\NormalFont\ShortTitle{URUTI}

{\MTB Sɛwɛ ŋa wi yɛn na para

\par }{\MT URUTI

\par }{\MTB wi sɛnrɛ na

\par }{\IMT Sɛwɛ wi nawa sɛnrɛ.

\par }{\IP Ki sɛwɛ ŋa wi yɛn na para jɛlɛ wa sɛnrɛ na ŋa, pàa pye na yinri Uruti. Jɛlɛ wo mɛgɛ ko kì taga sɛwɛ wi na. Sɛwɛ wi nawa sɛnrɛ ti kagala ke pye ma yala kiti kɔnfɛnnɛ pàa pye tegere ti na wa Izirayɛli tara ti go na (1.1), ko la pye na kee yɛlɛ waga kele naa cɛnmɛ shyɛn yeri (1 200) na pe fa Zhezu wi se (4.17, 21-22). Sɛwɛ wi yɔnlɔgɔfɔ wi mɛgɛ kii jɛn.

\par }{\IP Sɛwɛ wi sɛnrɛ ti yɛn naga nari paa yɛgɛ ŋga na Mowabu cɛnlɛ woolo jɔ Uruti ŋa wìla pye nambannjɔ wìla kanŋga ma pye Izirayɛli woo, ma Yɛnŋɛlɛ jɛnnɛ li jɛn. Uruti wìla pye Izirayɛli woolo naŋa wo wa jɔ; ko naŋa wo la saa cɛn wa Mowabu tara fuŋgo kala na. A wì si kaa ku ma Uruti wi yaga naŋgunjɔ. Uruti wi najɔ la pye wa pàa pye naa yinri Nawomi. Nawomi wìla pye Izirayɛli woo. Wi pɔlɔ wìla ku fun maa yaga naŋgunjɔ. Kì kaa pye ma, a Nawomi wì si yere ki yerewe mbe sɔngɔrɔ wa wi tara, wa Betilɛɛmu ca, wa Zhuda tara; a Uruti wì si yere ki yerewe mbe pinlɛ wi najɔ wi ni mbe kari, sɛnrɛ nda wìla yo ti nda: «Ma woolo pe yaa pye na woolo, ma Yɛnŋɛlɛ li yaa pye na Yɛnŋɛlɛ» (1.16). Kì kaa pye ma, a Yɛnŋɛlɛ lì si duwaw Uruti wi na, naa wìla yere ki yerewe mbe taga li na we. A Yɛnŋɛlɛ lì suu saga, a wì naŋa wa ta wa Izirayɛli tara, a wùu pɔri wi jɔ, pàa pye naa yinri Bowazi. A Uruti wì si kaa pinambyɔ se, a wì pye Davidi wi tɛlɛ. Davidi wìla kaa pye Izirayɛli woolo pe wunluŋgbɔɔ.

\par }{\IP Kì pye ma, Uruti ŋa wìla pye lere ŋa wi sila Yɛnŋɛlɛ jɛn, wì kanŋga ma pye Zhezu Kirisi wi mama wa; Zhezu Kirisi wi yɛn Davidi wi setirige pyɔ ma pye dunruya woolo pe shɔfɔ.

\par }{\IOT Sɛwɛ wi yɛn ma kɔɔnlɔ yɛgɛ ŋga na

\par }{\IO Uruti wi sila pye na jaa mbe laga Nawomi wi na
{\IOR{1}}

\par }{\IO Uruti wìla saa Bowazi wi yan
{\IOR{2}}

\par }{\IO Kapyegele kele la pye Nawomi wi nawa Uruti wi kan
{\IOR{3}}

\par }{\IO Uruti wo naa Bowazi pàa pɔri pe yɛɛ yeri
{\IOR{4}}



\par }\ChapOne{1}{\SH Elimelɛki go woolo \newline  pe jɔlɔgɔ kagala
\par }
{\PP \VerseOne{1}Sanga ŋa ni kiti kɔnfɛnnɛ pàa pye tegere ti na wa
Izirayɛli tara ti go na, a fuŋgo kà si kaa to wa tara ti ni. Kona, a naŋa wà si yiri wa Betilɛɛmu ca, wa Zhuda tara, wo naa wi jɔ, naa wi pinambiile shyɛn, mɛɛ kari ma saa cɛn wa Mowabu tara wasetanga ki ni.

\VS{2}Ki naŋa pàa pye naa yinri Elimelɛki, naa jɔ wi yinri Nawomi, nɛɛ wi pinambiile nuŋgba yinri Makilɔn, na sanŋa wi yinri Kiliyɔn. Pàa pye Efirata sege woolo, ma yiri wa Betilɛɛmu ca, wa Zhuda tara. Ma pe ta wa Mowabu tara,

\VS{3}a Nawomi wi pɔlɔ Elimelɛki wì si ku ma wo naa wi pinambiile shyɛn pe yaga.

\VS{4}A wi pinambiile pè si Mowabu tara sumbonɔ pele pɔri pe jɛɛlɛ. Pàa pye na nuŋgba yinri Ɔripa, nɛɛ sanŋa wi yinri Uruti. Pàa yɛlɛ kɛ si lo pye wa Mowabu tara,

\VS{5}a Makilɔn naa Kiliyɔn pè si ku fun. Nawomi wì si koro wi yɛ naŋa fu naa pinambiile fu.


\par }{\SH Nawomi wi sɔngɔrɔsaga \newline  wa Betilɛɛmu ca, \newline  Uruti wìla pinlɛ wi ni
\par }
{\PP \VS{6}Ma Nawomi wi ta wa Mowabu tara, a wì sigi logo ma yo Yawe Yɛnŋɛlɛ làa li woolo pe saga ma yaakara lɛgɛrɛ kan pe yeri. Kì kaa pye ma, a wì si yiri mbe sɔngɔrɔ wa Zhuda tara, wo naa wi pijaala shyɛn pe ni.

\VS{7}A Nawomi wì si yiri wa laga ŋga wìla pye ma cɛn wo naa wi pijaala shyɛn pe ni, mɛɛ lɛ na sɔngɔrɔ wa Zhuda tara.

\VS{8}Kona, a Nawomi wì suu pijaala shyɛn pe pye fɔ: «Na sumbonɔ, ye sɔngɔrɔ yaa kee wa ye yeri, wa ye nɛɛlɛ pe yinrɛ\FTNT{†}{{\FR 1:8 }{\FR{1.8:
}}{\FT{Mbe yala Zhufuye pe kalɛgɛ ki ni, naŋgunjaala mbele piile sila pye pe yeri, pe ma ya ma koro wa pe pɛnɛ pe seye yi ni nakosima pe ma ya ma sɔngɔrɔ wa pe nɛɛlɛ pe yinrɛ ti ni, ma pɔri nambala pele yɛgɛ yeri mbele pe woro pe pɛnɛ pe seye woolo.}}}. Yɛgɛ ŋga na yè kajɛŋgɛ pye mbele pè ku pe kan konaa ma kajɛŋgɛ pye na kan, Yawe Yɛnŋɛlɛ li kajɛŋgɛ pye ye kan ma fun.

\VS{9}Yawe Yɛnŋɛlɛ li nambala kan ye ni fuun nuŋgba nuŋgba ye yeri, ye yinmɛ ta wa pe yinrɛ.»

\par }{\PP A wì si kɛyɛn wa pe yɔlɔgɔ ma sara pe na mbaa kee. Ɛɛn fɔ, a wi pijaala pe nɛɛ gbele ŋgbanga

\VS{10}mɛɛ wi pye fɔ: «Ayoo, we yaa pinlɛ ma ni mbe kari wa ma woolo pe tara.»


\par }{\PP \VS{11}A Nawomi wì si pe pye fɔ: «Na sumbonɔ, ye sɔngɔrɔ. Yiŋgi na yee pinlɛ na ni? Mì lɛ makɔ, mi se ya mbe pinambiile se, pe yiri, pe pye ye pɛnɛ\FTNT{†}{{\FR 1:11 }{\FR{1.11:
}}{\FT{Kìla pye mbe yala Zhufuye pe kalɛgɛ ki ni, na naŋa wa ka ku mboo jɔ yaga, wi jɔnlɔ lenaŋa ka pye wa, wi ma daga mboo lɛ mboo tɛgɛ jaŋgo mbe pyɔ se wi na, wi ndɔ mɛgɛ kiga ka ta mbe to.}}}.

\VS{12}Na sumbonɔ, ye sɔngɔrɔ yaa kee. Mì lɛ ma toro nandɛgɛrɛ na. Ali na kaa pye na jigi wi yɛn ki na fɔ nala yembinɛ na li ni, mbe ya mbe naŋa ta, mbe pinambiile se,

\VS{13}yoro mbe ya mbe pe sige fɔ pe sa lɛ, pe ye tɛgɛ le? Ye se ka je mbe nambala pele yɛgɛ tɛgɛ poro puŋgo na? Ayoo, na sumbonɔ. Na nawa pì tanga jɛŋgɛ ye kala na\FTNT{†}{{\FR 1:13 }{\FR{1.13:
}}{\FT{Ŋga kì yo ma yo fɔ:
{\QT{Na nawa pì tanga jɛŋgɛ ye kala na,
}} sɛwɛɛlɛ pele ni, kì yo wa fɔ: Na nawa pì tanga jɛŋgɛ ma wɛ ye woo pi na.
}}}, katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ lì piri na ni.»


\par }{\PP \VS{14}Nawomi wi paraŋgɔlɔ, a wi pijaala pe nɛɛ gbele ŋgbanga naa. Ko puŋgo na, a Ɔripa wo si kɛyɛn wa wi najɔ wi yɔlɔgɔ mbe sara wi na, mbaa kee. Ɛɛn fɔ, a Uruti wo si je ma koro Nawomi wi ni.

\VS{15}A Nawomi wì si Uruti wi pye fɔ: «Wele, ma pɔlɔ wi nɔsepyɔ lenaŋa wi jɔ wì sɔngɔrɔ ma kari wi woolo poro naa wi yarisunndo ti kɔrɔgɔ. Mboro fun, sɔngɔrɔ ma taga wi na.»


\par }{\PP \VS{16}Ɛɛn fɔ, a Uruti wì suu pye fɔ:

\par }{\Q «Maga kanla ŋgbanga mbe yo mbe laga ma na, mbɔɔn yaga.

\par }{\Q Maga kari laga o laga, mi yaa kari wa.

\par }{\Q Maga sa cɛn laga o laga, mi yaa sa cɛn wa.

\par }{\Q Ma woolo pe yaa pye na woolo,

\par }{\Q ma Yɛnŋɛlɛ li yaa pye na Yɛnŋɛlɛ.

\VS{17}Ma yaa ku laga ŋga na, pa mi yaa ku wa fun panla le wa.

\par }{\Q Na yaraga ka kanla laga ma na, na kunwɔ po nuŋgba ma fyew,

\par }{\Q Yawe Yɛnŋɛlɛ li jɔlɔgɔ gbɔgɔ wa na na.»


\par }{\PP \VS{18}Naa Nawomi wìla kaa ki yan Uruti wì yere ki yerewe mbe pinlɛ wi ni, a wì si pyeri maa yaga yɛw.


\par }{\PP \VS{19}A pe shyɛn pè si pinlɛ nɛɛ kee fɔ ma saa ye wa Betilɛɛmu ca. Naa pàa kaa ye wa ca, pe panga kìla to ca woolo pe lɛgɛrɛ yɔn na. A jɛɛlɛ pe nɛɛ pe yɛɛ piin fɔ: «Nawomi nuŋgba wowi yɛɛn gbari?»

\VS{20}A Nawomi wì si pe pye fɔ:

\par }{\Q «Yaga kaa na yinri naa ‹Nawomi,›

\par }{\Q ɛɛn fɔ, yaa na yinri ‹Mara\FTNT{†}{{\FR 1:20 }{\FR{1.20:
}}{\FT{Nawomi mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa fɛrifɔ, ma si yala Mara mɛgɛ ki kɔgɔ wowi ŋa tangara.}}},›

\par }{\Q katugu Yɛnŋɛlɛ na li yɛn yawa pi ni fuun fɔ, lìlan nawa pi tanga na na.


\par }{\Q \VS{21}Na karisanga wi ni, mìla pye yarijɛndɛ tafɔ,

\par }{\Q ɛɛn fɔ, Yawe Yɛnŋɛlɛ lìlan sɔngɔrɔ mì pan kɛwara.

\par }{\Q Koni yaga kaa na yinri naa Nawomi;

\par }{\Q katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ lì para ma wa na na.

\par }{\Q We Fɔ ŋa yawa pi ni fuun fɔ, wì jɔlɔgɔ gbɔgɔ wa na na.»


\par }{\PP \VS{22}Pa Nawomi wìla yiri wa Mowabu tara ma sɔngɔrɔ yɛɛn, wo naa wi pijɔ Uruti ŋa wìla pye Mowabu cɛnlɛ woo wi ni. Pàa ye wa Betilɛɛmu ca ma yala pè kɛɛ le yarilire nda pe yinri
ɔrizhi\FTNT{†}{{\FR 1:22 }{\FR{1.22:
}}{\FT{Yarilire nda pe yinri ɔrizhi ti yɛn paa mali yɛn, pe maa ti muwɛ pi piin buru.}}} ti kɔnwɔ pi ni.




\par }\Chap{2}{\SH Uruti wìla saa na yarilire \newline  sheshegele wulowulo wa Bowazi kɛrɛ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Nawomi wi pɔlɔ Elimelɛki wi go lere wà la pye wa. Wìla pye penjagbɔrɔ fɔ naa mɛgbɔgɔ fɔ. Pàa pye naa yinri Bowazi.

\VS{2}Pilige ka, Uruti ŋa wìla yiri wa Mowabu tara, a wì sigi yo Nawomi wi kan fɔ: «Ki yaga mbe kari kɛrɛ ta ni saa
ɔrizhi sheshegele ŋgele kaa tuun wi kɔnfɛnnɛ pe puŋgo na kele wulowulo. Na lere ŋa kanla yinriwɛ ta, pa mi yaa la wulo wa ko fɔ wo puŋgo na\FTNT{†}{{\FR 2:2 }{\FR{2.2:
}}{\FT{Mbe yala Moyisi lasiri sɛwɛ wi ni, pàa konɔ kan nambanmbala, naa naŋgunjaala, naa pijiriwele, konaa fyɔnwɔ fɛnnɛ pe yeri, jaŋgo yarilire nda fuun ti yɛn sheshegele woro, na ti kɔnfɛnnɛ pe kaa ti kɔɔn, sheshegele ŋgele kaa tuun, poro mbaa ke wulowulo ti kɔnfɛnnɛ pe puŋgo na;
}}{\XT{Levi 19.9-10; 23.22; Dete 24.19-22}}{\FT{.}}}.» A Nawomi wì suu pye fɔ: «Ta kee, na sumborombyɔ.»


\par }{\PP \VS{3}A Uruti wì si kari mɛɛ saa na wulowulo kɛrɛ ta ni ɔrizhi kɔnfɛnnɛ pe puŋgo na. Kìla yala Elimelɛki wi go lere Bowazi wo kɛrɛ ni.


\par }{\PP \VS{4}Sanni jɛnri, a Bowazi wì si yiri wa Betilɛɛmu ca, ma pan, ma gbɔn le. A wì si yarilire kɔnfɛnnɛ pe shari ma yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ li pye ye ni!» A pè si shɔ maga sɔngɔrɔ wi na ma yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ li duwaw ma na!»


\par }{\PP \VS{5}A Bowazi wì si yarilire kɔnfɛnnɛ pe to wi yewe ma yo fɔ: «Jasumboro ŋa wo yiri se?»

\VS{6}A yarilire kɔnfɛnnɛ pe to wì suu pye fɔ: «Mowabu cɛnlɛ woolo sumboro ŋa wì pinlɛ Nawomi wi ni, ma yiri wa Mowabu tara ma pan wowi.

\VS{7}Wìlan yɛnri ma yo mboo yaga wila sheshegele ŋgele kaa woo wa pɔgɔlɔ ke ni na tuun yarilire kɔnfɛnnɛ pe puŋgo na, ke wulowulo. Malɛ wì pan pinliwɛ pi ni, wi yɛn na tunŋgo piin fɔ yiŋgɔ. Kaawɔ wì kaa cɛn jɛnri ma wogo wi\FTNT{†}{{\FR 2:7 }{\FR{2.7:
}}{\FT{Sɛwɛ lɛɛlɛ pele ni, laga ŋga kì yo fɔ:
{\QT{Kaawɔ wì kaa cɛn jɛnri ma wogo}} pège laga ki yɔnlɔgɔ ma yo fɔ: Kaawɔ wì kaa cɛn jɛnri ma wogo wa go.
}}}.»


\par }{\PP \VS{8}Kona, a Bowazi wì si Uruti wi pye fɔ: «Na sumborombyɔ, nuŋgbolo jan ma logo na yeri. Maga ka kari saa sheshegele wulowulo kɛrɛ ta yɛgɛ ni naa nda to puŋgo na. Koro laga na tunmbyeele jɛɛlɛ pe ni.

\VS{9}Laga ŋga nambala paa ki yarilire ti kɔɔn ki wele jɛŋgɛ, ma taga jɛɛlɛ mbele paa yarilire ti wulowulo pe puŋgo na. Mìgi yo tunmbyeele pe kan ma yo pɔɔn yaga yɛw. Na wɔgɔ kɔɔn yigi, ma sa ko ma wɔ wa tɔnmɔ cɔrɔ nda lefɔnmbɔlɔ pè ko ma yin ti ni.»


\par }{\PP \VS{10}A Uruti wì si sogo maa yɛgɛ ki jiile wa tara ma Bowazi wi gbɔgɔ, mɛɛ wi pye fɔ: «Yiŋgi na, a na yinriwɛ sɔɔn ta, a na kala lì ŋgban ma ni, mi ŋa mi yɛn nambanŋa we?»


\par }{\PP \VS{11}A Bowazi wì suu pye fɔ: «Maga lɛ ma pɔlɔ wì ku, ŋga fuun mà pye ma najɔ wi kan, pè ki ni fuun ki yɛgɛ yo mala kan. Mìgi jɛn ma yo mɔ̀ɔ to naa ma nɔ pe yaga wa, konaa mà se tara nda ni ti ni, ma pan ma cɛn tara ta woolo sɔgɔwɔ, mbele ma sila jɛn faa we.

\VS{12}Mi yɛn naga jaa ŋga fuun mà pye, Yawe Yɛnŋɛlɛ ligi tɔnli wi kan ma yeri. Yawe Yɛnŋɛlɛ, woro
Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ le, li tɔnli gbɔɔ kan ma yeri; lo na mà pan mali pye ma larasaga we.»


\par }{\PP \VS{13}A Uruti wì suu pye fɔ: «Kaselege ko na, ma yɛn jɛnŋɛ na ni, na tafɔ. Mi ŋa mi yɛn paa ma kulojɔ yɛn, màla kotogo ki sogo na na, katugu mà nayinmɛ sɛnrɛ yo na ni. Ali mbege ta mii yala ma tunmbyeele jɛɛlɛ wa nuŋgba ni yɛrɛ.»


\par }{\PP \VS{14}Naa kasanga wìla kaa gbɔn, a Bowazi wì si Uruti wi pye fɔ: «Fulo laga, ma pan we ka! Yaakara ta lɛ maa ti nii wa sɛgɛ\FTNT{†}{{\FR 2:14 }{\FR{2.14:
}}{\FT{Duvɛn tangara naa sinmɛ pàa pinlɛ ti yɛɛ ni mari pye sɛgɛ.}}} ki ni.»

\par }{\PP Kona, a Uruti wì si pan ma cɛn le yarilire kɔnfɛnnɛ pe tanla. A Bowazi wì si yarilire nda pè kala ta kan wi yeri. A Uruti wì si ka ma tin paa yɛgɛ ŋga na kìla wi ndanla, mɛɛ ti sannda ti tɛgɛ.

\VS{15}Naa Uruti wìla kaa yiri ma kari ma saa na wulo, a Bowazi wì suu tunmbyeele pe pye fɔ: «Yoo yaga wila sheshegele kele wulowulo wa yarilire pɔgɔlɔ ke sɔgɔwɔ fun. Yaga ka sɛnŋgbanra yo wi na.

\VS{16}Yaa sheshegele kele woo wa pɔgɔlɔ ke ni yɛrɛ yaa ke waa tara, wi ta wila ke wulowulo. Ɛɛn fɔ, yaga kaa gbanla wi na.»


\par }{\PP \VS{17}Uruti wìla sheshegele ke wulowulo wa Bowazi wi kɛrɛ fɔ ma saa yɔnlɔ ki kɔ. Sheshere nda wìla wulo, a wì siri gbɔn mari pyɔ wi wɔ. Ɔrizhi pyɔ ŋa wìla ta, wìla pye na kee culo nafa ma yiri kɛ yeri.

\VS{18}A wì si kari wi ni ca. Ŋa wìla wulo ma ta, a wì suu naga wi najɔ wi na. Wìla pan wi yaakara sannda ti ni fun, mɛɛ ti wɔ mari kan wi yeri.

\VS{19}A wi najɔ wì suu yewe ma yo fɔ: «Ŋa mà wo wi ni fuun wo wulo se nala nuŋgba ma? Ma saa tunŋgo pye ambɔ kɛrɛ? Lere ŋa wɔ̀ɔn yinriwɛ ta, Yɛnŋɛlɛ sa duwaw wi na!»

\par }{\PP Kì kaa pye ma, a Uruti wì sigi yɛgɛ yo wi najɔ wi kan ma yo fɔ wì saa tunŋgo pye naŋa ŋa kɛrɛ, poo yinri Bowazi.

\VS{20}A Nawomi wì si Uruti wi pye fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ li duwaw ki naŋa wi na! Lo na li maa li kajɛŋgɛ ki piin woro mbele we yɛn yinwege na we kan konaa mbele pè ku pe kan.» A Nawomi wì sho naa fɔ: «Ki Bowazi wi yɛn na pɔlɔ wi go lere wo wa, ŋa ki kologo yɛn wi yeri, wi yere we go kala li ni\FTNT{†}{{\FR 2:20 }{\FR{2.20:
}}{\FT{Kìla pye, na naŋa wa ka ku, na wi go lere ka pye wa lenaŋa, a ki yala kufɔ wìla wi yaraga ka kan fɔgɔ yɔn paa laga yɛn, ko naŋa wo ma ya maga lɔ naa, maga yaga sege woolo pe kan (}}{\XT{Uruti 4.1,8; Levi 25.25-28}}{\FT{). Wi ma daga fun mbe kufɔ wi jɔ wi lɛ mboo tɛgɛ, jaŋgo mbe pyɔ se wi kan, wi mɛgɛ kiga ka ta mbe to (}}{\XT{Dete 25.5-10}}{\FT{).}}}.»

\VS{21}Kona, a Mowabu cɛnlɛ woo Uruti wì sho naa fɔ: «Wì yɛrɛ na pye naa ma yo mbaa wulowulo wi tunmbyeele pe puŋgo na fɔ pe sa yarilire ti kɔn ti kɔ.»


\par }{\PP \VS{22}A Nawomi wì si Uruti wi pye naa fɔ: «Na sumborombyɔ, ko yɛn ma yɔn jɛŋgɛ. Maa pinlɛlɛ wi tunmbyeele jɛɛlɛ pe ni, maa tunŋgo piin. Maga ka kari kɛrɛ ta yɛgɛ ni pe saa ma jɔlɔ wa.»


\par }{\PP \VS{23}Kì kaa pye ma, a Uruti wì si pinlɛ Bowazi wi tunmbyeele jɛɛlɛ pe ni na yarilire ti wulowulo fɔ ma saa ɔrizhi wo naa
bile\FTNT{†}{{\FR 2:23 }{\FR{2.23:
}}{\FT{Yarilire nda pe yinri bile ti yɛn paa mali wi yɛn, pe maa ti muwɛ pi piin buru.}}} wi ni ti kɔnwɔ pi kɔ. Uruti wo naa wi najɔ wi ni, pàa pye pe yɛɛ kɔrɔgɔ go nuŋgba.




\par }\Chap{3}{\SH Uruti wìla kari \newline  wa Bowazi wi yarilire sunsaga
\par }
{\PP \VerseOne{1}Pilige ka, a Nawomi wì si Uruti wi pye fɔ: «Na sumborombyɔ, mila jaa mbe cɛnsaga lagaja ma kan, ma ta ma cɛn wa, ma nayinmɛ ta.

\VS{2}Màga jɛn makɔ ma yo ki Bowazi ŋa wɔ̀ɔn yaga mà pinlɛ wi tunmbyeele jɛɛlɛ pe ni na tunŋgo piin, we sege woo wo wawi. Nala yɔnlɔkɔgɔ ŋga ki ni, wi yaa kari wa wi yarilire sunsaga mbe saa
ɔrizhi ŋa pè sun wi fɛ.

\VS{3}Yiri, ma woli, ma sinmɛ nuwɔ taan fa ma yɛɛ na. Mɔɔ yaripɔrɔ tiyɔnrɔ ti le ma yɛɛ na. Mɛɛ kari wa wi yarilire sunsaga. Ɛɛn fɔ, maga ka ti wɔɔn yan fɔ wi sa li, wi wɔ, wi kɔ gbɛn.

\VS{4}Na wiga ka sinlɛ, maa sinlɛsaga ki wele maga jɛn. Mɛɛ fulo wa wi tanla yɔɔrɔ, maa paritɔnŋgɔ ki laga wi tɔɔrɔ ti na (mboo yɛnri wila ma go singi), mɛɛ sinlɛ wa wi tɔɔrɔ ti nɔgɔ. Ko puŋgo na, kala na ma daga mbe pye, wo jate, wi yaa li yo ma kan.»

\VS{5}A Uruti wì sho fɔ: «Ŋga fuun mà yo na kan, mi yaa ki pye ma.»


\par }{\PP \VS{6}A Uruti wì si kari wa Bowazi wi yarilire sunsaga ki ni, mɛɛ saa ki pye paa yɛgɛ ŋga na wi najɔ wìla ki yo maa kan we.

\VS{7}Naa Bowazi wìla kaa li ma wɔ makɔ, a kì si nayinmɛ gbɔɔ kan wi yeri. A wì si saa sinlɛ wa ɔrizhi pyɔ ŋa pè gbogolo wi tanla. (Naa wìla kaa na wɔnlɔ), a Uruti wì si fulo wa wi tanla yɔɔrɔ, mɛɛ wi paritɔnŋgɔ ki laga wi tɔɔrɔ ti na, mɛɛ sinlɛ le.

\VS{8}Naa yige kìla kaa lɛ, a Bowazi wì si fo ma yɛn, mɛɛ wa ma kanŋga; wi mbe wele, mɛɛ jɛlɛ wa yan wì sinlɛ le wi tɔɔrɔ ti nɔgɔ.

\VS{9}A Bowazi wì suu yewe ma yo fɔ: «Ambɔ wi mboro?»

\par }{\PP A Uruti wì sho fɔ: «Muwi, Uruti, mi ŋa mi yɛn paa ma kulojɔ yɛn. Ki yaga ma pye na go sigefɔ, katugu ki kologo yɛn ma yeri ma yere na go kala li ni.»


\par }{\PP \VS{10}A Bowazi wì sho naa fɔ: «Na sumborombyɔ, Yawe Yɛnŋɛlɛ li duwaw ma na! Ŋga mà pye yɛɛn, ki yɛn naga nari ma yo ma yɛn sinŋɛ ma najɔ wi sege woolo pe kan naa ma wɛ ŋga mà keli ma pye ki na, katugu mɛɛ yɛgɛ yirige lefɔnmbɔlɔ mbele penjagbɔrɔ fɛnnɛ nakoma fyɔnwɔ fɛnnɛ poro wa na.

\VS{11}Koni, na sumborombyɔ, maga ka fyɛ. Ŋga fuun ma yɛn na yuun, mi yaa ki pye mbɔɔn kan, katugu ca woolo pe ni fuun pège jɛn ma yo ma yɛn jɛlɛ jɛnŋɛ ma sin.

\VS{12}Ki yɛn kaselege jɛŋgɛ fɔ mi yɛn go lere wo wa, ŋa wi mbe ya yere ma go kala li ni; ɛɛn fɔ, naŋa wa yɛn wa mi yɛgɛ, wo yɔngɔ ye ni ma wɛ mi na, ŋa wi mbe ya yere ye go kala li ni\XREF{†}{{\XO 3:12 }{\XO{3.12:
}}{\XT{Uruti 2.20}}}.

\VS{13}Wɔnlɔ laga ma sa gbɔn lalaaga ki na, goto pinliwɛ ni, we yaa ki jɛn na kaa pye wi mbe yere ma go kala li ni. Na wi mbe yere ma go kala li ni, wi yere li ni. Na wiga sho fɔ wi se yere li ni, mì wugu Yawe Yɛnŋɛlɛ na yinwege wolo li na, fɔ mi yaa yere ma go kala li ni. Sinlɛ laga fɔ laga ki sa laga.»


\par }{\PP \VS{14}A Uruti wì si koro le ma sinlɛ le wi tɔɔrɔ ti nɔgɔ fɔ ma saa gbɔn ki goto yirifaga ki na. Ɛɛn fɔ, wìla yiri faa ma keli wagati ŋa lere mbe ya mbe lere yan mboo jɛn wi na. Katugu Bowazi wi sila pye na jaa lere mbege jɛn fɔ Uruti wìla pan wa yarilire sunsaga ki ni.

\VS{15}A Bowazi wì suu pye naa fɔ: «Paraga ŋga mà pɔ go na, ki sanga maga yigi jɛŋgɛ.»

\par }{\PP A Uruti wì suu paraga ki sanga maga yigi. A Bowazi wì si ɔrizhi pyɔ wa tiwi ma le wa wi kan, wìla wɛ culo kɛ ma yiri kaŋgurugo wo na, mɛɛ wi tugo wi ni. A Uruti wì si sɔngɔrɔ ma kari ca\FTNT{†}{{\FR 3:15 }{\FR{3.15:
}}{\FT{Sɛwɛ lɛɛlɛ pele ni, laga ŋga kì yo fɔ:
{\QT{A Uruti wì si sɔngɔrɔ ma kari ca}} pège yɔnlɔgɔ ma yo: A Bowazi wì si sɔngɔrɔ ma kari ca.
}}};

\VS{16}mɛɛ kari wi najɔ Nawomi wi kɔrɔgɔ. A Nawomi wì suu yewe ma yo fɔ: «Na sumborombyɔ, ki pye wa mɛlɛ?»

\par }{\PP Ŋga fuun Bowazi wìla pye ma Uruti wi kan, a wì sigi yɛgɛ yo wi najɔ wi kan.

\VS{17}A Uruti wì sho naa fɔ: «Wì yɛrɛ culo kɛ ma yiri kaŋgurugo tiwi na kan ki ɔrizhi pyɔ ŋa wi ni, maa kan na yeri ma yo kii daga mbe sɔngɔrɔ mbe pan ma kɔrɔgɔ kɛwara ni.»


\par }{\PP \VS{18}A Nawomi wì suu pye fɔ: «Na sumborombyɔ, cɛn yɛw lagamɛ, maga ka ma jatere wi piri ma yɛɛ na, ki kala li yaa kɔ yɛgɛ ŋga na fɔ ma saga jɛn, katugu Bowazi wi se wogosaga kan wi yɛɛ yeri nala, fɔ wi saga kala li yɛgɛ wɔ gbɛn.»




\par }\Chap{4}{\SH Bowazi wìla Uruti wi lɛ wi jɔ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Kona, a Bowazi wì si kari ma saa cɛn wa ca ki yesaga, wa laga ŋga leele pe maa gbogolo na kagala ke yɛgɛ woo we. Bowazi wìla naŋa ŋa sɛnrɛ yo ma Uruti wi kan, ma yo wi yɛn ma yɔngɔ Elimelɛki wi ni ma wɛ, a wì suu yan wila toro le ki laga ki na. A Bowazi wì suu yeri ma yo fɔ: «Sefɔ, pan ma cɛn lagamɛ.»

\par }{\PP A naŋa wì si pan ma cɛn.

\VS{2}Kì kaa pye ma, a Bowazi wì si ca ki
lelɛɛlɛ kɛ yeri mɛɛ pe pye fɔ: «Ye pan ye cɛn lagamɛ.» A pè si pan ma cɛn.

\VS{3}A wì sigi yo Elimelɛki wi go lere wi kan fɔ: «Màga jɛn ma yo Nawomi wì yiri wa Mowabu tara ma pan. Wi yɛn na we sefɔ Elimelɛki ŋa wì ku wi kɛrɛ ti pɛrɛ.

\VS{4}Mì yere ki yerewe mbege yo ma kan maga jɛn, konaa mbɔɔn pye fɔ mari lɔ laga ki lelɛɛlɛ mbele poro naa leele sanmbala mbele pe yɛn na pe yɛgɛ na. Na kaa pye maa jaa mberi lɔ, mari lɔ! Na kaa si pye ma woro na jaa mberi lɔ, maga yo we kan mbege jɛn, katugu lere wa woro wa mboro puŋgo na, ŋa ki kologo yɛn wi yeri mberi lɔ, na mi ma.»

\par }{\PP A ki naŋa wì sho fɔ: «Mi yaa ti lɔ.»


\par }{\PP \VS{5}Kona, a Bowazi wì sho fɔ: «Na maga kɛrɛ ti lɔ Nawomi wi yeri pilige ŋga ni, ma daga mbe Mowabu cɛnlɛ woolo jɔ Uruti wi lɛ mboo tɛgɛ\FTNT{†}{{\FR 4:5 }{\FR{4.5:
}}{\FT{Laga ŋga kì yo fɔ:
{\QT{Ma daga mbe Mowabu cɛnlɛ woolo jɔ Uruti wi lɛ mboo tɛgɛ,}} sɛwɛ lɛɛlɛ pele ni, Eburuye sɛnrɛ ti ni, pège yɔnlɔgɔ ma yo: Ma daga mbe kɛrɛ ti lɔ Mowabu cɛnlɛ woolo jɔ Uruti wi yeri.
}}}, mbe piile se wi na wi pɔlɔ ŋa wì ku wi kan, jaŋgo kɛrɛ ti ta ti koro wa wi sege ki ni.»


\par }{\PP \VS{6}A naŋa wì sho fɔ: «Na kaa pye anmɛ ki yɛn, pa kona mi se ya mberi lɔ na yɛɛ kan, jaŋgo na kɔrɔgɔ kiga ka jɔgɔ. Kologo ŋga ki yɛn na yeri mbe kɛrɛ ti lɔ, mìgi kan ma yeri mari lɔ, katugu kaselege ko na, mi se ya mberi lɔ.»


\par }{\PP \VS{7}Faa, wa
Izirayɛli tara, kìla pye na leele pele kaa jaa mbe yarijɛŋgɛ lɔ pe yɛɛ yeri, nuŋgba maa sawiga ki wɔ\FTNT{†}{{\FR 4:7 }{\FR{4.7:
}}{\FT{Faa, wa Izirayɛli tara, sawiga kìla pye yaraga ka, ŋga kìla pye naga nari ma yo tawa yɛn lere wa yeri. Kìla pye, na wa kaa jaa mbe kologo kan lere wa yeri wi kala la go tugo, nakoma mbe yarijɛŋgɛ kan wi yeri, wi sawiga ko wi ma wɔ ma kan ki fɔ wi yeri.}}} maga kan sanŋa wi yeri. Ko la pye naga nari ma yo pè ko kala lo yɛgɛ wɔ ma kɔ.

\VS{8}Ki kala na, naa naŋa wìla kaa naga yuun Bowazi wi kan ma yo wi kɛrɛ ti lɔ, a wì suu sawiga ki wɔ maga kan Bowazi wi yeri\XREF{†}{{\XO 4:8 }{\XO{4.7-8:
}}{\XT{Dete 25.7-10}}}.

\VS{9}Kona, a Bowazi wì sigi yo lelɛɛlɛ poro naa leele mbele fuun pàa pye le pe kan fɔ: «Ye yɛn ki sɛrɛ nala fɔ yaraga ŋga fuun kìla keli ma pye Elimelɛki wi yeri, konaa ma kaa pye wi pinambiile Kiliyɔn naa Makilɔn pe yeri, mi yɛn na ko ki ni fuun ko loo Nawomi wi yeri.

\VS{10}Makilɔn wì ku ma Mowabu cɛnlɛ woolo jɔ Uruti ŋa yaga, mi yaa wi lɛ fun mboo pye na jɔ. Kiga pye ma, pa kɛrɛ ti yaa koro wa kufɔ wi sege ki ni, pa wi yaa setirige piile ta, mbele pe yaa wi mɛgɛ ki yirige, jaŋgo wi mɛgɛ kiga ka to wi sefɛnnɛ pe sɔgɔwɔ, konaa wi ca woolo pe sɔgɔwɔ. Ye yɛn ki sɛrɛ fun nala\XREF{†}{{\XO 4:10 }{\XO{4.10:
}}{\XT{Dete 25.5-6}}}.»


\par }{\PP \VS{11}Lelɛɛlɛ poro naa leele mbele fuun pàa pye le, a pè sigi shɔ ma yo fɔ: «Ee, we yɛn ki sɛrɛ. Yawe Yɛnŋɛlɛ li duwaw jɛlɛ ŋa wila yiin wa ma go wi na! Luu pye piile sevɔ paa Zhakɔbu jɛɛlɛ shyɛn Arashɛli naa Leya pe yɛn. Poro mbele pè pye Izirayɛli setirige piile pe mamaala wele. Li ti ma pye penjagbɔrɔ fɔ wa Efirata sege ki ni; ma mɛgɛ ki yiri wa Betilɛɛmu ca\XREF{†}{{\XO 4:11 }{\XO{4.11:
}}{\XT{Zhenɛ 29.31}}}.

\VS{12}Yawe Yɛnŋɛlɛ li ti ki jasumboro ŋa wi piile lɛgɛrɛ se ma kan. Li ti ma sege ki mɛgbɔgɔ ta paa yɛgɛ ŋga na Perɛzi sege kìla pye we. Wo ŋa Zhuda wìla se Tamari wi na we\XREF{†}{{\XO 4:12 }{\XO{4.12:
}}{\XT{Zhenɛ 38.27-30}}}.»


\par }{\SH Uruti wìla pinambyɔ se
\par }
{\PP \VS{13}Kona, a Bowazi wì si Uruti wi lɛ maa pye wi jɔ. A wì si ye wi kɔrɔgɔ maa jɛn jɛlɛ. A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si duwaw Uruti wi na, a wì si kugbɔ lɛ mɛɛ pinambyɔ se.

\VS{14}A Betilɛɛmu ca jɛɛlɛ pè si Nawomi wi pye fɔ: «Ye pan waa Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɔnni! Lo na lì ti ŋa wi yaa yere ma go kala li ni, a pòo se nala we. Yɛnŋɛlɛ sa ti ma pishyɛnwoo wi mɛgɛ ki yiri laga Izirayɛli woolo pe sɔgɔwɔ!

\VS{15}Ki pyɔ ŋa wo wi yaa ka fanŋga kan ma yeri, mbe yere ma go kala li ni wa ma lelɛwɛ pi ni. Ma pijɔ Uruti wì mbɔnrɔ ma yeri ma wɛ pinambiile kɔlɔshyɛn na, katugu ma yɛn maa ndanla, a wì pishyɛnwoo se ma kan.»


\par }{\PP \VS{16}A Nawomi wì si pyɔ wi lɛ maa taga kotogo na. Wo wìla wi lɛ maa koro.

\VS{17}A Nawomi wi cɛnyɛɛnlɛ jɛɛlɛ wele, pe nɛɛ yuun fɔ: «Pè pinambyɔ se Nawomi wi kan.» A pè si pyɔ wi mɛgɛ taga naa yinri Obɛdi. Obɛdi wo wìla pye Zhese to we. A Zhese wo pye Davidi wo to.


\par }{\SH Wunlunaŋa Davidi wi tɛlɛye \newline  pe mɛrɛ ti nda
\par }
{\PP \VS{18}Davidi tɛlɛye pe mɛrɛ ti nda mbege lɛ wa Perɛzi na. Perɛzi wo wìla Hɛzirɔn se.

\VS{19}A Hɛzirɔn wo Aramu se. A Aramu wo Aminadabu se.

\VS{20}A Aminadabu wo Naashɔn se. A Naashɔn wo Salima se.

\VS{21}A Salima wo Bowazi se. A Bowazi wo Obɛdi se.

\VS{22}A Obɛdi wo Zhese se. A Zhese wo Davidi se.

\par }