\NormalFont\ShortTitle{DANIYƐLI}

{\MTB Sɛwɛ ŋa wi yɛn na para

\par }{\MT DANIYƐLI

\par }{\MTB wi sɛnrɛ na

\par }{\IMT Sɛwɛ wi nawa sɛnrɛ

\par }{\IP Daniyɛli sɛwɛ wìla yɔnlɔgɔ sanga ŋa ni, kìla yala cɛngɛlɛ kele yɛgɛ wunlumbolo la pye na Zhufuye pe jɔlɔ na pe tege. Sɛwɛ yɔnlɔgɔfɔ wi sɛnyoro to naa yariyanra nda wìla yan ma yo ti fanŋga na, wi yɛn na kotogo nii leele pe ni, jaŋgo pe pe jigi wi taga Yɛnŋɛlɛ li na.

\par }{\IP Ki sɛwɛ ŋa wi sɛnrɛ tì kɔn ma yiri kɔnsaga shyɛn.

\par }{\IP Sɛwɛ wi kɔnsaga koŋgbanŋga (1–6) ki yɛn na para lefɔnŋɔ Daniyɛli ŋa pàa yigi kulo wo naa wi wɛnnɛ taanri pele sɛnrɛ na: Kì pye yɛgɛ ŋga na, a pè si kaa pye fanŋga fɛnnɛ tugbɔmbɔlɔ wa Babilɔni tara ti yɛgɛ sinvɛnnɛ pe ni we. Ma pe ta wa, pàa koro sinmbele Yɛnŋɛlɛ li ni, ali maga ta pàa daga mbe pe yɛɛ go ki pɛrɛ kagala kele pyewe ni, koro yɛn fɔ pàa pe wa wa jaraye pe wege ki ni konaa wa yira kasɔn gbɔgɔ ki ni.

\par }{\IP Wa sɛwɛ wi kɔnsaga shyɛn wogo ki ni, Yɛnŋɛlɛ làa yariyanra naga Daniyɛli wi na mari tagala ti yɛɛ na. Tìla pye paa kacɛn yɛn, na wunluwɔ lɛgɛrɛ gbɔgɔwɔ naa pi towo wogo nari. Wagati wa ni, mɛrɛgɛye poro pe ma yariyanra ti kɔrɔ wi naga Daniyɛli wi na.

\par }{\IP Daniyɛli sɛwɛ wi yɛn na kotogo nii tagafɛnnɛ pe ni, jaŋgo pe fanŋga ta, pe yere ŋgbanga kaŋgbanra naa jɔlɔgɔ sanga ni. Wa Daniyɛli wi yariyanga ki ni, ki yɛn naga nari we na fɔ kala li ni fuun ni, Yɛnŋɛlɛ lo li yaa ka cew ta.

\par }{\IQ Mìla pye na wele bere wa na yariyanga ki ni yembinɛ li ni, mbe ka wele,

\par }{\IQ a mì si lere wa yan, ŋa wì yiri sɛnwee pinambyɔ kɔrɔgɔ.

\par }{\IQ Wìla yiri wa naayeri ma pan kambaara ti na.

\par }{\IQ A wi nɛɛ paan wa ŋa wìla pye wa, maga lɛ wa fafafa wi tanla.

\par }{\IQ A pè suu yigi ma fulo wi ni le wi tanla.

\par }{\IQ A pè si tegere naa gbɔgɔwɔ konaa wunluwɔ pi kan wi yeri;

\par }{\IQ a leele pe ni fuun, naa cɛngɛlɛ ke ni fuun, konaa sɛnrɛ pyew ti woolo pe nɛɛ tunŋgo piin wi kan.

\par }{\IQ Wi tegere ti yɛn tegere nda ti yɛn kɔsaga fu;

\par }{\IQ wi wunluwɔ pi se si jɔgɔ fyew (Dani 7.13,14).

\par }{\IOT Sɛwɛ wi yɛn ma kɔɔnlɔ yɛgɛ ŋga na

\par }{\IO Daniyɛli naa wi nimbiile pe kala wa Babilɔni tara
{\IOR{1–6}}

\par }{\IOB Daniyɛli naa wi wɛnnɛ pe kapyegele kàa pye na yɔngɔ
{\IOR{1}}

\par }{\IOB Daniyɛli wìla Nebukanezari wi wɔɔnrɔ ti kɔrɔ wi yo
{\IOR{2}}

\par }{\IOB Yɛnŋɛlɛ làa Daniyɛli wi wɛnnɛ taanri pe shɔ
{\IOR{3}}

\par }{\IOB Nebukanezari wìla wi wunluwɔ pi la
{\IOR{4}}

\par }{\IOB Wunlunaŋa Bɛlishazari wìla tunŋgo ta ma yiri wa Yɛnŋɛlɛ li yeri
{\IOR{5}}

\par }{\IOB Daniyɛli wìla shɔ jaraye pe kɛɛ
{\IOR{6}}

\par }{\IO Yariyanra nda tìla naga dunruya wunluwɔ konaa Yɛnŋɛlɛ wunluwɔ pi wogo na
{\IOR{7–12}}

\par }{\IOB Daniyɛli wìla woŋgaala tijɛrɛ yan yariyanga ni
{\IOR{7}}

\par }{\IOB Daniyɛli wìla simbapɔlɔ nuŋgba naa sikapɔlɔ nuŋgba yan yariyanga ni
{\IOR{8}}

\par }{\IOB Daniyɛli wìla Yɛnŋɛlɛ yɛnri wi woolo pe kan
{\IOR{9}}

\par }{\IOB Daniyɛli wìla yariyanga ka yan wa gbaan gbeŋɛ Tigire wi yɔn na
{\IOR{10–12}}



\par }{\MS DANIYƐLI NAA WI NIMBIILE PE KALA WA BABILƆNI TARA

\par }\ChapOne{1}{\MR 1–6

\par }{\SH Daniyɛli naa wi nimbiile pe ni \newline  pàa pye wa Babilɔni tara \newline  wunlunaŋa wi go
\par }
{\PP \VerseOne{1}Zhuda tara wunlunaŋa Yehoyakimu wi wunluwɔ pi yɛlɛ taanri wolo li ni\XREF{†}{{\XO 1:1 }{\XO{1.1:
}}{\XT{2 Wunlu 24.1; 2 Kuro 36.5-7}}}, a Babilɔni tara wunlunaŋa Nebukanezari wì si kari wo naa wi maliŋgbɔɔnlɔ pe ni, ma saa maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga kan Zheruzalɛmu ca ki tanla maga yɔn tɔn.

\VS{2}A
we Fɔ wì si Zhuda tara wunlunaŋa Yehoyakimu wi le wi kɛɛ, a wì ya wi ni, ma ti a wì
shɛrigo gbɔgɔ yaapire ta koli konaa leele pele ni. A wì si kari pe ni wa Sineyari tara, mɛɛ saa shɛrigo gbɔgɔ yaapire ti tɛgɛ wa wi yarisunŋgo gbɔgɔgo ki yarijɛndɛ tɛgɛsaga ki ni.


\par }{\PP \VS{3}A wunlunaŋa wì si kaa konɔ kan wi go tunmbyeele to Ashipenazi wi yeri ma yo pe sa lefɔnmbɔlɔ pele wɔ wa
Izirayɛli woolo mbele pè koli pe sɔgɔwɔ, wa Zhuda tara wunlunaŋa wi go woolo pe ni, nakoma wa legbɔɔlɔ pe go woolo pe ni, pe kari pe ni wi kɔrɔgɔ.

\VS{4}Fɔ pe daga mbe pye lefɔnmbɔlɔ mbele pe yɛn tɛgɛlɛsaga fu, pe yɔnyɔn witige na. Pe pye pe yin tijinliwɛ ni, naa kajɛnmɛ ni, pe pye leele mbele pe maa kagala kɔrɔ jɛnni, jaŋgo mbe ya mbaa tunŋgo piin wa wunlunaŋa wi go ki ni. Pe yaa pe naga Kalide tara fɛnnɛ pe sɛnrɛ ti ni konaa pe sɛnrɛ yɔnlɔgɔlɔmɔ pi ni\XREF{†}{{\XO 1:4 }{\XO{1.2-4:
}}{\XT{2 Wunlu 20.17-18; 24.10-16; 2 Kuro 36.10; Eza 39.7-8}}}.

\VS{5}Wunlunaŋa wìla yo fɔ paa wi yɛɛra yaakara naa wi yɛɛra duvɛn wi ni to ta kaan pe yeri pilige pyew, fɔ pe pe naga mbe sa gbɔn fɔ yɛlɛ taanri, ko puŋgo na, pe si ye wa wunlunaŋa wi tunŋgo ki ni.


\par }{\PP \VS{6}Daniyɛli, naa Hananiya, naa Mishayɛli konaa Azariya pàa pye wa Zhuda cɛnlɛ woolo mbele pàa wɔ pe ni.

\VS{7}A tunmbyeele pe to wì si mɛrɛ fɔnndɔ kan pe yeri. Wìla Daniyɛli wi mɛgɛ taga naa yinri Bɛlishazari, ma Hananiya wi mɛgɛ taga naa yinri Sadiraki, ma Mishayɛli wi mɛgɛ taga naa yinri Meshaki, ma Azariya wi mɛgɛ taga naa yinri Abɛdi Nego.


\par }{\PP \VS{8}Koni, a Daniyɛli wì sigi kɔn maga tɛgɛ wa wi nawa ma yo wi se wunlunaŋa wi yaakara ta ka, wi se suu duvɛn wa wɔ mboo yɛɛ tɛgɛ
fyɔngɔ ni Yɛnŋɛlɛ yɛgɛ na. Kì pye ma, a wì si tunmbyeele pe to wi yɛnri ma yo wiga kaa ŋgbanga wila wunlunaŋa wi yaakara ti kaa, mboo yɛɛ tɛgɛ fyɔngɔ ni\FTNT{†}{{\FR 1:8 }{\FR{1.8:
}}{\FT{Faa, yaayoro nda pàa pye na woo saara yarisunndo ti yeri, ko kara to tìla pye na taa wagati lɛgɛrɛ na. Mbe yala Moyisi lasiri sɛwɛ wi ni, Zhufuye pe sila daga mbaa ki yaakara ti kaa. Lere ŋa fuun kaa ki yaakara ti kaa, wi maa yɛɛ tɛgɛ fyɔngɔ ni Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na. Pa duvɛn wi wogo kìla pye ma fun, pàa pye na wa piin saraga yarisunndo ti yeri. Kì pye ma, Daniyɛli wi sila pye na jaa mbaa ki yaara ti kaa wa wunlunaŋa wi yeri, mboo yɛgɛ tɛgɛ fyɔngɔ ni; Levi 11; 17.10-16; 20.25.}}}.

\VS{9}A Yɛnŋɛlɛ lì sigi pye, a Daniyɛli wi kala li tunmbyeele pe to wi ndanla; a wì Daniyɛli wi yinriwɛ ta.

\VS{10}Ɛɛn fɔ, a tunmbyeele to wì si Daniyɛli wi pye fɔ: «Mila fyɛ na tafɔ wunlunaŋa wi yɛgɛ, wo ŋa wì ŋga ye daga mbaa kaa konaa mbaa ŋga woo ki kɔn maga tɛgɛ we, katugu na wiga kaga yan ye cɔgɔ cɔgɔ ma wɛ ye nimbiile sanmbala pe na, pa wi yaa yo muwi mi ti, kona, wi yaa na go ki kɔw.»


\par }{\PP \VS{11}Kì pye ma, tunmbyeele pe to wìla naŋa ŋa tɛgɛ ma yo wila Daniyɛli, naa Hananiya, naa Mishayɛli konaa Azariya pe yaakara wogo ki yɛgɛ woo, a Daniyɛli wì suu pye fɔ:

\VS{12}«Mi yɛn nɔɔ yɛnri, woro mbele ma tunmbyeele, ma we pye ma wele mbe sa gbɔn piliye kɛ, ma ti waa sɛgɛ yaara kaa ko cɛ konaa mbaa tɔnmɔ woo ko cɛ.

\VS{13}Ko puŋgo na, ma we yɛgɛ cɛnwɛ pi wele, ma lefɔnmbɔlɔ mbele pe maa wunlunaŋa wi yaakara ti kaa pe yɛgɛ cɛnwɛ pi wele, kona maga ŋga yan wa, ma tanga ma yala ko ni we kanŋgɔlɔ.»


\par }{\PP \VS{14}A yaakara yɛgɛ wɔfɔ wì si yɛnlɛ pe sɛnyoro ti na. A wì si pe pye ma wele ma saa gbɔn piliye kɛ.

\VS{15}Piliye kɛ yi tinsaga laga ŋga na, a pège yan fɔ pè tugbɔlɔ, a pe yɛgɛ cɛnwɛ pì yɔn ma wɛ lefɔnmbɔlɔ sanmbala mbele fuun pàa pye na wunlunaŋa wi yaakara ti kaa pe woo pi na.

\VS{16}Kì pye ma, wunlunaŋa wi yaakara naa wi duvɛn ŋa wila daga la kaan pe yeri, yaakara yɛgɛ wɔfɔ wi sila pye nari kaan pe yeri naa. A wi nɛɛ sɛgɛ yaara kaan pe yeri.


\par }{\PP \VS{17}A Yɛnŋɛlɛ lì si jɛnmɛ, naa kagala kɔrɔ jɛnmɛ kan ki lefɔnmbɔlɔ tijɛrɛ pe yeri wa sɛnrɛ nagawa pi ni fuun pi ni konaa tijinliwɛ ni. Mbe taga wa ko na, Daniyɛli wo la ya na yariyanra ti ni fuun naa wɔɔnrɔ ti ni fuun ti kɔrɔ wi yuun fun.


\par }{\PP \VS{18}Wunlunaŋa wìla wagati ŋa kɔn, naa wìla kaa wi yɛɛ yɔn fili, a tunmbyeele pe to wì si kari lefɔnmbɔlɔ pe ni fuun pe ni wa wunlunaŋa Nebukanezari wi yeri.

\VS{19}A wunlunaŋa wì si para pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pe ni, ma sigi yan fɔ wa ki lefɔnmbɔlɔ pe ni fuun pe ni, wa sila pye wa, ŋa wi tijinliwɛ pila Daniyɛli, naa Hananiya, naa Mishayɛli konaa Azariya pe woo pi bɔ. Kì pye ma, a wunlunaŋa wì si poro le wa wi yɛɛra tunŋgo ki ni.

\VS{20}Kala o kala làa daga tijinliwɛ naa kajɛnmɛ ni, na wunlunaŋa wiga pe yewe li ni, wi maga wele maga yan fɔ pe yɛrɛwɛ sɛnrɛ tì mbɔnrɔ wi wunluwɔ tara kajɛnmɛ pyefɛnnɛ naa jɛlɛfɛnnɛ\FTNT{†}{{\FR 1:20 }{\FR{1.20:
{\QT{Kajɛnmɛ pyefɛnnɛ naa jɛlɛfɛnnɛ}} mbele pè sɛnrɛ tì yo lagamɛ, pàa pye wunlunaŋa wi yɛrifɛnnɛ.}}} pe ni fuun pe woro ti na mbɔnrɔ saga kɛ.

\VS{21}Kì pye ma, a Daniyɛli wì si koro wa wunlunaŋa wi tunŋgo ki ni wa Babilɔni ca, fɔ ma saa gbɔn wunlunaŋa Sirusi\FTNT{†}{{\FR 1:21 }{\FR{1.21:
}}{\FT{Pɛrisi tara wunlunaŋa Sirusi wìla kaa cɛn wunluwɔ pi na fun Babilɔni tara ti go na; sanni wi sa cɛn wunluwɔ pi na Babilɔni tara ti go na, yɛlɛ nafa taanri ma yiri kɔgɔlɔni si lo la toro.}}} wi wunluwɔ pi yɛlɛ koŋgbanna li na.




\par }\Chap{2}{\SH Wɔɔnrɔ koŋgbannda \newline  nda Nebukanezari wìla wɔnlɔ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Nebukanezari wi wunluwɔ pi yɛlɛ shyɛn wolo li ni, a wì si wɔɔnrɔ wɔnlɔ. A kì suu jatere wi piri wi na jɛŋgɛ, fɔ ma wɔnlɔwɔ pi gbaanri wi na.

\VS{2}Kì pye ma, a wunlunaŋa wì si konɔ kan ma yo pe jɛnfɛnnɛ, naa kajɛnmɛ pyefɛnnɛ, naa lekaala konaa kacɛn kagala jɛnfɛnnɛ pe yeri pe pan wa wi yeri, jaŋgo poo wɔɔnrɔ ti yɛgɛ yo wi kan. A pè si pan ma yere wunlunaŋa wi yɛgɛ sɔgɔwɔ.

\VS{3}A wunlunaŋa wì si pe pye fɔ: «Mì wɔɔnrɔ wɔnlɔ, ki wɔɔnrɔ tìlan jatere wi piri na na. Mila jaa mberi kɔrɔ jɛn.»


\par }{\PP \VS{4}A Kalide tara fɛnnɛ pè si wunlunaŋa wi yɔn sogo Aramu tara fɛnnɛ sɛnrɛ ni, ma yo fɔ: «E, wunlunaŋa, Yɛnŋɛlɛ sa yinwetɔnlɔgɔ kan ma yeri! Ma wɔɔnrɔ ti yɛgɛ yo woro mbele ma tunmbyeele we kan, pa we yaa ti kɔrɔ wi yo ma kan.»


\par }{\PP \VS{5}A wunlunaŋa wì si Kalide tara fɛnnɛ pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Ŋga mì kɔn ma tɛgɛ ki ŋga: ‹Na yee ya mbanla wɔɔnrɔ ti yɛgɛ yo na kan konaa mberi kɔrɔ wi yo fun, pa mi yaa ti pe ye kɔɔnlɔ curo curo curo, mbe ye yinrɛ ti jaanri, mberi wo ti yɛɛ na paa kayangara yɛn.

\VS{6}Ɛɛn fɔ, na yaga wɔɔnrɔ ti yɛgɛ yo, mberi kɔrɔ wi taga wa na kan, pa mi yaa yarikanra, naa boyan yaara kan ye yeri, mbe ye gbɔgɔ fɔ jɛŋgɛ. Ki kala na, yanla wɔɔnrɔ to naa ti kɔrɔ wi yo na kan.› »


\par }{\PP \VS{7}Kona, a pè suu yɔn sogo naa ki shyɛn wogo na, ma yo fɔ: «Wunlunaŋa, mboro mbe wɔɔnrɔ ti yɛgɛ yo woro mbele ma tunmbyeele we kan, we yaa ti kɔrɔ wi yo ma kan.»


\par }{\PP \VS{8}A wunlunaŋa wì sho fɔ: «Ye wele, mìgi jɛn ma yo wagati yaa jaa, jaŋgo mbe ta ta mbe yo, katugu ŋga mì kɔn ma tɛgɛ, yège jɛn.

\VS{9}Ɛɛn fɔ, na yee wɔɔnrɔ ti yɛgɛ yo konaa mberi kɔrɔ wi yo na kan, ŋga kì yo, ki yaa pye ye na. Yè yɔn wa nuŋgba mbe pan mbe yagbogowo sɛnrɛ naa nambara sɛnrɛ yo na kan, jaŋgo sanni wagati wa ni, ki kala na li ta li kanŋga. Yanla wɔɔnrɔ ti yɛgɛ yo na kan, kiga pye ma, pa mi yaa ki jɛn kaselege fɔ ye mbe ya mberi kɔrɔ wi yo na kan.»


\par }{\PP \VS{10}Kona, a Kalide tara fɛnnɛ pe si sɛnrɛ ti lɛ wunlunaŋa wi yɛgɛ sɔgɔwɔ, mɛɛ yo fɔ: «Wunlunaŋa, ŋga maa jaa, ko lere woro laga dunruya wi ni, ŋa wi mbe ya mbege pye. Mbe wɔ ko ni, wunlunaŋa wo wa kpɛ fa wi kajɛnmɛ pyefɛnnɛ, naa wi jɛlɛfɛnnɛ konaa wi kacɛn kagala jɛnfɛnnɛ wa yewe ki kala cɛnlɛ na la ni, ali mbege ta wi yɛn wunluwɔ gbɔɔ nakoma fanŋga fɔ.

\VS{11}Ki kala na, ŋga wunlunaŋa maa jaa, kì ŋgban ma toro. Lere se ya mbege wogo ŋga ki yo wunlunaŋa ma kan, fɔ ndɛɛ yinŋgele koro, ma si yala, koro woro ma cɛn laga sɛnweele pe sɔgɔwɔ.»


\par }{\PP \VS{12}To yoŋgɔlɔ, a wunlunaŋa wì si kɔnrɔ ta, a wi nawa pì ŋgban fɔ jɛŋgɛ. A wì si konɔ kan ma yo pe Babilɔni tara kajɛnmbɛlɛ pe ni fuun pe gbo.

\VS{13}A pè sigi wogo ŋga pàa kɔn ma tɛgɛ ki yari, ma yo pe kajɛnmbɛlɛ pe gbo. A pè si saa Daniyɛli wo naa wi nimbiile pe lagaja fun, ma yo pe yaa pe gbo.


\par }{\PP \VS{14}Kìla yala wunlunaŋa wi kɔrɔsifɛnnɛ to Ariyɔki wì yiri mbe sa Babilɔni tara kajɛnmbɛlɛ pe gbo. A Daniyɛli wì si saa para wi ni tijinliwɛ naa kɔrɔsiri ni.

\VS{15}Wìla Ariyɔki wi yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi na, a wunlunaŋa wì sigi kaŋgbanla na li kɔn mali tɛgɛ?» Kì pye ma, a Ariyɔki wì sigi kala li yɛgɛ yo maa kan.


\par }{\PP \VS{16}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a Daniyɛli wì si kari wa wunlunaŋa wi yeri, ma saa wi yɛnri ma yo wi wagati kan wi yeri, fɔ wi yaa wɔɔnrɔ ti kɔrɔ wi yo mboo kan.

\VS{17}Ko puŋgo na, a Daniyɛli wì si sɔngɔrɔ ma kari wi go, ma saa ki kala li yɛgɛ yo wi nimbiile Hananiya, naa Mishayɛli konaa Azariya pe kan,

\VS{18}mɛɛ pe pye ma yo pe Yɛnŋɛlɛ na wa naayeri li yɛnri, jaŋgo li pe yinriwɛ ta, li ki wɔɔnrɔ ti ŋgundo wi naga pe na, jaŋgo paga ka Daniyɛli naa wi nimbiile pe pinlɛ mbe pe gbo Babilɔni tara kajɛnmbɛlɛ pe ni.

\VS{19}Kì pye ma, a Yɛnŋɛlɛ lì si wɔɔnrɔ ti ŋgundo wi naga Daniyɛli wi na yariyanga ni ki yembinɛ li ni. A Daniyɛli wì si Yɛnŋɛlɛ na wa naayeri li shari

\VS{20}ma yo fɔ:

\par }{\Q «Waa Yɛnŋɛlɛ li shari sanga wi ni fuun fɔ tetete,

\par }{\Q katugu kajɛnmɛ naa yawa pi yɛn lo woo.


\par }{\Q \VS{21}Lo li maa wagati naa kagala ŋgele kaa paan ke kanŋgi.

\par }{\Q Lo li ma wunlumbolo pele jan, mbe wunlumbolo pele tɛgɛ.

\par }{\Q Li ma jɛnmɛ kan kajɛnmbɛlɛ pe yeri, mbe kagala kɔrɔ jɛnmɛ kan tijinliwɛ fɛnnɛ pe yeri.


\par }{\Q \VS{22}Lo li ma kagala ŋgele ke kɔrɔ jɛnwɛ pi ŋgban, ma pye ŋgundo ni ke yirige funwa na.

\par }{\Q Lo lì diwi kagala ke jɛn.

\par }{\Q Yanwa pi ma yiri mali maga.


\par }{\Q \VS{23}Mboro ŋa na tɛlɛye pe Yɛnŋɛlɛ, mi yɛn nɔɔ shari nɔɔ sɔnni kajɛnmɛ naa fanŋga ŋga mà kan na yeri ki kala na;

\par }{\Q katugu wɔ̀ɔn yɛnri ŋga ni, màga naga na na,

\par }{\Q mà wunlunaŋa wi ŋgundo kala li naga we na.»


\par }{\BB \par }
{\PP \VS{24}Ko puŋgo na, a Daniyɛli wì si kari Ariyɔki wi kɔrɔgɔ, wo ŋa wunlunaŋa wìla ki konɔ kan wi yeri ma yo wi Babilɔni tara kajɛnmbɛlɛ pe gbo we. Daniyɛli wìla kari ma saa wi pye fɔ: «Maga ka Babilɔni tara kajɛnmbɛlɛ pe gbo. Kari na ni wa wunlunaŋa wi yeri, mi yaa wɔɔnrɔ ti kɔrɔ wi yo wi kan.»


\par }{\PP \VS{25}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a Ariyɔki wì si kari Daniyɛli wi ni wa wunlunaŋa wi yeri, ma saa wi pye fɔ: «Wunlunaŋa, mì naŋa wa yan wa Zhuda tara woolo mbele pàa koli kulolo pe ni, wi yaa ma wɔɔnrɔ ti kɔrɔ wi yo ma kan.»


\par }{\PP \VS{26}Kona, a wunlunaŋa wì si para Daniyɛli wi ni, wo ŋa pàa pye na yinri Bɛlitishazari, maa yewe ma yo fɔ: «Ki yɛn kaselege fɔ mboro mbe ya mbanla wɔɔnrɔ ti yo mberi kɔrɔ wi taga wa na kan le?»


\par }{\PP \VS{27}A Daniyɛli wì si wunlunaŋa wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Wunlunaŋa, ŋgundo ŋa maa lagajaa mbe jɛn, kajɛnmbɛlɛ, naa jɛlɛfɛnnɛ, naa kajɛnmɛ pyefɛnnɛ konaa kacɛn kagala jɛnfɛnnɛ wa kpɛ se ya mbege jɛn mbege yo ma kan.

\VS{28}Ɛɛn fɔ Yɛnŋɛlɛ la yɛn wa naayeri, li maa ŋgundo kagala ke yinrigi funwa na. Lo lì kagala ŋgele kaa paan wa yɛgɛ ke yo wunlunaŋa Nebukanezari ma kan. Koni wɔɔnrɔ nda mà wɔnlɔ konaa yariyanra nda mà yan mɔɔ ta wa ma sorondo ti na, ti nda:


\par }{\PP \VS{29}«Wunlunaŋa, kagala ŋgele kaa paan wa yɛgɛ koro kè pan wa ma jatere wi ni mɔɔ ta maa wɔnlɔ. Yɛnŋɛlɛ na li maa ŋgundo kagala ke nari, lo lì kagala ŋgele kaa paan wa yɛgɛ ke naga ma na.

\VS{30}Mi wo na, kii cɛn ndɛɛ na tijinliwɛ pì gbɔgɔ ma wɛ leele pe ni fuun pe woo pi na ko kì ti ki ŋgundo kagala kè naga na na, ɛɛn fɔ kè naga na na, jaŋgo wunlunaŋa ma wɔɔnrɔ ti kɔrɔ wi ta wi yo ma kan konaa kagala ŋgele ke yɛn wa ma kotogo na, ma ta ma ke jɛn.


\par }{\PP \VS{31}«E, wunlunaŋa, yariyanga ŋga mà yan ki ŋga: Sɛnwee yanlɛɛ wawi mà yan gbeŋgbeŋɛ. Ki yaraga yanlɛgɛ kìla pye ma gbɔgɔ ma tɔnlɔ na yɛngɛlɛ fɔ jɛŋgɛ. Kìla pye ma yere ma yɛgɛ sɔgɔwɔ, ki yɛgɛ cɛnwɛ pìla pye fyɛrɛ ni.

\VS{32}Ki yaraga yanlɛgɛ ki go kìla pye tɛ piiri. Ki kotogo naa ki kɛyɛn yi ni, tìla pye warifuwe. Ki lara naa ki jegbɔgɔlɔ ke ni, tìla pye tuguyɛnrɛ.

\VS{33}Ki saanra tìla pye tugurɔn. Ki tɔndanra walaga la pye tugurɔn, walaga la pye joro.

\VS{34}Mɔɔ ta maa ki yaraga yanlɛgɛ ki wele, a sinndɛlɛgɛ kà si yiri wa ki yɛ, lere ma wila ki wa, ma pan maga yaraga yanlɛgɛ ki tɔndanra nda tìla pye tugurɔn naa joro woro ti gbɔn mari kaari.

\VS{35}Ko pyeŋgɔlɔ, tugurɔn o, joro o, tuguyɛnrɛ o, warifuwe o, naa tɛ wi ni, tì si pinlɛ ma yaari ma pye muwɛ, a tifɛlɛgɛ kùu lɛ ma kari pi ni paa yɛgɛ ŋga na yarilire kɔnsanga ni, ki ma kari
bile sigire ti ni ma yiri wa yarilire sunsaga ki na we. Ki yaraga ka si yan naa. Ɛɛn fɔ, sinndɛlɛgɛ ŋga kìla pan maga yaraga yanlɛgɛ ki gbɔn, a ko si kanŋga ma pye yanwiga gbɔgɔ ka, fɔ ma tara ti ni fuun ti yin.


\par }{\PP \VS{36}«Wunlunaŋa ma wɔɔnrɔ tori yɛɛn. Koni we yaa wɔɔnrɔ ti kɔrɔ wi yo ma kan.

\VS{37}Wunlunaŋa, mboro ma yɛn wunlumbolo pe ni fuun pe wunluwɔ, katugu Yɛnŋɛlɛ na wa naayeri lì wunluwɔ, naa yawa, naa fanŋga konaa gbɔgɔwɔ kan ma yeri.

\VS{38}Lɔ̀ɔn tɛgɛ sɛnweele, naa yanyaara konaa sannjɛrɛ ti go na tara ti lagapyew ki ni. Ma yɛn ti ni fuun ti go na. Yaraga yanlɛgɛ ki go ŋga ki yɛn tɛ wogo, mboro win.

\VS{39}Ɛɛn fɔ, wunluwɔ pa yɛgɛ yaa ka pan mboro puŋgo na, mba pi fanŋga ki yaa ka kologo mbe wɛ ma woo pi na. Ko puŋgo na, wunluwɔ taanri woo yaa ka pan, po pi yɛn ma taanla tuguyɛnrɛ ti ni. Pi fanŋga ki yaa pye dunruya wi lagapyew ki go na.

\VS{40}Wunluwɔ tijɛrɛ woo yaa ka pan po puŋgo na mbe ŋgban paa tugurɔn yɛn. Yɛgɛ ŋga na tugurɔn ti ma yaraga pyew ki tɔngɔlɔ mbege kɔɔnlɔ kɔɔnlɔ, pa ki wunluwɔ pi yaa ka wunluwɔ sanmba pyew pi kɔɔnlɔ kɔɔnlɔ mboo tɔngɔlɔ ma.

\VS{41}Ki yaraga yanlɛgɛ ki tɔndanra naa ki tɔɔrɔ yombɛgɛlɛ, mà ke yan. Ti kanŋgɔlɔ ka yɛn joro, ti kanŋgɔlɔ ka yɛn tugurɔn. Ko kì naga ma yo ki wunluwɔ pi yaa ka kɔn shyɛn. Ɛɛn fɔ konaa ki ni fuun, fanŋga yaa ka pye pi ni kanŋgɔlɔ nuŋgba paa tugurɔn fanŋga yɛn, katugu màga yan fɔ tugurɔn to naa joro ti ni, tì pinlɛ ti yɛɛ ni.

\VS{42}Yɛgɛ ŋga na tɔɔrɔ yombɛgɛlɛ kèle la pye tugurɔn, a kele yɛn joro, ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na ki wunluwɔ pi walaga nuŋgba yaa fanŋga ta, pi walaga nuŋgba fanŋga yaa kologo.

\VS{43}Màga yan fɔ tugurɔn tì pinlɛ joro ti ni yɛgɛ ŋga na, ko kì naga fɔ wunlumbolo pe yaa ka pɔrɔgɔ pye pe yɛɛ sɔgɔwɔ, mbe ye pe yɛɛ ni. Ɛɛn fɔ pe se ka ya mbe pe yɛɛ yigi, mbe pye nuŋgba paa yɛgɛ ŋga na tugurɔn to naa joro ti ni, ti se ya mberi yɛɛ yigi mbe pye nuŋgba we\FTNT{†}{{\FR 2:43 }{\FR{2.43-45:
}}{\FT{Yaraga yanlɛgɛ ki lara nda fuun tì naganaga, lelɛgɛrɛ kɔrɔ lɛgɛrɛ yo ki lara ti wogo na. Ki lara ti yɛn ma taanla taanla Babilɔni tara wunluwɔ, naa Medi tara naa Pɛrisi tara wunluwɔ, naa Girɛsi tara wunluwɔ konaa Ɔrɔmu tara wunluwɔ po ni.}}}.


\par }{\PP \VS{44}«Ki wunlumbolo pe wunluwɔ wagati wi na, Yɛnŋɛlɛ na wa naayeri li yaa ka wunluwɔ pa yɛgɛ yirige naa. Ki wunluwɔ pi se ka kɔ. Ki wunluwɔ pi se ka ye cɛnlɛ la yɛgɛ kɛɛ. Ki wunluwɔ pi yaa ka wunluwɔ sanmba pyew pi jɔgɔ mboo wɔ wa. Po jate pi yaa koro wa fɔ sanga pyew.

\VS{45}Sinndɛlɛgɛ ŋga mà yan, kì yiri wa ki yɛ, lere ma wigi wa, ma pan ma tugurɔn, naa tuguyɛnrɛ, naa joro, naa warifuwe konaa tɛ wi ni ti gbɔn mari kaari, ko ki yɛn na ki wogo ki nari. Yɛnŋɛlɛ ŋgbɔgɔ ko kì kagala ŋgele kaa paan wa yɛgɛ ke naga wunlunaŋa ma na. Ma wɔɔnrɔ ti yɛn kaselege, ti kɔrɔ wì yo yɛgɛ ŋga na, pa ki yaa pye ma cɛ.»


\par }{\PP \VS{46}Kì pye ma, a wunlunaŋa Nebukanezari wì si to maa yɛgɛ ki jiile wa tara Daniyɛli wi yɛgɛ sɔgɔwɔ maa gbɔgɔ, mɛɛ konɔ kan ma yo pe
saara wɔ Daniyɛli wi yeri, mbe pinlɛ
wusuna nuwɔ taan ni.

\VS{47}Kona, a wunlunaŋa wì si Daniyɛli wi pye fɔ: «Kaselege ko na, ye Yɛnŋɛlɛ lo li yɛn yɛngɛŋgɛlɛ ke Yɛnŋɛlɛ le, konaa wunlumbolo pe ni fuun pe tafɔ we. Lo li maa ŋgundo kagala ke yinrigi funwa na, katugu mà ya ma ki ŋgundo kala li jɛn mali yo na kan.»

\VS{48}Ko puŋgo na, a wunlunaŋa wì si cɛnsagbɔgɔ kan Daniyɛli wi yeri, ma yarikanra jɛndɛ lɛgɛrɛ kan wi yeri. A wì si Daniyɛli wi tɛgɛ Babilɔni kinda wi ni fuun wi go na, konaa maa pye Babilɔni tara kajɛnmbɛlɛ pe ni fuun pe togbɔɔ.

\VS{49}Ɛɛn fɔ, a Daniyɛli wì si wunlunaŋa wi yɛnri, a wunlunaŋa wì si Shadiraki, naa Meshaki konaa Abɛdi Nego pe tɛgɛ Babilɔni kinda wi go na. A Daniyɛli wo jate wì si koro wa wunlunaŋa wi go.




\par }\Chap{3}{\SH Wunlunaŋa Nebukanezari \newline  wìla tɛ yaraga yanlɛgɛ ka gbegele
\par }
{\PP \VerseOne{1}Kona, a wunlunaŋa Nebukanezari wì si kaa tɛ yaraga yanlɛgɛ gbegbeŋge ka gbegele. Ki yagawa pìla pye mɛtɛrɛ nafa ma yiri kɛ, ki gbemɛ pìla pye mɛtɛrɛ taanri. A wì si saa ki tɛ yaraga yanlɛgɛ ki yerege wa Dura funwa laga falafala ki ni, wa Babilɔni kinda wi ni.

\VS{2}Ko puŋgo na, a wunlunaŋa Nebukanezari wì si tunŋgo torogo ma yo pe sa gboforonɛriye, naa janmaratigiye, naa kumandaye, naa yɛrifɛnnɛ, naa tara ti penjara shɔfɛnnɛ, naa kiti kɔnfɛnnɛ, naa
lasiri kagala yɛgɛ wɔfɛnnɛ konaa kindaye teele pe ni fuun pe yeri, fɔ pe pan pe wunlunaŋa Nebukanezari wi tɛ yaraga yanlɛgɛ ŋga wìla yerege ki gbɔgɔwɔ tunŋgo ki yɔn yɛngɛ.


\par }{\PP \VS{3}Kì pye ma, a gboforonɛriye, naa janmaratigiye, naa kumandaye, naa yɛrifɛnnɛ, naa tara ti penjara shɔfɛnnɛ, naa kiti kɔnfɛnnɛ, naa lasiri kagala yɛgɛ wɔfɛnnɛ konaa kindaye teele pe ni fuun pè si pan ma gbogolo mbe yaraga yanlɛgɛ ŋga wunlunaŋa wìla yerege ki gbɔgɔwɔ tunŋgo ki yɔn yɛngɛ. Nebukanezari wi yaraga yanlɛgɛ ŋga wìla yerege, a pè si yere ki yɛgɛ sɔgɔwɔ.

\VS{4}Kona, a kala yarifɔ wì si pan ma para ŋgbanga, ma yo fɔ: «Cɛngɛlɛ ke ni fuun, naa tara pyew ti woolo, konaa sɛnrɛ pyew ti woolo, ye nuŋgbogolo jan yege tunŋgo ŋga ki logo:

\VS{5}Na yaga ka mbanlaga winmɛ, naa wegele winmɛ, naa ŋgɔni pigile tinmɛ, naa ŋgɔniye tinmɛ, naa juruye tinmɛ, naa wegele yɔnrɔ shyɛnzhyɛn winmɛ konaa yarigbɔnrɔ cɛnlɛ pyew ti tinmɛ pi logo sanga ŋa ni, kona wunlunaŋa Nebukanezari wi tɛ yaraga yanlɛgɛ ŋga wì yerege, ye ni fuun ye sogo yege gbɔgɔ.

\VS{6}Na lere ŋa fuun si sogo mbege gbɔgɔ, le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, pa pe yaa ko fɔ wo wa wa yira kasɔn gbɔgɔ ki ni.»

\VS{7}Ki kala na, naa leele pe ni fuun pàa kaa mbanlaga winmɛ, naa wegele winmɛ, naa ŋgɔni pigile tinmɛ, naa ŋgɔniye tinmɛ, naa juruye tinmɛ konaa yarigbɔnrɔ cɛnlɛ pyew ti tinmɛ pi logo sanga ŋa ni, cɛngɛlɛ ke ni fuun, naa tara pyew ti woolo konaa sɛnrɛ pyew ti woolo pè si sogo ma wunlunaŋa Nebukanezari wi tɛ yaraga yanlɛgɛ ŋga wìla yerege ki gbɔgɔ.


\par }{\SH Daniyɛli wi wɔnlɔnambala taanri \newline  pe sila yɛnlɛ \newline  mbe tɛ yaraga yanlɛgɛ ki gbɔgɔ
\par }
{\PP \VS{8}Kona, le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, Kalide tara fɛnnɛ pèle si fulo wa, ma saa Zhufuye pe kɔrɔtigɛ wunlunaŋa wi yeri.

\VS{9}Pàa wunlunaŋa Nebukanezari wi pye fɔ: «Wunlunaŋa, Yɛnŋɛlɛ sa yinwetɔnlɔgɔ kan ma yeri.

\VS{10}Wunlunaŋa, mboro jate mà konɔ kan ma yo leele paga ka mbanlaga winmɛ, naa wegele winmɛ, naa ŋgɔni pigile tinmɛ, naa ŋgɔniye tinmɛ, naa juruye tinmɛ, naa wegele yɔnrɔ shyɛnzhyɛn winmɛ konaa yarigbɔnrɔ cɛnlɛ pyew ti tinmɛ pi logo sanga ŋa ni, fɔ leele pe ni fuun pe sogo mbege tɛ yaraga yanlɛgɛ ki gbɔgɔ.

\VS{11}Fɔ na lere ŋa fuun si yɛnlɛ mbege yaraga yanlɛgɛ ki gbɔgɔ, fɔ ki lerefɔ pe yaa wi wa wa yira kasɔn gbɔgɔ ki ni.

\VS{12}Ma si yala, wunlunaŋa Zhufuye mbele mà wɔ paa Babilɔni kinda wi yɛgɛ sinni, Shadiraki, naa Meshaki konaa Abɛdi Nego, pe woro nɔɔ jate. Pe woro nɔɔ yarisunndo ti gbogo, pee si yɛnlɛ mbɔɔn tɛ yaraga yanlɛgɛ ŋga mà yerege ki gbɔgɔ.»


\par }{\PP \VS{13}Kì pye ma, a wunlunaŋa Nebukanezari wì si kɔnrɔ ta, mɛɛ nawa ŋgban fɔ jɛŋgɛ. A wì si konɔ kan ma yo pe sa Shadiraki, naa Meshaki konaa Abɛdi Nego pe yigi pe pan pe ni. A pè si saa pe yigi ma pan pe ni wa wunlunaŋa wi yeri.

\VS{14}A wunlunaŋa wì si pe yewe ma yo fɔ: «Shadiraki, naa Meshaki, naa Abɛdi Nego, ki yɛn kaselege fɔ ye se yɛnlɛ mbanla yarisunndo ti gbɔgɔ konaa mbanla tɛ yaraga yanlɛgɛ ŋga mì yerege ki gbɔgɔ le?

\VS{15}Ɛɛn koni, ye ye yɛɛ gbɛgɛlɛ. Na yaga ka mbanlaga winmɛ, naa wegele winmɛ, naa ŋgɔni pigile tinmɛ, naa ŋgɔniye tinmɛ, naa juruye tinmɛ, naa wegele yɔnrɔ shyɛnzhyɛn winmɛ konaa yarigbɔnrɔ cɛnlɛ pyew ti tinmɛ pi logo sanga ŋa ni, ye sogo na tɛ yaraga yanlɛgɛ ki yɛgɛ sɔgɔwɔ yege gbɔgɔ. Na yee ki gbɔgɔ, le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, pa pe yaa ye wa wa yira kasɔn gbɔgɔ ki ni. Yarisunŋgo kikiin ki mbe ya pan mbe ye shɔ na kɛɛ?»


\par }{\PP \VS{16}Kì pye ma, a Shadiraki, naa Meshaki konaa Abɛdi Nego pè si wunlunaŋa Nebukanezari wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Wunlunaŋa, yaraga ka woro we yeri we yo ma kan ki wogo ŋga ki na.

\VS{17}Wunlunaŋa, na ki ka si pye pa ki yaa pye ma, we Yɛnŋɛlɛ na we yɛn na gbogo, li mbe ya mbe we shɔ kaselege ko na. Li mbe ya mbe we shɔ yira kasɔn gbɔgɔ ki kɛɛ konaa mbe we shɔ ma kɛɛ.

\VS{18}Wunlunaŋa, ali na lii si we shɔ, ki jɛn ma filige ki na fɔ we sɔɔn yarisunndo ti gbɔgɔ, we se sɔɔn tɛ yaraga yanlɛgɛ ŋga mà yerege ki gbɔgɔ fun.»


\par }{\SH Pàa Daniyɛli wi wɔnlɔnambala \newline  taanri pe wa \newline  wa kasɔn gbɔgɔ ki ni
\par }
{\PP \VS{19}Kona, a Nebukanezari wi nawa pì si ŋgban fɔ jɛŋgɛ, fɔ a wi yɛgɛ cɛnwɛ pi kanŋga Shadiraki naa Meshaki konaa Abɛdi Nego pe kanŋgɔlɔ. Ko puŋgo na, a wì suu woolo pe pye ma yo pe kasɔn ki gbɔgɔ naa, fɔ sa gbɔn gbɔgɔsaga kɔlɔshyɛn mbe wɛ ki cɛnlɔmɔ faa pi na.

\VS{20}A wì sigi yo wi maliŋgbɔɔnlɔ mbele pe yɛn fanŋga ni pele kan ma yo pe Shadiraki, naa Meshaki konaa Abɛdi Nego pe yigi pe pe pɔ, pe pe wa wa kasɔn gbɔgɔ ki ni.

\VS{21}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a pè si pe yigi ma pe pɔ pe kurusiile, naa pe bundu pigile, naa pe derigbɔrɔ konaa pe yaripɔrɔ sannda ti ni pe na, mɛɛ pe wa wa yira kasɔn gbɔgɔ ki nandogomɔ.

\VS{22}Ɛɛn fɔ wunlunaŋa wìla konɔ na kan làa ŋgban, mbe taga wa ko, na yira kasɔn kìla gbɔgɔ fɔ jɛŋgɛ, ki kala na, mbele pàa saa Shadiraki, naa Meshaki konaa Abɛdi Nego pe wa wa kasɔn ki ni, kasɔn yinnɛ làa pe gbo.

\VS{23}Ki nambala taanri wele, Shadiraki, naa Meshaki konaa Abɛdi Nego, ma pe ta wa pɔsaga, a pè si to wa kasɔn ki nandogomɔ.


\par }{\PP \VS{24}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a wunlunaŋa Nebukanezari wi sunndo wì si kɔn wi na. A wì si yiri ma yere fyɛlɛgɛ na, mɛɛ wi yɛrifɛnnɛ pe yewe ma yo fɔ: «Mì yo nambala taanri wè pɔ ma wa wa kasɔn ki ni?» A poro suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Wunlunaŋa, pa ki yɛn ma jate.»


\par }{\PP \VS{25}A wì sho naa fɔ: «Ye wele, na yɛgɛ yɛn nambala tijɛrɛ na, pe woro ma pɔ. Pe yɛn na yanriyanri wa kasɔn ki nandogomɔ. Kasɔn kii yaraga ka pye wa kpɛ na. Naŋa tijɛrɛ woo wi cɛnlɔmɔ pi yɛn ma yiri Yɛnŋɛlɛ li yaraga yɛnwege ka kɔrɔgɔ.»


\par }{\SH Wunlunaŋa wìla Daniyɛli \newline  wi wɔnlɔnambala taanri \newline  pe yirige ma pe wa \newline  konaa ma pe gbɔgɔ
\par }
{\PP \VS{26}Ko puŋgo na, a Nebukanezari wì si fulo wa yira kasɔn gbɔgɔ ki tanla, mɛɛ yo fɔ: «Shadiraki, naa Meshaki konaa Abɛdi Nego, yoro mbele Yɛnŋɛlɛ na yaara ti ni fuun ti go na li tunmbyeele, ye yiri wa kasɔn ki ni, ye pan laga.» A Shadiraki, naa Meshaki konaa Abɛdi Nego pè si yiri wa kasɔn ki ni.


\par }{\PP \VS{27}A wunlunaŋa wi gboforonɛriye, naa janmaratigiye, naa kumandaye konaa wi yɛrifɛnnɛ pè si gbinri ma pan ma gbogolo, mɛɛ ki yan fɔ kasɔn ki sila ya yaraga ka pye ki nambala taanri pe wire ti na, fɔ pe yinzire ka kpɛ sila sogo, kasɔn ki sila pe yaripɔrɔ ti sogo, kasɔn nuwɔ kpɛ sila si pye pe na.


\par }{\PP \VS{28}Kona, a Nebukanezari wì si sɛnrɛ ti lɛ, mɛɛ yo fɔ: «Sɔnmɔ yɛn Shadiraki, naa Meshaki konaa Abɛdi Nego pe Yɛnŋɛlɛ li woo. Lo lì li
mɛrɛgɛ wi tun wi pan mali tunmbyeele pe shɔ, poro mbele pè pe jigi wi taga li na we. A pè mi ŋa wunlunaŋa na sɛnyoro ti kɛ, ma pe yɛɛ kan kunwɔ pi yeri, jaŋgo paga ka tunŋgo pye yarisunŋgo ka yɛgɛ kan mbege gbɔgɔ pe Yɛnŋɛlɛ lo puŋgo na.

\VS{29}Ki kala na, mi yɛn naga kondɛgɛlɛ na li teri fɔ: ‹Lere o lere, na wiga pye cɛnlɛ o cɛnlɛ na woo, nakoma tara o tara nda woo, nakoma sɛnrɛ o sɛnrɛ nda yofɔ, na wiga sɛnpere yo Shadiraki, naa Meshaki konaa Abɛdi Nego pe Yɛnŋɛlɛ li na, ko fɔ pe yaa wo kɔɔnlɔ curo curo curo, mboo go ki jaanri mbege wo ki yɛɛ na paa kayangara yɛn; katugu yarisunŋgo ko ka yɛgɛ woro wa, ŋga ki mbe ya mbe lere shɔ paa lo yɛn.› »


\par }{\PP \VS{30}Ko puŋgo na, a wunlunaŋa wì si ka taga Shadiraki, naa Meshaki konaa Abɛdi Nego pe fanŋga ki na wa Babilɔni kinda wi ni.


\par }{\SH Wɔɔnrɔ shyɛn woro \newline  nda Nebukanezari wìla wɔnlɔ
\par }
{\PP \VS{31}Kona, a wunlunaŋa Nebukanezari wì si tunŋgo torogo leele pe ni fuun, naa cɛngɛlɛ ke ni fuun konaa sɛnrɛ pyew ti woolo pe yeri dunruya wi lagapyew ki ni. Wìla yo fɔ: «Yɛnŋɛlɛ sa yɛyinŋge gbɔgɔ kan ye yeri!

\VS{32}Yɛnŋɛlɛ na yaara ti ni fuun ti go na lì kajɛŋgɛ pye na kan, ma kafɔnŋgɔlɔ naa kacɛn kagala ŋgele naga na na, mi Nebukanezari, mìgi wele maga yan, fɔ ki yɛn ma yɔn mbe ke yo ye kan.


\par }{\Q \VS{33}Li kacɛn kagala kè tugbɔlɔ! Li kafɔnŋgɔlɔ ke yɛn yawa ni!

\par }{\Q Li wunluwɔ pi yɛn wunluwɔ mba pi yɛn kɔsaga fu, li tegere ti yɛn wa sanga pyew fɔ tetete.




\par }\Chap{4}{\PP \VerseOne{1}«Mi Nebukanezari mìla pye ma cɛn yɛyinŋge na konaa ma pye fɛrɛwɛ na wa na wunluwɔ go ki ni.

\VS{2}Pilige ka yembinɛ la ni, a mì si wɔɔnrɔ wɔnlɔ. A ki wɔɔnrɔ tì si fyɛrɛ wa na na fɔ jɛŋgɛ. Jatere ŋa wìla pan na yeri konaa yariyanra nda mìla yan tìla na sunndo wi kɔn na na fɔ jɛŋgɛ.

\VS{3}Kì kaa pye ma, a mì si konɔ kan ma yo pe sa Babilɔni tara kajɛnmbɛlɛ pe ni fuun pe yeri pe pan laga na yeri, jaŋgo pe pan panla wɔɔnrɔ ti kɔrɔ wi yo na kan.

\VS{4}Kona, a jɛlɛfɛnnɛ, naa kajɛnmɛ pyefɛnnɛ, naa jɛnfɛnnɛ konaa kacɛn kagala jɛnfɛnnɛ pè si pan. A mì silan wɔɔnrɔ ti yɛgɛ yo pe kan, ɛɛn fɔ pe sila ya mberi kɔrɔ wi yo na kan.

\VS{5}Ko puŋgo na, Daniyɛli ŋa pe yinri Bɛlitishazari\FTNT{†}{{\FR 4:5 }{\FR{4.5:
}}{\FT{Bɛlitishazari mɛgɛ ki yɛn na para yarisunŋgo Bɛli ko sɛnrɛ na. Yarisunŋgo Bɛli kìla pye Babilɔni tara fɛnnɛ poro yarisunŋgo gbɔgɔ.}}}, ki mɛgɛ ŋga ki yɛn na yarisunŋgo ka mɛgɛ, a wì si pan fun ma yere na yɛgɛ sɔgɔwɔ. Mìla ki jɛn ma yo Yɛnŋɛlɛ na
kpoyi li yinnɛ li yɛn wi ni. A mì silan wɔɔnrɔ ti yɛgɛ yo wi kan, mɛɛ wi pye fɔ:

\VS{6}‹Bɛlitishazari, mboro ŋa ma yɛn jɛlɛfɛnnɛ pe to, mìgi jɛn ma yo Yɛnŋɛlɛ na kpoyi li yinnɛ li yɛn ma ni, fɔ ŋgundo kala lo la kpɛ woro ma lara ma na. Yariyanra nda mì yan wa na wɔɔnrɔ ti na, ti logo, mari kɔrɔ wi yo na kan.›


\par }{\PP \VS{7}«Mala ta mìla pye na wɔnlɔ, yariyanra nda mìla yan ti nda. Mìla pye na wele, yaraga ŋga mìla yan ki ŋga:

\par }{\Q Mìla tige titɔnlɔgɔ ka yan yeresaga wa tara ti nandogomɔ.


\par }{\Q \VS{8}Ki tige kìla yiri ma gbɔgɔ jɛŋgɛ, ma fanŋga ta, fɔ a ki numaga kila jiinri wa yɛnŋɛlɛ na.

\par }{\Q Pàa pye naga yaan dunruya wi lagapyew ki ni.


\par }{\Q \VS{9}Ki wɛrɛ tìla pye ma yɔn, a ki pire tì lɛgɛ fɔ jɛŋgɛ.

\par }{\Q Lere pyew wìla pye na yaakara taa wa ki ni.

\par }{\Q Yanyaara tìla pye na paan na sinlɛlɛ wa ki yinmɛ pi ni.

\par }{\Q Sannjɛrɛ tìla pye na paan nari sere ti poo wa ki njere ti ni.

\par }{\Q Yaara nda fuun tì da tìla pye na yaakara taa wa ki pire ti ni.


\par }{\PP \VS{10}«Mala ta mìla pye na wɔnlɔ bere, wa wɔɔnrɔ ti na, a mì si
mɛrɛgɛ wa yan, wo ŋa wi yɛn kpoyi, wì yiri wa yɛnŋɛlɛ na na tinri.

\VS{11}A wì si para ŋgbanga ma yo fɔ:

\par }{\Q ‹Yege tige ŋga ki kɔn yege jan, yege njere ti kɔɔnlɔ.

\par }{\Q Yege wɛrɛ ti kaanla yeri wo tara, yege pire ti jaraga.

\par }{\Q Yanyaara ti fe ti yiri wa ki nɔgɔ, sannjɛrɛ fun ti fe ti yiri wa ki njere ti ni.


\par }{\Q \VS{12}Ɛɛn fɔ, yege yuŋgɔngɔ konaa ki ninde ti ni ti yaga wa tara.

\par }{\Q Ye tugurɔn naa tuguyɛnrɛ yɔngɔwɔ pɔ wi na mboo yaga wa yan ki sɔgɔwɔ, fɔɔngɔ kila wuun wi na.

\par }{\Q Wi pye paa yanyaara ti yɛn mbaa yan ki kaa.


\par }{\Q \VS{13}Sɛnwee jatere ŋa wi yɛn wa wi kotogo na, wo mbe wɔ wa, yaayogo jatere mbe ye wi ni.

\par }{\Q Wi yɛlɛ kɔlɔshyɛn lo pye wa ki cɛnlɔmɔ pi ni.


\par }{\PP \VS{14}« ‹Ki kakɔnndɛgɛlɛ li yɛn mɛrɛgɛye kpoyi poro katɛɛgɛ, jaŋgo mbele fuun pe yɛn yinwege na, pege jɛn pe yo fɔ Yɛnŋɛlɛ na yaara ti ni fuun ti go na li yɛn ma cɛn sɛnwee piile pe wunluwɔ pyew pi go na. Ki kali ndanla li wunluwɔ pi kan lere o lere yeri, li maa kan wo yeri. Li yɛrɛ ma lere ŋa paa la jate leele pe ni wi tɛgɛ wunluwɔ.


\par }{\PP \VS{15}« ‹Kì pye ma, mi wunlunaŋa Nebukanezari, wɔɔnrɔ nda mì wɔnlɔ tori yɛɛn. Mboro Bɛlitishazari, mari kɔrɔ wi yo na kan, katugu na wunluwɔ tara kajɛnmbɛlɛ wa kpɛ se ya mberi kɔrɔ wi yo na kan. Mboro wo na, ma mbe ya, katugu Yɛnŋɛlɛ na kpoyi li yinnɛ li yɛn ma ni.› »


\par }{\SH Daniyɛli wìla wunlunaŋa \newline  wi wɔɔnrɔ ti kɔrɔ wi yo
\par }
{\PP \VS{16}Kona, Daniyɛli, wo ŋa pe yinri Bɛlitishazari, naa wìla kaa ki sɛnrɛ ti logo, a kì si to wi yɔn na, a wi jatere wì piri wi na, fɔ wii ya mbe para ki wagati wi ni. A wunlunaŋa wì suu pye naa fɔ: «Bɛlitishazari, maga ka ti ki wɔɔnrɔ nda to naa ti kɔrɔ yowo pi ni, tɔɔn jatere wi piri ma na.»

\par }{\PP A Bɛlitishazari wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Na tafɔ, mì pye naga jaa ki wɔɔnrɔ nda ti pye ma juguye poro woro, ti kɔrɔ wi pye ma winfɛnnɛ poro woo! Ɛɛn fɔ ki si woro ma.

\VS{17}Tige ŋga mà yan, kìla yiri ma gbɔgɔ ma pye fanŋga ni, fɔ a ki numaga kila jiinri wa yɛnŋɛlɛ na. Leele pàa pye naga yaan dunruya wi lagapyew ki ni.

\VS{18}Ki tige ki wɛrɛ tìla pye ma yɔn, a ki pire tì lɛgɛ fɔ jɛŋgɛ, fɔ lere pyew wìla pye na yaakara taa wa ki ni. Yanyaara tìla pye na paan na sinlɛlɛ wa ki yinmɛ pi ni, a sannjɛrɛ tila paan na ti sere ti poo wa ki njere ti ni.

\VS{19}Wunlunaŋa, ki tige ye, mboro wi. Mà pye legbɔɔ naa fanŋga fɔ. Mà gbɔgɔ fɔ ma saa gbɔn wa yɛnŋɛlɛ na, fɔ a ma wunluwɔ fanŋga kì gbɔn dunruya wi lagapyew ki ni.


\par }{\PP \VS{20}«Ko puŋgo na, wunlunaŋa, a mà si mɛrɛgɛ kpoyi wa yan wì yiri wa yɛnŋɛlɛ na, ma tigi ma pan, ma yo fɔ: ‹Ye tige ki kɔn yege jan, yege jɔgɔ pew, ɛɛn fɔ yege yuŋgɔngɔ konaa ki ninde ti ni ti yaga wa tara ti ni, ye tugurɔn yɔngɔwɔ naa tuguyɛnrɛ yɔngɔwɔ pɔ wi na, yoo yaga wa yan ki sɔgɔwɔ. Fɔɔngɔ kila wuun wi na mbaa wi yinŋgi. Wo naa yanyaara ti ni, ti pyelɔmɔ pi pye ja fɔ sa gbɔn yɛlɛ kɔlɔshyɛn.›

\VS{21}Wunlunaŋa, ki sɛnrɛ ti kɔrɔ wowi ŋa yɛɛn. Yɛnŋɛlɛ na yaara ti ni fuun ti go na, ŋga lì kɔn ma tɛgɛ ma yo ki yaa pye wunlunaŋa, na tafɔ ma na, koyi ŋga yɛɛn.

\VS{22}Pe yaa kɔɔn purɔ mbɔɔn wɔ leele pe sɔgɔwɔ. Ma yaa ka sa cɛn wa woŋgaala pe ni. Ma yaa kaa yan ki kaa paa nɛgɛ yɛn. Fɔɔngɔ ki yaa kaa wuun ma na mbaa ma yinŋgi. Ma yaa yɛlɛ kɔlɔshyɛn lo pye wa ki cɛnlɔmɔ pi ni, fɔ ma ka saga jɛn fɔ Yɛnŋɛlɛ na yaara ti ni fuun ti go na, li yɛn sɛnwee piile pe wunluwɔ pyew pi go na, fɔ ki kali ndanla li wunluwɔ pi kan lere o lere yeri, li maa kan wo yeri.

\VS{23}Ɛɛn fɔ, ŋga kì yo fɔ tige ki yuŋgɔngɔ konaa ki ninde ti ni, ti koro wa, ko kɔrɔ wo yɛn, fɔ na ma ka kaga jɛn mbe yo fɔ Yɛnŋɛlɛ na wa naayeri, lo li yɛn wunluwɔ we, pa ma wunluwɔ pi yaa sɔngɔrɔ ma na.

\VS{24}Ki kala na, wunlunaŋa, ki yaga ma yɛnlɛ na yɛrɛwɛ sɛnrɛ ti na, ma kapere pyege ki yaga maa kasinŋge piin, mɔɔ tipere ti yaga maa fyɔnwɔ fɛnnɛ pe yinriwɛ taa. Ki ka pye ma, pa ma yaa yɛyinŋge ta.»


\par }{\SH Daniyɛli wi sɛnrɛ \newline  tìla pye kaselege
\par }
{\PP \VS{25}Kì pye ma, Daniyɛli wìla ŋga yo, ki kagala ke ni fuun kàa wunlunaŋa Nebukanezari wi ta.

\VS{26}Yeŋge kɛ ma yiri shyɛn toroŋgɔlɔ, Daniyɛli sɛnyoro ti puŋgo na, pilige ka, ma wunlunaŋa wi ta wìla pye na yanriyanri wa wunluwɔ go ki biri wi go na, wa Babilɔni ca,

\VS{27}a wì si para ma yo fɔ: «Cagbɔgɔ Babilɔni ko ma ŋga yɛɛn! Mi Nebukanezari, muwi mìgi kan na yɛɛra fanŋga ki ni, maga pye na wunluwɔ ca, konaa mbanla gbɔgɔwɔ pi naga.»

\VS{28}Ma wunlunaŋa wi ta wìla pye na to yuun ma, a magala là si yiri wa yɛnŋɛlɛ na ma yo fɔ: «Wunlunaŋa Nebukanezari, ŋga ki yɛn na yuun ma kan ki logo, ma wunluwɔ pì shɔ ma yeri.

\VS{29}Pe yaa ma purɔ mbɔɔn wɔ laga sɛnwee piile pe sɔgɔwɔ. Pa ma yaa sa cɛn wa yanyaara ti sɔgɔwɔ. Ma yaa la yan ki kaa paa nɛgɛ yɛn. Ma yaa yɛlɛ kɔlɔshyɛn lo pye wa ki cɛnlɔmɔ pi ni, fɔ ma ka saga jɛn fɔ Yɛnŋɛlɛ na yaara ti ni fuun ti go na, li yɛn sɛnwee piile pe wunluwɔ pyew pi go na, fɔ ki kali ndanla li wunluwɔ pi kan lere o lere yeri, li maa kan wo yeri.»


\par }{\PP \VS{30}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a ki sɛnrɛ ti kala lì si pye Nebukanezari wi na. Pàa wi purɔ maa wɔ sɛnwee piile pe sɔgɔwɔ. A wi nɛɛ yan ki kaa paa nɛrɛ ti yɛn. Fɔɔngɔ kìla pye na wuun wi na naa yinŋgi. A wi yinzire tì kaa tɔnlɔndɔnlɔ paa yɔn kanwiga sire yɛn. A wi yombɛkɔɔrɔ tì tɔnlɔndɔnlɔ paa sannjɛrɛ woro yɛn.


\par }{\SH Nebukanezari wìla sagala \newline  konaa ma Yɛnŋɛlɛ li sɔn
\par }
{\PP \VS{31}Wagati ŋa wìla kɔn ma tɛgɛ, naa wìla kaa wi yɛɛ yɔn fili, mi Nebukanezari, a mì silan yɛgɛ ki yirige ma wele wa naayeri, a na jatere wì si sɔngɔrɔ ma cɛn na na. A mì si Yɛnŋɛlɛ na yaara ti ni fuun ti go na li shari. Lo na li yɛn yinwege wolo fɔ sanga pyew, lo na li tegere ti yɛn kɔsaga fu woro, a li wunluwɔ pi yɛn wa sanga pyew fɔ tetete, a mì sili sɔn mali gbɔgɔ.

\VS{32}Dunruya woolo pe ni fuun pe woro li yɛgɛ na yaraga ka. Ŋga kìli ndanla, ko li ma pye yaara yɛnwere nda wa yɛnŋɛlɛ na ti na konaa leele mbele laga tara na pe na. Lere se ya mbeli fanŋga ki yerege, nakoma mbeli pye mbe yo fɔ: «Yiŋgi maa piin yɛɛn?»


\par }{\PP \VS{33}Kì pye ma, ki wagati wi ni, a na jatere wì si sɔngɔrɔ ma cɛn na na. A na wunluwɔ pi gbɔgɔwɔ, naa na sɔnmɔ konaa na mɛgbɔgɔ ki ni, tì si sɔngɔrɔ ma kan na yeri. Na yɛrifɛnnɛ naa na tara legbɔɔlɔ, a pè silan yeri mbe pan naa. A mì sɔngɔrɔ ma cɛn wa na wunluwɔ pi na naa. A ka nɛɛ tari na gbɔgɔwɔ pi na naa na kee.

\VS{34}Koni, mi Nebukanezari, mi yɛn na naayeri wunluwɔ wi sɔnni, na wi mɛgɛ ki yinrigi, konaa naa gbogo. Wi kapyere ti ni fuun ti yɛn ma yala. Wi koŋgolo ke yɛn ma sin. Mbele pe maa pe yɛɛ gbogo, wo wi mbe ya mbe pe tirige.




\par }\Chap{5}{\SH Sɔgɔlɔ gbɔlɔ na wunlunaŋa \newline  Bɛlishazari wìla sɔgɔ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Naa Bɛlishazari wìla kaa cɛn wunluwɔ pi na, pilige ka, a wì si sɔgɔlɔ gbɔlɔ sɔgɔ wi tara legbɔɔlɔ pe kan. Pe mbaa lere waga kele (1 000) yɔn ko tin. A wunlunaŋa wì si pinlɛ na duvɛn wi woo wi legbɔɔlɔ pe ni.

\VS{2}Naa duvɛn wìla kaa Bɛlishazari wi yigi, wi to Nebukanezari wìla tɛ naa warifuwe yaapire nda koli ma yiri ti ni wa
shɛrigo gbɔgɔ ki ni, wa Zheruzalɛmu ca, a wì si konɔ kan ma yo pe sari lɛ pe pan ti ni, jaŋgo wo naa wi legbɔɔlɔ pe ni, naa wi japɔrimbɔlɔ konaa wi cɛnfɛnnɛ pe ni, pe duvɛn wi wɔ wa ti ni\XREF{†}{{\XO 5:2 }{\XO{5.2:
}}{\XT{2 Wunlu 24.13; 25.14-15; 2 Kuro 36.10}}}.

\VS{3}Kì pye ma, ki yaapire nda pàa koli ma yiri ti ni wa Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, wa Zheruzalɛmu ca, a pè si pan ti ni. A wunlunaŋa wo naa wi legbɔɔlɔ pe ni, naa wi japɔrimbɔlɔ konaa wi cɛnfɛnnɛ pe ni, pè si duvɛn wi wɔ wa ti ni.

\VS{4}Naa pàa kaa duvɛn wi wɔ ma tin sanga ŋa ni, a pe nɛɛ pe yarisunndo nda ti yɛn tɛ woro, naa warifuwe woro, naa tuguyɛnrɛ woro, naa tugurɔn woro, naa tige woro konaa sinndɛɛrɛ woro ti sɔnni.


\par }{\PP \VS{5}Kona, le ki wagati nuŋgba wi ni, a sɛnwee kɛɛ kà si fo ma yiri le fitanladaga wi yɛgɛ, nɛɛ yɔɔnrɔ ta yɔnlɔgi wa wunlunaŋa wi go mbogo fige ki na. A wunlunaŋa wì si kɛɛ ŋga kìla pye na yɔnlɔgi ki yan.

\VS{6}Kona, a wunlunaŋa wi yɛgɛ cɛnwɛ pì si kanŋga fyɛrɛ ti na. A wi jatere wi piri wi na maa sunndo wi kɔn wi na. A wi wire tì fanla. A wi kanŋguuro tila seri nari yɛɛ gbɔɔn.

\VS{7}A wì si para ŋgbanga ma konɔ kan ma yo pe pan kajɛnmɛ pyefɛnnɛ, naa kacɛn kagala jɛnfɛnnɛ konaa jɛlɛfɛnnɛ pe ni wi kan. Naa pàa kaa pan, a wì si sɛnrɛ ti lɛ, mɛɛ ki Babilɔni tara kajɛnmbɛlɛ pe pye fɔ: «Ye ni, lere ŋa fuun ka ya mbege yɔɔnrɔ nda ti kara mberi kɔrɔ wi yo na kan, wunluwɔ yaripɔrɔ yɛnrɛ yaa le wi kan, mbe tɛ yɔngɔwɔ le wa wi yɔlɔgɔ konaa mboo pye wunluwɔ tara ti to taanri woo.»


\par }{\PP \VS{8}A wunlunaŋa wi kajɛnmbɛlɛ pe ni fuun pè si ye ma yɔɔnrɔ ti wele, ɛɛn fɔ wa kpɛ sila ya mbege yɔɔnrɔ ti kara pe ni konaa mberi kɔrɔ wi yo wunlunaŋa wi kan.

\VS{9}Kì pye ma, a wunlunaŋa Bɛlishazari wi sunndo wì si kɔn wi na naa fɔ jɛŋgɛ. A wi yɛgɛ cɛnwɛ pì kanŋga naa ma serege. A wi tara legbɔɔlɔ pe ni fuun pe wire tì si fanla pe na.


\par }{\PP \VS{10}Naa wunlunaŋa wi nɔ wìla kaa wunlunaŋa wo naa wi legbɔɔlɔ pe sɛnyoro ti logo, a wì si ye pe kɔrɔgɔ wa liwɛn lisaga, mɛɛ yo fɔ: «Wunlunaŋa, Yɛnŋɛlɛ sa yinwetɔnlɔgɔ kan ma yeri! Maga ka ti ma jatere wi piri ma na, ma yɛgɛ cɛnwɛ pi kanŋga.

\VS{11}Naŋa wa yɛn laga ma wunluwɔ tara ti ni, Yɛnŋɛlɛ na
kpoyi li yinnɛ li yɛn wi ni. Ma to wi wunluwɔ wagati wi na, pàa kagala kɔrɔ jɛnmɛ, naa tijinliwɛ konaa kajɛnmɛ ta wi yeri paa yɛgɛ ŋga na Yɛnŋɛlɛ na kpoyi li kajɛnmɛ pi yɛn. Ki kala na, ma to we, wunlunaŋa Nebukanezari we, ko naŋa wo wìla tɛgɛ jɛlɛfɛnnɛ, naa jɛnfɛnnɛ, naa kajɛnmɛ pyefɛnnɛ konaa kacɛn kagala jɛnfɛnnɛ pe go na;

\VS{12}katugu ki naŋa we, ki Daniyɛli ŋa ma to wìla wi mɛgɛ taga naa yinri Bɛlitishazari, wi jatere wì gbɔgɔ ma wɛ, kajɛnmɛ naa tijinliwɛ yɛn wi ni mbe ya mbaa wɔɔnrɔ ti kɔrɔ wi yuun, mbaa ŋgundo kagala ke yɛgɛ nari konaa mbaa yɔn sogowo kaan yewige ŋga fuun kì ŋgban ki na. Ye sa Daniyɛli wi yeri wi pan, wi yaa pan mbe yɔɔnrɔ ti kɔrɔ wi yo.»


\par }{\PP \VS{13}Kì pye ma, a pè si saa Daniyɛli wi yeri ma pan wi ni wa wunlunaŋa wi yeri. A wunlunaŋa wì suu yewe ma yo fɔ: «Zhuda tara woolo mbele wunlunaŋa, na to we, wìla saa koli ma pan pe ni, Daniyɛli mɛgɛ fɔ ŋa wìla pye pe ni, wowi mboro le?

\VS{14}Mɔ̀ɔ sɛnrɛ logo fɔ Yɛnŋɛlɛ na kpoyi li yinnɛ li yɛn ma ni, fɔ leele pe maa kagala kɔrɔ jɛnmɛ, naa tijinliwɛ konaa kajɛnmɛ taa ma yeri, kajɛnmɛ mba pi yɔngɔ woro.

\VS{15}Pè pan kajɛnmbɛlɛ naa kajɛnmɛ pyefɛnnɛ pe ni laga na yeri, jaŋgo pe ki yɔɔnrɔ nda ti kara peri kɔrɔ wi yo na kan, ɛɛn fɔ wa kpɛ si ya mberi kɔrɔ wi yo na kan.

\VS{16}Mì logo ma yo fɔ ma ma ya na ŋgundo kagala ke kɔrɔ yuun, konaa na kaŋgbangala ke yɛgɛ woo. Koni, na maga ya mbege yɔɔnrɔ nda ti kara mberi kɔrɔ wi yo na kan, wunluwɔ yaripɔrɔ yɛnrɛ yaa le ma kan, mbe tɛ yɔngɔwɔ le wa ma yɔlɔgɔ. Ma yaa pye wunluwɔ tara ti to taanri woo.»

\VS{17}A Daniyɛli wì si wunlunaŋa wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Wunlunaŋa, ma yarikanra ti yaga wa nakoma mari kan lere wa yɛgɛ yeri. Mi wo na, mi yaa yɔɔnrɔ ti kara mberi kɔrɔ wi yo ma kan.

\VS{18}Wunlunaŋa, Yɛnŋɛlɛ na yaara ti ni fuun ti go na, làa wunluwɔ, naa mɛgbɔgɔ, naa sɔnmɔ, konaa gbɔgɔwɔ pi kan ma to Nebukanezari wi yeri.

\VS{19}Ki mɛgbɔgɔ ŋga kì kan wi yeri ki kala na, tara pyew ti woolo, naa cɛngɛlɛ ke ni fuun konaa sɛnrɛ pyew ti woolo pàa pye na fyɛ wi yɛgɛ fɔ na seri. Na wi kaa jaa pe leele mbele gbo, pe ma poro gbo. Na wi kaa jaa pe mbele yaga go na, pe ma poro yaga go na. Na wi kaa jaa mbe ŋa yirige mboo gbɔgɔ, wi ma wo yirige maa gbɔgɔ. Na wi kaa jaa mbe ŋa tirige, wi ma wo tirige.

\VS{20}Ɛɛn fɔ, naa yɛɛ gbɔgɔwɔ la kaa ye wa wi kotogo na, a wi kotogo kì ŋgban wi na, fɔ a wila wi yɛɛ nari, a Yɛnŋɛlɛ lì suu laga wa wunluwɔ pi na, maa gbɔgɔwɔ pi shɔ wi yeri.

\VS{21}A pè suu purɔ maa wɔ sɛnwee piile pe sɔgɔwɔ. A wi jatere wì si kanŋga paa yaayoro woo yɛn. A wì si saa cɛn wa yan sofilele pe ni, na yan ki kaa paa nɛgɛ yɛn. A fɔɔngɔ kì wo wi na maa yinŋgi, fɔ ma saa gbɔn pilige ŋga wìla kaa ki jɛn ma yo Yɛnŋɛlɛ na yaara ti ni fuun ti go na, li yɛn sɛnwee piile pe wunluwɔ pyew pi go na, fɔ lere ŋa kali ndanla, li ma wunluwɔ pi kan wo yeri.


\par }{\PP \VS{22}«Koni, mboro Bɛlishazari, mboro ŋa ma yɛn wi pinambyɔ, mà ki kagala ke jɛn, konaa ki ni fuun, mɛɛ yɛnlɛ mbɔɔn yɛɛ tirige.

\VS{23}Ɛɛn fɔ mɔ̀ɔ yɛɛ gbɔgɔ Yɛnŋɛlɛ na wa naayeri li na. Mà ti a pè pan li shɛrigo gbɔgɔ yaapire ti ni ma kan, a mboro naa ma legbɔɔlɔ pe ni, naa ma japɔrimbɔlɔ konaa ma cɛnfɛnnɛ pe ni, yè duvɛn wi wɔ wa ti ni. A mɔ̀ɔ yarisunndo nda ti yɛn warifuwe woro, naa tɛ woro, naa tuguyɛnrɛ woro, naa tugurɔn woro, naa tige woro konaa sinndɛɛrɛ woro ti sɔn, ki yarisunndo tila la yaan, tila la nuru, tii si kala la jɛn. Ma si yala ma, yinwege naa ma kala li ni fuun li ni, ti yɛn Yɛnŋɛlɛ na kɛɛ, mɛɛ lo gbɔgɔ.

\VS{24}Ko kì ti, lì ki kɛɛ ki torogo, a kì pan maga yɔɔnrɔ ti yɔnlɔgɔ.

\VS{25}Yɔɔnrɔ nda tì yɔnlɔgɔ tori nda yɛɛn fɔ: ‹Mene, mene, tekɛli, parisin.›

\VS{26}Koni, ki sɛnrɛ ti kɔrɔ wi ŋa. ‹Mene› ko kɔrɔ wo yɛn fɔ ‹jiri.› Yɛnŋɛlɛ lɔ̀ɔn wunluwɔ piliye yi jiri, ki piliye yɔn kì kɔ.

\VS{27}‹Tekɛli› ko kɔrɔ wo yɛn fɔ ‹Taanla.› Yɛnŋɛlɛ lɔ̀ɔn taanla
culo na màga yan fɔ mà tifaga.

\VS{28}‹Parisin› ko kɔrɔ wo yɛn fɔ ‹kɔn shyɛn.› Yɛnŋɛlɛ lɔ̀ɔn wunluwɔ pi kɔn shyɛn maa kan Medi tara fɛnnɛ naa Pɛrisi tara fɛnnɛ pe yeri.»


\par }{\PP \VS{29}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a wunlunaŋa Bɛlishazari wì si konɔ kan ma yo pe wunluwɔ yaripɔrɔ le Daniyɛli wi kan, pe tɛ yɔngɔwɔ le wa wi yɔlɔgɔ. A pè sigi yari lagapyew fɔ Daniyɛli wo wì pye wunluwɔ tara ti to taanri woo we.


\par }{\PP \VS{30}Ki pilige nuŋgba ki yembinɛ li ni, a pè si Kalide tara fɛnnɛ wunlunaŋa Bɛlishazari wi gbo.




\par }\Chap{6}{\PP \VerseOne{1}A Medi tara fɛnnɛ naŋa Dariyusi wì si cɛn wunluwɔ pi na wi yɛlɛ nafa taanri ma yiri shyɛn wolo li ni.


\par }{\SH Daniyɛli juguye pàa yɔn le wi na
\par }
{\PP \VS{2}Pilige ka, a wunlunaŋa Dariyusi wì sigi yan fɔ ki yɛn ma yɔn wi janmaratigiye cɛnmɛ naa nafa (120) tɛgɛ, pe cɛncɛn wi wunluwɔ tara lagapyew ki go na.

\VS{3}A wì si teele taanri tɛgɛ ki janmaratigiye cɛnmɛ naa nafa (120) pe go na. Janmaratigiye paa daga mbaa pe tunŋgo pyelɔmɔ pi yɛgɛ yuun ki teele taanri pe kan, jaŋgo wunlunaŋa wi kapyege ka ka ka jɔgɔ. Daniyɛli wìla pye ki teele taanri wo wa.

\VS{4}Ɛɛn fɔ pàa pye na Daniyɛli wi jate ma wɛ ki teele poro naa janmaratigiye pe na, katugu wìla kala jɛn ma wɛ pe na. Kì pye ma, a wunlunaŋa wi nɛɛ jaa mboo tɛgɛ wi tara ti ni fuun ti go na.


\par }{\PP \VS{5}Kona, a teele poro naa janmaratigiye pe ni, pe nɛɛ pyelɔmɔ jaa mbe Daniyɛli wi jɛrɛgi wi tegere tunŋgo ŋga wìla pye na piin ki kala na. Ɛɛn fɔ pe sila pyelɔmɔ kpɛ nakoma puŋgosaga kpɛ ta mbege pye, katugu Daniyɛli wìla pye lere ŋa leele pè taga wi na. Ki kala na, pe sila sambalawa nakoma puŋgosaga yan wi na.

\VS{6}Kì pye ma, a ki nambala pè si pe yɛɛ pye fɔ: «We se pyelɔmɔ pa ta mbe Daniyɛli wi jɛrɛgi, kaawɔ we kala la lagaja mboo jɛrɛgi wa wi Yɛnŋɛlɛ li
lasiri wo kanŋgɔlɔ.»


\par }{\PP \VS{7}Kì pye ma, ki teele poro naa janmaratigiye pe ni, pè si fyɛɛlɛ ma kari wa wunlunaŋa wi yeri ma saa wi pye fɔ: «Wunlunaŋa Dariyusi, Yɛnŋɛlɛ sa yinwetɔnlɔgɔ kan ma yeri.

\VS{8}Ma wunluwɔ tara teele, naa wunluwɔ yarijɛndɛ yɛgɛ wɔfɛnnɛ, naa janmaratigiye, naa yɛrifɛnnɛ konaa gboforonɛriye pe pe ni fuun pè yere ki na, maga kɔn maga tɛgɛ, fɔ wunlunaŋa, ma kakɔnndɛgɛlɛ la tɛgɛ mali ŋgban, fɔ sa gbɔn piliye nafa ma yiri kɛ, fɔ na lere o lere ka yɛnri yarisunŋgo ka yɛgɛ yeri nakoma lere wa yɛgɛ yeri, na wii yɛnri wunlunaŋa mboro nuŋgba yeri, pe ko fɔ wo yigi poo wa wa jaraye pe kɔrɔgɔ, wa jaraye pe wege ki ni.

\VS{9}Koni, wunlunaŋa, ki kakɔnndɛgɛlɛ li tɛgɛ, mɔɔ kɛɛ yɔnlɔ li taga ki sɛwɛ wi na, jaŋgo liga ka ya mbe kanŋga, li pye Medi tara fɛnnɛ naa Pɛrisi tara fɛnnɛ pe kakɔnndɛgɛlɛ, na li se ya kanŋga lo la.»

\VS{10}Kì pye ma, a wunlunaŋa Dariyusi wì suu kɛɛ yɔnlɔ li taga wa kakɔnndɛgɛlɛ sɛwɛ wi na.


\par }{\SH Pàa Daniyɛli wi wa \newline  wa jaraye pe wege ki ni
\par }
{\PP \VS{11}Naa Daniyɛli wìla kaa ki logo ma yo fɔ pè ki kakɔnndɛgɛlɛ li tɛgɛ sanga ŋa ni, a wì si sɔngɔrɔ ma kari wi go. Wi sanŋgazo yumbyɔ wi fenɛtiriye mbele pàa pye ma yɛgɛ wa wa Zheruzalɛmu ca ki yeri, a wì si pe yɛngɛlɛ. A wi nɛɛ kanŋguuro kanni wa pe tanla pilige pyew yɔnlɔ taanri, na wi Yɛnŋɛlɛ li yɛnri konaa nali sɔnni, paa yɛgɛ ŋga na wìla pye naga piin faa we.

\VS{12}Kona, a Daniyɛli wi winfɛnnɛ pè si gbinri ma ye wa wi kɔrɔgɔ, mɛɛ saa wi yan wila wi Yɛnŋɛlɛ li yɛnri nali gbogo.

\VS{13}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a pè si kari wa wunlunaŋa wi yeri, ma saa para wi ni ki kakɔnndɛgɛlɛ li wogo na. Pàa yo fɔ: «Wunlunaŋa, mì yo ma kakɔnndɛgɛlɛ la tɛgɛ fɔ mbe sa gbɔn piliye nafa ma yiri kɛ, fɔ na lere o lere ka yɛnri yarisunŋgo ka yɛgɛ yeri, nakoma lere wa yɛgɛ yeri, na wii yɛnri wunlunaŋa mboro nuŋgba yeri, pe ko fɔ wo wa wa jaraye pe wege ki ni?»

\par }{\PP A wunlunaŋa wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Pa ki yɛn ma kaselege, Medi tara fɛnnɛ naa Pɛrisi tara fɛnnɛ poro kakɔnndɛgɛlɛ li, na li se ya kanŋga.»


\par }{\PP \VS{14}A pè si sɛnrɛ ti lɛ naa, ma yo fɔ: «Wunlunaŋa, Daniyɛli ŋa wi yɛn Zhuda tara woolo mbele pàa koli ma pan pe ni kulolo wo wa, wi woro nɔɔ jate. Wi si woro nɔɔ kakɔnndɛgɛlɛ li jate fun. Wi maa yɛnri Yɛnŋɛlɛ li yeri yɛnrisaga taanri pilige pyew.»


\par }{\PP \VS{15}Naa wunlunaŋa wìla kaa ki sɛnrɛ ti logo sanga ŋa ni, a kì suu nawa pi piri wi na fɔ jɛŋgɛ. A wì sigi jate wa wi nawa mbe Daniyɛli wi shɔ. Maga yigi fɔ ma saa ki yɔnlɔ ki kɔ, wìla ki lagaja mbe Daniyɛli wi shɔ.

\VS{16}Ɛɛn fɔ, a ki leele pè si sɔngɔrɔ ma kari fyɛlɛgɛ na wa wunlunaŋa wi yeri ma saa ki yo wi kan fɔ: «Wunlunaŋa, màga jɛn ma yo mbe yala Medi tara fɛnnɛ naa Pɛrisi tara fɛnnɛ pe lasiri wi ni, kakɔnndɛgɛlɛ na fuun wunlunaŋa wì tɛgɛ maa kɛɛ yɔnlɔ taga ki sɛwɛ wi na, li se ya kanŋga naa!»


\par }{\PP \VS{17}Kona, a wunlunaŋa wì si konɔ kan ma yo pe sa Daniyɛli wi wa wa jaraye pe wege ki ni. A wunlunaŋa wì si Daniyɛli wi pye fɔ: «Ma Yɛnŋɛlɛ na ma yɛn na tunŋgo piin li kan kapɔrɔ ni, lɔɔn shɔ!»


\par }{\PP \VS{18}Ko puŋgo na, a pè si sinndɛligbɔgɔ ka tɛgɛ ma jaraye pe wege ki tɔn ki ni. A wunlunaŋa wì suu tɛgɛrɛ tɛgɛyaraga konaa wi legbɔɔlɔ pe wogo ki taga sinndɛligbɔgɔ ki na, jaŋgo yaraga kpɛ ka ka kanŋga, ŋga kì tɛgɛ Daniyɛli wi kanŋgɔlɔ ki wogo na.

\VS{19}Ko puŋgo na, a wunlunaŋa wì si kari wi go. Wìla yembinɛ li ni fuun li pye, wii yɛnlɛ mbe li. Wii yɛnlɛ jɛlɛ mbe pan wa wi yeri. Wi sila si ya mbe wɔnlɔ.


\par }{\SH Yɛnŋɛlɛ làa Daniyɛli wi shɔ \newline  jaraye pe yeri
\par }
{\PP \VS{20}Ki goto yirifaga ki na, a wunlunaŋa wì si yiri, mɛɛ fyɛɛlɛ ma kari wa jaraye pe wege ki yɔn na.

\VS{21}A wì si fulo wa wege yɔn ki tanla, wi jatere piriwɛn ni fɔ jɛŋgɛ, mɛɛ Daniyɛli wi yeri ma yo fɔ: «Yɛnŋɛlɛ na yinwege wolo li tunmbyee Daniyɛli, ma Yɛnŋɛlɛ na ma yɛn na tunŋgo piin li kan kapɔrɔ ni, li ya mɔɔ shɔ jaraye pe yeri le?»

\VS{22}A Daniyɛli wì si koro wa ma wunlunaŋa wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Wunlunaŋa, Yɛnŋɛlɛ sa yinwetɔnlɔgɔ kan ma yeri!

\VS{23}Na Yɛnŋɛlɛ lìli
mɛrɛgɛ wi tun, a wì pan ma jaraye pe yɔnrɔ ti tɔn pe na. Pee yaraga ko ka kpɛ pye na na, katugu Yɛnŋɛlɛ lìgi yan mii jɔgɔ li na. Mboro fun wunlunaŋa, mii kapege kpɛ pye ma na.»


\par }{\PP \VS{24}Kì kaa pye ma, a wunlunaŋa wi nawa pì si yinŋgi fɔ jɛŋgɛ. A wì si konɔ kan ma yo pe Daniyɛli wi yirige poo wɔ wa jaraye pe wege ki ni. Naa pàa kaa Daniyɛli wi yirige maa wɔ wa wege ki ni, pe sila tulugo kpɛ yan wi wire ti laga ka na, katugu wìla wi jigi wi taga Yɛnŋɛlɛ li na.

\VS{25}A wunlunaŋa wì si konɔ kan, ma yo leele mbele pàa Daniyɛli wi jɛrɛgi, pe pan pe ni, naa pe jɛɛlɛ konaa pe piile pe ni, pe pe wa wa jaraye pe wege ki ni. Pe waŋgɔlɔ wa wege ki ni, pe sila ta mbe gbɔn yɛrɛ wa ki kɔsaga ki na, a jaraye pè si gbinri ma to pe na, ma pe kajeere ti ni fuun ti yaari.


\par }{\PP \VS{26}Ko puŋgo na, a wunlunaŋa Dariyusi wì si sɛwɛ pye maa torogo leele pe ni fuun pe kan, naa cɛngɛlɛ ke ni fuun konaa sɛnrɛ pyew ti woolo pe kan tara ti lagapyew ki ni, ma yo fɔ: «Yɛnŋɛlɛ sa yɛyinŋge gbɔgɔ kan ye yeri!

\VS{27}Mi yɛn naga konɔ na li kaan, fɔ laga na wunluwɔ tara ti lagapyew ki ni, leele pe ni fuun paa fyɛ Yɛnŋɛlɛ na Daniyɛli maa gbogo li yɛgɛ.

\par }{\Q Katugu Yɛnŋɛlɛ li yɛn yinwege wolo, li yɛn wa fɔ sanga pyew.

\par }{\Q Li wunluwɔ pi se jɔgɔ, kɔsaga woro li tegere ti na.


\par }{\Q \VS{28}Li ma lere shɔ, ma lere wɔ kala.

\par }{\Q Li ma kafɔnŋgɔlɔ naa kagbɔgɔlɔ pye wa naayeri konaa laga tara ti na.

\par }{\Q Lo lì Daniyɛli wi shɔ jaraye pe kɛɛ.»


\par }{\PP \VS{29}Ko puŋgo na, Daniyɛli wìla yeresaga jɛŋgɛ ta wunlunaŋa Dariyusi wi wagati wi na konaa Pɛrisi tara fɛnnɛ pe wunlunaŋa Sirusi wi wagati wi na fun.




\par }{\MS YARIYANRA NDA TILA NAGA DUNRUYA WUNLUWƆ KONAA YƐNŊƐLƐ WUNLUWƆ PI WOGO NA

\par }\Chap{7}{\MR 7.1–12.13

\par }{\SH Daniyɛli wi yariyanga koŋgbanŋga: \newline  Woŋgaala tijɛrɛ kala
\par }
{\PP \VerseOne{1}Babilɔni tara wunlunaŋa Bɛlishazari wi wunluwɔ pi yɛlɛ koŋgbanna li na, ma Daniyɛli wi ta wìla pye ma sinlɛ wa wi sorondo ti na, a wì si wɔɔnrɔ wɔnlɔ ma yariyanra ta yan. Ko puŋgo na, a Daniyɛli wì si wɔɔnrɔ ti yɔnlɔgɔ ma lara nda ti wogo yɛn ma ŋgban ti yɛgɛ yo. Nda wìla yɛgɛ yo ti nda.

\VS{2}Wìla yo fɔ: «Yembinɛ li ni, wa na yariyanga ki ni, mìla pye na wele, mɛɛ kaa tifɛlɛgɛ ki yan kì yiri wa naayeri wi kɛyɛn tijɛrɛ yi ni fuun yi na na gbɔɔn, ma pan ma kɔgɔje gbɔɔ tɔnmɔ pi yɛgɛ fanŋga ni.

\VS{3}A woŋgaala tugbɔmbɔlɔ tijɛrɛ si yiri wa kɔgɔje wi ni, wa sila yala wa ni\XREF{†}{{\XO 7:3 }{\XO{7.3:
}}{\XT{Naga 13.1; 17.8}}}.

\VS{4}Woŋgbɔ koŋgbanŋa wìla pye paa jara yɛn. Kanwira la pye wi na paa yɔn yɛn. Maga ta mìla pye naa wele, a pè sigi kanwira ti kɔn mari laga wi na, mɛɛ wi yirige maa yerege wi tɔɔrɔ ti na paa sɛnwee pyɔ yɛn. A pè si sɛnwee pyɔ jatere kan wi yeri.


\par }{\PP \VS{5}«Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a mì si woŋgbɔ shyɛn woo yan, wìla pye paa cɛngɛ urusi ka yɛn. Wìla pye ma cɛn wi puŋgo tɔɔrɔ ti na. Kendiŋgangala taanri la pye wa wi yɔn, wa ŋgangala ke sɔgɔwɔ. A pè suu pye ma yo wi yiri wi sa kara lɛgɛrɛ ka.


\par }{\PP \VS{6}«Ko puŋgo na, mìla pye na wele naa, mɛɛ woŋgbɔ wa yɛgɛ yan; wìla pye paa kamɔlɔ yɛn. Kanwira tijɛrɛ la pye wa wi pɔgɔlɔ paa sannjɛgɛ yɛn. Yinrɛ tijɛrɛ la pye wi na. A pè si tegere kan wi yeri\XREF{†}{{\XO 7:6 }{\XO{7.4-6:
}}{\XT{Naga 13.2}}}.


\par }{\PP \VS{7}«Ko puŋgo na, wa na yariyanga ki ni yembinɛ li ni, mbe ka wele, mɛɛ woŋgbɔ tijɛrɛ woo yan. Wìla pye sunndo kɔngɔ ni, ma pye fyɛrɛ ni. Fanŋga gbɔgɔ la pye wi ni fɔ jɛŋgɛ. Ŋgangala titɔnlɔŋgɔlɔ tugurɔn wogolo kàa pye wa wi yɔn. Wìla pye na kara ti kuun, nari kɔɔnlɔ yuroyuroyuro, nari kaa, nari sannda ti tangala tangala. Wìla pye wi yɛ woŋgaala koŋgbanmbala pe ni. Yɛnŋgɛlɛ kɛ kàa pye wi na\XREF{†}{{\XO 7:7 }{\XO{7.7:
}}{\XT{Naga 12.3; 13.1}}}.

\VS{8}Maga ta mìla pye naga yɛnŋgɛlɛ ke wele, a mì si kaa ki yan fɔ yɛnnɛ jɛɛlɛ la yiri wa sanŋgala ke sɔgɔwɔ. Wa yɛnŋgɛlɛ koŋgbanŋgala ke ni, a taanri si kɔlɔgi ma wɔ wa yɛnnɛ jɛɛlɛ li yɛgɛ. Yɛngɛlɛ la pye ki yɛnnɛ jɛɛlɛ li na paa sɛnwee wogolo yɛn. Yɔn la pye li na, a laa yɛɛ gbɔgɔwɔ sɛnrɛ yuun\XREF{†}{{\XO 7:8 }{\XO{7.8:
}}{\XT{Naga 13.5-6}}}.»


\par }{\SH Yɛnŋɛlɛ li kiti kɔnwagati
\par }
{\PP \VS{9}«Kona, mìla pye na wele naa bere, maga ta pàa pye na wunluwɔ jɔnrɔ teriteri. Ŋa wìla pye wa maga lɛ wa fafafa\FTNT{†}{{\FR 7:9 }{\FR{7.9:
}}{\FT{Ŋga kì yo fɔ:
{\QT{Ŋa wìla pye wa maga lɛ wa fafafa,}} ko yɛn naga nari ma yo Yɛnŋɛlɛ lo li, lo na lɛsaga woro li na, kɔsaga si woro li na.}}}, a wì si cɛn ki wunluwɔ jɔngɔ ka na. Wi yaripɔrɔ tìla pye ma filige yege yege yege. Wi yinzire tìla pye ma filige paa sumbyɔ sifire yɛn. Wi wunluwɔ jɔngɔ kìla pye paa kasɔn yinnɛ yɛn. Wi wunluwɔ jɔngɔ jegele kiiri kiiri kàa pye paa kasɔn gbɔgɔ yɛn\XREF{†}{{\XO 7:9 }{\XO{7.9:
}}{\XT{Naga 1.14; 20.4}}}.

\VS{10}Kasɔn kìla pye na janri na yinrigi wa wi yɛgɛ paa gbaan tɔnmɔ yɛn. Leele waga lɛgɛrɛ lɛgɛrɛ pàa pye wi tunmbyeele; leele waga kɛkɛ tɛgɛsaga lɛgɛrɛ pàa pye ma yere wi yɛgɛ sɔgɔwɔ na tunŋgo piin wi kan. Kona, a kiti kɔnfɛnnɛ pè si cɛncɛn. A pè si sɛwɛɛlɛ pele yɛngɛlɛ\XREF{†}{{\XO 7:10 }{\XO{7.10:
}}{\XT{Naga 5.11; 20.12}}}.


\par }{\PP \VS{11}«Mìla pye na wele naa bere, katugu ki yɛnnɛ làa pye nali yɛɛ gbɔgɔwɔ sɛnrɛ yuun. A mì sigi yan fɔ pège woŋgbɔ wi gbo, maa wire ti tɔngɔ, mari wa kasɔn mari sogo.

\VS{12}Woŋgaala sanmbala poro na, pàa pe fanŋga ki shɔ pe yeri; ɛɛn fɔ, a pè si pe yaga go na fɔ ma saa gbɔn wagati wa ni.


\par }{\PP \VS{13}«Mìla pye na wele bere wa na yariyanga ki ni yembinɛ li ni, mbe ka wele,

\par }{\Q a mì si lere wa yan, ŋa wì yiri sɛnwee pinambyɔ\XREF{†}{{\XO 7:13 }{\XO{7.13:
}}{\XT{Mati 24.30; 26.64; Maki 13.26; 14.62; Luki 21.27; Naga 1.7,13; 14.14}}} kɔrɔgɔ.

\par }{\Q Wìla yiri wa naayeri ma pan kambaara ti na.

\par }{\Q A wi nɛɛ paan wa ŋa wìla pye wa maga lɛ wa fafafa wi tanla.

\par }{\Q A pè suu yigi ma fulo wi ni le wi tanla.


\par }{\Q \VS{14}A pè si tegere naa gbɔgɔwɔ konaa wunluwɔ pi kan wi yeri;

\par }{\Q a leele pe ni fuun, naa cɛngɛlɛ ke ni fuun, konaa sɛnrɛ pyew ti woolo pe nɛɛ tunŋgo piin wi kan.

\par }{\Q Wi tegere ti yɛn tegere nda ti yɛn kɔsaga fu;

\par }{\Q wi wunluwɔ pi se si jɔgɔ fyew.»


\par }{\PP \VS{15}«Mi Daniyɛli ki wogo kìla na jatere wi piri na na jɛŋgɛ, a na sunndo wi kɔn na na fɔ jɛŋgɛ yariyanra nda mìla yan ti kala na.

\VS{16}Kì kaa pye ma, leele mbele pàa pye wa, a mì si fulo nuŋgba tanla, maa yewe ki kagala ke ni fuun ke kɔrɔ jate wi ni. A wì si ke kɔrɔ wi yo mala kan.

\VS{17}Wìla yo fɔ: ‹Ki woŋgaala tugbɔmbɔlɔ tijɛrɛ wele, pe yɛn ma taanla wunlumbolo tijɛrɛ ni, mbele pe yaa ka yiri laga tara ti na.

\VS{18}Ɛɛn fɔ poro puŋgo na, Yɛnŋɛlɛ na yaara ti ni fuun ti go na li leele
kpoyi poro pe yaa ka wunluwɔ pi ta, pi yaa ka koro poro kan sanga pyew fɔ tetete.›


\par }{\PP \VS{19}«Koni, mìla pye na jaa mbe ki woŋgbɔ tijɛrɛ woo wi kala li jɛn mbe wali li na, wo ŋa wìla pye wi yɛ sanmbala pe ni fuun pe ni we. Wìla pye fyɛrɛ ni fɔ jɛŋgɛ. Wi ŋgangala kàa pye tugurɔn. Wi yombɛkɔɔrɔ tìla pye tuguyɛnrɛ. Wìla pye na kara ti kuun, nari kɔɔnlɔ yuroyuroyuro, nari kaa, nari sannda ti tangala tangala.

\VS{20}Yɛnŋgɛlɛ kɛ ŋgele kàa pye wa wi go ki na, mìla pye na jaa mbe ke kala li jɛn fun mbe wali li na, konaa yɛnnɛ sanna na làa kaa yiri, a taanri kɔlɔgi ma toori li yɛgɛ sɔgɔwɔ li kala li ni, lo na yɛngɛlɛ la pye li na, naa yɔn ni, a laa yɛɛ gbɔgɔwɔ sɛnrɛ yuun we. Ki yɛnnɛ làa cɛn ndɛɛ li gbɔgɔ ma wɛ sanŋgala ke na.


\par }{\PP \VS{21}«Maga ta mìla pye na wele, a mì sigi yan fɔ ki yɛnnɛ li yɛn na malaga gbɔɔn Yɛnŋɛlɛ li woolo kpoyi pe ni, na yawa taa pe na\XREF{†}{{\XO 7:21 }{\XO{7.21:
}}{\XT{Naga 13.7}}},

\VS{22}fɔ ŋa wìla pye wa maga lɛ wa fafafa, wi pan wi tanga kan Yɛnŋɛlɛ na yaara ti ni fuun ti go na li
leele kpoyi pe yeri, fɔ wagati wi sa gbɔn Yɛnŋɛlɛ li leele kpoyi pe wunluwɔ pi ta\XREF{†}{{\XO 7:22 }{\XO{7.22:
}}{\XT{Naga 20.4}}}.


\par }{\PP \VS{23}«Kì kaa pye ma, a ki kagala ke kɔrɔ wì si yo na kan ma yo fɔ: ‹Woŋgbɔ tijɛrɛ woo wi yɛn na wunluwɔ tijɛrɛ woo wogo nari. Ki wunluwɔ pi yaa ka pan laga tara ti na, mbe pye pi yɛ wunluwɔ sanmba pyew pi ni. Pi yaa ka dunruya wi lagapyew ki ka, mbe leele pe kɔɔnlɔ yuroyuroyuro, mbe pe tangala tangala.

\VS{24}Yɛnŋgɛlɛ kɛ koro yɛn ma taanla wunlumbolo kɛ ni, mbele pe yaa ka cɛn ki wunluwɔ pi na. Wunluwɔ wa yɛgɛ yaa ka yiri poro puŋgo na. Wo yaa ka pye wi yɛ koŋgbanmbala sanmbala pe ni. Wi yaa ka wunlumbolo taanri jan mbe cɛn wa pe yɔnlɔ.

\VS{25}Wi yaa kaa sɛnpere yuun Yɛnŋɛlɛ na li yɛn yaara pyew ti go na li na, mbaa Yɛnŋɛlɛ na yaara ti ni fuun ti go na li leele kpoyi pe jɔlɔ. Wi yaa ka yo fɔ wi yaa Yɛnŋɛlɛ li leele kpoyi pe wagati ŋa wì tɛgɛtɛgɛ konaa pe
lasiri wi kanŋga. Yɛnŋɛlɛ li leele kpoyi pe yaa ka pye wa wi fanŋga ki nɔgɔ yɛlɛ taanri naa walaga.

\VS{26}Ko puŋgo na, kiti kɔnwagati wi yaa gbɔn. Pe yaa wi tegere ti shɔ wi yeri, mboo tɔngɔ mboo kɔ pew.

\VS{27}Kona, dunruya wunluwɔ pi ni fuun pi fanŋga, naa pi tegere, konaa pi gbɔgɔwɔ pi ni, ti yaa kan Yɛnŋɛlɛ na yaara ti ni fuun ti go na li leele kpoyi poro yeri. Pe wunluwɔ pi yaa ka pye wunluwɔ mbakɔɔ. Dunruya fanŋga fɛnnɛ pe ni fuun pe yaa kaa tunŋgo piin pe kan mbaa nuru pe yeri\XREF{†}{{\XO 7:27 }{\XO{7.27:
}}{\XT{Naga 20.4; 22.5}}}.›


\par }{\PP \VS{28}«Pa ki sɛnrɛ tì kɔ na ki laga ŋga ki na. Mi Daniyɛli mi wo na, ki sɛnrɛ tìla na jatere wi piri na na, ma fyɛrɛ wa na na fɔ jɛŋgɛ. A na wire cɛnlɔmɔ pì kanŋga. A mì sigi kagala ke tɛgɛ wa na nawa.»




\par }\Chap{8}{\SH Yariyanga shyɛn wogo: \newline  Simbapɔlɔ naa sikapɔlɔ kala
\par }
{\PP \VerseOne{1}Wunlunaŋa Bɛlishazari wi wunluwɔ pi yɛlɛ taanri wolo li ni, mi Daniyɛli, a mì si wɔɔnrɔ wɔnlɔ ma yariyanga fɔnŋgɔ yan naa, ko la pye yariyanga koŋgbanŋga ŋga mìla yan ko puŋgo na.

\VS{2}Mìla pye na wele ki yariyanga yansanga wi ni, mala ta mila wele, a mì si kaa na yɛɛ yan wa malaga sigeca Suzi ki ni, wa Elamu kinda wi ni. Wa na yariyanga ki ni, a mì si kaa na yɛɛ yan wa Ulayi gbaan wi tanla.

\VS{3}Mì kaa yɛgɛ yirige ma wele, mɛɛ simbapɔlɔ wa yan yeresaga le gbaan wi yɔn na. Yɛnŋgɛlɛ shyɛn la pye wi na. Ki yɛnŋgɛlɛ shyɛn kàa pye ma tɔnlɔndɔnlɔ fɔ jɛŋgɛ, ɛɛn fɔ nuŋgba la pye ma tɔnlɔ nuŋgba na. La la keli ma yiri la na. Na làa yiri puŋgo na, lo la tɔnlɔ ma wɛ sanna li na.

\VS{4}Kona, a mì sigi yan fɔ ki simbapɔlɔ wi yɛn na gbɔɔn wi yɛnŋgɛlɛ ke ni wa yɔnlɔ tosaga kɛɛ yeri, naa yɔnlɔparawa kamɛŋgɛ kɛɛ konaa yɔnlɔparawa kalige kɛɛ yɛri. Woŋgbɔ wo wa kpɛ sila ya mbe yere mboo sige. Lere kpɛ saa ya mbe yaraga shɔ wi yeri. Ŋga fuun kìla wi ndanla, ko wìla pye na piin. Wi fanŋga kìla pye na gbogo na kee yɛgɛ fɔ jɛŋgɛ.


\par }{\PP \VS{5}Mala ta mìla pye na jatere piin ki wogo ki na, mbe ka wele, mɛɛ sikapɔlɔ wa yan wila fee na paan, ma yiri wa yɔnlɔ tosaga kɛɛ yeri. Wìla pye na tara ti lagapyew ki yanri na paan, wi tɔɔrɔ ti sila si pye na jiinri wa tara ti na. Yɛnnɛ titɔɔnlɔ gbenɛ nuŋgba la pye wa wi yɛngɛlɛ shyɛn ke sɔgɔwɔ pi ni.

\VS{6}Simbapɔlɔ yɛnŋgɛlɛ shyɛn fɔ ŋa mìla yan yeresaga wa gbaan wi yɔn na, a sikapɔlɔ wì si saa fo ma gbɔn wi na, mɛɛ gbinri ma to wi na wi fanŋga ki ni fuun ki ni.

\VS{7}A mì suu yan wi saa na malaga gbɔɔn simbapɔlɔ wi ni. Wìla wi gbɔn kayaŋga gbɔgɔ ni, fɔ ma simbapɔlɔ wi yɛnŋgɛlɛ shyɛn ke kaari. Fanŋga sila pye simbapɔlɔ wi ni wi ya wi yere wuu sige. A sikapɔlɔ wì suu jan tara, maa tangala tangala wi tɔɔrɔ ti ni. Lere kpɛ sila ta mbe simbapɔlɔ wi shɔ wi yeri.

\VS{8}A sikapɔlɔ wì si fanŋga ta fɔ jɛŋgɛ, ɛɛn fɔ naa wi fanŋga kìla kaa gbɔn wa ki gbɔnsaga, a wi yɛnnɛ titɔɔnlɔ gbenɛ lì si kaw. Ɛɛn fɔ, a yɛnŋgɛlɛ titɔnlɔŋgɔlɔ tugbɔŋgɔlɔ tijɛrɛ si yiri wa li yɔnlɔ ma yɛgɛ wa dunruya wi go tijɛrɛ ki yeri.


\par }{\PP \VS{9}A yɛnnɛ jɛɛlɛ là si yiri ki yɛnŋgɛlɛ ke nuŋgba na, ma tɔnlɔ kɔnlɔ fu ma kari wa yɔnlɔparawa kalige kɛɛ yeri, naa yɔnlɔ yirisaga kɛɛ yeri konaa ma kari wa tara tiyɔnrɔ\FTNT{†}{{\FR 8:9 }{\FR{8.9:
}}{\FT{Tara tiyɔnrɔ to ti yɛn Izirayɛli tara re.}}} ti kɛɛ yeri.

\VS{10}Li fanŋga kìla gbɔgɔ fɔ ma saa gbɔn wa yaara nda wa yɛnŋɛlɛ na ti na; làa ki yaara nda tì da ti walaga kɔn ma wo tara, konaa wɔnŋgɔlɔ kele ni, mɛɛ ti tangala tangala li tɔɔrɔ ti ni\XREF{†}{{\XO 8:10 }{\XO{8.10:
}}{\XT{Naga 12.4}}}.

\VS{11}Làa li yɛɛ gbɔgɔ fɔ ma li yɛɛ taanla yaara nda wa yɛnŋɛlɛ na ti togbɔɔ wi ni.
Saraga sogowogo ŋga ki maa woo pilige pyew yaara nda wa yɛnŋɛlɛ na ti togbɔɔ wi yeri, làa ki saraga wɔgɔ ki yerege konaa ma wi cɛnsaga
kpoyi ki tɛgɛ
fyɔngɔ ni.

\VS{12}Yaara nda wa yɛnŋɛlɛ na, pàa ti le wa li fanŋga ki nɔgɔ konaa ma saraga sogowogo ŋga ki maa woo pilige pyew ki yerege kapere ti kala na. Yɛnnɛ làa kaselege ki wa tara, a li kapyegele ke ni fuun kaa yɔngɔ.


\par }{\PP \VS{13}Kona, a mì si
mɛrɛgɛ kpoyi wa magala logo wi yɛn na para. A mɛrɛgɛ kpoyi wà yɛgɛ si wo yewe ma yo fɔ: «Ki yariyanra nda tì naga, ti kagala ke yaa koro mbaa piin fɔ sa gbɔn wagati wiwiin? Saraga sogowogo ŋga ki maa woo pilige pyew, ki yaa koro mbawɔgɔ fɔ sa gbɔn wagati wiwiin? Kapegbɔgɔ ŋga ki maa jɔgɔwɔ pi piin, ki yaa koro wa fɔ sa gbɔn wagati wiwiin? Yɛnŋɛlɛ li cɛnsaga kpoyi konaa yaara da wa yɛnŋɛlɛ na, pe yaa ti yigikala li tisaw fɔ sa gbɔn wagati wiwiin?»


\par }{\PP \VS{14}A mɛrɛgɛ koŋgbanŋa wì silan yɔn sogo ma yo fɔ: «Pinliwɛ waga kele naa cɛnmɛ naa nafa shyɛn ma yiri kɛ (1 150) konaa yɔnlɔkɔgɔ waga kele naa cɛnmɛ naa nafa shyɛn ma yiri kɛ (1 150) ki yaa toro gbɛn, ko puŋgo na, Yɛnŋɛlɛ li cɛnsaga kpoyi pee jɛn pege pye kpoyi naa.»


\par }{\SH Mɛrɛgɛ Gabiriyɛli \newline  wìla yariyanga ki kɔrɔ wi yo \newline  Daniyɛli wi kan
\par }
{\PP \VS{15}«Kona, mi Daniyɛli, mala ta mìla pye na jatere piin yariyanga ŋga mìla yan konaa ki kɔrɔ wi wogo na, a mì si yaraga yɛnwege ka yan kì yere na yɛgɛ sɔgɔwɔ, ŋga kìla pye paa sɛnwee pyɔ yɛn.

\VS{16}A mì si sɛnwee magala la logo ma yiri wa Ulayi gbaan tɔnmɔ pi nandogomɔ. Làa gbele ŋgbanga ma yo fɔ: ‹Gabiriyɛli, yariyanga ki kɔrɔ wi yo ki naŋa ŋa wi kan\XREF{†}{{\XO 8:16 }{\XO{8.16:
}}{\XT{Luki 1.19,26}}}.›

\VS{17}Kì kaa pye ma, a Gabiriyɛli wì si fulo le laga ŋga mìla pye ma yere ki tanla. Naa wila kaa na fulo na tanla, a na sunndo wì si kɔn na na. A mì si to mala yɛgɛ ki jiile wa tara. A wì silan pye fɔ: ‹Sɛnwee pyɔ, ki logo ma wali ki na, fɔ ki yariyanga ki yɛn na para wagati puŋgo woo wi kagala koro sɛnrɛ na.›

\VS{18}Maa ta wìla pye na para na ni, a na yɛgɛ si wɔ, mala yɛgɛ ki ta jiilesaga wa tara. Ɛɛn fɔ, a wì si jiri na na, mala yirige mala yerege le laga ŋga mìla pye.

\VS{19}Kona, a wì silan pye fɔ: ‹Kala na li yaa ka pye Yɛnŋɛlɛ li naŋgbanwa wagati wi kɔsanga ni, mi yaa li naga ma na, katugu ki wagati wì kɔn ma tɛgɛ.

\VS{20}Simbapɔlɔ ŋa mà yan yɛnŋgɛlɛ shyɛn ke ni, wo yɛn ma taanla Medi tara fɛnnɛ naa Pɛrisi tara fɛnnɛ pe wunlumbolo poro ni.

\VS{21}Sikapɔlɔ sire lɛgɛrɛ fɔ ŋa mà yan, wo yɛn ma taanla Yavan\FTNT{†}{{\FR 8:21 }{\FR{8.21:
}}{\FT{Yavan tara to nuŋgba to pe maa yinri fun Girɛsi tara.}}} tara wunlunaŋa wo ni. Yɛnnɛ titɔɔnlɔ na làa pye wa wi yɛnŋgɛlɛ shyɛn ke sɔgɔwɔ pi ni, lo yɛn ma taanla ki tara ti wunlunaŋa koŋgbanŋa wo ni.

\VS{22}Kona, a ki yɛnnɛ lì si kaari, a yɛnŋgɛlɛ tijɛrɛ si yiri wa li yɔnlɔ. Koro yɛn ma taanla wunluwɔ tijɛrɛ ni, mba pi yaa ka yiri wa ki tara nuŋgba ti ni; ɛɛn fɔ ki wunluwɔ tijɛrɛ pi fanŋga ki se ka gbɔgɔ mbe koŋgbanmba pi woo pi bɔ.

\VS{23}Pe wunluwɔ pi kɔsaga, na lepeele pe kapere pyege kiga ka gbɔn wa ki gbɔnsaga ki na sanga ŋa ni, wunlunaŋa wa yaa ka yiri, ŋa wi yaa ka pye yɛɛ gbɔgɔwɔ naa tijinliwɛ pee ni.

\VS{24}Wi yawa pi yaa ka gbɔgɔ, ɛɛn fɔ pii yaa ka yiri wo yɛrɛ jate yeri. Wi yaa ka jɔgɔwɔ pye fɔ jɛŋgɛ. Wi kapyegele ke ni fuun ke yaa ka yɔn. Wi yaa ka fanŋga fɛnnɛ pe tɔngɔ konaa
Yɛnŋɛlɛ li leele kpoyi pe ni.

\VS{25}Wi tijinliwɛ pee pi kala na, wi yaa ka lelɛgɛrɛ fanla mbe pe puŋgo. Wi yaa ka pye yɛɛ gbɔgɔwɔ coli. Wi yaa ka lelɛgɛrɛ tɔngɔ, mbele pe yaa kaa ki jate pe yɛn ma cɛn yɛyinŋge na pɔw. Wi yaa ka yiri malaga ni wunlumbolo pe Wunluwɔ wi kɔrɔgɔ. Ɛɛn fɔ pe yaa kaa tɔngɔ, mbege ta sɛnwee kɛɛ si gbɔn wi na.

\VS{26}Yariyanga ŋga mà yan pinliwɛ naa yɔnlɔkɔgɔ wogo ki na, ki yɛn kaselege. Ɛɛn fɔ ki yariyanga kala li yaga wa ma nawa, li pye ŋgundo, katugu li yɛn na para wagati ŋa wila paan wa lege wi wogo na.›


\par }{\PP \VS{27}«Ko puŋgo na, mi Daniyɛli, a mì si fanla, fɔ a mì to na yaa ma saa gbɔn piliye yɔn ka na. Ko puŋgo na, a mì si kaa yiri na wunlunaŋa wi kagala ke yɛgɛ woo. Ɛɛn fɔ, na jatere wìla pye ma piri na na yariyanga ŋga mìla yan ki kala na, katugu mi sila ya mbege kɔrɔ wi jɛn.»




\par }\Chap{9}{\SH Daniyɛli wìla Yɛnŋɛlɛ li yɛnri
\par }
{\PP \VerseOne{1}Sɛrisɛsi\FTNT{†}{{\FR 9:1 }{\FR{9.1:
}}{\FT{Sɛrisɛsi ŋa pòo mɛgɛ ki yeri lagamɛ, wi yɛn wi yɛ ŋa pè para wi sɛnrɛ na wa Ɛsitɛri sɛwɛ wi ni;
}}{\XT{Ɛsitɛ 1.1}}{\FT{.}}} pinambyɔ Dariyusi ŋa wìla yiri wa Medi tara fɛnnɛ pe ni, wìla pye Kalide tara fɛnnɛ pe wunlunaŋa.

\VS{2}Wi wunluwɔ pi yɛlɛ koŋgbanna li ni, mi Daniyɛli, a mì sigi kara maga yan wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni, fɔ Yawe Yɛnŋɛlɛ làa ki yo wa
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔZheremi wi yɔn, ma yo fɔ Zheruzalɛmu ca ki yaa ka tɔngɔ mbe pye kataga, mbe sa gbɔn fɔ yɛlɛ nafa taanri ma yiri kɛ\XREF{†}{{\XO 9:2 }{\XO{9.2:
}}{\XT{Zhere 25.11; 29.10}}}.

\VS{3}Kì pye ma, a mì si
yeŋge le, ma jatere piriwɛn yaripɔrɔ le, ma saa cɛn cɔnrɔ\FTNT{†}{{\FR 9:3 }{\FR{9.3:
}}{\FT{Mbe jatere piriwɛn yaripɔrɔ le konaa mbe cɛn cɔnrɔ, ko la pye kapyegele kele, ŋgele lere wa ma pye mbege naga fɔ wi jatere wì piri wi na.}}} ma yɛgɛ wa wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li yeri, mali yɛnri yɛnrɛwɛ naa yɛnrɛwɛ gbɔɔ ni.

\VS{4}A mì si Yawe Yɛnŋɛlɛ, na Yɛnŋɛlɛ li yɛnri ma yo lilan kapere ti kala yaga na na. Mìla yo fɔ: «E, Yawe Yɛnŋɛlɛ ŋgbɔgɔ, mboro ŋa ma yɛn fyɛrɛ ni, ma yɛn ma mbele ndanla, a pɔ̀ɔn ŋgasegele ke yigi na tanri ke na, ma mɔɔ
yɔn finliwɛ pi yigi pe ni.

\VS{5}Wè kapege pye, ma kambasinnde pye, ma tipege pye. Wè yiri ma je ma na. Wè je ma ŋgasegele naa ma kakɔnndɛgɛŋgɛlɛ ke na.

\VS{6}Wee logo ma tunmbyeele, Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe yeri, poro mbele pè para ma mɛgɛ na we wunlumbolo, naa we fanŋga fɛnnɛ, naa we tɛlɛye konaa we tara woolo pe ni fuun pe ni we.

\VS{7}We Fɔ, mboro wo na, ma yɛn sinŋɛ. Woro wè fɛrɛ shɔ nala, woro Zhuda tara woolo, naa Zheruzalɛmu ca woolo, konaa
Izirayɛli tara woolo pe ni fuun, mbele pè yiri tɔɔn konaa mbele pè yiri wa lege, poro mbele maa purɔ, a pè kari tara nda fuun ni pe kambasinnde nda pè pye ma na ti kala na we.

\VS{8}Ee, Yawe Yɛnŋɛlɛ, woro wè fɛrɛ ti shɔ, woro naa we wunlumbolo, naa we tara teele konaa we tɛlɛye pe ni, katugu wè kapege pye ma na.

\VS{9}Ɛɛn fɔ, mboro ŋa ma yɛn we Fɔ, we Yɛnŋɛlɛ, ma yɛn leele yinriwɛ tafɔ, ma yɛn na we kapere ti kala yari we na, ali mbege ta wè yiri ma je ma na.


\par }{\PP \VS{10}«Wee yɛnlɛ mbe logo Yawe Yɛnŋɛlɛ, we Yɛnŋɛlɛ li yeri.
Lasiri koŋgolo ŋgele lì kan li tunmbyeele mbele Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe yeri, a pè ke yo we kan, wee yɛnlɛ mbe tanga ke na.

\VS{11}Izirayɛli tara woolo pe ni fuun pɔ̀ɔn lasiri koŋgolo ke jɔgɔ. Pè puŋgo le ma ni, ma je mbe logo ma yeri. Ki kala na, daŋga kagala naa tipege kagala ŋgele ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Yɛnŋɛlɛ li tunmbyee Moyisi wi lasiri sɛwɛ wi ni, ki kagala kè to we na, katugu wè kapege pye Yɛnŋɛlɛ li na.

\VS{12}Sɛnrɛ nda làa yo ma yo li yaa ŋga pye woro naa we tara teele mbele pàa pye na we yɛgɛ sinni we na, lìgi pye. Lì jɔlɔgɔ gbɔgɔ wa we na. Ki jɔlɔgɔ ŋga kì gbɔn Zheruzalɛmu ca ki na, ki cɛnlɛ la fa pye dunruya wi laga ka kpɛ ni gbɛn fyew.

\VS{13}Ki jɔlɔgɔ kagala ke ni fuun kè gbɔn we na, paa yɛgɛ ŋga na pàa ki wogo ki yɔnlɔgɔ wa Moyisi lasiri wi ni we. Ɛɛn fɔ woro wo na, we fɔɔn yɛnri Yawe Yɛnŋɛlɛ, we Yɛnŋɛlɛ; we fa yɛnlɛ mbe we kambasinnde ti yaga, we fa yɛnlɛ mbɔɔn kaselege ki logo.

\VS{14}Ki kala na, Yawe Yɛnŋɛlɛ, màga pye, a ki jɔlɔgɔ kì to we na; katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ, we Yɛnŋɛlɛ, ma yɛn sinŋɛ wa ma kapyegele ke ni fuun ke ni. Ɛɛn fɔ woro wee yɛnlɛ mbe logo ma yeri.


\par }{\PP \VS{15}«Koni, we Fɔ, we Yɛnŋɛlɛ, mboro ŋa màa ma woolo pe yirige wa Ezhipiti tara ma yawa pi fanŋga na, mà mɛgbɔgɔ ta, a kì koro wa fɔ ma pan ma gbɔn nala; ɛɛn fɔ woro wo na, wè kapege pye, ma pye kajɔɔgɔ pyefɛnnɛ.

\VS{16}We Fɔ, ma kasinŋge ki kala na, ma naŋgbanwa gbɔɔ po naa ma kɔnrɔ ti ni, ki yaga ti laga mbe lali Zheruzalɛmu, ma ca ki ni, ko ŋga ki yɛn ma yanwiga
kpoyi ye\FTNT{†}{{\FR 9:16 }{\FR{9.16:
}}{\FT{Ŋga kì yo fɔ:
{\QT{Yanwiga kpoyi,}} Siyɔn yanwiga ko pe maa yinri ma, pa pàa shɛrigo gbɔgɔ ki kan wa ki na, wa Zheruzalɛmu ca. Pe maa ki yinri fun Zheruzalɛmu ca.}}}; katugu we kapere to naa we tɛlɛye pe kambasinnde ti kala na, cɛngɛlɛ ŋgele fuun ke yɛn ma we tara ti maga, ke yɛn na Zheruzalɛmu ca konaa ma woolo pe tifaga.

\VS{17}Koni, we Yɛnŋɛlɛ, ki yaga ma mi ŋa ma tunmbyee na yɛnrɛwɛ po naa na yɛnrɛwɛ gbɔɔ pi logo. Ma mɛgɛ ki kala na, ki yaga mɔɔ lajɛŋgɛ kpoyi ŋga pè jɔgɔ ki wele kajɛŋgɛ ni.

\VS{18}E, na Yɛnŋɛlɛ, nuŋgbolo jan ma logo na yeri. Ma yɛngɛlɛ ke kan we ca ki na maga jɔgɔsara ti wele! Ma mɛgɛ ki yɛn ca ŋga na, ki jɔgɔwɔ pi wele! We woro nɔɔ yɛnrɛwɛ gbɔɔ yɛnri ma yɔn we na we kasinŋge ko kala na, ɛɛn fɔ we yɛn nɔɔ yɛnrɛwɛ gbɔɔ yɛnri ma yɔn we na ma yinriwɛ tawa gbɔɔ po kala na.

\VS{19}We Fɔ, logo we yeri. We Fɔ, we kala yaga. We Fɔ, ma jatere wi tɛgɛ we na. Ma we kala li yɛgɛ wɔ, maga ka mɔ, ma mɛgɛ ki kala na, na Yɛnŋɛlɛ; katugu ma mɛgɛ ko ki yɛn ma ca ki na konaa ma woolo pe na.»


\par }{\SH Mɛrɛgɛ Gabiriyɛli wìla yɛgɛlɛ \newline  nafa taanri ma yiri kɛ \newline  tɛgɛsaga kɔlɔshyɛn \newline  ke kɔrɔ wi yɛgɛ yo
\par }
{\PP \VS{20}«Mìla pye na yɛnri bere, nala kapere to naa Izirayɛli, na woolo pe kapere ti yuun nari finligi, na Yawe Yɛnŋɛlɛ, na Yɛnŋɛlɛ li yɛnrɛwɛ gbɔɔ yɛnri li yanwiga kpoyi ki wogo na.

\VS{21}Mala ta mìla pye na yɛnri, naŋa ŋa mìla keli ma yan wa na yariyanga koŋgbanŋga ki ni,
Gabiriyɛli we, wì si yiri sire na, ma fyɛɛlɛ ma pan na kɔrɔgɔ, yɔnlɔkɔgɔ yɛgɛ
saraga wɔsanga wi ni.

\VS{22}A wì si pan mala yɛgɛ naga ma yo fɔ: ‹Daniyɛli, mì pan koni mbe tijinliwɛ naa kagala kɔrɔ jɛnmɛ kan ma yeri.

\VS{23}Naa màga lɛ na Yɛnŋɛlɛ li yɛnrɛwɛ gbɔɔ yɛnri, Yɛnŋɛlɛ lì sɛnrɛ ta yo, to mì pan mbe yari ma yeri, katugu ma yɛn ma Yɛnŋɛlɛ li ndanla jɛŋgɛ. Ki kala na, ma nuŋgbolo jan ki sɛnrɛ ti yeri, ma ki yariyanga ki kɔrɔ wi jɛn.›


\par }{\PP \VS{24}«Yɛlɛ nafa taanri ma yiri kɛ tɛgɛsaga kɔlɔshyɛn wagati wì kɔn ma tɛgɛ ma woolo konaa ma ca kpoyi ki kan. Ki wagati wì kɔn ma tɛgɛ, jaŋgo mbe kolomɔ kapyere ti yerege, mbe kapere ti kɔ, mbe kambasinnde ti kala yaga, kasinŋge mbakɔgɔ ki ta ki pan. Yariyanga konaa Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe sɛnrɛ ti kagala ke pye ke yɔn fili, Yɛnŋɛlɛ li lajɛŋgɛ kpoyi ki tɛgɛ ki yɛ naa fɔnŋgɔ li kan.

\VS{25}Ŋga ma daga mbe jɛn mbe wali ki na, ko yɛn fɔ mbege lɛ wagati ŋa ni kì yo ma yo fɔ Zheruzalɛmu ca ki yaa gbegele mbe tɛgɛ konaa mbe kan naa fɔnŋgɔ, fɔ mbe sa gbɔn kundigi ŋa pè
sinmɛ kpoyi wo wi na maa wɔ wi pansanga wi na, yɛgɛlɛ kɔlɔshyɛn tɛgɛsaga kɔlɔshyɛn wagati wi yaa toro. Sanni yɛgɛlɛ kɔlɔshyɛn tɛgɛsaga nafa taanri ma yiri shyɛn wagati ni, ca ki yaa gbegele mbe tɛgɛ konaa mbe kan naa fɔnŋgɔ, mbe pinlɛ ki nawa koŋgolo koro naa ki malaga sigemboro ti ni, ɛɛn fɔ ki yaa ka pye wagati ŋgbaan.


\par }{\PP \VS{26}«Ki yɛgɛlɛ kɔlɔshyɛn tɛgɛsaga nafa taanri ma yiri shyɛn wagati wi kɔŋgɔlɔ, pe yaa ka naŋa wa gbo, ŋa pè sinmɛ kpoyi wo wi na maa wɔ. Lere kpɛ se ka yɛnlɛ mbe yere wi ni mboo saga. Kundigi wa woolo yaa ka pan mbe ca konaa
laga kpoyi ki ya. Kona, jɔgɔwɔ gbɔɔ yaa gbɔn wi na, mboo wogo ki kɔ paa yɛgɛ ŋga na tɔnŋgbɔɔ ma jɔgɔwɔ pye we. Ɛɛn fɔ sanni wi sa ku, wi yaa malaga yirige mbe jɔgɔwɔ pye, paa yɛgɛ ŋga na kìla kɔn ma tɛgɛ we.

\VS{27}Wi yaa ka yɔn finliwɛ le lelɛgɛrɛ ni, mba pi yaa yeresaga ta sa gbɔn yɛgɛlɛ kɔlɔshyɛn ni. Ki yɛgɛlɛ kɔlɔshyɛn ke nandogomɔ, wi yaa ka yo fɔ pe saraga wɔmɔ naa yarikanra kanwa pi yerege. Ki kundigi jɔgɔwɔ pyefɔ wi yaa ka katijangara pye fɔ sa toro ki da wi na\XREF{†}{{\XO 9:27 }{\XO{9.27:
}}{\XT{Dani 11.31; 12.11; Mati 24.15; Maki 13.14}}}, fɔ sa gbɔn wo jate wi tɔngɔsanga wi na, paa yɛgɛ ŋga na kì kɔn ma tɛgɛ wi wogo na we.»




\par }\Chap{10}{\SH Yariyanga taanri wogo: \newline  Naŋa ŋa wìla lɛn jese yaripɔrɔ \newline  tiyɔnrɔ ti le
\par }
{\PP \VerseOne{1}Pɛrisi tara wunlunaŋa Sirusi wi wunluwɔ pi yɛlɛ taanri wolo li ni, a Yɛnŋɛlɛ lì si sɛnrɛ ta yo Daniyɛli wi kan, wo ŋa pàa pye na yinri fun Bɛlishazari. Ki sɛnrɛ ti yɛn kaselege sɛnrɛ; ti yɛn na para wagati ŋgbaan ŋa wila paan wo sɛnrɛ na. A Daniyɛli wì sigi sɛnrɛ ti logo ma wali ti na konaa ma yariyanga ki kɔrɔ wi jɛn.


\par }{\PP \VS{2}Ki wagati wi ni, mi Daniyɛli na nawa pìla tanga na na fɔ ma saa gbɔn yapeleye jɛyɛn taanri.

\VS{3}Mi sila yɛnlɛ mbe yaakaga tanga kpɛ ka; mi sila kara ka, mi sila si duvɛn wɔ. Mi sila sinmɛ nuwɔ taan fa na yɛɛ na fɔ ma saa ki yapeleye taanri yi kɔ.


\par }{\PP \VS{4}Yɛlɛ li yeŋge koŋgbanŋga ki pilige nafa ma yiri tijɛrɛ wogo ki na, a mì silan yɛɛ yan wa gbaan gbeŋɛ wi yɔn na, ŋa pe yinri Tigire.

\VS{5}A mì silan yɛgɛ ki yirige ma wele. Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a mì si naŋa wa yan, ŋa wìla yaripɔrɔ nda pè gbegele
lɛn jese ni ta le. Kurusijara ŋa wìla pye ma pɔ wa wi sɛnnɛ, wìla pye tɛ piiri ŋa wìla yiri wa Ufazi ca wo wa.

\VS{6}Wi wire tìla pye na yɛngɛlɛ paa
kirizoliti sinndɛlɛgɛ sɔnŋgbanga wogo yɛn. Wi yɛgɛ kìla pye na yɛngɛlɛ paa yɛnŋɛlɛ yɛngɛlɛmɛ yɛn. Wi yɛngɛlɛ kàa pye na yiin paa kasɔn yinŋgele yɛn. Wi kɛyɛn naa wi tɔɔrɔ ti ni, tìla pye na yɛngɛlɛ paa tuguyɛnrɛ nda tì wɔlɔgɔ ta yɛn. Wi sɛnpaara tìla pye paa janwa gbɔlɔ tinmɛ yɛn\XREF{†}{{\XO 10:6 }{\XO{10.6:
}}{\XT{Naga 1.13-15}}}.


\par }{\PP \VS{7}Mi Daniyɛli mi nuŋgba mìla ki yaraga ŋga kìla ki yɛɛ naga ki yan. Mbele pàa pye na ni, pe sila ki yan, ɛɛn fɔ sunndo kɔngɔ ŋgbanga la pe yigi. A pè si fe ma saa lara.

\VS{8}Kì pye ma, mi nuŋgba mìla koro le naga yarigbɔgɔ ŋga kìla ki yɛɛ naga ki wele. A na wire tì si kaa fanla na na. A na yɛgɛ cɛnwɛ pì kanŋga na woo paa yarifɔngɔ yɛn. Fanŋga kpɛ ko sila koro na ni.

\VS{9}A mì si naŋa wi sɛnpaara ti logo. Mìri logo laga ŋga na, a na yɛgɛ kì si wɔ, a mì to mala yɛgɛ ki jiile wa tara.


\par }{\PP \VS{10}Maga ta mila seri, mbe ka wele, a mì sigi yan fɔ kɛɛ ka jiri na na, mala yirige mala kanŋguuro ti kan konaa na kɛndagala ke ni wa tara ti na.

\VS{11}A wì silan pye fɔ: «Daniyɛli ma yɛn ma Yɛnŋɛlɛ li ndanla fɔ jɛŋgɛ. Sɛnrɛ nda mi yaa yo ma kan, ti kɔrɔ wi logo ma wali wi na. Yiri ma yere le laga ŋga ma yɛn, katugu pànla tun laga ma yeri fɔɔnfɔɔn ŋga na.» Naa wìla kaa ki sɛnrɛ ti yo na kan, a mì si yiri ma yere na seri.


\par }{\PP \VS{12}A wì silan pye naa fɔ: «Daniyɛli, maga ka fyɛ; katugu maga lɛ pilige koŋgbanŋga ŋga mɔ̀ɔ yɛɛ tirige ma Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ sɔgɔwɔ, mali yɛnri mbe ŋga kì pye ki kɔrɔ wi jɛn, Yɛnŋɛlɛ lɔ̀ɔn yɛnrɛwɛ pi logo. Mì pan ma kɔrɔgɔ mbe yɔn sogomɔ kan ma yeri ma yɛnrɛwɛ pi wogo na.

\VS{13}Pɛrisi tara
mɛrɛgɛye to ŋa wi yɛn ti go sigefɔ, wo wìla na yɛgɛ kɔn fɔ ma saa gbɔn pilige nafa ma yiri nuŋgba ni. Ɛɛn fɔ
Mishɛli\FTNT{†}{{\FR 10:13 }{\FR{10.13:
}}{\FT{Mishɛli wo wi yɛn mɛrɛgɛ ŋa wi yɛn Izirayɛli tara ti go sigefɔ;
}}{\XT{Dani 10.21; Zhude 9;
}}{\XT{Naga 12.7}}{\FT{.}}} ŋa wi yɛn mɛrɛgɛye teele tugbɔmbɔlɔ wo wa, wì si pan mala saga. Ko kì ti mì koro wa Pɛrisi tara wunlumbolo pe ni.

\VS{14}Kala na li yaa ka pye ma tara woolo pe na wa wagati ŋa wila paan wa puŋgo na wi ni, ko mì pan mbe yo ma kan, katugu ki yariyanga ki yɛn na para ki wagati puŋgo woo wo sɛnrɛ na.»


\par }{\PP \VS{15}Maa ta wìla pye naga sɛnrɛ ti yuun na kan, mìla na yɛgɛ ki sogo na wele wa tara, mi sila ya mbe para.

\VS{16}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a mì si ŋa wì yiri sɛnwee pyɔ kɔrɔgɔ wi yan. A wì si pan ma jiri na yɔngbasɛɛrɛ ti na. Kona, a mì si ya mala yɔn ki yɛngɛ naa na para. A mì si lerefɔ ŋa wìla pye na yɛgɛ sɔgɔwɔ wi pye fɔ: «Na tafɔ, yariyanga ŋga mì yan, kìlan jatere wi piri na na fɔ mala fanŋga ki kɔ na ni.

\VS{17}Na tafɔ, mi ŋa ma tunmbyee, mɛlɛ mbe si ya mbe para na tafɔ ma ni? Koni na fanŋga kì kɔ, a na wɔnwɔn pì kologo.»


\par }{\PP \VS{18}Kona, ŋa wìla yiri sɛnwee pyɔ kɔrɔgɔ, a wì si jiri na na naa, mɛɛ fanŋga le na ni.

\VS{19}A wì silan pye fɔ: «Mboro ŋa ma yɛn ma Yɛnŋɛlɛ li ndanla, maga ka fyɛ. Yɛyinŋge ki pye ma ni! Fanŋga le ma yɛɛ ni, ma kotogo ta!» Maa ta wìla pye na para na ni, a mì si fanŋga ta. A mì suu pye fɔ: «Na tafɔ, ma mbe ya para na ni, katugu mà fanŋga le na ni.»

\VS{20}A wì silan pye naa fɔ: «Mì pan laga ma yeri go ŋga na, maga jɛn le? Koni mi yaa sɔngɔrɔ sa malaga gbɔn Pɛrisi tara mɛrɛgɛye to ŋa wi yɛn ti go sigefɔ wi ni. Na mi ka kari, Yavan\XREF{†}{{\XO 10:20 }{\XO{10.20:
}}{\XT{Dani 8.21}}} tara mɛrɛgɛye to ŋa wi yɛn ti go sigefɔ, wi yaa pan.

\VS{21}Ɛɛn fɔ, ŋga ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Yɛnŋɛlɛ li kaselege sɛwɛ wi ni, ko mì pan mbe yo ma kan. Lere kpɛ woro nala sari ki malaga ki na, kaawɔ mɛrɛgɛye to Mishɛli ŋa wi yɛn ye go sigefɔ wo nuŋgba.




\Chap{11}\VerseOne{1}Medi tara wunlunaŋa Dariyusi wi wunluwɔ pi yɛlɛ koŋgbanna li ni, mi jate mìla pye wa
Mishɛli wi ni mbe ta mboo saga.

\VS{2}Koni mi yaa kaselege ki naga ma na.»

\par }{\SH Wunlumbolo pele yaa ka \newline  malaga gbɔn pe yɛɛ ni
\par }
{\PP A
mɛrɛgɛ wì sho fɔ: «Wele, wunlumbolo taanri pele yɛgɛ yaa ka yiri wa Pɛrisi tara ti ni. Poro puŋgo na, tijɛrɛ woo yaa ka yiri, wo yaa ka pye yarijɛndɛ lɛgɛrɛ tafɔ mbe wɛ sanmbala pe ni fuun pe na. Na wiga ka yawa ta wi yarijɛndɛ lɛgɛrɛ ti kala na sanga ŋa ni, wi yaa ka leele pe ni fuun pe sun mbe pe wa Yavan tara wunluwɔ pi na.


\par }{\PP \VS{3}«Ɛɛn fɔ wunlunaŋa kotogofɔ wa yaa ka yiri mbaa wi wunluwɔ pi piin yawa gbɔɔ ni. Ŋga fuun ka kaa ndanla, ko wi yaa kaa piin.

\VS{4}Ɛɛn fɔ, na wiga ka gbegele mbe cɛn sanga ŋa ni, pa wi wunluwɔ pi yaa to mbe walagi walagi mbe kari dunruya wi go tijɛrɛ ki na. Pi se ka kan wi setirige piile poro yeri pe cɛn wa wi yɔnlɔ. Pi yaa ka shɔ wi yeri, mbe kan pele yɛgɛ yeri. Pi se ka fanŋga ta paa yɛgɛ ŋga na pìla pye.

\VS{5}Yɔnlɔparawa kalige kɛɛ wunluwɔ\FTNT{†}{{\FR 11:5 }{\FR{11.5:
}}{\FT{Yɔnlɔ parawa kalige kɛɛ wunluwɔ wo wi yɛn Ezhipiti tara wunluwɔ we.}}} wi fanŋga ki yaa ka gbɔgɔ fɔ jɛŋgɛ, ɛɛn fɔ wi maliŋgbɔɔnlɔ teele nuŋgba yaa ka fanŋga ta mbe wɛ wi fanŋga ki na mbe cɛn tegere ti na. Wi wunluwɔ fanŋga ki yaa ka gbɔgɔ fɔ jɛŋgɛ.


\par }{\PP \VS{6}«Na yɛgɛlɛ kele ka ka toro jɛnri, wunlumbolo pe yaa ka
yɔn finliwɛ le pe yɛɛ ni. Yɔnlɔparawa kalige kɛɛ wunlunaŋa wi sumboro wi yaa ka pɔri yɔnlɔparawa kamɛŋgɛ kɛɛ wunlunaŋa wi yeri mbege yɔn finliwɛ pi le. Ɛɛn fɔ, sumboro wi fanŋga ki se ka koro wa. Wi pyɔ wi se ka go ta. Wo jate pe yaa kaa gbo mbe pinlɛ mbele pàa pan wi ni pe ni, naa wi to wi ni konaa ŋa wìla pye wi sagafɔ wagati jɛnri ni wi ni.


\par }{\PP \VS{7}«Ɛɛn fɔ ki jɛlɛ wi sege woo wa yaa ka yiri mbe cɛn wa wi to wi yɔnlɔ. Wi yaa ka yiri yɔnlɔparawa kamɛŋgɛ kɛɛ wunlunaŋa wi maliŋgbɔɔnlɔ ŋgbelege ki kɔrɔgɔ. Wi yaa ka sa ye wa wi malaga sigeca ki ni, mboo nandanwa kala li pye wi na, mbe ya wi ni.

\VS{8}Wi yaa ka ki wunlunaŋa wi yarisunndo naa yaara yanlɛrɛ nda pè tugurɔn yan mari gbegele, naa tɛ piiri yaara konaa warifuwe yaara nda ti yɛn wi yarisunndo ti woro ti koli mbe kari ti ni wa Ezhipiti tara. Ko puŋgo na, yɛgɛlɛ jɛnri ni, wi yaa laga yɔnlɔparawa kamɛŋgɛ kɛɛ wunlunaŋa wi na.

\VS{9}Ko wunlunaŋa wo yaa ka yiri mbe kari wa yɔnlɔparawa kalige kɛɛ wunluwɔ pi ni, mbe ta mbe to pi na, ko puŋgo na mbe si sɔngɔrɔ mbe kari wa wi tara.


\par }{\PP \VS{10}«Yɔnlɔ parawa kamɛŋgɛ kɛɛ wunlunaŋa wi pinambiile pe yaa ka pe yɛɛ gbɛgɛlɛ malaga ki mɛgɛ ni, mbe maliŋgbɔɔnlɔ lɛgɛrɛ ŋgbelege ka gbogolo, mbele pe yɔn ki se ka jɛn. Pe ni, nuŋgba yaa ka kari malaga ki na wi maliŋgbɔɔnlɔ pe ni, mbe jaraga paa lafogo tɔnmɔ yɛn, mbe tara ti ni fuun ti yin mbe kari. Wi sɔngɔrɔsaga, pe yaa malaga ki gbɔn fɔ sa gbɔn wa yɔnlɔparawa kalige kɛɛ wunlunaŋa wi malaga sigeca ki na mbe to ki na.

\VS{11}Kona, yɔnlɔparawa kalige kɛɛ wunlunaŋa wi yaa ka kɔnrɔ ta, mbe yiri mbe sa to yɔnlɔparawa kamɛŋgɛ kɛɛ wunlunaŋa wi na. Wo yaa ka maliŋgbɔɔnlɔ lɛgɛrɛ gbogolo, ɛɛn fɔ poro yaa ka ye yɔnlɔparawa kalige kɛɛ wunlunaŋa wi kɛɛ.


\par }{\PP \VS{12}«Na paga ka ya ki maliŋgbɔɔnlɔ pe ni mbe kɔ, pa yɔnlɔparawa kalige kɛɛ wunlunaŋa wi yaa yin yɛɛ gbɔgɔwɔ ni mbe lelɛgɛrɛ gbo, ɛɛn fɔ wi cew tawa pi se kari yɛgɛ.

\VS{13}Katugu yɔnlɔparawa kamɛŋgɛ kɛɛ wunlunaŋa wi yaa nuru naa mbe maliŋgbɔɔnlɔ lɛgɛrɛ pele gbogolo mbe wɛ koŋgbanmbala pe na. Na wagati wa ka ka toro, na yɛgɛlɛ jɛnri ka toro, wi yaa sɔngɔrɔ mbe pan malaga mɛgɛ ni wa Ezhipiti tara, maliŋgbɔɔnlɔ lɛgɛrɛ ni konaa maliŋgbɔnyaara lɛgɛrɛ ni.

\VS{14}Ko sanga wo ni, lelɛgɛrɛ yaa ka yiri yɔnlɔparawa kalige kɛɛ wunlunaŋa wi kɔrɔgɔ. Lewɛlimbɛlɛ pele yaa ka yiri wa mboro Daniyɛli ma woolo pe ni, mbe sa to wi na, jaŋgo ŋga kì yo wa yariyanga ki ni, kigi yɛɛ yɔn fili, ɛɛn fɔ pe se ka ya.


\par }{\PP \VS{15}«Kona yɔnlɔparawa kamɛŋgɛ kɛɛ wunlunaŋa wi yaa ka pan, mbe maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga kan, mbe tara gbogolo mberi pye lugusaga malaga sigeca ka tanla, mbe sigi shɔ. Kona, yɔnlɔparawa kalige kɛɛ maliŋgbɔɔnlɔ ŋgbeleye yi se ya yere mboo sige, ali maliŋgbɔɔnlɔ mbele pe yɛn kotogo ni, pe se ya fanŋga ta mbe yere.

\VS{16}Ŋa wi yaa pan mbe ye mbe laga ki shɔ, wi yaa kaa piin paa yɛgɛ ŋga na kuu ndanla. Lere kpɛ se ka ya mbe yere mboo sige. Wi yaa ka sa cɛn wa tara nda tì yɔn ma wɛ ti ni fuun na ti ni, mbe jɔgɔwɔ pye ti na.


\par }{\PP \VS{17}«Wi yaa kaga kɔn mbege tɛgɛ, mbe pan wi wunluwɔ yawa pi ni fuun pi ni. Wi yaa ka yɔn finliwɛ le yɔnlɔparawa kalige kɛɛ wunlunaŋa wi ni, mboo sumborombyɔ wi kan wi yeri pɔrɔgɔ na, jaŋgo mbaa ki jaa mbe yɔnlɔparawa kalige kɛɛ wunluwɔ pi jɔgɔ. Ɛɛn fɔ ki wogo ki se ka pye. Ki wunluwɔ pi se ka ye wi kɛɛ.

\VS{18}Kona, wi yaa kanŋga mbe yɛgɛ wa wa kɔgɔje yɔn tara ti yeri, mberi lɛgɛrɛ shɔ. Ɛɛn fɔ wi yɛɛ nagawa kapyere, maliŋgbɔɔnlɔ togbɔɔ wa yaa ka yiri mberi kɔ, mbe ti ki kapyere ti fɔgɔ mbe tɔn wi na.

\VS{19}Ko puŋgo na, yɔnlɔparawa kamɛŋgɛ kɛɛ wunlunaŋa wi yaa ka sɔngɔrɔ wa wi yɛɛra tara malaga sigecara ti kɔrɔgɔ, ɛɛn fɔ wi yaa ka fige mbe to mbe kɔ mbe wɔ wa.


\par }{\PP \VS{20}«Kona, ŋa wi yaa cɛn wa wi yɔnlɔ, wi yaa ka nizara shɔfɔ torogo wa wunluwɔ tara ti laga ŋga ki yɛn gbɔgɔwɔ ni ki ni, mbe saa nizara shoo leele pe yeri fanŋga na. Na wagati wa ka ka toro jɛnri, pa pe yaa ki wunlunaŋa wi gbo; ɛɛn fɔ ki se ka pye naŋgbanwa ni nakoma malaga na.


\par }{\PP \VS{21}«Naŋa wa yaa ka cɛn wa wi yɔnlɔ, ŋa wi yɛn ma leele pe mbɛn, mbe sigi ta wunluwɔ pi gbɔgɔwɔ pe suu kan wi yeri. Ɛɛn fɔ wi yaa kaa yɛɛ tɛgɛ wunluwɔ pi na yɛyinŋge sanga ni tijinliwɛ pee sɛnrɛ ni.

\VS{22}Maliŋgbɔɔnlɔ ŋgbelege gbɔgɔ ŋga ki yaa ka jaraga mbe tara ti tɔn, paa lafogo ma kaa yin ma jaraga, ki yaa ka pɛ mbe kɔ mbe wɔ wa wi yɛgɛ sɔgɔwɔ. Kundigi ŋa wìla yɔn finliwɛ pi le, wo fun wi yaa jɔgɔ mbe wɔ wa.

\VS{23}Na paga ka yɔn finliwɛ pi le wi ni mbe kɔ, wi yaa kaa nambara piin. Wi fanŋga ki yaa kaa gbogo mbaa kee yɛgɛ, ali mbege ta wi woolo pee lɛgɛ.

\VS{24}Yɛyinŋge sanga ni, wi yaa ka ye wa kinda wi laga ŋga kì tanla ki ni fuun na ki ni, mbe ŋga wi teele, naa wi tɛlɛye wa kpɛ sila pye ki pye. Wi yaa ka tara ti yaara naa ti yarijɛndɛ ti koli mberi yɛɛlɛ wi woolo pe na. Wi yaa ka pyelɔmɔ ja mbe ta mbe to cara nda pè malaga sigemboro kan ma maga ti na, ko yaa pye wagati jɛnri ni.


\par }{\PP \VS{25}«Ko puŋgo na, wi yaa wi fanŋga ki lɛ mbe kotogo le yɛɛ ni, mbe kari sa to yɔnlɔparawa kalige kɛɛ wunlunaŋa wi na maliŋgbɔɔnlɔ ŋgbelege gbɔgɔ ni. Kona, yɔnlɔparawa kalige kɛɛ wunlunaŋa wi yaa yiri wi kɔrɔgɔ maliŋgbɔɔnlɔ ŋgbelege gbɔgɔ ni, ŋga ki yɛn fanŋga ni; ɛɛn fɔ wi se ka ya yere mboo sige, katugu pe yaa ka yɔn le wi na.

\VS{26}Mbele pe yaa kaa nii wa wi tabali wi na, pe yaa kaa gbo. Pe yaa ka ya wi maliŋgbɔɔnlɔ ŋgbelege ki ni pew, maliŋgbɔɔnlɔ lɛgɛrɛ yaa ka wɛlɛgɛ mbe to mbe ku.

\VS{27}Ki wunlumbolo shyɛn pe yaa kaa ki jaa wa pe kotogo na mbaa tipege piin. Na paga ka fili wa tabali nuŋgba wi na mbaa jaa mbe li, pe yaa ka yagbogowo sɛnrɛ yo mbe pe yɛɛ kan. Ɛɛn fɔ ŋga paa jaa mbe pye, ki se ka yɔn, katugu ki kɔwɔ pi se gbɔn na wagati ŋa wì kɔn ma tɛgɛ wi fa gbɔn.


\par }{\PP \VS{28}«Kona yɔnlɔparawa kamɛŋgɛ kɛɛ wunlunaŋa wi yaa sɔngɔrɔ wa wi tara yarijɛndɛ lɛgɛrɛ ni. Yɛnŋɛlɛ lì yɔn finliwɛ pi le leele mbele ni, wi yaa kaa tipege jate wa wi nawa pe ni, mbe ŋga wì kɔn ma tɛgɛ mbe pye pe na ki pye, ko puŋgo na, mbe si sɔngɔrɔ wa wi tara.


\par }{\PP \VS{29}«Wagati ŋa wì kɔn ma tɛgɛ na wiga ka gbɔn, wi yaa yiri naa malaga ni yɔnlɔparawa kalige kɛɛ wunluwɔ pi kɔrɔgɔ, ɛɛn fɔ ko malaga ko se ka pye paa koŋgbanŋga ki yɛn.

\VS{30}Leele pele yaa ka yiri wa Mediterane kɔgɔje wi yɔnlɔ tosaga kɛɛ yeri, wa Kitimu ca, tɔnmɔkɔɔrɔ tugbɔɔrɔ ni mbe pan malaga ni wi kɔrɔgɔ. Ki yaa kaa wire ti fanla wi na, kona, wi yaa sɔngɔrɔ mbe kari wi tara. Yɛnŋɛlɛ lì yɔn finliwɛ pi le leele mbele ni, wi yaa ka yiri pe kɔrɔgɔ naa fɔnŋgɔ. Mbele pe yaa kaa ki yɔn finliwɛ pi jogo, wo naa poro pe yaa ka gbogolo.

\VS{31}Maliŋgbɔɔnlɔ ŋgbeleye yan wi yaa ka tun, yi yaa ka yiri mbe lajɛŋgɛ
kpoyi konaa malaga sigeca ki tɛgɛ
fyɔngɔ ni. Yi yaa ka
saraga ŋga ki maa woo pilige pyew ki wɔmɔ pi sa, mbe si yaritijaanga ŋga ki maa jɔgɔwɔ pi piin ki gbegele mbege tɛgɛ wa lajɛŋgɛ kpoyi ki ni\XREF{†}{{\XO 11:31 }{\XO{11.31:
}}{\XT{Dani 9.27; 12.11; Mati 24.15; Maki 13.14}}}.

\VS{32}Wi yaa ka mbele pe yaa ka yɔn finliwɛ pi jɔgɔ pe fanla mbe pe puŋgo wi tijinliwɛ pee sɛnrɛ ti ni. Ɛɛn fɔ leele pe ni, mbele pè Yɛnŋɛlɛ li jɛn, poro yaa ka fanŋga ta mbe yere mbaa kapyere piin.

\VS{33}Leele pe ni, mbele tijinliwɛ yɛn pe ni, poro yaa kaa lelɛgɛrɛ nari. Ɛɛn fɔ wagati jɛnri ni, pe yaa ka pele gbo tokobi ni, naa kasɔn yinnɛ ni, naa kaso lemɛ ni konaa mbe pe yaara ti koli pe yeri.

\VS{34}Na paga kaa pe kuun sanga ŋa ni, pe se ka sagawa jɛmbɛ ta, katugu lelɛgɛrɛ yaa ka pe yɛɛ taga pe na, mbaa ki piin kopiire ni.

\VS{35}Ki tijinliwɛ fɛnnɛ pe ni, leele pele yaa ka ku, jaŋgo ki wamawelewe pi ta pi pe pye fyɔngɔ fu, mbe pe pye kpoyi konaa mbe pe pye pe laga fɔ sa gbɔn ki kɔwɔ wagati wi na, katugu ki kɔwɔ pi yaa gbɔn wagati ŋa wì kɔn ma tɛgɛ wo ni.


\par }{\PP \VS{36}«Ki wunlunaŋa wi yaa kaa wi yɛɛra nandanwa kala lo piin, mbaa wi yɛɛ yinrigi mbaa wi yɛɛ gbogo yarisunndo ti ni fuun ti na. Wi yaa kaa sɛnrɛ nda tii daga yowo ni ti yuun Yɛnŋɛlɛ na lì wɛ yarisunndo ti na li na. Wi kagala ke yaa kaa yɔngɔ la kee yɛgɛ, fɔ sa gbɔn Yɛnŋɛlɛ li naŋgbanwa pi sa pi yɛɛ yɔn fili, katugu ŋga kì kɔn ma tɛgɛ, ki yaa pye\XREF{†}{{\XO 11:36 }{\XO{11.36:
}}{\XT{2 Tesa 2.3-4; Naga 13.5-6}}}.

\VS{37}Wi se kaa wi tɛlɛye pe yarisunndo ti jate konaa yarisunŋgo ŋga ki kala li yɛn ma gbɔgɔ jɛɛlɛ pe ni ki ni. Wi se kaa yarisunŋgo ka kpɛ jate, katugu wi yaa kaa wi yɛɛ gbogo ti ni fuun ti na.

\VS{38}Ɛɛn fɔ yarisunŋgo ŋga ki yɛn malaga sigecara ti go na, wi yaa kaa ki gbogo. Yarisunŋgo ŋga wi tɛlɛye pe sila jɛn, wi yaa kaa ki gbogo mbaa ki kaan tɛ ni, naa warifuwe ni, naa sinndɛɛrɛ sɔnŋgbanga woro ni konaa yaara sɔnŋgbanga woro ta yɛgɛ ni.

\VS{39}Cɛnlɛ la yɛgɛ yarisunŋgo yaa kaa saga wi sa to malaga sigecara ta na. Mbele pe yaa kaa wi jate, wi yaa ka gbɔgɔwɔ kan pe yeri, mbe pe tɛgɛtɛgɛ lelɛgɛrɛ go na, mbe tara ti yɛɛlɛ pe na, ti pye pe tɔnli.


\par }{\PP \VS{40}«Na ki kɔsanga wiga ka gbɔn, yɔnlɔparawa kalige kɛɛ wunlunaŋa wi yaa ka yiri malaga ni wi kɔrɔgɔ. Kona, yɔnlɔparawa kamɛŋgɛ kɛɛ wunlunaŋa wi yaa sa to wi na paa tifɛliŋgbɔgɔ yɛn wi malaga gbɔnwotoroye pe ni, naa wi shɔn lugufɛnnɛ pe ni konaa tɔnmɔkɔɔrɔ tugbɔɔrɔ lɛgɛrɛ ni. Wi yaa kaa yiin tara ti ni, mbaa pe jogo mbaa toro paa yɛgɛ ŋga na lafogo ma kaa yin ma jaraga.

\VS{41}Wi yaa ye wa tara nda tì yɔn ma wɛ ti ni fuun na ti ni mbe lelɛgɛrɛ gbo. Ɛɛn fɔ Edɔmu cɛnlɛ woolo, naa Mowabu cɛnlɛ woolo konaa Amɔ cɛnlɛ woolo kundigile pe yaa ka shɔ wi legbogo ki kɛɛ.

\VS{42}Wi yaa ka cɛn fanŋga ki na tara lɛgɛrɛ go na. Ezhipiti tara fun ti se ka shɔ mbe to.

\VS{43}Wi yaa ka Ezhipiti tara tɛ, naa warifuwe konaa yaara sɔnŋgbanga woro ti ni fuun ti koli. Libi tara fɛnnɛ naa
Etiyopi tara fɛnnɛ pe yaa ka taga wi na.

\VS{44}Wi yaa ka sɛnrɛ ta logo mbe yiri wa yɔnlɔ yirisaga naa yɔnlɔparawa kamɛŋgɛ kɛɛ yeri, to yaa kaa sunndo wi kɔn wi na. Kona, wi yaa yiri wa tara ti ni naŋgbanwa gbɔɔ ni, mbe sa lelɛgɛrɛ tɔngɔ mbe pe kɔ mbe pe wɔ wa.

\VS{45}Wi yaa ka wi wunluwɔ
paara yinrɛ ti kan wa kɔgɔjeye pe sɔgɔwɔ, wa yanwiga tiyɔngɔ kpoyi ki na. Ko puŋgo na, wi yaa kɔ mbe wɔ wa, lere kpɛ wo se ka sa saga wi na.»




\par }\Chap{12}{\SH Jɔlɔgɔ konaa kuulo pe yɛnmɛ kala
\par }
{\PP \VerseOne{1}«Ko wagati wo ni, mɛrɛgɛye togbɔɔ
Mishɛli wi yaa ka pan, wo ŋa wi yɛn ma woolo pe go sigefɔ we. Ko sanga wo yaa ka pye jɔlɔgɔ gbɔgɔ sanga. Ki jɔlɔgɔ cɛnlɛ ka fa to maga lɛ cɛngɛlɛ kè da wagati ŋa ni, fɔ ma pan ma gbɔn ki sanga ŋa wi na. Ko sanga wo ni, ma woolo mbele pe mɛrɛ ti yaa ka pye mbe yɔnlɔgɔ wa sɛwɛ wi ni, poro pe yaa ka shɔ\XREF{†}{{\XO 12:1 }{\XO{12.1:
}}{\XT{Mati 24.21; Maki 13.19; Naga 7.14; 16.18}}}.

\VS{2}Mbele pe yɛn na wɔnlɔ wa tara ti nɔgɔna wa fanra ti ni, pe lɛgɛrɛ yaa ka yɛn mbe yiri. Pele yaa ka yɛn mbe yiri mbe yinwege mbakɔgɔ ko ta, pele yaa ka yɛn mbe yiri mbe jɔlɔgɔ ta, konaa mbe fɛrɛ shɔ, nda ti yɛn kɔsaga fu\XREF{†}{{\XO 12:2 }{\XO{12.2:
}}{\XT{Mati 25.46; Zhan 5.29}}}.

\VS{3}Leele mbele pe yaa ka tijinliwɛ ta, poro yaa kaa yɛngɛlɛ paa naayeri yanwa pi yɛn, mbele pe yaa lelɛgɛrɛ naga kasinŋge ki ni, poro yaa kaa yɛngɛlɛ paa wɔnŋgɔlɔ ke yɛn sanga pyew fɔ tetete\FTNT{†}{{\FR 12:3 }{\FR{12.3:
}}{\FT{Ŋga kìgi naga ma yo pe yaa kaa yɛngɛlɛ paa naayeri yanwa pi yɛn nakoma paa wɔnŋgɔlɔ ke yɛn, ko kɔrɔ wo yɛn fɔ pe yaa ka gbɔgɔwɔ ta.}}}.


\par }{\PP \VS{4}«Mboro wo na Daniyɛli, ki sɛnrɛ ti yigi ti pye ŋgundo wa ma nawa, ma ki sɛwɛ ŋa wi tɔn ma tɛgɛrɛ tɛgɛ wi na, wi nawa sɛnrɛ tiga ka ta mbe jɛn fɔ sa gbɔn ki kɔsanga wi na. Kona, lelɛgɛrɛ yaa kari kara, pa ka yaa taga pe jɛnmɛ pi na\XREF{†}{{\XO 12:4 }{\XO{12.4:
}}{\XT{Naga 22.10}}}.


\par }{\SH Kɔsanga kala li yɛn ŋgundo
\par }
{\PP \VS{5}«Mi Daniyɛli, mìla pye na wele bere, mɛɛ kaa leele shyɛn pele yɛgɛ yan pè yere. Nuŋgba la pye gbaan wi kɛɛ nuŋgba na, sanŋa wi yɛn gbaan wi kɛɛ sanŋga ki na.

\VS{6}Naŋa ŋa wìla
lɛn jese yaripɔrɔ ti le konaa ma pye yeresaga wa gbaan tɔnmɔ pi na, ki leele shyɛn pe ni, a nuŋgba sigi naŋa wi yewe ma yo fɔ: ‹Ki kacɛn kagala ke yaa ke yɛɛ yɔn fili wagati wiwiin?›


\par }{\PP \VS{7}«Kona naŋa ŋa wìla lɛn jese yaripɔrɔ ti le konaa ma pye yeresaga wa gbaan tɔnmɔ pi na, a mì suu magala li logo. A wì suu kalige ki yirige wa naayeri konaa wi kamɛŋgɛ ki ni, ma wugu ŋa wi yɛn yinwege na fɔ sanga pyew wi na, ma yo fɔ ki kagala ke yaa pye yɛlɛ taanri naa kɔngɔ ni. Cɛnlɛ na li yɛn
kpoyi Yɛnŋɛlɛ yɛgɛ na, li fanŋga ki ni fuun kiga ka kɔ sanga ŋa ni, kona ki kagala ke ni fuun ke yaa pye mbe ke yɛɛ yɔn fili\XREF{†}{{\XO 12:7 }{\XO{12.7:
}}{\XT{Naga 10.5; 12.14}}}.


\par }{\PP \VS{8}«Mi Daniyɛli, mìla ki sɛnrɛ ti logo, ɛɛn fɔ mi sila ti kɔrɔ wi jɛn. Kì pye ma, a mì si yewe naa, ma yo fɔ: ‹Na tafɔ, ki kagala ŋgele ke kɔwɔ pi yaa ka pye mɛlɛ?›


\par }{\PP \VS{9}«A wì silan yɔn sogo ma yo fɔ: ‹Ta kee Daniyɛli, katugu ki sɛnrɛ ti yaa koro ŋgundo, tɛgɛrɛ mbe pye ti na fɔ ki kɔsanga wi sa gbɔn.

\VS{10}Lelɛgɛrɛ yaa ka pye kpoyi, mbe pye mbe laga wamawelege ki fanŋga na. Ɛɛn fɔ, lepeele pe yaa la tipege piin, wa kpɛ se ka tijinliwɛ ta pe ni mbege kɔrɔ jɛn. Ɛɛn fɔ, mbele pe yaa ka tijinliwɛ ta, poro yaa kaga kɔrɔ jɛn\XREF{†}{{\XO 12:10 }{\XO{12.10:
}}{\XT{Naga 22.11}}}.

\VS{11}Saraga ŋga ki maa woo pilige pyew, pe yaa ki wɔmɔ pi sa wagati ŋa ni, mbege lɛ le ki wagati wi na fɔ sa gbɔn yaritijaanga ŋga ki maa jɔgɔwɔ pi piin, ki sa pan ki cɛn wa
saraga wɔsaga ki na, piliye waga kele naa cɛnmɛ shyɛn naa nafa tijɛrɛ ma yiri kɛ (1 290) yi yaa toro\XREF{†}{{\XO 12:11 }{\XO{12.11:
}}{\XT{Dani 9.27; Mati 24.15; Maki 13.14}}}.

\VS{12}Na lere ŋa ka ka ya mbege kun wi yɛɛ ni, mbe sige fɔ sa gbɔn piliye waga kele naa cɛnmɛ taanri naa nafa ma yiri kɛ ma yiri kaŋgurugo (1 335), fɛrɛwɛ yaa pye wi woo.


\par }{\PP \VS{13}« ‹Mboro wo na, ma yere jɛŋgɛ fɔ ma sa gbɔn wa ki kɔsaga ki na. Kona, ma yaa wogosaga ta. Ko puŋgo na, ma yaa yiri mbɔɔn tasaga ki ta piliye puŋgo woyo yi ni.› »

\par }