ni, pe daga mbe koro mbaa kajɛŋgɛ piin mbe pe yɛɛ telege pew Dafɔ wi na, wo ŋa wi yɛn sɛnrɛ nuŋgba yofɔ we.




\par }\Chap{5}{\SH Mbaa Yɛnŋɛlɛ li simbaŋgbelege \newline  ki wele
\par }
{\PP \VerseOne{1}Legilizi lelɛɛlɛ mbele pe yɛn ye sɔgɔwɔ, mi yɛn na yuun poro ni yiŋgɔ. Mi fun mi yɛn legilizi lelɛɛ wa. Jɔlɔgɔ ŋga
Kirisi wì jɔlɔ mi yɛn ki sɛrɛ. Mi yaa kanla tasaga ta wa gbɔgɔwɔ mba pi yaa ka naga we na pi ni. Mi yɛn na pe yɛnri na yuun fɔ:

\VS{2}Yɛnŋɛlɛ li simbaŋgbelege\FTNT{†}{{\FR 5:2 }{\FR{5.2:
{\QT{Yɛnŋɛlɛ li simbaŋgbelege:}} Ko ki yɛn tagafɛnnɛ wele.}}} ŋga ki yɛn ma telege ye na, yaa ki wele paa
simbaala kɔnrifɛnnɛ yɛn. Yaga kaa ki piin ki pye fanŋga kala ye yeri. Ɛɛn fɔ, yaa ki piin nayinmɛ ni mbe yala Yɛnŋɛlɛ li nandanwa kala lo ni. Yaga kaa ki piin penjara jaga kala na, ɛɛn fɔ, yaa ki piin kotojɛŋgɛ ni.

\VS{3}Mbele Yɛnŋɛlɛ lì telege ye na, yaga ka cɛn pe go na fanŋga na, ɛɛn fɔ, ye pye simbaŋgbelege ki yɛgɛ nagafɛnnɛ.

\VS{4}Kona, na Simbaala kɔnrifɛnnɛ to\FTNT{†}{{\FR 5:4 }{\FR{5.4:
{\QT{Simbaala kɔnrifɛnnɛ to:}} Wo wi yɛn Zhezu Kirisi we.}}} wiga kaa yɛɛ naga, pa ye yaa gbɔgɔwɔ
wunluwɔ njala ta, na li se jɔgɔ.


\par }{\PP \VS{5}Yoro lefɔnmbɔlɔ wele fun, yaa lelɛɛlɛ pe sɛnrɛ ti nuru. Ye ni fuun yaa ye yɛɛ kala yɔngɔ go sogowo ni, katugu Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi yɛn naga yuun ma yo fɔ: «{\QT{Yɛnŋɛlɛ li yɛn na wiin mbele paa pe yɛɛ gbogo pe ni, ɛɛn fɔ, li yɛn na yinmɛ kaan mbele pè pe yɛɛ tirige pe yeri}}\XREF{†}{{\XO 5:5 }{\XO{5.5:
}}{\XT{Yomi 3.34}}}.»

\VS{6}Ki kala na, ye ye yɛɛ tirige wa Yɛnŋɛlɛ li fanŋga gbɔgɔ kɛɛ ki nɔgɔ, jaŋgo li ka ye yirige wagati ŋa lì tɛgɛ wi ni.

\VS{7}Ye ye jatere lɛgɛrɛ ti ni fuun ti le li kɛɛ, katugu ye kala li yɛn ma gbɔgɔ li yeri.


\par }{\PP \VS{8}Ye ye yɛɛ yingiwɛ jɛn ye koro yɛnmbɛlɛ! Katugu ye winfɔ Sɔtanla wila yanri na mari paa jara gbelefɔ yɛn, lere ŋa wi mbe ya ta mbe ka, wo wila lagajaa.

\VS{9}Ye yɛgɛ sin wa tagawa pi ni, ye yere yaa wiin wi ni, yege jɛn ye yo ye sefɛnnɛ mbele pe yɛn laga dunruya wi ni, ki jɔlɔgɔ nuŋgba ki yɛn na poro fun pe taa.

\VS{10}Na yaga jɔlɔ wagati jɛnri ni mbe kɔ, Yɛnŋɛlɛ na li yɛn yinmɛ pi ni fuun fɔ, lo jate li yaa ye sin mbe ye yɔn fili, mbe yeresaga kan ye yeri, mbe fanŋga le ye ni mbe ye kan ye yere jɛŋgɛ. Lo lì ye yeri ye ye tasaga ta wa li gbɔgɔwɔ mbakɔɔ pi ni, naa yè pye nuŋgba Zhezu Kirisi wi ni we.

\VS{11}Yawa mbe pye li woo fɔ sanga pyew!
Anmiina.


\par }{\SH Sharaga puŋgo wogo
\par }
{\PP \VS{12}Sefɔ Silivɛn\FTNT{†}{{\FR 5:12 }{\FR{5.12:
{\QT{Silivɛn:}} Wo nuŋgba wo pe maa yinri Silasi.}}} ŋa wi yɛn tagawa ni, wo wì pye na sagafɔ maga sɛwɛ jɛɛ ŋa wi yɔnlɔgɔ, a mùu torogo ye kan. Mùu torogo ye kan mbe kotogo kan ye yeri mbege yo mbege filige ye kan fɔ ki yinmɛ mba po pi yɛn Yɛnŋɛlɛ li kaselege yinmɛ we, ye koro ye mara pi na.


\par }{\PP \VS{13}Legilizi ŋa wi yɛn wa Babilɔni tara, wo ŋa Yɛnŋɛlɛ lì wɔ paa ye yɛn, wì ye shari. Mariki ŋa wì pye na pinambyɔ wa tagawa pi ni, wì ye shari fun.

\VS{14}Yaa ye yɛɛ shari yaa kɛyɛn waa ye yɛɛ yɔlɔgɔ ndanlawa ni.

\par }{\PP Yoro mbele fuun ye yɛn Kirisi wi woolo, yɛyinŋge mbe pye ye ni!

\par }