\NormalFont\ShortTitle{ZHAKI}

{\MTB Sɛwɛ ŋa

\par }{\MT ZHAKI

\par }{\MTB wìla yɔnlɔgɔ ma torogo

\par }{\IMT Sɛwɛ wi nawa sɛnrɛ

\par }{\IP Naŋa ŋa pàa pye na yinri Zhaki wo wìla ki sɛwɛ ŋa wi yɔnlɔgɔ. Mbe yala kalɛgɛ ki ni, Zhaki wìla pye we Fɔ Zhezu wo nɔsepyɔ lenaŋa (Mati 13.35; Maki 6.3; Gala 1.19; 1 Korɛn 15.7). Wìla pye Zheruzalɛmu ca legilizi yɛkelewe wo wa (Kapye 15.13-21; Gala 2.9). Zhaki wìla wi sɛwɛ wi yɔnlɔgɔ maa torogo Izirayɛli cɛngɛlɛ kɛ ma yiri shyɛn koro kan. Izirayɛli cɛngɛlɛ kɛ ma yiri shyɛn ŋgele Zhaki wi yɛn na para ke sɛnrɛ na, koro ma ke yɛn fafafa Izirayɛli cɛngɛlɛ kɛ ma yiri shyɛn wele; ɛɛn fɔ Zhufuye poro naa mbele pe woro Zhufuye, a pè pe yɛɛ kan Zhezu wi yeri, poro sɛnrɛ wila yuun. Jɔlɔgɔ gbɔgɔ ŋga kìla gbɔn pe na ki kala na, pàa gbɔn ma jaraga tara sannda ti ni. Zhaki wo yɛgɛ na, tagafɛnnɛ poro pe yɛn Yɛnŋɛlɛ li woolo jɛmbɛlɛ wele.

\par }{\IP Wa wi sɛwɛ wi ni, wi yɛn naga yɛnri pe yeri paa kala kunni pe yɛɛ ni wa jɔlɔgɔ ki ni. Mbe taga wa ko na, wi yɛn naga yuun pe kan ma yo pe pye kajɛnmbɛlɛ, pe pye go sogowo ni konaa paa tanri paa yala tagawa konɔ li ni. Wi yɛn na yɛrɛwɛ kaan penjagbɔrɔ fɛnnɛ pe yeri fɔ paga kaa pe yɛɛ gbogo pe penjara ti kala na, nɛɛ kotogo nii fyɔnwɔ fɛnnɛ pe ni.

\par }{\IP Wa sɛwɛ wi go koŋgbanŋga (1.1-27) ki ni, Zhaki wi yaa para kagala ŋgele na, wi yɛn na ke sɛnrɛ yuun.

\par }{\IP Wa sɛwɛ go shyɛn wogo (2.1-26) ki ni, wi yɛn naga yuun sefɛnnɛ pe kan ma yo pe pe yɛɛ yingiwɛ jɛn, paga ka ti penjagbɔrɔ fɛnnɛ poro mbe pe ndanla, pee fyɔnwɔ fɛnnɛ poro panra.

\par }{\IP Wa sɛwɛ wi go (3.1–4.12) laga ki ni, mbele pe yɛn na pe yɛɛ jate kajɛnmbɛlɛ, konaa naga jaa mbaa pele nari Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti ni, Zhaki wi yɛn naga yuun pe kan fɔ pe yɛɛ gbɔgɔwɔ naa kendige wɔgɔ ki yaga, paa pe sɛnyoro ti kɔrɔsi jɛŋgɛ.

\par }{\IP Wa sɛwɛ wi go (4.13–5.6) laga ki ni, wi yɛn na penjagbɔrɔ fɛnnɛ pe nawa tuun naa fɔ pe pe yɛɛ yingiwɛ jɛn yɛɛ gbɔgɔwɔ pi ni.

\par }{\IP Wa sɛwɛ wi kɔsaga (5.7-20) ki ni, Zhaki wi yɛn naga yuun pe kan ma yo pe yere ŋgbanga wa jɔlɔgɔ ki ni, paa yɛnri mbele pe nawa pì tanga pe na pe kan konaa yambala pe kan.

\par }{\IOT Sɛwɛ wi yɛn ma kɔɔnlɔ yɛgɛ ŋga na

\par }{\IO Sɛwɛ wi lɛsaga sɛnrɛ konaa sharaga
{\IOR{1.1}}

\par }{\IO Kaŋgbanra konaa wamawelewe
{\IOR{1.2-18}}

\par }{\IO Mbege logo konaa mbege pye
{\IOR{1.19-27}}

\par }{\IO Tagafɔ wi yinwege kala
{\IOR{2.1-26}}

\par }{\IO Tagafɔ wi daga mbaa wi sɛnyoro ti kɔrɔsi
{\IOR{3.1-12}}

\par }{\IO Tijinliwɛ mba pi maa yinrigi wa Yɛnŋɛlɛ li yeri
{\IOR{3.13-18}}

\par }{\IO Tagafɛnnɛ pe tangalɔmɔ
{\IOR{4.1–5.6}}

\par }{\IO Yɛrɛwɛ sɛnrɛ ta yɛgɛ
{\IOR{5.7-20}}



\par }\ChapOne{1}{\SH Sɛwɛ wì torogo mbele yeri \newline  konaa pe sharaga
\par }
{\PP \VerseOne{1}Mi Zhaki, mi ŋa Yɛnŋɛlɛ lo naa
we Fɔ Zhezu Kirisi pe tunmbyee, mi yɛn naga sɛwɛ ŋa wi torogi yoro
Izirayɛli cɛngɛlɛ kɛ ma yiri shyɛn ye kan, yoro mbele yè jaraga dunruya wi lagapyew we. Mi yɛn na ye shari.


\par }{\SH Tagawa naa tijinliwɛ kala
\par }
{\PP \VS{2}Sefɛnnɛ, na wamawelewe cɛnlɛ lɛgɛrɛ ka gbɔn ye na, yaa pi jate paa nayinmɛ gbɔɔ kala yɛn;

\VS{3}katugu yège jɛn ma yo na paga ye tagawa pi wa mbe wele, ki ma ye kan yaa kagala kunni ye yɛɛ ni.

\VS{4}Ɛɛn fɔ, ye ti ye kala kunmɔ yɛɛ ni pi tunŋgo pye pigi yɔn fili, jaŋgo ye pye ye sin ye yɔn fili, ye pye tɛgɛlɛsaga fu, yaraga kpɛ ka ka ye la.

\VS{5}Na kàa pye tijinliwɛ pi wa la ye ni, wi Yɛnŋɛlɛ li yɛnri pi ni, pa li yaa pi kan wi yeri; katugu Yɛnŋɛlɛ li maa leele pe ni fuun pe kaan lɛgɛrɛ lɛgɛrɛ nayinmɛ ni.

\VS{6}Ɛɛn fɔ, wuu yɛnri tagawa ni wiga kaa singi; katugu lere ŋa kaa singi, wi ma pye paa kɔgɔje tɔnmɔ pi yinriwɛ naa pi towo pi yɛn, mba tifɛlɛgɛ ki maa pi lee naa waa kanŋgeyɛgɛ ki ni fuun ki na.

\VS{7}Ki lere cɛnlɛ wiga kaa ki sɔnri ndɛɛ wi yaa yaraga ka ta we Fɔ wi yeri,

\VS{8}katugu wi jatere wi yɛn wi na shyɛn, wi woro ma yɛgɛ sin wa wi tangalɔmɔ pi ni fuun pi ni.


\par }{\SH Fyɔnwɔ fɔ naa penjara taga kala
\par }
{\PP \VS{9}Sefɔ ŋa wi yɛn fyɔnwɔ fɔ, wila wi yɛɛ gbogo naa Yɛnŋɛlɛ lùu yirige we.

\VS{10}Ŋa wi yɛn penjagbɔrɔ fɔ fun wila wi yɛɛ gbogo naa Yɛnŋɛlɛ lùu tirige we, katugu wi yaa ka toro paa yan fyɛɛnrɛ yɛn.

\VS{11}Na yɔnlɔ kiga yiri ki yama gbɔɔ pi ni, yan ki ma waga, ki fyɛɛnrɛ ti ma toori, ki tiyɔnwɔ pi ma kɔ. Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun, penjagbɔrɔ fɔ wi yaa ka kɔ mbe wɔ wa wi kapyegele ke sɔgɔwɔ fun.


\par }{\SH Wamawelewe naa kala na \newline  li ma lere le kapege
\par }
{\PP \VS{12}Lere ŋa wi ma wamawelewe pi kun wi yɛɛ ni, fɛrɛwɛ yɛn wi woo; katugu na wiga wamawelewe pi kun wi yɛɛ ni mbe koro sinŋɛ mbe kɔ, wi yaa yinwege ta paa
wunluwɔ njala\FTNT{†}{{\FR 1:12 }{\FR{1.12
}}{\FT{Ki wunluwɔ njala cɛnlɛ làa pye Girɛkiye poro wolo, na pàa pye na kaan lere wa yeri, ŋa wi ya sanmbala pe ni kala la na, paa feŋge naa malaga yɛn.}}} yɛn, ko ŋga Yɛnŋɛlɛ lìgi
yɔn fɔlɔ kɔn mbe kan li yɛn ma mbele ndanla pe yeri we.

\VS{13}Na wamawelewe ka gbɔn lere wa mboo le kapege, wiga ka yo fɔ: «Yɛnŋɛlɛ lo li yɛn nala waa na wele.» Katugu Yɛnŋɛlɛ li se ya wa mbe wele mbeli kapege, lo jate laa si lere wa mbe wele mboo le kapege.

\VS{14}Ɛɛn fɔ, wamawelewe pi ma gbɔn lere pyew wi na mboo le kapege, na wo jate wi yɛɛra jogo pege kiga yiri wi ni mbaa wi fanla we.

\VS{15}Na jogo pege kiga kugbɔ lɛ, ki mɛɛ kapege se. Kapege ko ka ka lɛ, ko mɛɛ pan kunwɔ ni.


\par }{\PP \VS{16}Sefɛnnɛ, yoro mbele ye yɛn mala ndanla, yaga kaa ye yɛɛ fanla.

\VS{17}Yarikanra jɛndɛ ti ni fuun, naa boyan yaara tiyɔnrɔ ti ni fuun, ti maa kaan we yeri na yinrigi wa yɛnŋɛlɛ na. Ti maa tinri na yinrigi wa Yɛnŋɛlɛ li yeri. Lo li yɛn naayeri yanwa\FTNT{†}{{\FR 1:17 }{\FR{1.17
}}{\FT{Naayeri yanwa po pi yɛn yɔnlɔ naa yeŋge naa wɔnŋgɔlɔ wele.}}} pi Dafɔ we. Yɛnŋɛlɛ li se kanŋga, kanŋgasaga si woro li na mbe wɔ.

\VS{18}Lì yinwege kan we yeri kaselege sɛnrɛ ti fanŋga na, ma yala li nandanwa kala li ni, jaŋgo we pye koŋgbanmbala wa yaara nda lì da ti sɔgɔwɔ.


\par }{\SH Yaa nuru, yaa ki piin
\par }
{\PP \VS{19}Sefɛnnɛ, yoro mbele ye yɛn mala ndanla, yaa nawa tuun ki wogo ŋga ki na, fɔ: Ki daga lere nuŋgba nuŋgba pyew wila nuru fyafyaw, ɛɛn fɔ, paga kaa para fyafyaw, paga si kaa nawa ŋgbanni jagajaga;

\VS{20}katugu lere ŋa wi nawa pi yɛn ma ŋgban, wila ya mbe ŋga ki yɛn ma sin Yɛnŋɛlɛ yɛgɛ na ki pye.

\VS{21}Ki kala na, ye
fyɔngɔ kapyege ki ni fuun ki yaga konaa nambewe pi ni fuun pi ni. Sɛnrɛ nda Yɛnŋɛlɛ lì sanri wa ye kotogo na, ye yɛnlɛ ti na kotoyinŋge ni, katugu ti mbe ya mbe ye shɔ.


\par }{\PP \VS{22}Yaa tanri Yɛnŋɛlɛ li sɛnrɛ ti na, yaga ka pye ti logofɛnnɛ cɛ, mbaa ye yɛɛ fanla.

\VS{23}Katugu lere ŋa wi maa Yɛnŋɛlɛ li sɛnrɛ ti nuru wila sila tanri ti na, wi yɛn paa lere ŋa wi maa yɛɛ yɛgɛ ki wele duwale.

\VS{24}Wiga kaa yɛɛ wele mbe kɔ, wi mɛɛ kari, wi yɛn yɛgɛ ŋga na, wi mɛɛ fɛgɛ le ki na teere.

\VS{25}Ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ li
lasiri ŋa wi yɛn maa yɛɛ yɔn fili, wo ŋa wila we piin leseele, na lere ŋa kaa wi cancan mbaa wele, mbe koro wi na, na wi suu sɛnrɛ ti logo mbe fɛgɛ ti na, ɛɛn fɔ, wi kaa tanri wi na, ki fɔ Yɛnŋɛlɛ li yaa duwaw wi na wa wi kapyegele ke ni.


\par }{\PP \VS{26}Na lere wa kaa ki sɔnri wi yɛn Yɛnŋɛlɛ konɔ li tangafɔ, na wi suu yɔn ki yingiwɛ jɛn, wi yɛn naa yɛɛ fanla, wi Yɛnŋɛlɛ konɔ tangala li woro yaraga ka.

\VS{27}Yɛnŋɛlɛ konɔ tangala na li yɛn
kpoyi ma pye fyɔngɔ fu we To Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, lo li yɛn: Mbaa pijiriwele poro naa naŋgunjaala pe wele, mbaa pe sari wa pe jɔlɔgɔ ki ni konaa mbɔɔn yɛɛ yigi dunruya wi fyɔngɔ kagala ke ni.




\par }\Chap{2}{\SH Maga ka lere wɔ lere ni
\par }
{\PP \VerseOne{1}Sefɛnnɛ, yoro mbele yaa tanri
we Fɔ Zhezu Kirisi ŋa wi yɛn gbɔgɔwɔ fɔ wi tagawa konɔ li na, yaga kaa lere woo lere ni.

\VS{2}Ndɛɛ ki pye penjagbɔrɔ fɔ wa pan ma ye wa ye
shɛrigo ki ni tɛ vegeŋɛ ni wi yombɛlɛ li na, naa yaripɔrɔ tiyɔnrɔ ni wi yɔlɔgɔ, na fyɔnwɔ fɔ wa ka pan mbe ye wa fun, yaripɔrɔ kɔnrɔkɔnrɔ ni wi yɔlɔgɔ,

\VS{3}na yaga yaripɔrɔ tiyɔnrɔ fɔ wi gbɔgɔ mboo pye fɔ: «Pan ma cɛn laga ki cɛnsaga tiyɔngɔ ŋga ki ni,» mbe si fyɔnwɔ fɔ wi pye fɔ: «Mboro mbe yere wamɛ,» nakoma «Cɛn tara, na na tɔɔrɔ ti tanla.»

\VS{4}Ki ka pye ma, ye woro na leele woo leele ni ye yɛɛ ni, na kiti kɔɔn jatere pere ni wi le?


\par }{\PP \VS{5}Sefɛnnɛ, yoro mbele ye yɛn mala ndanla, yaa nuru na yeri: Yɛnŋɛlɛ lì dunruya ŋa wi fyɔnwɔ fɛnnɛ pe wɔ, jaŋgo pe ta pe pye penjagbɔrɔ fɛnnɛ wa tagawa kala li ni, peli
wunluwɔ pi ta, po mba làa pi
yɔn fɔlɔ kɔn mbe kan li yɛn ma mbele ndanla pe yeri we.

\VS{6}Ɛɛn fɔ, yoro wo na, ye ma fyɔnwɔ fɔ wi tifaga! Ma si yala, penjagbɔrɔ fɛnnɛ poro pe yɛn na ye jɔlɔ, na ye tilele na kee ye ni wa kiti kɔnfɛnnɛ pe yɛgɛ sɔgɔwɔ.

\VS{7}Poro wɛlɛ pe maa sɛnpere yuun Zhezu mɛgɛ tiyɔngɔ ŋga Yɛnŋɛlɛ lì kan ye yeri ki na.


\par }{\PP \VS{8}Na ye kaa tanri wunluwɔ pi
lasiri wi na mbaa wi yɔn finli, paa yɛgɛ ŋga na Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi yɛn naga yuun ma yo fɔ: «{\QT{Ma lewee yɛnlɛ wi daga mbɔɔn ndanla paa yɛgɛ ŋga na mɔɔ yɛɛ ndanla}}\XREF{†}{{\XO 2:8 }{\XO{2.8:
}}{\XT{Levi 19.18}}},» kona ki tiyɔngɔ ko yaa piin.

\VS{9}Ɛɛn fɔ, na ye kaa lere woo lere ni, kona, ye yɛn na kapege piin, a Yɛnŋɛlɛ li
lasiri wi yɛn na ye jɛrɛgi, katugu ye yɛn naa jogo.

\VS{10}Lere ŋa fuun kaa Yɛnŋɛlɛ li lasiri wi ni fuun wi tanri mbaa wi yɔn fili, mbe si lasiri wi ŋgasegele ke nuŋgba jɔgɔ, kona, wì ke ni fuun ke jɔgɔ.

\VS{11}Katugu Yɛnŋɛlɛ na lìgi yo ma yo fɔ: «{\QT{Maga ka jataga pye.,»}}\XREF{†}{{\XO 2:11 }{\XO{2.11:
}}{\XT{Ɛki 20.13-14}}} lìgi yo fun ma yo fɔ: «{\QT{Maga ka lere gbo»}}\XREF{†}{{\XO 2:11 }{\XO{2.11:
}}{\XT{Dete 5.17-18}}} Ki kala na, na ma woro na jataga piin, na maga lere gbo, kona, ma Yɛnŋɛlɛ li lasiri wi jɔgɔ.

\VS{12}Yaa para, yaa piin paa leele mbele yɛn Yɛnŋɛlɛ li yaa kiti kɔn pe na mbe yala lasiri ŋa wi ma lere pye lesee wi ni.

\VS{13}Lere ŋa wi woro na leele sanmbala pe yinriwɛ taa, na Yɛnŋɛlɛ liga kaa jaa mbe kiti wi kɔn wi na, li soo yinriwɛ ta. Leele yinriwɛ taga ki ma fanŋga ta kiti wi na.


\par }{\SH Tagawa naa kapyegele sɛnrɛ
\par }
{\PP \VS{14}Sefɛnnɛ, na lere wa ka yo fɔ tagawa yɛn wi ni mbe sigi ta wi sigi naga wa wi kapyegele ke ni, yiŋgi ki yaa yɔn wi kan? Ki tagawa pi mbe ya mboo shɔ le?

\VS{15}Na yaripɔrɔ kala ka pye sefɔ naŋa, nakoma sefɔ jɛlɛ wa na, na pilige pyew yaakara ti woro wi yeri,

\VS{16}na ye ni wa kaa pye mbe yo fɔ: «Ta kee yɛyinŋge na! Ma sa yaripɔrɔ le mɔɔ wire ti wɛri, ma li ma tin!» Mbe sigi ta wi suu wire ti kala yɔnyaara ti kan wi yeri, yiŋgi ki wogo ŋga ki yaa yɔn?

\VS{17}Pa tagawa pi yɛn ma fun, na piga koro pi yɛɛ na, na pi woro na pi yɛɛ nari wa kapyegele ke ni, pi ma ku\FTNT{†}{{\FR 2:17 }{\FR{2.17
}}{\FT{Ko kɔrɔ wo yɛn pila ya kala yɔn.}}}.


\par }{\PP \VS{18}Ɛɛn fɔ, kana lere wa yaa yo fɔ: «Mboro wo na, tagawa yɛn ma yeri, mi wo na kapyegele yɛn mi yeri. Ma tagawa pi naga na na kapyegele fu, mi wo na, mi yaa na tagawa pi naga ma na wa na kapyegele ke ni.»

\VS{19}Mà taga ki na ma yo Yɛnŋɛlɛ li yɛn nuŋgba pe, ko yɔn. Gboshugulo pè taga ki na ma fun, ki kala na, pe maa fyɛ na seri.

\VS{20}Mboro ŋa lembige, ma daga mbege jɛn fɔ tagawa piga pye kapyegele fu, pi ma pye kayɔngɔ fu?

\VS{21}Yiŋgi na Yɛnŋɛlɛ làa si we tɛlɛ Abirahamu wi jate lesinŋɛ? Wi kapyegele koro kàa ti, naa wìla wi pinambyɔ Izaki wi wɔ
saraga Yɛnŋɛlɛ li yeri wa
saraga wɔsaga ki na we.

\VS{22}Ma maga yan fɔ wi tagawa po naa wi kapyegele ke ni, kaa pinlɛ na tunŋgo piin ja, a wi kapyegele koo tagawa pi kan pì yɔn fili.

\VS{23}Ŋga Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi yɛn na yuun, pa kìgi yɛɛ yɔn fili yɛɛn fɔ: «{\QT{Abirahamu wì si taga Yɛnŋɛlɛ li na, ki kala na, a Yɛnŋɛlɛ li nɛɛ wi jate lesinŋɛ}}\XREF{†}{{\XO 2:23 }{\XO{2.23:
}}{\XT{Zhenɛ 15.6}}},» maa yeri li wɔnlɔ.

\VS{24}Ki kala na, ye maga yan fɔ Yɛnŋɛlɛ li maa lere wi jate lesinŋɛ wi kapyegele koro kala na, wi tagawa po nuŋgba kala ma.


\par }{\PP \VS{25}Nanjaa Arahabu pa wi wogo kìla pye ma fun. Yɛnŋɛlɛ làa wi jate lesinŋɛ wi kapyegele koro kala na, katugu wìla
Zhufuyepitunmbolo pe yigi tiyɔngɔ, ma kaa pe saga, a pè sɔngɔrɔ ma kologo ka yɛgɛ lɛ ma kari.

\VS{26}Yɛgɛ ŋga na sɛnwee wi wire tiga pye yinnɛ fu, ti ma ku, ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na, na tagawa piga pye kapyegele fu, pi ma ku.




\par }\Chap{3}{\SH Ŋgayinnɛ sɛnrɛ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Sefɛnnɛ, ye lɛgɛrɛ ka kaa ki jaa mbe pye nagafɛnnɛ, katugu yège jɛn ma yo woro mbele we yɛn nagafɛnnɛ, kiti wi yaa ka ŋgban woro na mbe wɛ.

\VS{2}We ni fuun we maa punŋgu pyelɔmɔ lɛgɛrɛ ni. Na lere ŋa woro na punŋgu wa wi sɛnyoro ti ni, ko fɔ wo sin ma yɔn fili. Wi mbe ya mboo yɛɛ yingiwɛ jɛn.

\VS{3}We maa karafeye pe nii wa shɔnye pe yɔnrɔ ti ni, jaŋgo paa nuru we yeri. Kiga pye ma, we ma ya na pe wire lombondo ti kɔnri.

\VS{4}Ye tɔnmɔkɔɔrɔ fun ti wele. Ti yɛn ma tugbɔlɔ fɔ jɛŋgɛ, tifɛliŋgbɔrɔ ti maa ti wɔnrɔgi na kee ti ni. Ɛɛn fɔ, konaa ki ni fuun, ti fevɛnnɛ pe maa ti sinni tɔnmɔkɔrɔ mbirige jɛɛlɛ ni na kee ti ni wa laga ŋga pe maa jaa we.

\VS{5}Lere wi ŋgayinnɛ fun li yɛn wire ti laga jɛɛlɛ ka, ɛɛn fɔ, li maa kagbɔgɔlɔ yuun na li yɛɛ gbogo.

\par }{\PP Ye kasɔn jɛɛlɛ li wele, li ma si ya ma kɔlɔgɔ gbeŋge ki yigi maga sogo!

\VS{6}Ŋgayinnɛ fun li yɛn paa kasɔn yɛn. Li yɛn ma yin kapere pyew ti ni. Li cɛnsaga ki yɛn wa we wire ti ni na ti lombondo ti kaan, a tila
fyɔngɔ kagala piin. Li maa kasɔn nii we yinwege sanga wi ni fuun wi ni, ŋga ki maa paan na yinrigi wa jaganama wi ni.

\VS{7}Woŋgaala mbele fuun pe yɛn tɔɔrɔ tijɛrɛ tijɛrɛ ni, naa sannjɛrɛ ti ni, naa yaara nda ti maa fulolo lara na ti ni, naa tɔnmɔ yaara ti ni, ti cɛngɛlɛ ke ni fuun lere wi mbe ya mberi koro, wìri koro makɔ.

\VS{8}Ɛɛn fɔ, ŋgayinnɛ le, lere kpɛ na ya mbe lo yingiwɛ jɛn. Li yɛn yaripege ŋga lere se ya koro. Li yɛn ma yin shɔnrɔ ni, nda ti maa leele kuun.

\VS{9}We ma ŋgayinnɛ li tɛgɛ na
we Fɔ ŋa wi yɛn we To wi sɔnni li ni. We mali tɛgɛ fun na leele pe daŋgi, poro mbele Yɛnŋɛlɛ lì da ma pe pye li yanlɛɛ we.

\VS{10}Wa yɔn nuŋgba ki ni, Yɛnŋɛlɛ li sɔnmɔ sɛnrɛ naa daŋga sɛnrɛ ti maa yinrigi wa. Sefɛnnɛ, kii daga kila piin ma.

\VS{11}Tɔnmɔ taan naa tɔnzorowo pi se ya pinlɛ mbaa pulo wa lawege nuŋgba ki ni.

\VS{12}Na woolo,
figiye tige ki se ya mbe oliviye tige pyɔ sɛ.
Ɛrɛzɛn tirige ki se ya mbe figiye tige pyɔ sɛ. Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun, lawege ŋga ki tɔnmɔ pi yɛn kɔ ni, ki se ya mbe tɔnmɔ taan pulo.


\par }{\SH Tijinliwɛ mba pi maa yinrigi \newline  wa yɛnŋɛlɛ na
\par }
{\PP \VS{13}Ambɔ wi yɛn tijinliwɛ fɔ naa kajɛnŋɛ ye ni? Ki fɔ wigi naga wa wi kapyegele koro naa wi tangalɔmɔ jɛmbɛ pi ni, kotoyinŋge naa tijinliwɛ ni.

\VS{14}Ɛɛn fɔ, na yenjapege naa kashara ka pye wa ye kotogo na, yaga kaa ye yɛɛ gbogo, mbaa finlɛlɛ mbe je kaselege ki na.

\VS{15}Ki tijinliwɛ cɛnlɛ po ma pi yɛn mba pi maa yinrigi wa yɛnŋɛlɛ na. Ki tijinliwɛ pi yɛn laga tara to ni. Pi yɛn sɛnwee piile poro woo naa gboshugulo woo.

\VS{16}Ko kì ti yenjaga naa kashara jatere wiga pye laga ŋga na, kafaara naa tipewe pi cɛnlɛ pyew pi ma pye wa fun.

\VS{17}Ɛɛn fɔ, tijinliwɛ mba pi maa yinrigi wa yɛnŋɛlɛ na na paan, ki koŋgbanŋga, pi yɛn
kpoyi, ko puŋgo na, pi yɛn yɛyinŋge ni, ma pye pɔw, ma pye tanwa jaga ni leele pe ni. Pi ma pye leele yinriwɛ taga ni, na kapyere jɛndɛ piin. Pila lere wɔ lere ni, pila la kopiire piin.

\VS{18}Leele mbele pe maa yɛyinŋge nii leele pe sɔgɔwɔ na pe yɛɛ mari, na pe kagala ke piin yɛyinŋge na, tɔnli ŋa pe ma ta wo wi yɛn yinwege ŋga ki yɛn ma sin.




\par }\Chap{4}{\SH Dunruya wi wɛɛnrɛ kala
\par }
{\PP \VerseOne{1}Maara naa kendige ŋga ki yɛn ye sɔgɔwɔ, ti maa yinrigi se? Pa ti maa yinrigi wa kagala ŋgele ke la maa ye taa ke ni na wiin wa ye wire ti ni.

\VS{2}Ye maa yarilɛgɛrɛ jaa, ye seri ta, ki kala na, ye yɛn legboleele. Ye yɛgɛ maa yinrigi yarilɛgɛrɛ na, ye se ya mberi ta. Kendige naa maara yɛn ye sɔgɔwɔ. Yaraga ŋga yaa jaa ye sege ta, katugu ye woro naga yɛnri Yɛnŋɛlɛ li yeri.

\VS{3}Na ye ka sila yɛnri Yɛnŋɛlɛ li yeri, ye se ta, katugu ye maa yɛnri jatere ŋa ni wii yɔn. Yaraga ŋga ye maa yɛnri, ye maa jaa mbege tɛgɛ mbaa ye kandaanra piin ki ni cɛ.

\VS{4}Yoro kɛɛnrɛ lifɛnnɛ wele\FTNT{†}{{\FR 4:4 }{\FR{4.4:
}}{\FT{Ki leele pe yɛn kɛɛnrɛ lifɛnnɛ katugu paa sɛnrɛ nuŋgba yo. Pe ma yo Yɛnŋɛlɛ li pe ndanla, ma si yala dunruya yaara to ti pe ndanla.}}}! Ye sigi jɛn mbe jɛn mbe yo na yaga pye dunruya yaara ti wɔnlɔ, kona, ye yɛn Yɛnŋɛlɛ li jugu wi le? Lere ŋa kaa jaa mbe pye dunruya yaara ti wɔnlɔ, wi ma pye Yɛnŋɛlɛ li jugu.

\VS{5}Yaga kaa ki jate ndɛɛ Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi yɛn na ŋga yuun ki yɛn jaga, ki ŋga fɔ: «Yinnɛ na Yɛnŋɛlɛ lì le we ni li kala na, we yɛn mali ndanla, fɔ a li yɛn yenjaga ni we kala na.»

\VS{6}Ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ li yɛn na yinmɛ kaan we yeri, mba pì gbɔgɔ naa ma wɛ, katugu Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi yɛn naga yuun ma yo fɔ: «{\QT{Yɛnŋɛlɛ li yɛn na wiin mbele pe maa pe yɛɛ gbogo pe ni. Ɛɛn fɔ, li yɛn na yinmɛ kaan mbele pè pe yɛɛ tirige pe yeri}}\XREF{†}{{\XO 4:6 }{\XO{4.6:
}}{\XT{Yomi 3.34}}}.»


\par }{\PP \VS{7}Ki kala na, yaa nuru Yɛnŋɛlɛ li yeri, yaa Sɔtanla wi wiin, pa wi yaa fe mbe laga ye na.

\VS{8}Ye fulo Yɛnŋɛlɛ li tanla, pa li yaa fulo ye tanla. Yoro kapere pyefɛnnɛ wele, ye ye kɛyɛn yi pye
kpoyi yeyi wɔ wa kapere ti ni. Yoro kopiire fɛnnɛ wele, ye ye kotoro ti pye kpoyi.

\VS{9}Ye ti ye nawa pi tanga ye na, ye yɛgɛ san yaa gbele. Ye ye titɛgɛrɛ ti kanŋga gbeere. Ye ye nayinmɛ pi kanŋga yɛsanga.

\VS{10}Ye ye yɛɛ tirige
we Fɔ wi yɛgɛ na, kiga pye ma, wi yaa ye yirige.


\par }{\SH Yaga kaa kiti kɔɔn sefɛnnɛ pe na
\par }
{\PP \VS{11}Sefɛnnɛ, yaga kaa sɛnpere yuun ye yɛɛ na. Lere ŋa ka sɛnpere yo sefɔ wa na, nakoma mbe kiti kɔn wi na, kona, wì sɛnpere yo Yɛnŋɛlɛ li
lasiri wi na ma kiti kɔn wi na. Na maga si kiti kɔn lasiri wi na, kona, ma woro wi tangafɔ naa, ɛɛn fɔ ma yɛn na kiti kɔɔn wi na.

\VS{12}Yɛnŋɛlɛ lo nuŋgba li yɛn lasiri wi kanfɔ naa kiti kɔnfɔ. Lo nuŋgba lo li mbe ya mbe lere shɔ, lo li mbe si ya mbe lere jɔgɔ. Ɛɛn fɔ, mboro wo yɛn ambɔ mbe sila kiti kɔɔn ma lewee yɛnlɛ wi na?


\par }{\SH We yinwege ki yɛn Yɛnŋɛlɛ lo kɛɛ
\par }
{\PP \VS{13}Yaa nuru na yeri yiŋgɔ, yoro mbele ye maa yuun fɔ: «Nala, nakoma goto we yaa kari wa cagbɔgɔ tisilan ki ni, we yaa sa yɛlɛ nuŋgba pye wa, mbe safari wa mbe penjara ta.»

\VS{14}Ma si yala, kala na li yaa pye wa ye yinwege ki ni goto, ye sili jɛn! Ye yɛn paa fɔɔngɔ yɛn, ŋga ki ma wo wagati jɛnri ni, mbe si kɔn le teere.

\VS{15}Ŋga ki ja daga yaa yuun ki ŋga: «Na Yɛnŋɛlɛ li ka yɛnlɛ, na waga koro yinwege na, pa we yaa ŋga ki pye, nakoma mbe ŋga ko pye.»

\VS{16}Ɛɛn fɔ, yiŋgɔ, ye yɛn na ye yɛɛ gbogo na ye yɛɛ nari. Ki yɛɛ gbɔgɔwɔ cɛnlɛ mba pi woro ma yɔn.

\VS{17}Lere ŋa wì kajɛŋgɛ pyege ki jɛn, wi si woro naga piin, ki ma pye kapege ki fɔ wi kan.




\par }\Chap{5}{\SH Penjagbɔrɔ fɛnnɛ pe yɛrɛwɛ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Yoro penjagbɔrɔ fɛnnɛ wele, yaa nuru na yeri yiŋgɔ! Yaa gbele yaa jɛɛn jɔlɔgɔ kagala ŋgele ke yaa ye ta ke kala na.

\VS{2}Ye penjagbɔrɔ tì fɔngɔ, a ndɔnŋɔ ye yaripɔrɔ ti ka.

\VS{3}So wì ye ye tɛ naa ye warifuwe wi ni. Naa so wì ye ti ni, ki yaa pye sɛrɛya ye kala na mbe ye wire ti jɔgɔ paa yɛgɛ ŋga na kasɔn ma yaraga jɔgɔ we. Yè penjagbɔrɔ gbogolo ye yɛɛ kan ki piliye puŋgo woyo\FTNT{†}{{\FR 5:3 }{\FR{5.3:
}}{\FT{Piliye puŋgo woyo yan sɛnrɛ tila yuun, yo yi yɛn dunruya kɔyɛgɛ ye.}}} yan yi ni.

\VS{4}Tunmbyeele mbele pè tunŋgo ki pye wa ye kɛɛrɛ ti ni, yee pe sara wi kan pe yeri. Ye nuŋgbolo jan pe gbeere ti yeri! Mbele pe yɛn na ye yarilire ti kɔɔn, Yɛnŋɛlɛ lì pe gbeere ti logo, lo li yɛn
we Fɔ ŋa wi yɛn yawa pi ni fuun fɔ.

\VS{5}Yè legbɔɔlɔ lige li laga tara ti na, ma katanra pye. Yè li ma tɔrɔ paa yaayogo yɛn, ŋga pè kan kì ka ma tɔrɔ naga gbosanga wi singi.

\VS{6}Yè kiti kɔn lesinŋɛ wi na maa gbo, wii si ye win.


\par }{\SH Mbaa kagala kunni ye yɛɛ ni \newline  konaa yɛnrɛwɛ
\par }
{\PP \VS{7}Sefɛnnɛ, yaa kagala kunni ye yɛɛ ni fɔ we Fɔ wi sa pan. Yege wele paa yɛgɛ ŋga na kɛrɛ kɔnfɔ wi maa tara yarilire tiyɔnrɔ ti singi naga kunni wi yɛɛ ni. Wi maa ki kunni wi yɛɛ ni jɛŋgɛ fɔ wi sa tisara koŋgbannda to naa tisara puŋgo woro ti ta.

\VS{8}Yoro fun, yaa kagala kunni ye yɛɛ ni ma, ye kotogo ta, katugu we Fɔ wi panga kì yɔngɔ.


\par }{\PP \VS{9}Sefɛnnɛ, yaga kaa kɔngɔri ye yɛɛ na, jaŋgo Yɛnŋɛlɛ liga ka kiti kɔn ye na. Kiti kɔnfɔ wì yɔngɔ, wi yɛn ma yere le go yɔn ki na.

\VS{10}Sefɛnnɛ,
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ mbele pè para we Fɔ wi mɛgɛ na, ye nawa to pe na. Jɔlɔgɔ ŋga pè jɔlɔ, naa kagala ŋgele pè kun pe yɛɛ ni, yaa piin ma fun.

\VS{11}Ye wele, mbele pè wamawelewe pi kun pe yɛɛ ni ma koro sinmbele, we yɛn naga yuun ma yo pè fɛri. Zhɔbu wìla jɔlɔgɔ ŋga kun wi yɛɛ ni ki wogo pège sɛnrɛ yo, a yège logo. Wi jɔlɔgɔ ki kɔsaga, Yɛnŋɛlɛ làa kajɛŋgɛ ŋga pye maa kan yège jɛn, katugu Yɛnŋɛlɛ li leele yinriwɛ taga naa li kajɛŋgɛ pyege kì gbɔgɔ.


\par }{\PP \VS{12}Sefɛnnɛ, ŋga kì gbɔgɔ ma wɛ ki ni fuun na, ko yɛn fɔ yaga ka wugu fyew. Yaga ka wugu naayeri wi na, nakoma tara ti na. Yaga si ka wuguro ta yɛgɛ pye. Ɛɛn fɔ, ye yo ee, na kala li ka pye «ee», nakoma ayoo, na kala li ka pye «ayoo», jaŋgo Yɛnŋɛlɛ li kiti wiga ka to ye na.


\par }{\PP \VS{13}Na kaa pye lere wa yɛn na jɔlɔ ye ni, wila Yɛnŋɛlɛ li yɛnri. Na kaa pye wa nawa yɛn ma yinŋgi, wila yuuro shoo wila Yɛnŋɛlɛ li sɔnni.

\VS{14}Na kaa pye lere wa na yaa ye ni, wi
legilizi lelɛɛlɛ pe yeri pe pan pe Yɛnŋɛlɛ yɛnri wi kan pe
sinmɛ fa wi na we Fɔ wi mɛgɛ ki na.

\VS{15}Ki Yɛnŋɛlɛ yɛnrɛwɛ mba pè yɛnri tagawa ni, pi yaa yaŋa wi sagala. Pa we Fɔ wi yaa yambagawa kan wi yeri. Na kaa pye wi kapere pye, pa ti yaa kala yaga wi na.

\VS{16}Ki kala na, yaa ye kapere ti yuun yaa ye yɛɛ kaan, yaa Yɛnŋɛlɛ li yɛnri yaa ye yɛɛ kaan, jaŋgo ye ta ye sagala. Lesinŋɛ wi Yɛnŋɛlɛ yɛnrɛwɛ mba wì yɛnri kapɔrɔ ni, pi yɛn fanŋga ni fɔ jɛŋgɛ.

\VS{17}Eli wìla pye sɛnwee paa we yɛn. Wìla Yɛnŋɛlɛ li yɛnri kapɔrɔ ni ma yo tisaga kiga ka pan. Tisaga kii pan laga tara ti na maga yigi fɔ yɛlɛ taanri naa yeŋge kɔgɔlɔni.

\VS{18}Ko puŋgo na, a wì Yɛnŋɛlɛ li yɛnri naa, a tisaga kì pan, a tara ti yarilire tì yɔn.


\par }{\PP \VS{19}Sefɛnnɛ, na wa ka puŋgo ye ni mbe kaselege konɔ li wa, na wa kaa saga wi ka sɔngɔrɔ mbe pan wa li ni naa,

\VS{20}yege jɛn ye yo fɔ lere ŋa ka kapege pyefɔ wa sɔngɔrɔ mboo wɔ wa kombege ŋga wì puŋgo ki ni, wi yaa ki kapege pyefɔ wi yinnɛ li shɔ kunwɔ pi ni,
{\QT{mbege kan wi kapere lɛgɛrɛ mbe kala yaga wi na}}\XREF{†}{{\XO 5:20 }{\XO{5.20:
}}{\XT{Yomi 10.12}}}.

\par }