\NormalFont\ShortTitle{1 KORƐNTI}

{\MTB Sɛwɛ koŋgbanŋa ŋa Pɔli wìla torogo

\par }{\MT KORƐNTI

\par }{\MTB ca tagafɛnnɛ pe yeri

\par }{\IMT Sɛwɛ wi nawa sɛnrɛ

\par }{\IP Korɛnti ca kìla pye Akayi tara cagbɔrɔ ko ka nuŋgba. Nala pe maa ki tara ti yinri Girɛsi tara. Korɛnti ca ki yɛn wa Lefiile tara ti ni. Ki ca woolo pe lɛgɛrɛ la pye yarisunndo sunvɛnnɛ konaa kalikali pyefɛnnɛ. Pɔli wìla tunŋgo pye wa ki ca ki ni ma saa gbɔn yɛlɛ nuŋgba naa yeŋge kɔgɔlɔni, mɛɛ legilizi wa tɛgɛ wa (Kapye 18). Sanga ŋa ni Pɔli wìla pye naga sɛwɛ ŋa wi yɔnlɔgi, kìla yala wi yɛn wa Efɛzi ca, wa Azi tara. Korɛnti ca tagafɛnnɛ pèle la sɛwɛ torogo wa Pɔli wi yeri mbe yɔn sogomɔ ta yewige ŋga pàa wi yewe ki na. Lere wa yɛgɛ wìla ki sɛwɛ ŋa wi yɔnlɔgɔ Pɔli wi kan, a wùu torogo paa yɛgɛ ŋga na wège yan wa wi sɛwɛɛlɛ sanmbala pe ni. Sefɔ Sɔsitɛni wo wìla wi yɔnlɔgɔ (1.1). Ki sefɔ wìla yɛnlɛ ma taga Zhezu wi na, ɛɛn fɔ wee kala la jɛn wi wogo na naa.

\par }{\IP Ki sɛwɛ ŋa wi yɛn ma kɔn ma yiri kɔnsara shyɛn. Wa wi kɔnsaga koŋgbanŋga ki ni (1–6), wège yan fɔ Pɔli wo naa sefɛnnɛ tagafɛnnɛ pe ni pàa sɛnrɛ ta yo ma pe yɛɛ kan. Ɛɛn fɔ kagala taanri ke yɛn wa ki sɛnrɛ ti ni, ŋgele ke wogo ki yɛn ma ŋgban Pɔli wi ni. Koro wɛlɛ ŋgele yɛɛn:

\par }{\ILI 1) Tagafɛnnɛ pàa pe yɛɛ kɔɔnlɔ (1.10–4.21).

\par }{\ILI 2) Pe ni, wà la sinlɛ wi to jɔ ni (5.1-13).

\par }{\ILI 3) Tagafɛnnɛ pele ma pe yɛɛ yeri kiti kɔnkala na wa fanŋga fɛnnɛ mbele pe woro tagafɛnnɛ pe yɛgɛ sɔgɔwɔ (6.1-20).

\par }{\IP Ki kala na, Pɔli wìla pe pye ma yo pe ki fɛrɛ kagala ke yɛgɛ wɔ konaa pe koro yɔn finliwɛ na pe yɛɛ ni.

\par }{\IP Wa sɛwɛ wi kɔnsaga shyɛn wogo ki ni (7.1–16.24), Pɔli wi yɛn na yɔn sogomɔ kaan yewige ŋga pàa yewe ki wogo na. Wìla para pe ni pɔrɔgɔ wogo na (7.1-40). Wìla pe pye ma yo pe pe yɛɛ yingiwɛ jɛn yarisunndo ti ni (8.1–11.1). Wìla para we Fɔ wi suro lige kpoyi ki wogo na (11.2-34). Wìla pe pye ma yo paa Yinnɛkpoyi yarikanga ki lagajaa, ko ŋga ki ma legilizi wi saga we, konaa ndanlawa mbe pye pe ni mbe wɛ (12.1–14.40). Wìla para kuulo pe yɛnmɛ mbe yiri wa kunwɔ pi ni pi wogo na (15.1-58).

\par }{\IP Wa sɛwɛ wi kɔsaga yeri (16.1-24), Pɔli wìla ki yo pe kan fɔ wi yaa toro wa pe yeri, yarikanra nda pàa gbogolo mbe kan Zheruzalɛmu ca fyɔnwɔ fɛnnɛ pe yeri, mbe sari lɛ mbe kari ti ni pe kan. Pɔli wo naa tagafɛnnɛ pele ni, pàa sharaga torogo lelɛgɛrɛ yeri wa Korɛnti ca.

\par }{\IOT Sɛwɛ wi yɛn ma kɔɔnlɔ yɛgɛ ŋga na

\par }{\IO Sɛwɛ wi lɛsaga sɛnrɛ konaa sharaga
{\IOR{1.1-9}}

\par }{\IO Kɔɔnlɔmɔ mba pìla ye wa legilizi wi ni
{\IOR{1.10–4.21}}

\par }{\IO Kalikalawa naa kiti kɔnkagala ŋgele kàa pye wa legilizi wi ni
{\IOR{5.1–6.20}}

\par }{\IO Pɔrɔgɔ, naa pɔrɔgɔ jɔɔgɔ konaa mbapɔrɔwɔ sɛnrɛ
{\IOR{7.1-40}}

\par }{\IO Saara nda tì wɔ yarisunndo yeri ti kara
{\IOR{8.1–11.1}}

\par }{\IO Tagafɛnnɛ pe tangalɔmɔ wa gbogolomɔ woolo pe sɔgɔwɔ
{\IOR{11.2–14.40}}

\par }{\IO Kuulo pe yɛnmɛ mbe yiri wa kunwɔ pi ni 15.1-58

\par }{\IO Kagala kele yɛgɛ yowo konaa sharaga
{\IOR{16.1-24}}



\par }\ChapOne{1}{\SH Pɔli wìla sɛwɛ wi torogo leele \newline  mbele yeri pe sharaga ye
\par }
{\PP \VerseOne{1}Mi Pɔli, mi ŋa Yɛnŋɛlɛ lìlan yeri mbe pye Zhezu Kirisi wi
pitunŋɔ ma yala li nandanwa kala li ni, naa we sefɔ Sositɛni,

\VS{2}woro waa ki sɛwɛ ŋa wi torogi Yɛnŋɛlɛ li
legilizi ŋa wa Korɛnti ca wi kan. Yoro mbele Yɛnŋɛlɛ lì ye yeri ma ye tɛgɛ ye yɛ, yaa ye yinwege ki piin li kan, konaa a yè pye li woolo wa ye gbogolomɔ pi ni Zhezu Kirisi wi ni, konaa laga o laga, mbele fuun pe maa
we Fɔ Zhezu Kirisi wi mɛgɛ ki yinri wi pe saga we. Wo wi yɛn woro naa poro ni we Fɔ we.

\VS{3}We To Yɛnŋɛlɛ lo naa we Fɔ Zhezu Kirisi wi ni pe yinmɛ naa yɛyinŋge kan ye yeri!


\par }{\SH Yarijɛndɛ nda wè ta Kirisi wi yeri
\par }
{\PP \VS{4}Mi yɛn nala Yɛnŋɛlɛ li shari suyi ye kala na, yinmɛ mba lì kan ye yeri Zhezu Kirisi wi fanŋga na pi kala na.

\VS{5}Wa ye gbogolomɔ pi ni Zhezu Kirisi wi ni, Yɛnŋɛlɛ lì yarikanra ti ni fuun ti kan ye yeri mari lɛgɛ, ma sɛnyoro ti ni fuun naa kajɛnmɛ pi ni fuun pi kan ye yeri;

\VS{6}katugu sɛrɛya ŋa wi yɛn na para
Kirisi wi kanŋgɔlɔ, wi yɛn ma yeresaga ta jɛŋgɛ wa ye sɔgɔwɔ.

\VS{7}Fɔ yɛrɛ Yɛnŋɛlɛ li yarikanga ka kpɛ si ye la, yoro mbele ye yɛn na wagati ŋa we Fɔ Zhezu Kirisi wi yaa kaa yɛɛ naga wi singi we.

\VS{8}Wo wi yaa la fanŋga nii ye ni fɔ sa gbɔn ki kɔsaga ki na, jaŋgo ye pye jɛrɛgisaga fu we Fɔ Zhezu Kirisi wi pilige ki ni.

\VS{9}Yɛnŋɛlɛ li yɛn sɛnrɛ nuŋgba yofɔ. Lo lì ye yeri ma ye gbogolo ja li Pinambyɔ Zhezu Kirisi wi ni, we Fɔ we.


\par }{\MS KƆƆNLƆMƆ MBA PILA YE WA LEGILIZI WI NI

\par }{\MR 1.10–4.21

\par }{\SH Korɛnti ca legilizi woolo \newline  pe kɔnwɔ we
\par }
{\PP \VS{10}Sefɛnnɛ, mi yɛn na ye yɛrɛgi we Fɔ Zhezu Kirisi wi mɛgɛ ki na, ma yo fɔ: Ye ye yɔn ki wa nuŋgba. Yaga ka ti kɔnwɔ mbe ye ye sɔgɔwɔ. Ye ye yɔn ki wa nuŋgba jɛŋgɛ, ye jatere wi pye nuŋgba, yaa sɔnri ja.

\VS{11}Sefɛnnɛ, Kulowe go woolo pèle ki yo mala kan ma yo kendige yɛn wa ye sɔgɔwɔ.

\VS{12}Ŋga mi yɛn na jaa mbe yo koyi ŋga yɛɛn fɔ: Ye ni fuun nuŋgba nuŋgba ye maa ŋga yuun ki yɛn ki yɛ ki yɛ. Wa ma yo fɔ: «Mi yɛn Pɔli woo.» Wa ma yo: «Mi yɛn Apolɔsi woo.» Wa ma yo naa fɔ: «Mi yɛn Pyɛri woo.» Wa ma nuru ma yo: «Mi yɛn Kirisi woo.»

\VS{13}Ye nawa po ni Kirisi wi yɛn ma kɔɔnlɔ kɔɔnlɔ wi le? Pàa Pɔli kan
tiparaga na ye kala na le? Nakosima, pàa ye
batize Pɔli mɛgɛ na le?


\par }{\PP \VS{14}Mi yɛn na Yɛnŋɛlɛ li shari, katugu mi si wa kpɛ batize ye ni, kaawɔ Kiripusi naa Gayusi poro cɛ.

\VS{15}Kì pye ma, lere wo wa se ya mbege yo mbe yo fɔ pè ye batize na mɛgɛ ki na.

\VS{16}Ɛnhɛɛn! Kaselege yi, muwi mìla Sitefanasi go woolo pe batize. Mbe wɔ ko ni, na kaa pye mi lere wa batize naa, mi si ko jɛn.

\VS{17}Kirisi wi silan tun mbe pan mbaa leele batize. Ɛɛn fɔ, wìlan tun mbe pan mbaa Sɛntanra to yari. Mbaa ti yari mi ka kaa ki piin lere tijinliwɛ sɛnrɛ ni, jaŋgo Kirisi wi kunwɔ wa tiparaga ki na ki fanŋga kiga ka yiri waga.


\par }{\SH Zhezu Kirisi wi yɛn \newline  Yɛnŋɛlɛ li yawa konaa li tijinliwɛ
\par }
{\PP \VS{18}Kirisi wi kunwɔ wa tiparaga ki na, mbaa ki sɛnrɛ ti yuun, ki yɛn lembigewe sɛnrɛ mbele paa punŋgu Yɛnŋɛlɛ li na pe yɛgɛ na. Ɛɛn fɔ, woro mbele we yɛn wa shɔwɔ konɔ li ni, woro yɛgɛ na, ki yɛn Yɛnŋɛlɛ li yawa.

\VS{19}Yɛnŋɛlɛ li yɛn naga yuun wa li sɛnrɛ sɛwɛ wi ni ma yo fɔ:

\par }{\Q {\QT{Mi yaa kajɛnmbɛlɛ pe kajɛnmɛ pi jɔgɔ,}}

\par }{\Q {\QT{mbe tijinliwɛ fɛnnɛ pe tijinliwɛ pi pye pi yiri waga.}}\XREF{†}{{\XO 1:19 }{\XO{1.19:
}}{\XT{Eza 29.14}}}


\par }{\MM \VS{20}Kona, tijinliwɛ fɔ yiŋgi wi mbe ya yo naa? Nakoma sɛwɛ jɛnfɔ yiŋgi wi mbe ya yo? Nakoma ki nala pilige kendige fɔ yiŋgi wi mbe ya yo? Yɛnŋɛlɛ lìgi naga ma yo ki dunruya ŋa wi tijinliwɛ pi yɛn lembigewe.


\par }{\PP \VS{21}Dunruya woolo wele, pe sɛnwee kajɛnmɛ pi ni, pee ya mbe Yɛnŋɛlɛ li jɛn wa laga ŋga lìli kajɛnmɛ pi naga. Ki kala na, kì Yɛnŋɛlɛ li ndanla, a lì ki sɛnrɛ nda paa jate lembigewe sɛnrɛ ti tɛgɛ mbe mbele paa tari Zhezu wi na pe shɔ, to nda waa yuun we.

\VS{22}Zhufuye poro maa kafɔnŋgɔlɔ yɛnri, Girɛsi tara fɛnnɛ poro maa kajɛnmɛ lagajaa.

\VS{23}Woro wo na, we maa Kirisi wi sɛnrɛ ti yari ma yo pàa wi kan tiparaga na. Ki sɛnrɛ tì pye Zhufuye pe kambɛngɛ, ma pye lembigewe sɛnrɛ mbele pe woro Zhufuye pe yeri.

\VS{24}Ɛɛn fɔ, mbele fuun Yɛnŋɛlɛ lì yeri, Zhufuye o, mbele pe woro Zhufuye o, poro yeri, Kirisi wi yɛn Yɛnŋɛlɛ li yawa konaa li tijinliwɛ.

\VS{25}Katugu ŋga leele pe yɛn na jate paa Yɛnŋɛlɛ li lembigewe yɛn, ko yɛn tijinliwɛ ni ma wɛ leele pe tijinliwɛ po na. Ŋga pe yɛn na jate paa Yɛnŋɛlɛ li fanŋga fu kala yɛn, ko yɛn fanŋga ni ma wɛ leele pe wogo ko na.


\par }{\PP \VS{26}Sefɛnnɛ, yoro mbele Yɛnŋɛlɛ lì yeri, ye jatere pye ye yɛɛ wogo ki na. Mbele pe yɛn na jate tijinliwɛ fɛnnɛ laga dunruya wi ni, pe woro ma lɛgɛ ye sɔgɔwɔ mbe yala sɛnwee lɔmɔ po ni. Fanŋga fɛnnɛ pee lɛgɛ ye ni. Mɛgbɔgɔ fɛnnɛ pee lɛgɛ ye ni.

\VS{27}Ɛɛn fɔ, ŋga dunruya woolo pe yɛn na jate lembigewe, Yɛnŋɛlɛ lì ko wɔ mbe ta mbe fɛrɛ wa tijinliwɛ fɛnnɛ pe na. Ŋga dunruya woolo pe yɛn na jate fanŋga fu kala, Yɛnŋɛlɛ lì ko wɔ mbe ta mbe fɛrɛ wa fanŋga fɛnnɛ pe na.

\VS{28}Yaara nda dunruya woolo pe maa jate yarifaara, naa nda pe maa pe yɛɛ mbɔnrɔgi ti na, naa nda ti woro yaraga pe yɛgɛ na, Yɛnŋɛlɛ lìri wɔ mbe ta mbe nda pe maa jate yaara ti pye ti yiri waga;

\VS{29}jaŋgo lere wa kpɛ ka kaa yɛɛ gbɔgɔ Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na.

\VS{30}Ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ lì ye pye nuŋgba Zhezu Kirisi wi ni, mɛɛ wi pye we tijinliwɛ. Kirisi wo fanŋga na wè pye lesinmbele Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, ma pye
kpoyi, ma go shɔsaga ta;

\VS{31}jaŋgo kila piin paa yɛgɛ ŋga na Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi yɛn naga yuun ma yo fɔ: «{\QT{Ŋa kaa jaa mbaa wi yɛɛ gbogo, wila wi yɛɛ gbogo ŋga we Fɔ wì pye ko kala na.»}}\XREF{†}{{\XO 1:31 }{\XO{1.31:
}}{\XT{Zhere 9.23}}}




\par }\Chap{2}{\SH Pɔli wila Kirisi ŋa pàa kan \newline  wa tiparaga ki na wi sɛnrɛ ti yari
\par }
{\PP \VerseOne{1}Sefɛnnɛ, sanga ŋa ni mìla kari wa ye yeri mbe sa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti yari ye kan, mi sila sari yari ye kan sɛnrɛ tugbɔɔrɔ yogo ni, nakoma tijinliwɛ gbembe ni.

\VS{2}Katugu mìla yere ki yerewe, sanga ŋa ni mi wa ye sɔgɔwɔ, fɔ mi se yaraga ko ka jɛn naa Zhezu Kirisi wo puŋgo na, Zhezu Kirisi ŋa pàa kan wa
tiparaga ki na we.

\VS{3}Ko kala kì ti sanga ŋa ni mìla pye wa ye sɔgɔwɔ, mìla pye fanŋga fu, na fyɛ na seri ŋgbanga.

\VS{4}Na nagawa sɛnrɛ to naa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ nda mìla yo ye kan, ti sila pye sɛnwee tijinliwɛ yɔn tangawa sɛnrɛ ni, ɛɛn fɔ, kìla naga ma filige ye kan yawa ni, Yinnɛkpoyi li fanŋga na;

\VS{5}jaŋgo ye tagawa pi nɔgɔ ka ka cɛn leele pe tijinliwɛ po na, ɛɛn fɔ, pi nɔgɔ ki cɛn Yɛnŋɛlɛ li yawa po na.


\par }{\SH Yɛnŋɛlɛ li tijinliwɛ we
\par }
{\PP \VS{6}Tijinliwɛ sɛnrɛ waa yuun mbele pe yɛn yɛtogowo ni wa tagawa pi ni pe sɔgɔwɔ. Ki tijinliwɛ pii yiri ki dunruya ŋa wo yeri. Pii si yiri ki dunruya ŋa wi fanŋga fɛnnɛ poro yeri, poro mbele pe yaa ka kɔ mbe wɔ wa we.

\VS{7}Ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ li tijinliwɛ mba pìla pye ma lara leele pe na, po sɛnrɛ waa yuun. Po mɛgɛ ni Yɛnŋɛlɛ làa ki kɔn maga tɛgɛ faa we gbɔgɔwɔ ta, sanni dunruya wi sa da.

\VS{8}Ki dunruya ŋa wi fanŋga fɛnnɛ wa kpɛ sigi tijinliwɛ pi jɛn. Ki pye pàa pi jɛn, pe saa
we Fɔ gbɔɔ wi kan wa tiparaga ki na.

\VS{9}Ki yɛn paa yɛgɛ ŋga na Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi yɛn naga yuun ma yo fɔ:

\par }{\Q {\QT{Yaraga ŋga lere kpɛ fa yan yɛnlɛ ni,}}

\par }{\Q {\QT{naa ŋga lere kpɛ fa logo wa wi nuŋgbolo,}}

\par }{\Q {\QT{naa ŋga lere kpɛ fa jatere pye ki na,}}

\par }{\Q {\QT{Yɛnŋɛlɛ lì to gbegele mbele pe yɛn ma li ndanla poro kan.}}\XREF{†}{{\XO 2:9 }{\XO{2.9:
}}{\XT{Eza 64.3; 52.15}}}


\par }{\MM \VS{10}Ma si yala, Yɛnŋɛlɛ lìgi ŋgundo wi naga woro na Yinnɛkpoyi li fanŋga na, katugu Yinnɛkpoyi li maa kagala ke ni fuun ke cancan. Ali Yɛnŋɛlɛ li nawa kagala ŋgele ke yɛn ma lara jɛŋgɛ o.

\VS{11}Leele pe ni, ambɔ wi mbe ya mbe lere wa nawa kagala jɛn? Kaawɔ ki lerefɔ wi yɛɛra yinnɛ lo li ma ke jɛn. Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun, lere kpɛ si Yɛnŋɛlɛ li nawa kagala ke jɛn, ndɛɛ li Yinnɛ lo nuŋgba.

\VS{12}Woro wo na, ki dunruya ŋa wi yinnɛ lo ma wè ta; ɛɛn fɔ, Yinnɛkpoyi na lì yiri wa Yɛnŋɛlɛ li yeri lo wè ta, jaŋgo ŋga Yɛnŋɛlɛ lì kan we yeri waga, wege jɛn.

\VS{13}Ki wogo ŋga ko sɛnrɛ waa yuun. We woro nari yuun dunruya tijinliwɛ fɛnnɛ pe maa tijinliwɛ sɛnrɛ nda nari to ni. Ɛɛn fɔ, Yinnɛkpoyi li maa nda nari, to we yɛn na yuun. Kì pye ma, Yinnɛkpoyi li yɛn leele mbele ni, ŋga ki yɛn Yinnɛkpoyi li wogo, we yɛn naga yɛgɛ yuun pe kan Yinnɛkpoyi li sɛnrɛ to ni.


\par }{\PP \VS{14}Lere ŋa Yɛnŋɛlɛ li Yinnɛ li woro wi ni, wi se ya mbe yaara nda ti yɛn Yinnɛkpoyi woro ti ta, katugu ti ma pye lembigewe ni wi yɛgɛ na. Wi se ya mberi jɛn, katugu pe mari jɛn ma wali ti na Yinnɛkpoyi lo fanŋga na.

\VS{15}Lere ŋa Yɛnŋɛlɛ li Yinnɛkpoyi li yɛn wi ni, wi mbe ya mbe kagala ke ni fuun ke jɛn mbe wali ke na, ɛɛn fɔ, lere wa se ya mbe wo kagala koro jɛn mbe wali ke na.

\VS{16}Ki yɛn paa yɛgɛ ŋga na Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi yɛn naga yuun ma yo fɔ:

\par }{\Q {\QT{Ambɔ wi we Fɔ wi nawa jatere wi jɛn?}}

\par }{\Q {\QT{Ambɔ wi mbe ya mbe yɛrɛwɛ kan wi yeri?}}\XREF{†}{{\XO 2:16 }{\XO{2.16:
}}{\XT{Eza 40.13}}}

\par }{\MM Ɛɛn fɔ, woro wo na,
Kirisi wi nawa jatere wi yɛn we ni.




\par }\Chap{3}{\SH Yɛnŋɛlɛ tunmbyeele wele
\par }
{\PP \VerseOne{1}Sefɛnnɛ, kaselege ko na, mii ya para ye ni paa leele mbele Yɛnŋɛlɛ li Yinnɛkpoyi li yɛn pe ni poro pele yɛn. Ɛɛn fɔ, mì yo ye ni paa leele mbele pe yɛn na tanri dunruya kagala ke na poro pele yɛn, paa piile yɛn, mbele pè taga
Kirisi wi na.

\VS{2}Nɔnɔ mì kan ye yeri, mi si susheere kan ye yeri, katugu ye saa ya mberi li. Ali ma pan ma gbɔn nala, ye se ya mberi li;

\VS{3}katugu ye yɛn na tanri bere paa
dunruya woolo pe yɛn. Kì kaa pye yenjara, naa maara yɛn wa ye sɔgɔwɔ, ki woro naga nari ma yo ye yɛn paa dunruya woolo pe yɛn wi le? Ki woro naga nari fɔ ye yɛn na tanri na yala sɛnwee piile pe tangalɔmɔ pi ni wi le?

\VS{4}Ye ni, na wa ka yo fɔ: «Mi yɛn Pɔli woo», wa mbe yo fɔ: «Mi yɛn Apolɔsi woo», ko woro dunruya woolo pe tangalɔmɔ wi le?


\par }{\PP \VS{5}Ko ki ni fuun puŋgo na, Apolɔsi wo yɛn ambɔ fɔ? Mi Pɔli, mi yɛn ambɔ fɔ? Woro yɛn Yɛnŋɛlɛ li tunmbyeele wi cɛ, ma pye leele mbele pè Sɛntanra ti yo ye kan, a yè taga ti na. Tunŋgo ŋga
we Fɔ wì kan we ni fuun nuŋgba nuŋgba we yeri, ko we yɛn na piin.

\VS{6}Muwi mì yariluguro ti lugu, a Apolɔsi wo tɔnmɔ wo ti na, ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ lo lìgi pye, a tì fi.

\VS{7}Kì pye ma, ŋa wi maa yariluguro ti nuru konaa ŋa wi maa tɔnmɔ wuun ti na, poro woro yaraga ka. Ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ lo li yɛn kala li ni fuun, katugu lo li maga pye ti ma fi.

\VS{8}Ŋa wi maa yariluguro ti nuru konaa ŋa wi maa tɔnmɔ wuun ti na, pe yɛn ja, Yɛnŋɛlɛ li yaa ka pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pe sara mbe yala tunŋgo ŋga pè pye ki ni.

\VS{9}Katugu we yɛn tunŋgo pyeyɛɛnlɛ wa Yɛnŋɛlɛ li tunŋgo ki ni. Yoro ye yɛn Yɛnŋɛlɛ li kɛrɛ re. Ye yɛn fun go ŋga Yɛnŋɛlɛ laa kanni we.

\VS{10}Yɛnŋɛlɛ lì yinmɛ mba kan na yeri pi fanŋga na, mì go nɔgɔ ki le paa go wafɔ tijinliwɛ fɔ yɛn. Yiŋgɔ ni, lere wa yɛgɛ wi yɛn na kanni ki go nɔgɔ ŋga kì le ki na. Ɛɛn fɔ, lere nuŋgba nuŋgba pyew wuu yɛɛ yingiwɛ jɛn paa yɛgɛ ŋga na wila kanni ki na we.

\VS{11}Go nɔgɔ ŋga kì le, ko ki yɛn Zhezu Kirisi we. Lere se ya mbe go nɔgɔ ka yɛgɛ le wo puŋgo na.

\VS{12}Na lere wa kaa kanni ki go nɔgɔ ŋga kì le ki na tɛ ni, nakoma warifuwe ni, nakoma sinndɛɛrɛ sɔnŋgbanga woro ni, nakoma tire ni, nakoma shɔgɔlɔ kanŋgewara ni, nakoma yan waga ni,

\VS{13}lere nuŋgba nuŋgba pyew, tunŋgo ŋga wì pye, ki tiyɔnwɔ pi yaa ka yiri funwa na kiti kɔnpilige, katugu kasɔn ki yaa ka ki lɔmɔ pi naga ki pilige ki ni. Kasɔn ki yaa ka lere nuŋgba nuŋgba pyew wi tunŋgo ki wa mbe wele mbege cɛnlɛ li naga.

\VS{14}Na lere wa ka kan ki go nɔgɔ ŋga kì le ki na, a wi tunŋgo ki koro wa kii sogo, wo yaa ka tɔnli ta.

\VS{15}Ɛɛn fɔ, na lere ŋa tunŋgo pyege ka sogo, pa wo yaa wi tɔnli wi la. Ma si yala, wo jate wi yaa shɔ, ɛɛn fɔ, ki yaa pye ndɛɛ wi kasɔn kɔn ma yiri.


\par }{\PP \VS{16}Ye yɛn maga jɛn jɛŋgɛ fɔ yoro ye yɛn Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ ye, fɔ Yɛnŋɛlɛ li Yinnɛ li yɛn ma cɛn wa ye nawa.

\VS{17}Na lere wa ka Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki jɔgɔ, Yɛnŋɛlɛ li yaa ki fɔ wi jɔgɔ fun; katugu Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki yɛn
kpoyi, ko ki si yɛn yoro wele.


\par }{\PP \VS{18}Lere kpɛ ka kaa wi yɛɛ fanla. Na kaa pye wa yɛn naga jate ye ni ma yo wi yɛn tijinliwɛ fɔ, mbe yala ki dunruya ŋa wi kagala ke ni, wigi tijinliwɛ pi yaga, wuu yɛɛ pye lembige
dunruya woolo pe yɛgɛ na, jaŋgo wi ta wi pye kaselege tijinliwɛ fɔ.

\VS{19}Katugu ki dunruya ŋa wi tijinliwɛ pi yɛn lembigewe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na. Ki kala na, ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni ma yo fɔ:

\par }{\Q {\QT{Li ma kajɛnmbɛlɛ pe yigi pe yɛɛra tijinliwɛ pee pi ni.}}\XREF{†}{{\XO 3:19 }{\XO{3.19:
}}{\XT{Zhɔbu 5.13}}}


\par }{\MM \VS{20}Ki yɛn ma yɔnlɔgɔ naa ma yo fɔ:

\par }{\Q {\QT{We Fɔ wì tijinliwɛ fɛnnɛ pe jatere wi jɛn,}}

\par }{\Q {\QT{wìgi jɛn ma yo wi yɛn wagafe.}}\XREF{†}{{\XO 3:20 }{\XO{3.20:
}}{\XT{Yuuro 94.11}}}


\par }{\MM \VS{21}Ki kala na, lere kpɛ ka kaa wi yɛɛ gbogo leele pele kala na, katugu yaraga ki ni fuun ki yɛn ye wogo.

\VS{22}Pɔli o, Apolɔsi o, Pyɛri o, dunruya o, yinwege o, kunwɔ o, yiŋgɔ yaara nda tila paan o, yaraga ki ni fuun ki yɛn ye wogo.

\VS{23}Ɛɛn fɔ, yoro wo na, ye yɛn Kirisi wi woolo, Kirisi wo yɛn Yɛnŋɛlɛ li woo.




\par }\Chap{4}{\SH Kirisi wi pitunmbolo wele
\par }
{\PP \VerseOne{1}Woro wo na, ye daga mbaa we jate paa
Kirisi wi tunmbyeele yɛn, naa Yɛnŋɛlɛ li ŋgundo kagala ke yɛgɛ nagafɛnnɛ.

\VS{2}Leele mbele tunŋgo yɛn ma telege pe na, pe maa ki jaa pe yeri pe pye tagawa ni.

\VS{3}Mi wo kanŋgɔlɔ, na ye kanla sɛgɛsɛgɛ mbe wele, nakoma na lere wa yɛgɛ kanla sɛgɛsɛgɛ mbe wele wa sɛnwee piile pe kiti kɔnsaga, ko ka woro kala na yɛgɛ na. Mi wo woro nala yɛɛ sɛgɛsɛgɛ mbe wele,

\VS{4}katugu na nawa pi woro nala jɛrɛgi kala la kpɛ na. Ɛɛn fɔ, ko ma kila ki nari ma yo mi yɛn ma sin.
We Fɔ wo wi yɛn na kiti kɔɔn na na.

\VS{5}Ki kala na, yaga ka kiti kɔn lere wa kpɛ na wi kɔnwagati wi yɛgɛ, konaa we Fɔ wi panga ki yɛgɛ. Wo wi yaa ka wɔwɔ kagala ŋgele ke yɛn ma lara ke yirige funwa na, mbe leele pe nawa kagala ŋgele paa jate mbe pye ke naga. Kona, lere nuŋgba nuŋgba pyew wi daga poo sɔn yɛgɛ ŋga na, wi yaa ki ta Yɛnŋɛlɛ li yeri.


\par }{\PP \VS{6}Sefɛnnɛ, ki kagala ŋgele mì yo ye kan fɔɔnfɔɔn ŋga, mì ke yo mi naa Apolɔsi woro kanŋgɔlɔ, mbe ta mbe ye naga. Mi yɛn na jaa, we konɔ yɛgɛ nagawa pi fanŋga na, yege kara yege jɛn fɔ: «Kagala ŋgele ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni, yee daga mbe toro koro na.» Ye ni, lere si daga mbaa lere wa gbogo, mbe sila wa tifaga.

\VS{7}Naga yɛn ma, ambɔ wɔɔn tɛgɛ mɔɔ mbɔnrɔ sanmbala pe na? Yɛnŋɛlɛ lo ma lì yaraga ŋga fuun ki yɛn ma yeri ki kan ma yeri wi le? Kì kaa pye tì kan ma yeri, yiŋgi na, a ma nɛɛ ma yɛɛ gbogo yaara nda ti yɛn ma yeri ti kala na, ma mbe yo tii kan ma yeri?


\par }{\PP \VS{8}Yaraga ŋga fuun yaa jaa, yège ta makɔ kɛ! Yè pye penjagbɔrɔ fɛnnɛ makɔ! Yè pye wunlumbolo ma we yaga! Ayoo dɛ. Mi yɛn na jaa ye pye wunlumbolo kaselege na, jaŋgo woro fun we ya waa wunluwɔ pi piin ye ni ja.

\VS{9}Katugu mìgi jate maga yan, woro mbele we yɛn
pitunmbolo, Yɛnŋɛlɛ lì woro pye leele pe ni fuun pe puŋgofɛnnɛ. Wè pye paa leele mbele pè kiti kɔn pe na mbe pe gbo we, katugu wè pye weleyaraga dunruya wi ni fuun wi yɛgɛ na,
mɛrɛgɛye poro naa leele wele.

\VS{10}Leele poro yɛgɛ na, we yɛn lembire Kirisi wi kala na. Ɛɛn fɔ, yoro wo na, ye yɛn tijinliwɛ fɛnnɛ mbe ye ta Kirisi wi ni. Woro yɛn fanŋga fu fɛnnɛ, ɛɛn fɔ, yoro wo yɛn fanŋga fɛnnɛ. Pe maa yoro gbogo na woro tifaga.

\VS{11}We yɛn na jɔlɔ fuŋgo naa wɔgɔ ki ni fɔ ma pan ma gbɔn nala. Yaripɔrɔ tì we la. Pe maa we gbɔɔn. Cɛnsaga woro we na.

\VS{12}We maa tunŋgo piin na tege, jaŋgo mbe ta mbaa we yɔn suro ti taa we yɛ. Leele pe maa we tegele, we maa duwaw piin pe kan. Pe maa we jɔlɔ, we maa ki kunni we yɛɛ ni.

\VS{13}Pe maa sɛnpere yuun na we mɛgɛ ki jogo, we maa sɛnjɛndɛ yuun pe ni. Pe maa we jate paa dunruya wi kayangara yɛn, paa yaritijangara yɛn fɔ ma pan ma gbɔn yiŋgɔ.


\par }{\PP \VS{14}Mi woro naga kagala ke yɔnlɔgi ye kan, jaŋgo mbe fɛrɛ wa ye na. Ɛɛn fɔ, mi yɛn na ye yɛrɛgi paa na piile yɛn, mbele pànla ndanla we.

\VS{15}Katugu ali na kaa pye nagafɛnnɛ waga kɛ (10 000) yɛn ye yeri mbaa ye nari, mbe ye ta wa Kirisi wi konɔ li ni, ye teele pe woro ma lɛgɛ. Ye yinwege ŋga yaa piin Zhezu Kirisi wi ni ko na, muwi mì pye ye to, ma Sɛntanra ti yo ma ye kan.

\VS{16}Ki kala na, mi yɛn na ye yɛnri, yaa tanri paa na yɛn.

\VS{17}Ko kì ti mi yɛn na Timote wi tunnu wa ye yeri, wo ŋa wi yɛn paa na pinambyɔ ŋa wìlan ndanla we. Wi yɛn tagawa ni wa we Fɔ wi konɔ li ni. Koŋgolo ŋgele mila tanri ke na wa na yinwege ki ni Zhezu Kirisi wi ni, wo wi yaa ye nawa to ke ni, paa yɛgɛ ŋga na mila leele pe nari ke ni
legiliziye pe ni fuun pe ni lagapyew we.


\par }{\PP \VS{18}Pele yɛn wa ye ni na pe yɛɛ gbogo maga yan ndɛɛ mi se kari wa ye yeri naa.

\VS{19}Ɛɛn fɔ, na kaa pye ki yɛn Yɛnŋɛlɛ li nandanwa kala, sanni jɛnri mi yaa kari wa ye yeri. Na mi ka gbɔn wa ye na, ki leele mbele paa pe yɛɛ gbogo, mi se ka pe sɛnyoro to cɛ jɛn, ɛɛn fɔ, mi yaa kaga jɛn, na kaa pye fanŋga yɛn pe ni.

\VS{20}Katugu
Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi woro sɛnyoro kala, ɛɛn fɔ, yawa kala li.

\VS{21}Yiŋgi yaa jaa? Mbe kari wa ye yeri sapige ni mbe sa ye gbɔn lee, nakoma mbe kari ndanlawa ni, mbe pye nandanwa ni?




\par }{\MS KALIKALAWA NAA KITI KƆNKAGALA ŊGELE KAA PYE WA LEGILIZI WI NI

\par }\Chap{5}{\MR 5–6

\par }{\SH Kɛɛnrɛ la pye \newline  wa Korɛnti ca legilizi wi ni
\par }
{\PP \VerseOne{1}Pe yɛn naga yuun lagapyew ma yo kɛɛnrɛ limɛ yɛn wa ye sɔgɔwɔ, mba pi yɛn ma tijanga fɔ yɛrɛ
mbele pee shɛri pe woro naga cɛnlɛ la piin. Ko yɛn fɔ ye ni, wà wi to jɔ ta.

\VS{2}A ye koro na ye yɛɛ gbogo, ma si yala, ye ja daga mbe pye yɛsanga ni fɔ jɛŋgɛ, jaŋgo lere ŋa wìgi kala cɛnlɛ li pye, yoo purɔ yoo wɔ ye yɛɛ sɔgɔwɔ.

\VS{3}Mi wo na, ali ki ka pye mi woro wa ye ni wire to na, ɛɛn fɔ, na jatere wo yɛn wa ye na. Ki kapege, lere ŋa wìgi pye, mì kiti kɔn wi na makɔ, ma mbe yo mi yɛn wa ye ni.

\VS{4}Katugu,
we Fɔ Zhezu wi mɛgɛ ki na, na jatere wo naa yoro ni we yɛn ma gbogolo laga nuŋgba, a we Fɔ Zhezu wi yawa pi yɛn we ni.

\VS{5}Ye ti wege lerefɔ wi le Sɔtanla wi kɛɛ wi wire ti ta ti jɔgɔ, jaŋgo wi yinnɛ lo mbe shɔ we Fɔ wi pilige ki na.


\par }{\PP \VS{6}Ye yɛɛ gbɔgɔwɔ pi woro ma yɔn. Mì yo ye yɛn maga jɛn ma yo
leve wi jɛnri wi ma buru muwɛ mba pì gbɔn pi ni fuun pi fɛ maa yirige!

\VS{7}Ki leve lɛɛ ŋa wi yɛn kapege, yoo wɔ wa ye yɛɛ ni, jaŋgo ye ta ye pye
kpoyi yɛgɛ ki ni fuun ki na. Kona, ye yaa pye paa buru muwɛ mba pè gbɔn fɔnmbɔ, leve fa ye pi ni po pa yɛn. Pa ye si yɛn ma makɔ kaselege; katugu pè we
Paki fɛti sumbyɔ wi gbo, wo wi yɛn
Kirisi ŋa pàa wɔ
saraga we.

\VS{8}Ki kala na, ye pan waa we fɛti wi piin, ɛɛn fɔ, waga kaa wi piin buru ŋa leve lɛɛ yɛn wi ni wo wa ni. Waga kaa wi piin leve ŋa wi yɛn kapege naa tipege ni wo wa ni. Ɛɛn fɔ, waa wi piin leve fu buru\FTNT{†}{{\FR 5:8 }{\FR{5.8:
}}{\FT{Kìla pye Paki fɛti wiga gbɔn, leve na ye buru ŋa ni wo Zhufuye pàa pye na kaa;
}}{\XT{Luki 22.1}}{\FT{.}}} ni, ko kɔrɔ wo yɛn nawa jɛmbɛ naa kaselege ni.


\par }{\PP \VS{9}Wa na sɛwɛ ŋa mì torogo wa ye yeri wi ni, mìgi yo ye kan ma yo yaga ka gbogolo kɛɛnrɛ lifɛnnɛ pe ni yaraga ka kpɛ na.

\VS{10}Ɛɛn fɔ, mi sila pye na sɔnri
dunruya woolo mbele pe yɛn kɛɛnrɛ lifɛnnɛ poro na, nakoma yɛgɛ mbatinwɛ fɛnnɛ, naa yoolo konaa sɛngɛ sunvɛnnɛ. Ki pye pa ki yɛn ma, ye ja daga mbe wɔ laga dunruya wi ni.

\VS{11}Ɛɛn fɔ, nda mì yo ye kan yiŋgɔ ti kɔrɔ wowi ŋa fɔ: Lere ŋa fuun wi maa wi yɛɛ yinri tagafɔ, na wiga pye kɛɛnrɛ lifɔ, nakoma yɛgɛ mbatinwɛ fɔ, nakoma yoo, nakoma yarisunndo sunvɔ, nakoma sɛnpere yofɔ, nakoma sinwɔɔ, nakoma beŋganri pyefɔ, yaga ka gbogolo ki fɔ wi ni yaraga ka kpɛ na. Yaga ka pinlɛ mbe li ki lere wi ni yɛrɛ.


\par }{\PP \VS{12-13}Mbaa kiti kɔɔn mbele pee shɛri pe na, mi na kala woro wa ma. Yɛnŋɛlɛ lo li yaa ka kiti kɔn pe na. Yoro ma ye daga mbaa
shɛrigo woolo pe kiti kɔnkagala ke yɛgɛ woo wi le? Ki yɛn paa yɛgɛ ŋga na Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi yɛn naga yuun ma yo fɔ:

\par }{\Q {\QT{Ye kapege pyefɔ wi purɔ yoo wɔ ye yɛɛ sɔgɔwɔ.}}\XREF{†}{{\XO 5:12-13 }{\XO{5.12-13:
}}{\XT{Dete 17.7}}}




\par }\Chap{6}{\SH Tagafɛnnɛ pe kiti kɔngɔ pe yɛɛ na
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ye ni, na kiti kɔnkala ka pye wa naa wi sefɔ wa sɔgɔwɔ, mɛlɛ wi mɛɛ soro ma kari
mbele pee shɛri poro kɔrɔgɔ, pe saga kiti kɔnkala li yɛgɛ wɔ, wila si kari
Yɛnŋɛlɛ li leele kpoyi poro kɔrɔgɔ?

\VS{2}Ye sigi jɛn mbe yo Yɛnŋɛlɛ li leele kpoyi pe yaa ka kiti kɔn
dunruya woolo pe na wi le? Na kì kaa pye ye yaa kiti kɔn dunruya woolo pe na, mɛlɛ yaga si ka ya mbaa kagala tunmɔŋgɔlɔ koro yɛgɛ woo?

\VS{3}Ye sigi jɛn mbe yo we yaa ka kiti kɔn
mɛrɛgɛye pe na wi le? Pee ka logo yinwege ŋga ko kagala?

\VS{4}Ma si yala, na ki kiti kɔnkagala cɛngɛlɛ kele ka pye ye yɛɛ sɔgɔwɔ, leele mbele
Legilizi wi woro na jate, poro ye ma saa lɛ ma pye ki kagala ke kiti kɔnfɛnnɛ.

\VS{5}Mi yɛn naga wogo ŋga ki yuun, fɛrɛ nda tì ye yigi ti kala na. Kì cɛn lere nuŋgba se ta wa ye ni tijinliwɛ fɔ, ŋa wi mbe ya mbaa wi sefɛnnɛ pe kiti kɔnkagala ke yɛgɛ woo pe sɔgɔwɔ!

\VS{6}Ɛɛn fɔ, sefɔ wa ma wi sefɔ wa yeri mbe sa kiti kɔn wi na, fɔ yɛrɛ wa mbele pee shɛri pe yɛgɛ sɔgɔwɔ.


\par }{\PP \VS{7}Yɛgɛ o yɛgɛ, naa kiti kɔnkagala yɛn wa ye yɛɛ sɔgɔwɔ, ko ki naga ma yo yè puŋgo makɔ. Yiŋgi na ye si woro na kambasinŋge ki kunni ye yɛɛ ni? Yiŋgi na yee si ye yɛɛ yaga paa ye yuun?

\VS{8}Ɛɛn fɔ, yoro ye yɛn na kambasinŋge naa yuro ti piin. Ye maa ti piin ye sefɛnnɛ pe na.

\VS{9}Ye sigi jɛn mbe jɛn mbe yo lepeele pe se ka
Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi ta wi le? Yaga kaa ye yɛɛ fanla: Kɛɛnrɛ lifɛnnɛ, naa sɛngɛ sunvɛnnɛ, naa jataala naa mbele pe maa pe nambala yɛɛnlɛ pe taa jɛɛlɛ,

\VS{10}naa yoolo, naa yɛgɛ mbatinwɛ fɛnnɛ, naa sinwɔɔlɔ, naa leele tɛgɛlɛ fɛnnɛ, konaa beŋganri pyefɛnnɛ pe se ka Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi ta.

\VS{11}Pa ye pèle la pye ma. Ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ lì ye woli ma ye kapere ti laga ye na, ma ye tɛgɛ ye yɛ, ye pye Yɛnŋɛlɛ li leele kpoyi, konaa ma ye pye lesinmbele li yɛɛ yɛgɛ na,
we Fɔ Zhezu Kirisi wi mɛgɛ ki na, konaa we Yɛnŋɛlɛ li Yinnɛ li fanŋga na.


\par }{\SH Ye ye wire ti tɛgɛ \newline  yaa Yɛnŋɛlɛ li gbogo
\par }
{\PP \VS{12}Wa ye ni, pele maa yuun fɔ: «Mbe ya mbaa kala li ni fuun li piin.» Ki yɛn ma, ɛɛn fɔ, tɔnli woro kala li ni fuun ni. Mbe ja ya mbege yo mbe yo fɔ: «Mbe ya mbaa kala li ni fuun li piin,» ɛɛn fɔ, mi se yɛnlɛ ki na mbanla yɛɛ pye yaraga ka kulo.

\VS{13}Ye maa yuun naa fɔ: «Yaakara ti yɛn fuŋgbolo li woro, a fuŋgbolo fun li yɛn yaakara ti woro.» Ki yɛn ma kaselege. Ma si yala, Yɛnŋɛlɛ li yaa ka ti ni fuun shyɛn ti jɔgɔ. Ɛɛn fɔ, lere wi wire tii gbegele kɛɛnrɛ limɛ po kan. Wire ti yɛn we Fɔ wo woro. A we Fɔ fun wi yɛn wire ti woro.

\VS{14}Yɛnŋɛlɛ lo làa we Fɔ wi yɛn maa yirige wa kunwɔ pi ni. Lo li yaa ka we yɛn mbe we yirige wa kunwɔ pi ni li yawa pi ni.


\par }{\PP \VS{15}Ye sigi jɛn mbe jɛn mbe yo ye wire ti yɛn
Kirisi wi wire ti lara ta wi le? Mbe ya mbe Kirisi wi wire lara ta lɛ mberi pye nanjaa wi wire lara ta le? Ayoo dɛ!

\VS{16}Ye sigi jɛn mbe jɛn mbe yo naŋa ŋa ka nanjaa wa lɛ, wo naa wo ni pe ma pye wire nuŋgba wi le? Katugu Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi yɛn naga yuun ma yo fɔ: «{\QT{Pe shyɛn pe yaa ka pye wire nuŋgba.»}}\XREF{†}{{\XO 6:16 }{\XO{6.16:
}}{\XT{Zhenɛ 2.24}}}

\VS{17}Ɛɛn fɔ, ŋa ka gbogolo we Fɔ wi ni, wi ma pinlɛ ma pye wi ni yinnɛ nuŋgba ni.


\par }{\PP \VS{18}Yaa fee kɛɛnrɛ limɛ pi yɛgɛ. Kapege sanŋga ŋga fuun lere wi ma pye, ko na ya mboo wire ti magara, ɛɛn fɔ, kɛɛnrɛ lifɔ wo maa kapege ki piin wi yɛɛ wire ti na.

\VS{19}Ye sigi jɛn mbe jɛn mbe yo ye wire ti yɛn Yinnɛkpoyi li
shɛrigo gbɔgɔ wi le? Li yɛn ma cɛn wa ye ni, Yɛnŋɛlɛ lo lìli kan ye yeri. Ye woro ye yɛɛ woolo,

\VS{20}katugu Yɛnŋɛlɛ lì ye lɔ sɔnŋgbanga na, ki kala na, ye ye wire ti tɛgɛ yaa Yɛnŋɛlɛ li gbogo.




\par }{\MS PƆRƆGƆ, NAA PƆRƆGƆ JƆƆGƆ KONAA MBAPƆRƆWƆ SƐNRƐ

\par }\Chap{7}{\MR 7.1-40

\par }{\SH Yewige ŋga kìla yewe japɔrɔgɔ \newline  sɛnrɛ ti na, konaa sɛnrɛ \newline  nda tìla kan mari yɔn sogo
\par }
{\PP \VerseOne{1}Koni, mi yaa para kagala ŋgele yànla yewe wa ye sɛwɛ wi ni ke na. Ki kagala ke kanŋgɔlɔ, na naŋa wii jɛlɛ pɔri, ki yɛn ma yɔn.

\VS{2}Ma si yala, paa kɛɛnrɛ ti yɛn ma lɛgɛ ki kala na, ki yɛn ma yɔn naŋa nuŋgba nuŋgba pyew wi jɛlɛ pɔri. Jɛlɛ nuŋgba nuŋgba pyew wi yɛɛra pɔlɔ wi pye wi yeri.

\VS{3}Ŋga ki daga jɛlɛ wi ni, naŋa wigi pye wi kan. Ŋga ki daga naŋa wi ni fun, jɛlɛ wigi pye wi kan.

\VS{4}Jɛlɛ wo ma wi yɛn wi yɛɛ wire ti go na, ɛɛn fɔ, wi pɔlɔ wo wi yɛn ti go na. Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun, naŋa wo ma wi yɛn wi yɛɛ wire ti go na, ɛɛn fɔ, wi jɔ wo wi yɛn ti go na.

\VS{5}Yaga kaa jege ye yɛɛ na, fɔ ndɛɛ ye ni fuun shyɛn ye yo ye fili ki na, mbe wagati jɛnri wa, mbe ta mbe Yɛnŋɛlɛ yɛnri. Ko puŋgo na, ye sɔngɔrɔ ye yɛɛ kɔrɔgɔ, jaŋgo Sɔtanla wiga ka ye fanla mbe ye le kapege, ye yɛɛ mbayingiwɛ pi kala na.


\par }{\PP \VS{6}Ŋga mila yuun ye kan namɛna, mi woro naga konɔ kaan ye yeri, ɛɛn fɔ, ki mbe ya pye.

\VS{7}Kaselege ko na, ki ja da mi na, anmɛ lere pyew wi pye paa na yɛn. Ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ lì yarikanga kan lere nuŋgba nuŋgba pyew wi yeri. Wa wogo ma pye yɛgɛ ka na, sanŋa wi wogo ki ma pye yɛgɛ ka na.


\par }{\PP \VS{8}Mi yɛn naga yuun mbele pe fa jɛɛlɛ pɔri poro naa naŋgunjaala pe kan, fɔ: Ki yɛn ma yɔn pe koro paa na yɛn.

\VS{9}Ɛɛn fɔ, na pe se ya mbe pe yɛɛ yigi, pe pɔrɔgɔ pye; katugu na maga pɔrɔgɔ pye, ko mbɔnrɔ ma na ki la mbaa ma taa kila ma jɔlɔ ko na.


\par }{\PP \VS{10}Tagafɛnnɛ mbele pè pɔrɔgɔ pye makɔ, mi ma mi yɛn naga konɔ kaan pe yeri, ɛɛn fɔ,
we Fɔ wowi, fɔ: Jɛlɛ wiga ka laga wi pɔlɔ wi na.

\VS{11}Na wiga si laga wi pɔlɔ wi na, wiga ka pɔri naa naŋa wa yɛgɛ yeri. Nakosima, wi sɔngɔrɔ wi pɔlɔ wi kɔrɔgɔ. Naŋa fun wiga kaa jɔ wi wa.


\par }{\PP \VS{12}Ŋga mila yuun tagafɛnnɛ sanmbala pe kan, we Fɔ wo sɛnyoro ma, mi na woyoro ri, fɔ: Jɛlɛ
ŋa wii shɛri , na wa ka pye we sefɔ naŋa wa yeri, na jɛlɛ wi ka yɛnlɛ mbe yo wi yaa koro wi ni, wi ka kaa wa.

\VS{13}Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun, na jɛlɛ tagafɔ wa ka pye naŋa ŋa wii shɛri wa yeri, na naŋa wi ka yɛnlɛ mbe yo wi yaa koro wi ni, jɛlɛ wi ka kaa wa.

\VS{14}Naŋa ŋa wii shɛri wi yɛn
kpoyi, naa wì pye nuŋgba wi jɔ ŋa wì taga wi ni we. Jɛlɛ ŋa wii shɛri fun, wi yɛn kpoyi, naa wì pye nuŋgba wi pɔlɔ ŋa wì taga wi ni we. Nakoma ye piile pe jɛn na pye paa mbele pee shɛri pe piile pe yɛn, ma si yala pe yɛn kpoyi\FTNT{†}{{\FR 7:14 }{\FR{7.14:
}}{\FT{Naŋa ŋa wii shɛri, nakoma jɛlɛ ŋa wii shɛri konaa pe piile pe ni pe ma pye kpoyi, ko kɔrɔ wo yɛn naga nari ma yo Yɛnŋɛlɛ li maa pe wele kajɛŋgɛ ni.}}}.

\VS{15}Konaa ki ni fuun, ŋa wii shɛri, na wi kaa ki jaa mbe laga tagafɔ wi na, wuu yaga wi laga wi na. Ki ka pye ma, naŋa tagafɔ we, nakoma jɛlɛ tagafɔ we, wi woro ma pɔ wa ki kala cɛnlɛ li ni naa, katugu Yɛnŋɛlɛ lì we yeri we pye yɛyinŋge na.

\VS{16}Ma mbe ya mbege jɛn mɛlɛ, mboro jɛlɛ tagafɔ, fɔ ma yaa kɔɔn pɔlɔ wi shɔ? Nakoma ma mbe ya mbege jɛn mɛlɛ, mboro naŋa tagafɔ, fɔ ma yaa kɔɔn jɔ wi shɔ?


\par }{\SH Yaa tanri paa yɛgɛ ŋga na \newline  Yɛnŋɛlɛ lì ye yeri yaa ki piin
\par }
{\PP \VS{17}Mbe wɔ ko wogo ŋga ko ni, ki daga lere nuŋgba nuŋgba pyew, yarikanga ŋga we Fɔ wì kan wi yeri, wi koro wila tanri wila yala ko ni, wila tanri wila yala paa yɛgɛ ŋga na wìla pye, naa Yɛnŋɛlɛ làa wi yeri wi pye li woo we. Ko konɔ na lo mila kaan
legiliziye pe ni fuun pe ni.

\VS{18}Na kaa pye Yɛnŋɛlɛ lì lere wa yeri ma yala wì
kɛnrɛkɛnrɛ makɔ, wi koro wa ki cɛnlɔmɔ pi ni ma. Na kaa si pye lì wa yeri ma yala wi fa kɛnrɛkɛnrɛ, wiga ka kɛnrɛkɛnrɛ.

\VS{19}Ma kɛnrɛkɛnrɛ o, mɛɛ kɛnrɛkɛnrɛ o, ko ka woro yaraga. Mbaa tanri Yɛnŋɛlɛ li ŋgasegele ke na, ko ki yɛn kagbɔgɔ.

\VS{20}Yɛnŋɛlɛ làa lere nuŋgba nuŋgba pyew wi yeri, maa ta cɛnlɔmɔ mba na, wi koro wa po ni.

\VS{21}Yɛnŋɛlɛ làa ma yeri mɔɔ ta kulo le? Ko ka kɔɔn jatere wi lɛgɛ ma na. Ɛɛn fɔ, na ma mbe ya pyelɔmɔ ta mbe wɔ wa kulowo pi ni, ma wɔ wa pi ni.

\VS{22}Katugu we Fɔ wi ka kulo ŋa yeri, wi ma pye lesee ma koro we Fɔ wo cɛnwɛ na. Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun, we Fɔ wi ka lesee ŋa yeri, wi ma pye Kirisi wo kulo.

\VS{23}Yɛnŋɛlɛ lì we lɔ sɔnŋgbanga na. Yaga ka kanŋga mbe pye leele pele kulolo.

\VS{24}Sefɛnnɛ, naa Yɛnŋɛlɛ làa lere nuŋgba nuŋgba pyew wi yeri, pàa pye cɛnlɔmɔ mba na, pe koro po na.


\par }{\SH Mbele pe fa pɔrɔgɔ pye gbɛn \newline  poro naa naŋgunjaala sɛnrɛ
\par }
{\PP \VS{25}Mbele pe fa jɛɛlɛ pɔri gbɛn poro na, we Fɔ wii konɔ la kan na yeri mbe yo pe kanŋgɔlɔ. Ɛɛn fɔ, paa we Fɔ wìlan yinriwɛ ta, mala kan mi yɛn tagawa ni we, ki kala na, ŋga mila sɔnri, mi yaa ki yo.


\par }{\PP \VS{26}Ki wagati ŋgbaan ŋa wi kala na, ŋga ki yɛn ma yɔn na yɛgɛ na, koyi ŋga fɔ ki yɛn ma yɔn lere wi koro paa yɛgɛ ŋga na wi yɛn we.

\VS{27}Ma jɛlɛ pɔri makɔ le? Maga kaa ki lagajaa mbege pɔrɔgɔ ki jɔgɔ. Ma fa jɛlɛ pɔri gbɛn le? Maga kaa wa jaa.

\VS{28}Konaa ki ni fuun, na maga pɔrɔgɔ pye, mɛɛ kapege pye. Na sumboro wa ka si pɔri naŋa yeri, wii kapege pye. Ɛɛn fɔ, mbele paa pɔrɔgɔ ki piin, pe yaa jɔlɔgɔ ta wa pe yinwege ki ni. Ko jɔlɔgɔ ko mila jaa mbe ye shɔ ki ni.


\par }{\PP \VS{29}Sefɛnnɛ, ŋga mila jaa mbe yo koyi ŋga fɔ: Wagati wì jerege. Ki kala na, mbege lɛ nala wo na, mbele pè jɛɛlɛ pɔri, pe pye ndɛɛ pele woro pe yeri.

\VS{30}Mbele paa gbele, pe pye ndɛɛ pe woro na gbele. Mbele paa yɔgɔri, pe pye ndɛɛ pe woro na yɔgɔri. Mbele paa loo, pe pye ndɛɛ yaraga woro pe yeri.

\VS{31}Mbele paa pe yɛɛ yɔngɔ ki dunruya ŋa wi yaara ti ni, pe pye ndɛɛ pe woro na pe yɛɛ yɔngɔ ti ni sɔbɛ ni; katugu ki dunruya ŋa yɛɛn, yɛgɛ ŋga na yaa wi yaan, wi se mɔ naa, wi yaa kɔ.


\par }{\PP \VS{32}Mi woro na jaa ye jatere wi piri ye na. Lere ŋa wii pɔrɔgɔ pye, wo maa jatere wi taga we Fɔ wi kagala koro na, wi kala li ta li we Fɔ wi ndanla.

\VS{33}Ɛɛn fɔ, ŋa wì jɛlɛ pɔri, wo maa jatere wi taga dunruya kagala koro na, wo maa jaa wi kala luu jɔ wi ndanla.

\VS{34}Kiga pye ma, wi jatere wi ma kɔn shyɛn wi na mbaa kagala shyɛn piin. Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun, jɛlɛ ŋa wii pɔri naŋa yeri, nakoma sumboro ŋa wi fa naŋa kala jɛn, wi maa jatere wi taga we Fɔ wi kagala koro na, katugu wi maa jaa mbe pye kpoyi wa wi kapyege naa wi jatere wi ni. Ɛɛn fɔ, jɛlɛ ŋa wì pɔri naŋa yeri, wo maa jatere wi taga dunruya kagala koro na, katugu wi maa jaa wi kala luu pɔlɔ wo ndanla.


\par }{\PP \VS{35}Mila ko yuun ye yɔnwɔ po kala na, mi woro naga yuun mbe kala la taga ye na, li pye fanŋga kala. Mi yɛn na jaa yaa tanri tangalɔmɔ mba pi yɛn ma yala po na, jaŋgo ye koro ye mara we Fɔ wi tunŋgo ki na, yaraga ka kpɛ ka ka ye jatere wi piri ye na.


\par }{\PP \VS{36}Ɛɛn fɔ koni, na lefɔnŋɔ wa kaga yan sumboro ŋa wì wɔ mbe pɔri, ŋga wila piin wi na ki woro ma yala, na kaa pye wi se ya mboo yɛɛ yigi, nɛɛ ki jate wi daga mbe pɔrɔgɔ ki pye, pe pɔri pe yɛɛ yeri, paa yɛgɛ ŋga na wila ki jaa we. Kapege ma\FTNT{†}{{\FR 7:36 }{\FR{7.36-38:
}}{\FT{Na naŋa wa sumborombyɔ ka pye wa, ŋa wi fa naŋa kala jɛn, na wiga lɛ mbe toro pɔrɔgɔ pyesanga na, tofɔ wigi yan kii yala, fɔ ki daga wi pɔri naŋa yeri, wi ŋga wila jaa ki pye. Kapege ma. Wuu le pɔrɔgɔ.}}}.

\VS{37}Ɛɛn fɔ, na lefɔnŋɔ wiga yere ki yerewe wa wi kotogo na, na kii pye fanŋga kala wi yeri mbe pɔrɔgɔ ki pye, na wi mbe cew ta wi yɛɛra nandanwa kala li na, konaa mbe yere ki yerewe paa yɛgɛ ŋga na wi daga mbaa ki piin we, kona, kajɛŋgɛ wì pye ma sumboro wi yaga wi suu pɔri\FTNT{†}{{\FR 7:37 }{\FR{7.37
}}{\FT{Ɛɛn fɔ, lere ŋa wi jatere wi yɛn ma cɛn wi na, na yaraga ka woro naa ŋgbanga ki wogo ki na, na wi mbe cew ta wi yɛɛra nandanwa kala li na, na wiga yere ki yerewe wa wi nawa mbe yo wi soo sumborombyɔ ŋa wi fa naŋa kala jɛn wi le pɔrɔgɔ, kona wì kajɛŋgɛ pye.}}}.

\VS{38}Kì pye ma, naŋa ŋa ka sumboro ŋa wì wɔ wi pɔri, wì kajɛŋgɛ pye, ŋa wi suu woo pɔri, wo kajɛŋgɛ pye naa ma wɛ\FTNT{†}{{\FR 7:38 }{\FR{7.38
}}{\FT{Kì pye ma, ŋa ka wi sumborombyɔ ŋa wi fa naŋa kala jɛn wi le pɔrɔgɔ, wì kajɛŋgɛ pye, ŋa si suu woo le pɔrɔgɔ, wo kajɛŋgɛ pye naa ma wɛ.}}}.


\par }{\PP \VS{39}Jɛlɛ ŋa wì pɔri naŋa yeri, wi yɛn ma pɔ wi pɔlɔ wi na sanga ŋa ni naŋa wi yɛn yinwege na. Ɛɛn fɔ, na wi pɔlɔ wiga ku, kona, wi ma koro wi yɛɛ woo. Naŋa ŋa fuun kaa ndanla, wi mbe ya pɔri wi yeri naa, ɛɛn fɔ, ki naŋa wi pye tagafɔ.

\VS{40}Ma si yala, mi wo yɛgɛ na, na wiga koro ma, ko mbɔnrɔ wi na pɔrɔgɔ ko na. Ko mila sɔnri, mì taga ki na fun ma yo Yɛnŋɛlɛ li Yinnɛ li yɛn na ni.




\par }{\MS SAARA NDA TI WƆ YARISUNNDO YERI TI KARA

\par }\Chap{8}{\MR 8.1–11.1

\par }{\SH Yarisunndo kara
\par }
{\PP \VerseOne{1}Yiŋgɔ ni, we para yarisunndo kara wogo ko na.

\par }{\PP Ki yɛn kaselege fɔ «kajɛnmɛ pi yɛn we ni fuun we yeri,» paa yɛgɛ ŋga na ye yɛn naga yuun we. Ɛɛn fɔ, kajɛnmɛ pi ma lere wi kan wi maa wi yɛɛ gbogo, ma si yala, ndanlawa po maa ka tari leele pe fanŋga ki na wa tagawa pi ni.

\VS{2}Na kaa pye lere wa naga jate wi kala jɛn, wi fa jɛn gbɛn paa yɛgɛ ŋga na wi ja daga mbe kala jɛn we.

\VS{3}Ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ li ka lere ŋa ndanla, li ma ko fɔ wo jɛn.


\par }{\PP \VS{4}Ki kala na, mbe yala ye yewige ŋga yè yewe ki ni, fɔ: We daga mbaa yarisunndo kara kaa le? We ni fuun wège jɛn jɛŋgɛ ma yo yarisunŋgo ki woro yaraga ka laga dunruya wi ni. Wège jɛn ma yo yɛnŋɛlɛ la yɛgɛ woro wa naa Yɛnŋɛlɛ nuŋgba lo puŋgo na.

\VS{5}Ali na kaa pye leele pe maa naayeri yaara nakoma tara na yaara ta yinri yɛnŋɛlɛ, pa ki si yɛn ma, katugu leele pe ma yo yɛngɛŋgɛlɛ lɛgɛrɛ wa konaa tafɛnnɛ lɛgɛrɛ ni.

\VS{6}Ɛɛn fɔ, konaa ki ni fuun, woro wo yeri, Yɛnŋɛlɛ nuŋgba li yɛn wa, lo li yɛn we To we. Lo lì yaraga ki ni fuun ki da. We yɛn laga lo kala na.
We Fɔ nuŋgba wi yɛn wa, wo wi yɛn Zhezu Kirisi we. Yaara ti ni fuun ti yɛn laga wo fanŋga na, woro fun we yɛn laga wo fanŋga na.


\par }{\PP \VS{7}Ɛɛn fɔ, leele pe ni fuun sigi kaselege ki jɛn. Leele pèle la pye ma tara yarisunndo ti ni fɔ jɛŋgɛ, ki kala na ali nala pe yɛn naga kara ti kaa nari jate paa yarisunndo kara yɛn. Pe nawa jatere wi kologo pe na, a pè pe yɛɛ yan
fyɔngɔ ni ki yaakaga ki kala na.

\VS{8}Yaakaga ma ki yaa ti wee fulo wa Yɛnŋɛlɛ li tanla. Na wee ka ka, ki se yaraga ka kɔn we na. Na waga si ka ka, ki se yaraga ka taga we kan.


\par }{\PP \VS{9}Ye yɛɛ yingiwɛ jɛn, yaga ka ti yɛyinŋge ŋga yè ta nɛɛ piin ma, ki mbele pe fanŋga kì kologo wa tagawa pi ni, wa kan wi to wa kapege ki ni.

\VS{10}Katugu mboro ŋa ki «kajɛnmɛ» pi yɛn ma yeri, lere ŋa wi fanŋga kì kologo wa tagawa pi ni, na wa ka sɔɔn yan ma cɛn na nii yarisunŋgo go ka ni, wii yaa kotogo ta mbaa yarisunndo kara ti kaa wi le?

\VS{11}Kiga pye ma, ki sefɔ ŋa wì fanŋga kì kologo, wo ŋa
Kirisi wì ku wi kala na, wi yaa puŋgo ma «kajɛnmɛ» pi kala na.

\VS{12}Na ye kaa kapege piin ye sefɛnnɛ pe na ma, mbaa pe nawa jatere ŋa wì kologo wi jogo, kona Kirisi wo yaa kapege piin wi na.

\VS{13}Ki kala na, na kaa pye yaakaga ki yaa ti na sefɔ wii to wa kapege ki ni, pa mi sege kara ta ka naa fyew, jaŋgo na sefɔ wiga ka to wa kapege ki ni.




\par }\Chap{9}{\SH Pitunŋɔ wi tunŋgo, \newline  konaa ŋga ki daga paa piin wi kan
\par }
{\PP \VerseOne{1}Mi Pɔli, mi woro lesee wi le? Mi woro
pitunŋɔ wi le? Mii
we Fɔ Zhezu wi yan wi le? Mì yo yoro ye yɛn yaraga ŋga ki yɛn naga nari ma yo mì tunŋgo pye we Fɔ wi kan?

\VS{2}Ali na kaa pye mi woro pitunŋɔ pele yeri, yoro wo na, mi yɛn pitunŋɔ ye yeri; katugu wa ye gbogolomɔ pi ni we Fɔ wi ni, yoro ye yɛn yaraga ŋga ki yɛn naga nari fɔ mi yɛn pitunŋɔ.


\par }{\PP \VS{3}Mbele pe yɛn nala sanga, mi yɛn na pe yɔn sogo yɛgɛ ŋga na ki ŋga:

\VS{4}Ki kologo woro na yeri mbaa nii mbaa woo na tunŋgo ki na wi le?

\VS{5}Ki kologo woro na yeri mbe jɛlɛ tagafɔ wa pɔri fun wila pinlɛlɛ na ni paa yɛgɛ ŋga na pitunmbolo sanmbala poro naa we Fɔ wi nɔsepiile pe ni, naa Sefasi ni pe yɛn naga piin wi le?

\VS{6}Nakosima, mi naa Barinabasi woro cɛ we daga mbaa tunŋgo piin mbaa we yɔn suro ti taa we yɛ wi le?

\VS{7}Ambɔ la ka logo fɔ lere wa kari sorodasheya, ma sɔngɔrɔ naa yɛɛ go kala li lee? Nakoma ambɔ wi ma
ɛrɛzɛn tiire sanri, ti pire tiga ka lɛ, wila la ta kaa? Nakoma ambɔ wi maa yaayoro kɔnri, wila sila ti nɔnɔ wa woo?


\par }{\PP \VS{8}Yaga kaa ki jate ndɛɛ mila na sɛnrɛ ti yuun mala kɛɛ ki kan sɛnwee piile pe kapyege ko na; katugu, Moyisi
lasiri wi yɛn naga nuŋgba ki yuun fun.

\VS{9}Ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa wi ni ma yo fɔ: «{\QT{Nɛgɛ ŋga ki maa
bile wi tangala naa pyɔ wi woo, maga kaga yɔn ki pɔ.»}}\XREF{†}{{\XO 9:9 }{\XO{9.9:
}}{\XT{Dete 25.4}}} Nɛrɛ wogo ko kì Yɛnŋɛlɛ li jori, a lì si ko yo ma wi le?

\VS{10}Woro kala ma ki ti, a lì si ko yo ma wi le? Kaselege ko na, ki sɛnrɛ tìla yɔnlɔgɔ woro kala na. Ki daga ŋa wi maa fali wo naa ŋa wi maa bile wi suun na wi pyɔ wi woo, paa pe tunŋgo ki piin, pe jigi wi pye ki na fɔ pe yaa ka pe tasaga ta. 
\VS{11}Wè Yinnɛkpoyi yariluguro ti lugu wa ye nawa, na we kaa ye kɛɛ yaara ta taa, ko yɛn kagbɔgɔ ma toro wi le?

\VS{12}Na kaa pye ki kologo yɛn pele yeri paa taa ye yeri, ki kologo woro woro yeri waa taa ye yeri mbe wɛ poro na wi le?

\par }{\PP Ma si yala, we sila ki kologo ki ja ki pye ma we kan. Ɛɛn fɔ, we yɛn na kala li ni fuun li kunni we yɛɛ ni, jaŋgo waga ka kala la pye li
Kirisi wi Sɛntanra ti yɛgɛ pari tiga kaa yari.

\VS{13}Yège jɛn ma filige ki na ma yo mbele pe maa tunŋgo piin wa
shɛrigo gbɔgɔ ki ni, pa pe maa pe yɔn suro ti taa na yinrigi wa shɛrigo gbɔgɔ yaara ti ni. Mbele pe maa tunŋgo piin wa
saraga wɔsaga ki na, pe maa pe tasaga taa wa ki saraga yaara ti ni.

\VS{14}Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun, we Fɔ wìgi konɔ kan ma yo mbele paa Sɛntanra ti yari, yaraga ŋga kila taa wa Sɛntanra yarawa tunŋgo ki ni, paa pe yɔn suro ti taa wa ki ni.


\par }{\PP \VS{15}Ɛɛn fɔ, ki wogo ŋga mii ka pye. Mi woro naga sɛwɛ ŋa wi torogi ye yeri, mbe ye yɛnri yaa ki piin na kan. Sanni lere mbe sanla gbɔgɔwɔ kala li jɔgɔ, pa mbe ku ko mbe mbɔnrɔ na yeri ko na.

\VS{16}Mii daga mbaa na yɛɛ gbogo Sɛntanra nda mila yuun to kala na, katugu ti yowo pì pye na yeri jorowo kala. Na mi woro na Sɛntanra ti yari, jɔlɔgɔ yɛn na wogo.

\VS{17}Ndɛɛ ki pye mi na nandanwa kala li ti mila ki tunŋgo ŋga ki piin, mi jɛn naa ki jate mbe tɔnli ta. Ɛɛn fɔ, ki yɛn tunŋgo ŋga kì telege na na, ki daga mbege pye.

\VS{18}Kì pye ma, yiŋgi tɔnli mi yaa ta wa? Ki tɔnli wo wi ŋa fɔ: Mbaa Sɛntanra ti yuun, mi ka kaa ki piin penjara na. Tɔnli ŋa mbe ja ya mbaa lagajaa na yɛɛ kan wa Sɛntanra yowo pi ni, mboo yaga wa.


\par }{\PP \VS{19}Mi yɛn lesee, mi woro lere wa kulo. Ma si yala, mìlan yɛɛ pye leele pe ni fuun kulo, jaŋgo mbe lelɛgɛrɛ ta.

\VS{20}Na mi kaa tunŋgo piin wa
Zhufuye pe sɔgɔwɔ, mi maa piin paa Zhufuye woo yɛn, jaŋgo mbe Zhufuye pe ta. Mbele pe maa tanri Moyisi lasiri wi na, mi kaa tunŋgo piin wa pe sɔgɔwɔ, mi maa tanri ki lasiri nuŋgba wi na, jaŋgo mbe pe ta.

\VS{21}Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun, mbele pee Moyisi lasiri wi jɛn, na mi ka pye pe ni, mi maa tanri paa pe yɛn, mila la lasiri wogo ko jate, jaŋgo mbe pe ta. Ko woro mbe ka yo mi woro na Yɛnŋɛlɛ li lasiri wi gbogo, katugu mi yɛn na tanri Kirisi wi lasiri wi na.

\VS{22}Mi ka pye mbele pe fanŋga kì kologo wa tagawa pi ni pe ni, mi mala yɛɛ pye paa pe yɛn, jaŋgo mbe mbele pe fanŋga kì kologo pe ta. Mi yɛn nala yɛɛ piin pyewe pi ni fuun pi na leele pe ni fuun pe kan, jaŋgo kiga pye yɛgɛ o yɛgɛ, mbe ta mbe pele shɔ pe ni.

\VS{23}Mi yɛn na ko ki ni fuun ŋga ko piin Sɛntanra ti kala na, jaŋgo mbanla tasaga ta wa ti yarawa pi ni.


\par }{\PP \VS{24}Yoro jate yège jɛn ma yo mbele pe ma pye wa kashara fenɛ li fezaga, pe ni fuun pe maa fee, ɛɛn fɔ, lere nuŋgba wi ma sara wi ta. Ki kala na, yaa fee ma fun, ye ta yege sara wi ta.

\VS{25}Kashara fenɛ fevɛnnɛ pe ni fuun pe ma pe yɛɛ yigi kagala cɛngɛlɛ lɛgɛrɛ ni. Pe maa ko piin ma, mbe ta mbe mɛgɛ tanjala ta, na li ma kaa jɔgɔ. Ɛɛn fɔ, woro wo naga piin, mbe mɛgɛ tanjala ta, na li yɛn mbajɔgɔwolo.

\VS{26}Ki kala na, mi yɛn na fee mala yɛngɛlɛ ke kan na feŋge ki kɔsaga ki na. Mi yɛn paa kɛŋguŋgolo jiire pyefɔ yɛn, ŋa wila la gbɔɔn jaga.

\VS{27}Mi yɛn nala yɛɛ wire ti jɔlɔ ŋgbanga mari kanŋga na yɛɛ kulo, jaŋgo mi jate na mi ka Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti yo leele pe kan mbe kɔ, paga ka je na na.




\par }\Chap{10}{\SH Kagala ŋgele kàa Izirayɛli tara \newline  woolo pè ta ke yɛn na we yɛgɛ nari
\par }
{\PP \VerseOne{1}Sefɛnnɛ, we tɛlɛye mbele pàa pye na tanri Moyisi wi ni, ŋga kìla pe ta, mila jaa ye ye yɛɛ nawa to ki na. Pe ni fuun pàa pye wa kambaaga ki nɔgɔ, a kila pe go singi. Pe ni fuun pàa tanga ma Kɔgɔje yɛɛn wi kɔn ma yiri.

\VS{2}Wa kambaaga konaa kɔgɔje wi ni, pe ni fuun pàa
batize\FTNT{†}{{\FR 10:2 }{\FR{10.2:
}}{\FT{Laga ki vɛrise ŋa wi ni
{\QT{batize}} wi kɔrɔ wi yɛn naga nari ma yo Moyisi wo wìla pye pe yɛgɛ sinfɔ. Pe torowo wa kɔgɔje wi ni pi yɛn ma taanla batɛmu wi ni.}}} ma pye nuŋgba Moyisi wi ni.

\VS{3}Yɛnŋɛlɛ làa yaakara nda kan, to pe ni fuun pàa ka.

\VS{4}Tɔnmɔ mba Yɛnŋɛlɛ làa kan, po pe ni fuun pàa wɔ, katugu walaga ŋga kìla taga pe na ma yiri wa Yɛnŋɛlɛ li yeri, pa tɔnmɔ pìla pye na yinrigi wa ki ni, a paa woo. Ki walaga ko layi ŋga
Kirisi we.

\VS{5}Ɛɛn fɔ, pe ni, pe lɛgɛrɛ la pye wa, pe kala li sila Yɛnŋɛlɛ li ndanla, ki kala na, pàa ku wa
gbinri wi ni.


\par }{\PP \VS{6}Ki kagala kàa pye mbaa we yɛgɛ nari, jaŋgo we yɛgɛ ka ka yiri yaripere ti na, paa yɛgɛ ŋga na pàa yɛgɛ yirige ti na we.

\VS{7}Yaga ka pye yarisunndo sunvɛnnɛ, paa yɛgɛ ŋga na pèle la pye we. Paa yɛgɛ ŋga na ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni ma yo fɔ: «{\QT{Leele pè si cɛn ma li, ma wɔ. Ko puŋgo na, a pè si yiri ma yɔ.»}}\XREF{†}{{\XO 10:7 }{\XO{10.7:
}}{\XT{Ɛki 32.6}}}

\VS{8}Waga kaa kɛɛnrɛ piin, paa yɛgɛ ŋga na pe ni, pèle laga pye we, fɔ a lere waga nafa ma yiri taanri (23 000) wo ku pe ni pilige nuŋgba ki ni.

\VS{9}Wee daga mbe Kirisi wi wa mbe wele, paa yɛgɛ ŋga na pe ni, pèle laa wa ma wele, a wɔɔrɔ tì pe nɔɔri ma pe gbo.

\VS{10}Yaga kaa kɔngɔri Yɛnŋɛlɛ li na, paa yɛgɛ ŋga na pe ni, pèle laga pye. Kunwɔ pi yɛn
mɛrɛgɛ ŋa yeri, a wì pe gbo.


\par }{\PP \VS{11}Ki kagala kè pye pe na mbaa pele yɛgɛ nari. Kàa yɔnlɔgɔ mbe we yɛri, woro mbele we yɛn na we yinwege ki piin ki dunruya kɔyɛgɛ ŋga kì yɔngɔ yɛɛn ki ni we.

\VS{12}Ki kala na, ŋa kaa ki jate wi yɛn ma yere, wi daga mboo yɛɛ yingiwɛ jɛn wiga ka to.

\VS{13}Wamawelewe po pa fa ye ta, ki pye pi fa keli mbe lere wa ta gbɛn. Yɛnŋɛlɛ li yɛn sɛnrɛ nuŋgba yofɔ li
yɔn fɔgɔlɔ ŋgele lì kɔn ke kanŋgɔlɔ, li se yɛnlɛ ki na wamawelewe pi ye ta pi sa toro ye fanŋga ki da wi na. Ɛɛn fɔ, na wamawelewe piga gbɔn ye na sanga o sanga, pa li yaa yirisaga kan ye yeri, jaŋgo ye ya yoo kun ye yɛɛ ni.


\par }{\SH Wee daga mbe gbogolo \newline  yarisunndo ti ni
\par }
{\PP \VS{14}Na wɛnnɛ, ye yɛɛ yingiwɛ jɛn yarisunndo sunmɔ pi ni.

\VS{15}Mi yɛn na para ye ni ma mbe yo fɔ leele mbele pe yɛn tijinliwɛ fɛnnɛ. Yoro jate ye ŋga mila yuun ki cancan ye wele.

\VS{16}Ye jatere pye duwaw wɔjɛnnɛ li wogo ki na, lo na we maa Yɛnŋɛlɛ li shari li kala na we. Na we kaa woo wa li ni sanga ŋa ni, lo li ma we gbogolo nuŋgba Kirisi wi kasanwa pi ni. Buru ŋa we ma kɔɔnlɔ kɔɔnlɔ ma ka, na we kaa wi kaa sanga ŋa ni, wo wi ma we gbogolo nuŋgba
Kirisi wi wire ti ni.

\VS{17}Buru wi yɛn nuŋgba. Ki kala na, ali maga ta we yɛn ma lɛgɛ, wè pinlɛ ma pye wire nuŋgba; katugu we ni fuun we ma we tasaga ta wa ki buru nuŋgba wi ni.


\par }{\PP \VS{18}Ye
Izirayɛli tara woolo pe kala li wele. Yaara nda pe ma wɔ
saraga, mbele pe maa ti kaa, pe ma gbogolo nuŋgba Yɛnŋɛlɛ li ni, lo na
saraga wɔsaga ki ma pye li wogo we.

\VS{19}Mila jaa mbe yo mɛlɛ san? Fɔ kara nda pè tɛgɛ ma yarisunŋgo ki sun, ti yɛn yaraga ka le? Nakoma yarisunŋgo jate ki yɛn yaraga ka le?

\VS{20}Ayoo dɛ! Ɛɛn fɔ, mi yɛn naga yuun fɔ
mbele pee shɛri, saraga ŋga pe maa woo, pe maa ki woo gboshugulo poro yeri, paa laga woo Yɛnŋɛlɛ yeri. Ki kala na, mi woro na jaa yoro naa gboshugulo pe ni ye gbogolo.

\VS{21}Ye se ya mbaa woo wa we Fɔ wi wɔjɛnnɛ li ni, mbaa woo wa gboshugulo pe wɔjɛnnɛ li ni fun. Ye se ya mbaa nii wa we Fɔ wi tabali wi na, mbaa nii wa gboshugulo pe tabali wi na fun.

\VS{22}Nakoma waa jaa mbaa ki piin ma, mbe yenjara\XREF{†}{{\XO 10:22 }{\XO{10.22:
}}{\XT{Zhaki 4.5}}} le we Fɔ wi ni wi le? Yaa ki jate we fanŋga kì wɛ wi wogo ki na wi le?


\par }{\SH Yaa Yɛnŋɛlɛ li gbogo \newline  wa ye kapyege ki ni fuun ki ni
\par }
{\PP \VS{23}Leele pele maa yuun fɔ: «We mbe ya mbaa kala li ni fuun li piin.» Kaselege yi, ɛɛn fɔ, kagala ke ni fuun woro tɔnli ni. «We mbe ya mbaa kala li ni fuun li piin,» ɛɛn fɔ, kala li ni fuun na la fanŋga kaan leele pele yeri wa tagawa pi ni.

\VS{24}Lere kpɛ ka kaa wi yɛɛ yɔnwɔ po jaa, fɔ wi lewee yɛnlɛ wi yɔnwɔ po.


\par }{\PP \VS{25}Kara nda fuun pe maa pɛrɛ wa kara pɛrɛsaga, ye mbe ya mbaa ti kaa. Yaga kaa yewe ti yirisaga wogo ko na, mbe ye nawa jatere wi piri ye na;

\VS{26}katugu ki yɛn paa yɛgɛ ŋga na Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi yɛn naga yuun fɔ: «{\QT{Tara to naa ti nawa yaara ti ni fuun ti yɛn we Fɔ wo woro.»}}


\par }{\PP \VS{27}Ŋa wii shɛri, na wa ka ye yeri mbe yo ye sa li, na yaga yɛnlɛ mbe kari, wi ka yaraga o yaraga tɛgɛ ye tanla, ye ko ka. Yaga ka yewige kpɛ yewe ki wogo ki na ye nawa jatere wo kala na.

\VS{28}Ɛɛn fɔ, na lere wa ka ye pye mbe yo fɔ: «Yarisunndo kara ri nda to,» yaga ka ta ka, ŋa wì ye kɔgɔri wi kala na, konaa ŋga wi nawa pi yɛn na jate ki kala na.

\VS{29}Mi woro na para lagamɛ ye nawa jatere wo kala na, fɔ lere sanŋa wi nawa jatere wo kala na.

\par }{\PP Ki kala na, kii daga lere wa nawa jatere mbaa na jɛrɛgi na lesewe pi kala na.

\VS{30}Na mi ka Yɛnŋɛlɛ li shari ŋga mila kaa ki kala na, yiŋgi na pe sila na mɛgɛ ki jogo mì Yɛnŋɛlɛ li shari yaakaga ŋga wogo na ki mɛgɛ ni?


\par }{\PP \VS{31}Ki kala na, ye yɛn na nii wi yo, ye yɛn na woo wi yo, kala o kala ye mbe pye, yaa li ni fuun li piin yaa Yɛnŋɛlɛ li gbogo.

\VS{32}Yaga ka ti lere wa mbe to kapege,
Zhufuye poro wɛlɛ o, mbele pe woro Zhufuye o, Yɛnŋɛlɛ li
Legilizi woolo wele o.

\VS{33}Yaa piin paa na yɛn. Mi yɛn naga ŋgbanga na kala li pe ni fuun pe ndanla kagala ke ni fuun ni. Mi woro nala yɛɛ yɔnwɔ po jaa, ɛɛn fɔ, lelɛgɛrɛ yɔnwɔ mila jaa, jaŋgo pe ta pe shɔ.




\par }\Chap{11}{\PP \VerseOne{1}Yaa na fɔrɔgi paa yɛgɛ ŋga na mi yɛn na
Kirisi wi fɔrɔgi we.


\par }{\MS TAGAFƐNNƐ PE TANGALƆMƆ \newline  GBOGOLOMƆ WOOLO \newline  PE SƆGƆWƆ

\par }{\MR 11.2–14.40

\par }{\SH We daga mbe pye yɛgɛ ŋga na \newline  wa shɛrisaga
\par }
{\PP \VS{2}Mi yɛn na ye sɔnni, katugu ye yɛn na nawa tuun na na kala li ni fuun ni, mala yɛrɛwɛ sɛnrɛ ti yigi paa yɛgɛ ŋga na mìri naga ye na we.

\VS{3}Konaa ki ni fuun, mi yɛn na jaa yege jɛn ye yo fɔ Kirisi wi yɛn naŋa pyew wi go na. Naŋa fun wi yɛn jɛlɛ wi go na. A Yɛnŋɛlɛ li yɛn Kirisi wi go na.

\VS{4}Ki kala na, naŋa ŋa fuun kaa Yɛnŋɛlɛ yɛnri, nakoma mbaa Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro yuun, mbe yala wi go ki yɛn ma tɔn, wi maa Kirisi wi tifaga.

\VS{5}Ɛɛn fɔ, jɛlɛ ŋa fuun kaa Yɛnŋɛlɛ yɛnri, nakoma mbaa Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro yuun, mbe yala wii mbɔlɔ pɔ mboo go ki tɔn, wi maa wi pɔlɔ wi tifaga. Kona, ki ma cɛn ndɛɛ pè ki jɛlɛ wi go ki kulu.

\VS{6}Na jɛlɛ ŋa si mbɔlɔ pɔ, wuu yinzire ti kɔɔnlɔ. Ɛɛn fɔ, na kaa pye mbe go ki kɔn, nakoma mbege kulu ki yɛn fɛrɛ ni jɛlɛ wi yeri, ki daga wila mbɔlɔ poo.

\VS{7}Naŋa wii daga mbe mbɔlɔ pɔ mboo go ki tɔn, katugu wi yɛn Yɛnŋɛlɛ li yanlɛɛ naa li gbɔgɔwɔ. Ɛɛn fɔ, jɛlɛ wo yɛn naŋa wi gbɔgɔwɔ.

\VS{8}Kaselege ko na, naŋa wi sila da mbe yiri wa jɛlɛ wo ni, ɛɛn fɔ, jɛlɛ wo wìla da ma yiri wa naŋa wi ni.

\VS{9}Naŋa wi sila da jɛlɛ wo kala na, ɛɛn fɔ, jɛlɛ wo wìla da naŋa wi kala na.

\VS{10}Ko kì ti
mɛrɛgɛye pe kala na, tɛgɛrɛ daga mbe pye wa jɛlɛ wi go ki na, mbege naga fɔ wi yɛn wa wi pɔlɔ wi fanŋga ki nɔgɔ.

\VS{11}Ma si yala, wa we yinwege ki ni
we Fɔ wi ni, jɛlɛ wi se ya kari mbe naŋa wi da, naŋa wi se si ya kari mbe jɛlɛ wi da.

\VS{12}Katugu yɛgɛ ŋga na jɛlɛ wìla da ma yiri wa naŋa wi ni, ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun, jɛlɛ wi ma naŋa wi se. Ki ni fuun ki yɛn na yinrigi Yɛnŋɛlɛ lo yeri.


\par }{\PP \VS{13}Yoro jate ye jatere pye ki na ye wele: Ki yɛn ma yala jɛlɛ wila Yɛnŋɛlɛ yɛnri wi go kiga ka pye tɔnŋgɔ le?

\VS{14}Sɛnwee pyɔ wi dalɔmɔ jate pi yɛn na ye nari fɔ na naŋa wiga wi yinzire ti yaga tiga tɔnlɔndɔnlɔ, ki ma pye fɛrɛ ni wi yeri.

\VS{15}Ma si yala, na jɛlɛ wiga wi yinzire ti yaga tiga tɔnlɔndɔnlɔ, ki ma pye wi gbɔgɔwɔ, katugu yinzitɔɔnrɔ tì kan jɛlɛ wi yeri mbe pye wi go ki yaritɔnŋgɔ.

\VS{16}Na kaa pye lere wa na jaa mbe kendige wɔ ki wogo ki na, wigi jɛn wi yo fɔ ki woro we kalɛgɛ, ki si woro kalɛgɛ wa Yɛnŋɛlɛ li
legiliziye pe ni fun.


\par }{\SH We Fɔ wi suro liwɛn
\par }
{\R (Mati 26.26-29; Maki 14.22-25; Luki 22.15-20)

\par }{\PP \VS{17}Ŋga mi yaa yo mbe ye kan, mi se ya mbaa ye sɔnni ki wogo ki na, ko yɛn fɔ finliwɛ mba ye maa finli, pi woro na kajɛŋgɛ piin ye kan, fɔ ye jɔgɔwɔ po.

\VS{18}Ki koŋgbanŋga, pège yo mala kan ma yo na yaga ye yɛɛ gbogolo sanga ŋa ni, pele ma kɔn pe yɛ pe yɛ. Mì taga ki na kanŋgeyɛgɛ nuŋgba.

\VS{19}Ki daga jate ye yɔn ki pye ki yɛ ki yɛ, jaŋgo mbele pe yɛn tagafɛnnɛ jɛmbɛlɛ wa ye sɔgɔwɔ, pe ta pe jɛn.

\VS{20}Na yaga ye yɛɛ fili ma, kona, we Fɔ wi suro to ma yaa nii;

\VS{21}katugu ye kaa nii sanga ŋa ni, lere nuŋgba nuŋgba pyew wi maa fyɛɛlɛ mboo sutara ti li mbe sanmbala pe yaga. Ki ka cɛn ma, fuŋgo ma pye pele na, ma si yala, pele yɛn ma tin sinmɛ ni.

\VS{22}Yinrɛ woro ye yeri yaa nii yaa woo wa ti ni wi le? Nakosima, Yɛnŋɛlɛ li Legilizi wo yaa piin faa, na jaa mbaa fɛrɛ waa mbele yaraga woro pe yeri pe na wi le? Yaa ki jate mbe yiŋgi yo ye kan? Mbaa ye sɔnni lee? Mi se ya ye sɔn ko na dɛ.


\par }{\PP \VS{23}Katugu nagawa mba mì ye naga, mùu ta we Fɔ wo yeri fɔ: We Fɔ Zhezu pàa wi le kɛɛ yembinɛ na ni, a wì si buru lɛ.

\VS{24}Naa wìla kaa Yɛnŋɛlɛ li shari, a wì suu kɔɔnlɔ ma sho fɔ: «Ŋa yɛɛn wo wi yɛn na wire re, tì kan ye kala na. Yaa ki wogo ŋga ki piin yaa nawa tuun na na.»

\VS{25}Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun, naa pàa kaa li ma kɔ, a wì si wɔjɛnnɛ li lɛ ma sho fɔ: «Ki wɔjɛnnɛ na yɛɛn lo li yɛn Yɛnŋɛlɛ li
yɔn finliwɛ fɔnmbɔ we, ki yɔn finliwɛ pì le na kasanwa po ni. Sanga o sanga ye kaa woo wa ki wɔjɛnnɛ na li ni, yaa ki piin yaa nawa tuun na na.»

\VS{26}Sanga o sanga yaga ki buru ŋa wi ka, mbe wɔ wa ki wɔjɛnnɛ na li ni, we Fɔ wi kunwɔ wogo ko yaa yuun fɔ wi sa pan.


\par }{\PP \VS{27}Ki kala na, na lere wa ka we Fɔ wi buru wi ka, mbe wɔ wa wi wɔjɛnnɛ li ni mbe yala wi pyelɔmɔ pii yala, wi maa yɛɛ le kapege
we Fɔ wi wire naa wi kasanwa pi kala na.

\VS{28}Lere nuŋgba nuŋgba pyew wuu nawa pi cancan gbɛn, ko puŋgo na, wii ki buru wi ka, wi wɔ wa ki wɔjɛnnɛ li ni;

\VS{29}katugu lere ŋa kaga buru wi ka, mbe wɔ wa ki wɔjɛnnɛ li ni, na wii ŋga ki yɛn na yuun we Fɔ wi wire wogo ki na ki kɔrɔ jɛn, wo yɛn na kaa na woo na kiti waa wi yɛɛ na\FTNT{†}{{\FR 11:29 }{\FR{11.29:
}}{\FT{Wi yɛn na kaa na woo na kiti waa wi yɛɛ na, katugu wila Kirisi wi kunwɔ pi tifaga.}}}.

\VS{30}Ko kì ti ye ni, lelɛgɛrɛ yɛn yambala, a pe fanŋga kì kɔ pe ni. A lelɛgɛrɛ ku fun.

\VS{31}Ndɛɛ ki pye waa kiti kɔɔn we yɛɛ na, Yɛnŋɛlɛ li se jɛn na kiti kɔn we na.

\VS{32}Ɛɛn fɔ, we Fɔ wi yɛn na kiti kɔɔn we na, na we koro, jaŋgo kiti wiga ka to
dunruya woolo pe na mbe we pinlɛ pe ni.


\par }{\PP \VS{33}Ki kala na, sefɛnnɛ, na yaga ye yɛɛ gbogolo we Fɔ wi suro lige ki na, ye ye yɛɛ sige.

\VS{34}Na fuŋgo ka pye lere wa na, wila nii wa wi go, jaŋgo yaga kaa ye finliwɛ pi piin mbaa kiti waa ye yɛɛ na. Kagala sanŋgala koro na, na mi ka ka gbɔn wa ye na, mi yaa ke gbegele.




\par }\Chap{12}{\SH Yinnɛkpoyi li yarikanra re
\par }
{\PP \VerseOne{1}Sefɛnnɛ, mi woro na jaa ye koro kambajɛnmbɛlɛ Yinnɛkpoyi li yarikanra ti wogo ki na.

\VS{2}Yège jɛn ma yo sanga ŋa ni ye fa Yɛnŋɛlɛ li jɛn, yàa pye na tilele na kee yarisunndo nda ti woro na para ti kɔrɔgɔ.

\VS{3}Ko kala kì ti mila jaa yege jɛn ye wali ki na fɔ lere ŋa fuun wi maa para Yɛnŋɛlɛ li Yinnɛ li fanŋga na, wo wa kpɛ se ya mbe yo Zhezu wi yɛn ma daŋga. Lere kpɛ se ya mbege yo mbe yo Zhezu wi yɛn
we Fɔ, na Yinnɛkpoyi lo fanŋga ma.


\par }{\PP \VS{4}Yarikanra ti cɛngɛlɛ ke yɛn ma lɛgɛ, ɛɛn fɔ, Yinnɛkpoyi nuŋgba lo li maa ti kaan.

\VS{5}Tunndo ti cɛngɛlɛ ke yɛn ma lɛgɛ, ɛɛn fɔ, ti yɛn na piin we Fɔ nuŋgba wo kan.

\VS{6}Tunndo pyelɔmɔ pi cɛngɛlɛ ke yɛn ma lɛgɛ, ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ lo nuŋgba li yɛn na ki ni fuun ki piin wa leele pe ni fuun pe nawa.

\VS{7}Yinnɛkpoyi li maa li yɛɛ nari yarikanga ŋga laa kaan lere nuŋgba nuŋgba pyew wi yeri ki fanŋga na, leele pe ni fuun pe yɔnwɔ pi kala na.

\VS{8}Yinnɛkpoyi li ma tijinliwɛ sɛnyogo kan wa yeri. Ki Yinnɛkpoyi nuŋgba li ma kajɛnmɛ sɛnyogo kan wa yɛgɛ yeri.

\VS{9}Li nuŋgba li ma tagawa kan wa yeri. Li nuŋgba le naa, li ma fanŋga kan wa yeri wila yambala pe sagala.

\VS{10}Li ma wa kan wo mbe ya wila kafɔnŋgɔlɔ piin, ma wa kan wo mbaa Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro yuun, ma wa kan wo mbe ya wila yinnɛ tipegele ke jɛnni wila ke woo kaselege Yinnɛ li ni. Li ma fanŋga kan wa yeri wo mbaa yuun
sɛnfɔnndɔ ni, ma fanŋga kan wa yeri naa wo mbaa ki sɛnfɔnndɔ ti kɔrɔ wi yuun.

\VS{11}Ki Yinnɛkpoyi nuŋgba lo li maa ki kagala ke ni fuun ke piin, li yɛn na yarikanga kaan lere nuŋgba nuŋgba pyew wi yeri ma yala li nandanwa kala li ni.


\par }{\SH Wire nuŋgba ti lara ti yɛn ma lɛgɛ
\par }
{\PP \VS{12}Kirisi wi yɛn paa
wire yɛn, nda ti lara ti yɛn ma lɛgɛ. Ki wire ti si yɛn nuŋgba, ali maga ta ti lara ti yɛn ma lɛgɛ o.

\VS{13}We ni fuun,
Zhufuye naa mbele pe woro Zhufuye, kulolo naa leseele, we ni fuun wè
batize ma pye wire nuŋgba Yinnɛkpoyi nuŋgba li fanŋga na. We ni fuun, a wège Yinnɛ nuŋgba li ta.


\par }{\PP \VS{14}Laga nuŋgba ma ki yɛn wire ti na, ɛɛn fɔ, ti lara ti yɛn ma lɛgɛ.

\VS{15}Na jele liga yo fɔ li woro kɛɛ, fɔ ki kala na li woro wire ti laga ka, ko mbe ya ti liga ka pye wire ti laga ka le?

\VS{16}Na nuŋgbolo liga yo li woro yɛnmbyɔ, fɔ ki kala na li woro wire ti laga ka, ko mbe ya ti liga ka pye wire ti laga ka le?

\VS{17}Ndɛɛ ki pye wire ti ni fuun ti yɛn yɛnmbyɔ, leele pe jɛn naa nuru mɛlɛ? Ndɛɛ ki pye ti ni fuun ti yɛn nuŋgbolo, lere wi jɛn naa nuwɔ po taa mɛlɛ?

\VS{18}Kaselege ko na, Yɛnŋɛlɛ lì
wire ti lara ti ni fuun ti tɛgɛ wa wire ti ni paa yɛgɛ ŋga na li yɛn naga jaa we.

\VS{19}Ndɛɛ ki pye wire ti ni fuun ti laga ki yɛn nuŋgba, wire ti jɛn na pye se yeri?

\VS{20}Ko kì ti wire ti lara ti yɛn ma lɛgɛ, ɛɛn fɔ, wire to yɛn nuŋgba pe.


\par }{\PP \VS{21}Kì pye ma, yɛnmbyɔ wi se ya mbe kɛɛ ki pye fɔ: «Na kala woro ma ni!» Go fun ki se ya mbe jegele ke pye fɔ: «Na kala woro ye ni!»

\VS{22}Ɛɛn fɔ, kaselege ko na, wire ti lara nda ti yɛn ndɛɛ ti fanŋga kì kologo, ti kala yɛn we na fɔ jɛŋgɛ.

\VS{23}Wire ti lara nda we maa jate tii daga gbɔgɔwɔ ni, we maa to gbogo fɔ jɛŋgɛ. Nda ti yɛn fɛrɛ woro we yeri, we maa to fere ma wɛ.

\VS{24}Ma si yala, lara nda waa la jate fɛrɛ woro, to kala woro ko ni. Yɛnŋɛlɛ lì wire ti gbegele, ti laga ŋga ki gbɔgɔwɔ pì kologo, ma gbɔgɔwɔ kan ko yeri,

\VS{25}jaŋgo wire tiga ka kɔɔnlɔ ti yɛ ti yɛ, ɛɛn fɔ, ti lara ti ni fuun tila nawa tuun ti yɛɛ na.

\VS{26}Na wire ti laga ka kaa jɔlɔ, wire ti lara ti ni fuun ti ma pinlɛ na jɔlɔ ki ni ja. Na wire ti laga ka ka gbɔgɔwɔ ta, wire ti lara sannda pyew ti maa yɔgɔri ki ni ja.

\VS{27}Ye ni fuun ye yɛn
Kirisi wi wire, ye ni fuun nuŋgba nuŋgba ye yɛn ki wire ti laga ka.

\VS{28}Ko kì ti Yɛnŋɛlɛ lì leele pele tɛgɛ wa
Legilizi: Ki koŋgbanŋga lì
pitunmbolo tɛgɛ. Ki shyɛn wogo, ma
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ tɛgɛ. Ki taanri wogo ma nagafɛnnɛ tɛgɛ. Ko puŋgo na mɛɛ kafɔnŋgɔlɔ pyefɛnnɛ tɛgɛ, naa yambala sagala fɛnnɛ ni, naa leele sagafɛnnɛ ni, naa yɛkeele ni, naa mbele pe maa yuun sɛnfɔnndɔ ni.

\VS{29}Leele pe ni fuun woro pitunmbolo. Pe ni fuun woro Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ, pe ni fuun woro kafɔnŋgɔlɔ pyefɛnnɛ.

\VS{30}Ki yawa si kan pe ni fuun yeri mbaa yambala sagala. Pe ni fuun se ya mbaa yuun sɛnfɔnndɔ ni. Pe ni fuun se ya mbaa sɛnfɔnndɔ ti kɔrɔ wi yuun.

\VS{31}Yarikanra nda ti yɛn kagbɔgɔ yɔn, yaa to jaa.

\par }{\PP Ɛɛn fɔ, yiŋgɔ ni, konɔ na lì yɔn ma wɛ ki ni fuun ki na, mi yaa li naga ye na.




\par }\Chap{13}{\SH Ndanlawa sɛnrɛ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ali na mi ka leele pe sɛnrɛ to naa
mɛrɛgɛye pe sɛnrɛ ti jɛn mbaa ti yuun, na ndanlawa woro wa na nawa, na magala li yaa pye paa keŋgenɛ tinmɛ, nakoma welege tinmɛ yɛn.

\VS{2}Ali na mi ka ya mbaa Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro yuun, mbe ya mbe ŋgundo kagala naa kagala ke ni fuun ke jɛn, ali na tagawa pi ni fuun piga pye na yeri fɔ mbe ya mbaa yanwira ti yinrigi wa ti yɔngɔlɔ ke ni, na ndanlawa woro wa na nawa, mi woro yaraga ka.

\VS{3}Ali na mi kanla kɛɛ yaara ti ni fuun ti yɛɛlɛ fyɔnwɔ fɛnnɛ pe na ti pye pe yaakara, mbanla wire ti kan yɛrɛ mbe yo ti sogo, na ndanlawa woro wa na nawa, ko se ya yaraga ka yɔn na kan.


\par }{\PP \VS{4}Ndanlawa pi ma lere kan wi maa kagala kunni wi yɛɛ ni, na kajɛŋgɛ piin. Wìla la yenjaga piin. Wila wi yɛɛ mbɔnrɔ lere na, wila sila wi yɛɛ gbogo.

\VS{5}Ndanlawa piga pye lere ŋa ni wila la fɛrɛ kala piin. Wila la wi yɛɛ yɔnwɔ po cɛ jaa. Wila la kɔnrɔ taa fyafyaw. Wila sila kapege jate.

\VS{6}Ndanlawa ka pye lere ŋa ni, wila la yɔgɔri kambasinŋge ki na, ɛɛn fɔ, wi maa yɔgɔri kaselege ko na.

\VS{7}Ndanlawa pi ma ti we maa leele kala yari. Pi ma we kan we tagawa ta kala li ni fuun ni, we jigi wi pye kala li ni fuun na, waa kagala ke ni fuun ke kunni we yɛɛ ni.


\par }{\PP \VS{8}Ndanlawa pi se kɔ fyew. Mbaa Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro yuun, ki yaa ka kɔ.
Sɛnfɔnndɔ yogo ki yaa ka kɔ. Kajɛnmɛ fun pi yaa ka kɔ;

\VS{9}katugu kajɛnmɛ jɛnri wè jɛn, Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro ti jɛnri we maa yuun.

\VS{10}Ɛɛn fɔ, ŋga kì ki yɛɛ yɔn fili, na ki ka pan, ŋga kii ki yɛɛ yɔn fili, ki yaa kɔ.


\par }{\PP \VS{11}Naa mìla pye pyɔ, puwɛn sɛnrɛ mìla pye na yuun. Mìla pye na jatere piin paa pyɔ yɛn, na kagala ke sɔnri paa pyɔ yɛn. Naa mì kaa gbɔn lere ma pye lelɛɛ, mì puwɛn kaara ti yaga.

\VS{12}Koni, we yɛn na yaan wurugɔ wurugɔ paa yɛgɛ ŋga na lere maa wi yɛɛ wele duwale. Ɛɛn fɔ, sanga wa na paan, we yaa kaa yaan tiyɔngɔ. Koni, jɛnri mì jɛn, ɛɛn fɔ, ko sanga wo ni, mi yaa ka jɛn jɛŋgɛ paa yɛgɛ ŋga na Yɛnŋɛlɛ lìlan jɛn we.


\par }{\PP \VS{13}Yiŋgɔ, ki yaara taanri nda to ti yɛn wa: Tagawa, naa jigi tagasaga, naa ndanlawa. Ɛɛn fɔ, ŋga kì gbɔgɔ ma wɛ ti ni fuun ti na ko ki yɛn: Ndanlawa we.




\par }\Chap{14}{\SH Kagala ŋgele Pɔli wì yan \newline  mbe yo Yinnɛkpoyi yarikanra \newline  ti wogo na
\par }
{\PP \VerseOne{1}Yaa ndanlawa pi lagajaa. Yaa Yinnɛkpoyi yarikanra ti jaa fun jɛŋgɛ, Yarikanga ŋga ye daga mbaa jaa mbe wɛ ti ni fuun na, ko ki yɛn: Mbaa Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro ti yuun.

\VS{2}Lere ŋa kaa yuun
sɛnfɔnndɔ ni, wo na la para leele ni, ɛɛn fɔ, wi maa para Yɛnŋɛlɛ lo ni, katugu lere na laa sɛnrɛ ti kɔrɔ wi nuru. Ŋgundo kagala wi maa yuun Yinnɛkpoyi li fanŋga na.

\VS{3}Ɛɛn fɔ, ŋa wi maa Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro ti yuun, wo maa para leele pe ni, na pe kaan paa kee yɛgɛ wa tagawa pi ni, na kotogo kaan pe yeri konaa na pe kotogo ki sogo pe na.

\VS{4}Ŋa wi maa yuun sɛnfɔnndɔ ni, wo maa fanŋga kaan wi yɛɛ yeri wa tagawa pi ni, ma si yala, ŋa wi maa Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro ti yuun, wo maa fanŋga kaan
legilizi woolo pe ni fuun pe yeri wa tagawa pi ni.


\par }{\PP \VS{5}Mila jaa ye ni fuun yaa yuun sɛnfɔnndɔ ni, ɛɛn fɔ, mila jaa yaa Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro ti yuun ye wɛ ko na. Kaselege ko na, ŋa wi maa Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro ti yuun, wì gbɔgɔ ma wɛ ŋa wi maa yuun sɛnfɔnndɔ ni wi na, kaawɔ lere mbe ya wi sɛnfɔnndɔ ti kɔrɔ wi yo, jaŋgo legilizi woolo pe ni fuun pe fanŋga ta wa tagawa pi ni.

\VS{6}Sefɛnnɛ, naga yɛn ma, na mi ka kari wa ye yeri mbe saa yuun sɛnfɔnndɔ ni, mbe sigi ta mi si Yɛnŋɛlɛ li kanagala la yo mbe ye kan, nakoma kajɛnmɛ kala, naa Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro, konaa mbe ye naga, yiŋgi tɔnli mi yaa kan ye yeri?


\par }{\PP \VS{7}Yaara nda pe maa gbɔɔn to naa nda pe maa wiin, paa wegele naa juru yɛn, na ti magaŋgala ke woro na jɛnni na woo ke yɛɛ ni, ti yɛn na ŋga yuun ki yaa jɛn mɛlɛ?

\VS{8}Na kiga cɛn ndɛɛ mbanlaga winfɔ wi sigi win mbege filige, ambɔ wi yaa wi yɛɛ gbɛgɛlɛ malaga ki kala na?

\VS{9}Ki pyewe nuŋgba pi na fun, yoro fun na ye sɛnyoro tii filige, sɛnrɛ nda yaa yuun, pe yaa ti kɔrɔ wi logo mɛlɛ? Kona, ki yaa cɛn ndɛɛ yaa para waga.

\VS{10}Sɛnrɛ cɛngɛlɛ ke yɛn ma lɛgɛ laga dunruya wi ni, ɛɛn fɔ, sɛnrɛ to ta kpɛ woro wa, nda kɔrɔ woro ti na.

\VS{11}Ma si yala, sɛnrɛ nda paa yuun na ni, na mi siri jɛn, ŋa wila ki sɛnrɛ ti yuun, wi yaa pye nambanŋa na yeri, mi fun mi yaa pye nambanŋa wi yeri.

\VS{12}Ko kì ti yoro fun, mbege ta ye yɛn na Yinnɛkpoyi yarikanra ti lagajaa, nda ti yaa legilizi woolo pe kan paa kee yɛgɛ wa tagawa pi ni, yaa to lɛgɛrɛ jaa.


\par }{\PP \VS{13}Ki kala na, ŋa wi maa yuun sɛnfɔnndɔ ni, wi daga mbe Yɛnŋɛlɛ li yɛnri, jaŋgo mbe ya mbaa ki sɛnfɔnndɔ ti kɔrɔ wi yuun.

\VS{14}Katugu na mi kaa Yɛnŋɛlɛ yɛnri sɛnfɔnndɔ ni, kona, na yinnɛ lo li yɛn na yɛnri, na jatere wo ni woro wa.

\VS{15}Yiŋgi mi yaa pye san? Mi yaa la Yɛnŋɛlɛ li yɛnri na yinnɛ li ni, mbaa li yɛnri fun na jatere wi ni. Mi yaa la yuuro koo na yinnɛ li ni, mbaa yuuro koo fun na jatere wi ni.

\VS{16}Nakoma, na ma kaa Yɛnŋɛlɛ li shari ma yinnɛ lo ni cɛ, lere ŋa wi yɛn ma cɛn wa janwa wi sɔgɔwɔ na nuru, wi yaa «anmiina» wo shɔ mɛlɛ, na maga Yɛnŋɛlɛ li shari mbe kɔ we? Nda maa yuun, wi se ya mberi jɛn.

\VS{17}Ali na kaa pye Yɛnŋɛlɛ ma li shari yɛnrɛwɛ mba ni pì yɔn, pii fanŋga kan ki lerefɔ wi yeri wa wi tagawa pi ni.


\par }{\PP \VS{18}Mi yɛn na Yɛnŋɛlɛ li shari katugu mi maa yuun sɛnfɔnndɔ ni ma wɛ ye ni fuun ye na.

\VS{19}Ɛɛn fɔ, wa legilizi, mbe sɛnpiile kaŋgurugo yo na jatere wi ni mbe ta mbe sanmbala pe naga, ko na ndanla ma wɛ mbe sɛnfɔnndɔ sɛnpiile waga kɛ (10 000) yo ko na.


\par }{\PP \VS{20}Sefɛnnɛ, yaga ka pye piile jatere pyewe po na. Kapege ko kanŋgɔlɔ, ye pye ki mbajɛnmbɛlɛ paa piile yɛn. Ɛɛn fɔ, ye jatere pyewe po na, ye pye lelɛɛlɛ.

\VS{21}Ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa
lasiri sɛwɛ wi ni ma yo fɔ:

\par }{\Q We Fɔ wì yo fɔ:

\par }{\Q Mi yaa ka yo ki leele mbele pe ni leele pele yɛgɛ sɛnrɛ ni.

\par }{\Q Mi yaa ka yo pe ni nambanmbala pele yɔn.

\par }{\Q Konaa ki ni fuun yɛrɛ, pe se ka logo na yeri\XREF{†}{{\XO 14:21 }{\XO{14.21:
}}{\XT{Eza 28.11,12}}}.


\par }{\MM \VS{22}Ki kala na, mbaa yuun sɛnfɔnndɔ ni ki yɛn kacɛn mbele pee taga poro kan, ki woro kacɛn tagafɛnnɛ kan. Mbaa Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro ti yuun, ko yɛn kacɛn tagafɛnnɛ poro kan, ki woro kacɛn mbatagambala poro kan.


\par }{\PP \VS{23}Legilizi woolo pe ni fuun paga gbogolo mbaa Yɛnŋɛlɛ gbogo, na pe ni fuun pe kaa yuun sɛnfɔnndɔ ni, kiga yala tagafɛnnɛ pele yɛgɛ, nakoma mbatagambala pele pan ma ye wa ye sɔgɔwɔ, pe se yo fɔ yara ti ye ye ni wi le?

\VS{24}Ɛɛn fɔ, na tagafɔ wa yɛgɛ, nakoma ŋa wi woro tagafɔ wa ka ye wa ye sɔgɔwɔ, mbe yala ye ni fuun ye yɛn na Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro yuun, nda wila nuru ye yeri, ti yaa wi jɛrɛgi mbe kiti kɔn wi na.

\VS{25}Jatere ŋa wi yɛn ma lara wa wi nawa, wi yaa yiri funwa na. Kona, wi yaa to mboo yɛgɛ ki jiile wa tara mbe Yɛnŋɛlɛ li gbɔgɔ, mbe yo fɔ: «Kaselege ko na, Yɛnŋɛlɛ li yɛn na ye sɔgɔwɔ!»


\par }{\SH Legilizi kagala ke yɛgɛ wɔmɔ kala
\par }
{\PP \VS{26}Sefɛnnɛ, yiŋgi we daga mbe pye? Na yaga ye yɛɛ gbogolo shɛrɛgɛ ki na, wa wogo yɛn mbaa yuuro koo, wa wogo yɛn mbaa leele nari, wa wogo yɛn mbe kanagala yo, wa wogo yɛn mbaa yuun sɛnfɔnndɔ ni, wa wogo yɛn mbaa ki sɛnfɔnndɔ ti kɔrɔ wi yuun. Ki kagala ke ni fuun ke daga mbaa piin mbe legilizi wi saga wila kee yɛgɛ wa tagawa pi ni.

\VS{27}Na pele kaa yuun sɛnfɔnndɔ ni, pee daga mbe toro leele shyɛn naa leele taanri na. Pe ni fuun paa yuun pe yosanga wi na. Lere wa mbaa ki sɛnfɔnndɔ ti kɔrɔ wi yuun fun.

\VS{28}Na lere wa woro wa mberi kɔrɔ wi yo, pe pyeri wa legilizi. Paa yuun wa pe yɛɛ nawa Yɛnŋɛlɛ li ni.

\VS{29}Mbele pe maa Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro ti yuun, pe ni, ki daga shyɛn, nakoma taanri mbaa para, pe sanmbala paa ki sɛnrɛ ti cancan.

\VS{30}Na Yɛnŋɛlɛ liga kala la naga lere wa na wa cɛnsaga, koŋgbanŋa wi pyeri.

\VS{31}Ye ni fuun ye mbe ya mbaa Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro ti yuun nuŋgba nuŋgba mbaa tagala ye yɛɛ na, jaŋgo leele pe ni fuun pe nagawa ta, paa pe yɛɛ kotogo kanni.

\VS{32}Mbele pe maa Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro ti yuun, pe daga mbaa pe yɛɛ yinŋgele ke koro,

\VS{33}katugu Yɛnŋɛlɛ lii we yeri waa kafaara piin wa we yinwege ki ni, ɛɛn fɔ, we pye yɛyinŋge na.

\par }{\PP Yɛgɛ ŋga na ki maa piin wa Yɛnŋɛlɛ li leele
kpoyi pe legiliziye pe ni fuun pe ni,

\VS{34}ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun, ki daga jɛɛlɛ pe pyeri wa shɛriyinrɛ ti ni, katugu ki konɔ si kan pe yeri paa para wa. Pe daga mbe pe yɛɛ tirige paa yɛgɛ ŋga na Yɛnŋɛlɛ li lasiri wila ki yuun fun we.

\VS{35}Na pe kaa jaa mbe kala la yɛgɛ jɛn, paa pe yɛɛra pɛnɛ pe yewe wa pe yinrɛ, katugu ki woro ma yala jɛlɛ wila para wa legilizi wi ni.


\par }{\PP \VS{36}Yaa ki jate ndɛɛ Yɛnŋɛlɛ li sɛnrɛ pa tì yiri wa yoro yeri wi le? Nakoma pa tì gbɔn yoro nuŋgba na?

\VS{37}Na lere wa kaa ki jate wi yɛn
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ, mbaa ki jate Yinnɛkpoyi yarikanga ka yɛn wi yeri, wi daga mbege jɛn fɔ ŋga mila yɔnlɔgi mbe torogo ye kan, ki yɛn we Fɔ wi ŋgasele.

\VS{38}Na wi sigi jɛn, lere ka kaa wi jate.


\par }{\PP \VS{39}Ki kala na, sefɛnnɛ, yaa Yɛnŋɛlɛ li yɔn sɛnrɛ yowo yarikanga ko jaa, yaga ka lere yɛgɛ kɔn mbe yo wiga kaa yuun sɛnfɔnndɔ ni.

\VS{40}Ɛɛn fɔ, kagala ke ni fuun kaa piin kaa yala ke pyelɔmɔ pi ni.




\par }{\MS KUULO PE YƐNMƐ MBE YIRI WA KUNWƆ PI NI

\par }\Chap{15}{\MR 15.1-58

\par }{\SH Kirisi wi yɛnmɛ \newline  ma yiri wa kunwɔ pi ni
\par }
{\PP \VerseOne{1}Sefɛnnɛ, Zhezu Sɛntanra nda mìla keli ma yo ye kan, to mila ye nawa tuun ti na. To yè yɛnlɛ ti na, ma yɛgɛ sin ti na we.

\VS{2}Ki Sɛntanra to fanŋga na yè shɔ, na yaga koro mberi yigi paa yɛgɛ ŋga na mìri yo ma ye kan we. Nakosima, ye tagawa pi yaa pye wagafe.


\par }{\PP \VS{3}Nagawa sɛnrɛ nda mì ta fun, to mì yo ma ye kan. To ti yɛn kagbɔgɔ ma wɛ, ti nda fɔ:
Kirisi wì ku we kapere ti kala na, paa yɛgɛ ŋga na Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wila ki yuun we.

\VS{4}Pàa wi le, a wì yɛn ma yiri ki pilige taanri wogo ki na, paa yɛgɛ ŋga na Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wila ki yuun we.

\VS{5}Wìla wi yɛɛ naga Pyɛri na, ko puŋgo na, ma suu yɛɛ naga
pitunmbolo pe kɛ ma yiri shyɛn pe na.

\VS{6}Ko puŋgo na, a wì suu yɛɛ naga tagafɛnnɛ pele na wagati nuŋgba ni, pàa wɛ lere cɛnmɛ kaŋgurugo (500) wo na. Pe lɛgɛrɛ yɛn wa, ali nala, ɛɛn fɔ, pèle ku pe ni.

\VS{7}Ko puŋgo na, a wì suu yɛɛ naga Zhaki wi na, kona, ma suu yɛɛ naga pitunmbolo pe ni fuun pe na.


\par }{\PP \VS{8}Poro pe ni fuun puŋgo na, a wì suu yɛɛ naga na na, mi ŋa mi yɛn paa pyɔ mbalɛɛ yɛn, a pè silan se we.

\VS{9}Katugu muwi mi yɛn pitunmbolo pe ni fuun jɛɛ we. Mii daga paa na yinri yɛrɛ pitunŋɔ, katugu mì Yɛnŋɛlɛ li
legilizi woolo pe jɔlɔ.

\VS{10}Ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ li yinmɛ mba na ni pi kala na, mì pye paa yɛgɛ ŋga na mi yɛn. Yinmɛ mba lì kan na yeri pii yiri waga. Ɛɛn fɔ, mì tunŋgo pye ma wɛ pe ni fuun pe na. Ma si yala, mi jate ma mìgi pye, ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ li yinmɛ mba na ni powi.

\VS{11}Ki kala na, muwi o, poro wɛlɛ o, ko ka woro yaraga, Sɛntanra nda waa yuun tori nda, to yè taga ti na we.


\par }{\SH Tagafɛnnɛ pe yɛnmɛ \newline  mbe yiri wa kunwɔ pi ni
\par }
{\PP \VS{12}Naa waa ki yuun ma yo fɔ Kirisi wì yɛn ma yiri wa kunwɔ pi ni, mɛlɛ ye ni, a pele nɛɛ ki yuun ma yo kuulo pe se ka yɛn mbe yiri wa kunwɔ pi ni?

\VS{13}Na kaa pye kuulo pe se ka yɛn, kona, Kirisi fun wii yɛn mbe yiri wa kunwɔ pi ni wi.

\VS{14}Na kaa pye Kirisi wii yɛn mbe yiri wa kunwɔ pi ni, kona, we Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ yowo pi yɛn waga, a ye tagawa fun pì pye go fu.

\VS{15}Mbe taga wa ko na, we yaa pye sɛrɛfɛnnɛ yagboyoolo Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, katugu wège sɛrɛya wi yo ma yo Yɛnŋɛlɛ lì Kirisi wi yɛn maa yirige wa kunwɔ pi ni, kii pye kana ki woro ma, na kaa pye kaselege ko na kuulo pe se ka yɛn we.

\VS{16}Katugu na kaa pye kuulo pe se ka yɛn mbe yiri wa kunwɔ pi ni, kona, Kirisi fun wii yɛn mbe yiri wa kunwɔ pi ni.

\VS{17}Na kaa pye Kirisi wii yɛn mbe yiri wa kunwɔ pi ni, kona, ye tagawa pi yɛn go fu, a ye yɛn wa ye kapere ti ni bere.

\VS{18}Ki ka pye ma, mbele pàa taga Kirisi wi na ma kaa ku, pè puŋgo fun.

\VS{19}Na kaa pye we jigi wi yɛn Kirisi wi na mbe tɔnli ta laga ki yinwege ŋga ko ni cɛ, kona, we yɛn yuŋgbɔgɔrɔ ni ma wɛ leele pe ni fuun pe na.


\par }{\PP \VS{20}Ɛɛn fɔ, kaselege ko na, Kirisi wì yɛn ma yiri, wo wì pye koŋgbanŋa ma yɛn ma yiri wa kuulo pe ni.

\VS{21}Yɛgɛ ŋga na kunwɔ pì ye laga dunruya wi ni lere nuŋgba fanŋga na, ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun, kuulo pe yɛnmɛ pì pan lere nuŋgba fanŋga na.

\VS{22}Yɛgɛ ŋga na leele pe ni fuun pè kunwɔ ta Adama wi ni, ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun, mbele fuun pè pye nuŋgba Kirisi wi ni, pe yaa yinwege ta.

\VS{23}Ɛɛn fɔ, pe ni fuun naa pe yɛnwagati: Kirisi wo wi yɛn pe ni fuun koŋgbanŋa, puŋgo na, mbele pè pye wi woolo, wi panyɛgɛ ni pee yɛn.

\VS{24}Ko puŋgo na, dunruya wi kɔpilige kii gbɔn. Kona, Kirisi wi yaa yinŋgele ŋgele tegere yɛn ke yeri, naa ŋgele fanŋga naa yawa yɛn ke ni, ke ni fuun ke tɔngɔ, mbe si sɔngɔrɔ mbe
wunluwɔ pi kan Yɛnŋɛlɛ na li yɛn To li yeri.

\VS{25}{\QT{Katugu ki daga Kirisi wi cɛn wunluwɔ pi na fɔ Yɛnŋɛlɛ li sa wi mbɛnfɛnnɛ pe tirige wi cɛn pe go na pe pye wa wi tɔɔrɔ ti nɔgɔ.}}\XREF{†}{{\XO 15:25 }{\XO{15.25:
}}{\XT{Yuuro 110.1}}}

\VS{26}Mbɛnfɔ puŋgo woo ŋa wi yaa ka tɔngɔ, wo wi yɛn kunwɔ we.

\VS{27}Ki kala na, Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi yɛn naga yuun ma yo fɔ: «{\QT{Yɛnŋɛlɛ lì yaraga ki ni fuun ki le wi kɛɛ wi cɛn ki go na.»}}\XREF{†}{{\XO 15:27 }{\XO{15.27:
}}{\XT{Yuuro 8.7}}} Ɛɛn fɔ, naa kì yo ma yo fɔ yaraga ki ni fuun kì le wi kɛɛ, ki yɛn ma filige fɔ Yɛnŋɛlɛ na lì yaraga ki ni fuun ki le wi kɛɛ, li ni woro wa.

\VS{28}Na Yɛnŋɛlɛ li ka yaraga ki ni fuun ki le Kirisi wi kɛɛ mbe kɔ sanga ŋa ni, kona, wo jate ŋa Pinambyɔ, Yɛnŋɛlɛ na lì yaraga ki ni fuun ki le wi kɛɛ, wi yaa wi yɛɛ le li kɛɛ, jaŋgo Yɛnŋɛlɛ li pye yaraga ki ni fuun pe ni fuun pe go na.


\par }{\PP \VS{29}Ye jatere pye naa mbele paa pe yɛɛ kaan, a paa pe
batize kuulo pe kan pe wogo ki na. Yiŋgi tɔnli pe yaa ta wa? Ndɛɛ ki pye kaselege ko na kuulo pe se ka yɛn mbe yiri wa kunwɔ pi ni, yiŋgi na, a pe nɛɛ pe yɛɛ kaan, a paa pe batize?

\VS{30}Woro jate, yiŋgi na wagati pyew, a we nɛɛ we yɛɛ go ki pɛrɛ?

\VS{31}Sefɛnnɛ, pilige pyew mi yɛn kunwɔ pi kɛɛ. Mi yɛn na ko yuun ma, gbɔgɔwɔ mba mì ta ye kala na pi mɛgɛ ni, wa we gbogolɔmɔ pi ni
we Fɔ Zhezu Kirisi wi ni.

\VS{32}Na kaa pye sɛnwee piile jatere pyelɔmɔ po cɛ mɛgɛ ni mì malaga ki gbɔn woŋgaala pe ni laga Efɛzi ca ki ni, yiŋgi tɔnli mi yaa ta wa? Na kaa pye kuulo pe se ka yɛn mbe yiri wa kunwɔ pi ni, waa we yinwege ki piin teere paa yɛgɛ ŋga na ki yomiyɛlɛ na li yɛn naga yuun ma yo fɔ: «{\QT{Ye ti waa nii waa woo, katugu goto we yaa ku.»}}\XREF{†}{{\XO 15:32 }{\XO{15.32:
}}{\XT{Eza 22.13}}}


\par }{\PP \VS{33}Yaga kaa ye yɛɛ fanla: «Lecɛnyɛɛnlɛ tipeele pe ma tangalɔmɔ jɛmbɛ jɔgɔ.»

\VS{34}Ye jatere ta paa yɛgɛ ŋga na ki yɛn ma sin we, yaga kaa kapege piin. Mi yɛn na ko yuun ma mbe fɛrɛ wa ye na, katugu ye pele woro ma Yɛnŋɛlɛ li jɛn.


\par }{\SH Mbele pe yaa ka yɛn mbe yiri \newline  wa kunwɔ pi ni, pe wire \newline  ti yaa ka pye yɛgɛ ŋga na
\par }
{\PP \VS{35}Ye wele, kana lere wa yaa yewe mbe yo fɔ: «Kuulo pe yaa ka yɛn mbe yiri mɛlɛ? Yiŋgi wire cɛnlɛ ti yaa ka pye pe na?»

\VS{36}Lembige yi mboro! Yaraga ŋga ma ma lugu, na kii ku, kila fi.

\VS{37}Yaraga ŋga ma ma lugu, yariluugo ki pyɔ wowi cɛ. Kana ki ma pye
bile pyɔ, nakoma yaraga ka yɛgɛ pyɔ. Ɛɛn fɔ, ki yaa ka fi mbe pye vige ŋga cɛnlɛ, ko naa ki pyɔ wi ni tila pye pyelɔmɔ nuŋgba.

\VS{38}Yɛnŋɛlɛ li yɛn na jaa ki pyɔ wi vige ki pye yɛgɛ ŋga na, pa li maga pye ma. Li ma vige kan yariluugo pyɔ nuŋgba nuŋgba pyew wi yeri, ma yala wi cɛnlɛ li ni.


\par }{\PP \VS{39}Yaara nda ti yɛn yinwege na, ti wire kara ti woro cɛnlɛ nuŋgba. Leele pe wire kara ti yɛn cɛnlɛ la. Yanyaara ti woro ti yɛn cɛnlɛ la yɛgɛ. Sannjɛrɛ ti woro ti yɛn cɛnlɛ la. Ŋgbanra ti woro ti yɛn cɛnlɛ la yɛgɛ fun.


\par }{\PP \VS{40}Naayeri yaara ti cɛnwɛ pi yɛn pi yɛ pi yɛ, tara na yaara ti cɛnwɛ pi yɛn pi yɛ. Ɛɛn fɔ, naayeri yaara ti tiyɔnwɔ pi yɛn pi yɛ tara na yaara ti tiyɔnwɔ pi ni.

\VS{41}Tiyɔnwɔ pa yɛn yɔnlɔ woo, pa yɛn yeŋge woo, pa yɛn naa wɔnŋgɔlɔ ke woo. Ali wɔnŋgɔlɔ ke tiyɔnwɔ pi yɛn pi yɛ pi yɛ.


\par }{\PP \VS{42}Kuulo pe yɛnmɛ mbe yiri wa kunwɔ pi ni ki yɛn ma fun. Lere ka ku paga wi wire ti le sanga ŋa ni, ti ma fɔngɔ. Ɛɛn fɔ, na wi ka ka yɛn sanga ŋa ni, wi wire ti yaa pye mbafɔngɔrɔ.

\VS{43}Na paga ti le, ti ma pye ma tijanga ma pye fanŋga fu. Na tiga ka yɛn, ti yaa yɔn mbe pye fanŋga ni.

\VS{44}Na paga ti le, ti ma pye wire. Na tiga ka yɛn, ti yaa pye yinnɛ woro. Sɛnwee wire yɛn wa, ki kala na, ki daga yinnɛ woro mbe pye wa fun.

\VS{45}Ko kì ti Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi yɛn naga yuun ma yo fɔ: «{\QT{Lere koŋgbanŋa, Adama we, wìla pye sɛnwee.»}}\XREF{†}{{\XO 15:45 }{\XO{15.45:
}}{\XT{Zhenɛ 2.7}}} Ɛɛn fɔ, Adama puŋgo woo we, wo pye Yinnɛ, na li maa yinwege kaan.

\VS{46}Ŋa wi yɛn Yinnɛ, wo ma wi yɛn koŋgbanŋa, ɛɛn fɔ, wire woo wowi. Yinnɛ woo wo ma pan puŋgo na.

\VS{47}Lere koŋgbanŋa, taambugɔ pàa tɛgɛ maa gbegele, wi yɛn tara woo. Lere shyɛn woo, wo yiri wa Yɛnŋɛlɛ na ma pan.

\VS{48}Mbele pe yɛn tara na woolo, ŋa pàa gbegele tara ti ni, pe yɛn maa lɛ; mbele pe yɛn naayeri woolo fun, ŋa wì pan ma yiri wa naayeri, pe yɛn maa lɛ.

\VS{49}Yɛgɛ ŋga na ŋa pè gbegele tara ti ni we yɛn wi yanlɛɛ, pa we yaa ka pye ŋa wi yɛn wa naayeri wi yanlɛɛ ma fun.


\par }{\PP \VS{50}Sefɛnnɛ, ŋga mila yuun koyi ŋga fɔ: Ŋga pè gbegele wire kara naa kasanwa ni, ki se ya mbe Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi ta. Ŋga ki yɛn fɔngɔwogo ki se ya mbe mbafɔngɔwɔ pi ta.


\par }{\PP \VS{51}Ye wele, mi yaa ŋgundo sɛnrɛ ta yo ye kan, fɔ: We ni fuun ma we yaa ka ku, ɛɛn fɔ, we ni fuun we yaa ka kanŋga

\VS{52}le yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, yɛnlɛ gbɔnsaga nuŋgba wagati ni, na mbanlaga puŋgo wogo paga kaga win we. Katugu na paga kaga win sanga ŋa ni, kuulo pe yaa ka yɛn mbe yiri wa kunwɔ pi ni, mbe pye mbafɔngɔmbɔlɔ. Kona, we ni fuun we yaa kanŋga.

\VS{53}Ki daga ki wire fɔngɔworo nda ti kanŋga ti pye mbafɔngɔworo, ki wire kuworo nda ti kanŋga ti pye nda ti se ku to.

\VS{54}Na ki wire fɔngɔworo nda tiga kanŋga mbe pye mbafɔngɔworo, ki wire kuworo nda ti kanŋga ti pye nda ti se ku to, pa kona Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi sɛnrɛ nda ti yaa ti yɛɛ yɔn fili, fɔ:

\par }{\Q {\QT{Fanŋga ta kunwɔ pi na maa kɔ pew.}}\XREF{†}{{\XO 15:54 }{\XO{15.54:
}}{\XT{Eza 25.8}}}


\par }{\Q \VS{55}{\QT{E, kunwɔ, ma fanŋga ki yɛn se?}}

\par }{\Q {\QT{E, kunwɔ, ma shɔnrɔ ti yɛn se?}}\XREF{†}{{\XO 15:55 }{\XO{15.55:
}}{\XT{Oze 13.14}}}


\par }{\MM \VS{56}Kunwɔ pi shɔnrɔ to ti yɛn kapege ye. Kapege ki fanŋga pa ko ma jɛn wa Yɛnŋɛlɛ li
lasiri wi ni.

\VS{57}Ɛɛn fɔ, waa Yɛnŋɛlɛ li shari, lo na li yɛn na fanŋga kaan we yeri we Fɔ Zhezu Kirisi wi fanŋga na!


\par }{\PP \VS{58}Ki kala na, sefɛnnɛ, yoro mbele ye yɛn mala ndanla jɛŋgɛ, ye fanŋga ta, ye koro ye yere. Yaa kee yɛgɛ we Fɔ wi tunŋgo ki ni sanga pyew, yege jɛn ye yo fɔ tunŋgo ŋga yaa piin ma ye ta yè pye nuŋgba we Fɔ wi ni, ki se ka yiri waga.




\par }{\MS KAGALA KELE YƐGƐ YOWO

\par }\Chap{16}{\MR 16.1-24

\par }{\SH Penjara gbogolokala \newline  mbe tagafɛnnɛ mbele pe yɛn \newline  fyɔnwɔ fɛnnɛ pe saga
\par }
{\PP \VerseOne{1}Penjara nda tila gbogolo mbe kan Yɛnŋɛlɛ li leele
kpoyi mbele wa Zheruzalɛmu pe yeri, sɛnrɛ jɛnri yɛn na yeri mbe yo ki wogo ki na. Ŋga mì yo Galasi tara
legiliziye pe kan ki wogo ki na, yoro fun yaa ki piin ma.

\VS{2}Fɔ yapelege ki pilige koŋgbanŋga\FTNT{†}{{\FR 16:2 }{\FR{16.2:
}}{\FT{Yapelege ki pilige koŋgbanŋga ko ki yɛn lɛti we (}}{\XT{Maki 16.2; Kapye 20.7}}{\FT{).}}} pyew, ye ni fuun nuŋgba nuŋgba yaa penjara ta teri ti yɛ wa ye yinrɛ, mbe yala ye tawa pi ni, jaŋgo na mi ka pan wa ye yeri, yaga kaa penjara gbogolo ko sanga wo ni.

\VS{3}Na mi ka gbɔn wa ye na sanga ŋa ni, leele mbele yè wɔ, pa mi yaa sɛwɛɛlɛ kan pe yeri, mbe pe tun pe kari ye yarikanra ti ni wa Zheruzalɛmu.

\VS{4}Na kaa pye ki yɛn ma yala mi fun mbe kari wa, pa pe mbe pinlɛ na ni mbe kari.


\par }{\SH Pɔli wìla para tangala na fuun \newline  wìla pye na jaa mbe tanga \newline  li sɛnrɛ na
\par }
{\PP \VS{5}Na mi ka Maseduwani tara ti kɔn mbe yiri, mi yaa kari wa ye yeri, katugu pa mi yaa toro wa Maseduwani tara.

\VS{6}Mi yɛn naga sɔnri mbe wagati wa pye wa ye ni, kana were sanga wi ni fuun yɛrɛ, jaŋgo yanla saga na tangala li na, laga o laga mi ka kaa kee we.

\VS{7}Ko tangala na lo na, mi woro na jaa mbe sa ye yan mbe toro fyaw. Ɛɛn fɔ, na
we Fɔ wiga yɛnlɛ, na jigi wi yɛn ki na mbe wagati jɛnri pye wa ye ni.


\par }{\PP \VS{8}Konaa ki ni fuun, mi yaa koro laga Efɛzi ca fɔ sa gbɔn
Pantikɔti fɛti pilige ki na.

\VS{9}Katugu Yɛnŋɛlɛ lì konɔ li yɛngɛ na kan gbegbenɛ mbe tunŋgo lɛgɛrɛ pye, we yɛn ma mbele mbɛn pe yɛn ma lɛgɛ fun.


\par }{\PP \VS{10}Na Timote wi ka gbɔn wa ye na, yaga ka ti wila fyɛ yaraga ka na wa ye sɔgɔwɔ; katugu we Fɔ wo tunŋgo wila piin paa mi fun na yɛn.

\VS{11}Ki kala na, lere kpɛ ka kaa tifaga. Yoo saga wi kondangala li na, jaŋgo wi gbɔn laga na na yɛyinŋge na, katugu mi yɛn naa singi, wo naa sefɛnnɛ pe ni.


\par }{\PP \VS{12}We sefɔ naŋa Apolɔsi wo na, mùu kotogo kan sanga lɛgɛrɛ na ma yo wi kari wa ye yeri wo naa sefɛnnɛ pe ni. Ɛɛn fɔ, wi woro naga jaa mbege pye yiŋgɔ. Ma si yala, wi yaa ka kari wa ye yeri, na wiga ka yala wagati ŋa ni we.


\par }{\SH Sɛnrɛ puŋgo woro naa sharaga
\par }
{\PP \VS{13}Ye koro yɛnmbɛlɛ, ye koro ye yɛgɛ sin wa tagawa pi ni. Ye kotogo le ye yɛɛ ni, yaa fanŋga taa.

\VS{14}Yaa kala li ni fuun li piin ye yɛɛ sɔgɔwɔ ndanlawa ni.


\par }{\PP \VS{15}Sefɛnnɛ, ye yɛn ma Sitefanasi naa wi go woolo pe jɛn. A yège jɛn ma yo poro pè pye tagafɛnnɛ koŋgbanmbala wa
Akayi tara. A pè pe yɛɛ kan na
Yɛnŋɛlɛ li leele kpoyi pe sari.

\VS{16}Yaa nuru ki leele cɛnlɛ pe yeri fun, naa mbele fuun pe maa pe sari tunŋgo ki na pe ni.


\par }{\PP \VS{17}Sitefanasi, naa Fɔɔtunatusi, naa Akayikusi pe panga kì tanla na ni. Yaraga ŋga kìlan la maga ta ye woro laga, pège kan na yeri.

\VS{18}Pànla kotogo ki sogo na na paa yɛgɛ ŋga na yoro fun pè ye kotogo ki sogo ye na we. Ki daga yaa ki leele cɛnlɛ pe gbogo.


\par }{\PP \VS{19}Azi kinda legiliziye woolo pè ye shari, Akilasi naa Pirisili pè ye shari jɛŋgɛ we Fɔ wi mɛgɛ ki na, naa legilizi woolo mbele pe maa finli wa pe go pe ni.

\VS{20}Sefɛnnɛ pe ni fuun pè ye shari.

\par }{\PP Yaa ye yɛɛ shari yaa kɛyɛn waa ye yɛɛ yɔlɔgɔ ndanlawa
kpoyi ni.


\par }{\PP \VS{21}Mi Pɔli, mi kpaw mìgi sharaga ŋga ki yɔnlɔgɔ ma yo fɔ: Pɔli sharaga.


\par }{\PP \VS{22}Na we Fɔ wii lere ŋa ndanla, wo mbe daŋga! Maranata, ko kɔrɔ wo yɛn fɔ: We Fɔ ta paan!


\par }{\PP \VS{23}We Fɔ Zhezu wi yinmɛ pi pye ye ni!


\par }{\PP \VS{24}Yoro mbele fuun ye yɛn Zhezu Kirisi wi ni, ye yɛn mala ndanla.

\par }