\NormalFont\ShortTitle{LUKI}

{\MTB Zhezu Kirisi Sɛntanra nda

\par }{\MT LUKI

\par }{\MTB la yɔnlɔgɔ

\par }{\IMT Sɛwɛ wi nawa sɛnrɛ

\par }{\IP Ki Sɛntanra sɛwɛ ŋa Luki wìla wi yɔnlɔgɔ. Luki wìla pye lɔgɔtɔrɔ (Kolɔ 4.4). Wìla pye Zhezu wi pitunŋɔ Pɔli wi sagafɔ wa wi tunŋgo ki ni (2 Timo 4.11; File 24). Wìla pinlɛ Pɔli wi ni ma saa wi torogo wa Ɔrɔmu ca. Sɛwɛɛlɛ titɔnlɔmbɔlɔ shyɛn Luki wì yɔnlɔgɔ. Ki sɛwɛɛlɛ shyɛn pe ni, nuŋgba wi yɛn ki Sɛntanra sɛwɛ ŋa yɛɛn, wi yɛn na para we ni Zhezu Kirisi wi wogo na. Sɛwɛ sanŋa pe maa wi yiri «Zhezu wi pitunmbolo pe kapyegele.» Wìla ki sɛwɛɛlɛ shyɛn pe yɔnlɔgɔ ma pe torogo lere wa kan, ki yaa pye ndɛɛ ki lerefɔ wìla pye Ɔrɔmu tara ti gboforonema wi legbɔɔ wa. Ki lerefɔ pàa pye naa yinri Tewofili, ko kɔrɔ wo yɛn fɔ «Yɛnŋɛlɛ li wɔnlɔ.» Luki wo jate wi sila Zhezu wi yan yɛnlɛ ni, ɛɛn fɔ mbele pàa Zhezu wi yan, wìla pe yewe yewige lɛgɛrɛ ni gbɛn, mɛɛ kaa jɛn maga sɛwɛ jɛŋɛ tiyɔɔn ŋa wi yɔnlɔgɔ.

\par }{\IP Laga ki Sɛntanra nda ti ni, Luki wi yɛn naga nari we na fɔ Zhezu wo wi yɛn dunruya lomboŋɔ woolo pe shɔfɔ. Wì pan mbe ŋa wi punŋgo wi lagaja mboo shɔ (19.10), paa yɛgɛ ŋga na wìla ki yo Zashe wi kan we.

\par }{\IP Luki wùu Sɛntanra ti peli ma para Zhan Batisi wo naa Zhezu pe sege ko sɛnrɛ na (1–2). Kona, a wì sigi yo paa yɛgɛ ŋga na Zhan Batisi wìla Zhezu wi Batize, konaa paa yɛgɛ ŋga na Sɔtanla wìla wi wa ma wele (3.1-4.13).

\par }{\IP Ko puŋgo na, a Luki wì si para tunŋgo ŋga Zhezu wìla pye wa Galile tara ki wogo na (4.14–9.50). Sɛntanra nda ti yɛn na para Yɛnŋɛlɛ ca wunluwɔ pi wogo na, Zhezu wìla ti yari wa Galile tara, ma yambala lɛgɛrɛ sagala. Wìla nambala kɛ ma yiri shyɛn yeri ma yo pe pye wi ni. Wìla pe tun, jaŋgo poro fun pe saga Sɛntanra ti yari, paa yambala pe sagala.

\par }{\IP Ko puŋgo na, a Luki wì sigi yɛgɛ naga paa yɛgɛ ŋga na Zhezu wìla kari wa Zheruzalɛmu ca (9.1–19.28) ki yeri. Wìla nambala nafa taanri ma yiri kɛ ma yiri shyɛn wɔ, ma pe torogo shyɛnzhyɛn wa wi yɛɛ yɛgɛ, wa lara nda wo jate wi mbaa toro ti ni. Zhezu wìla yomiyɛgɛlɛ lɛgɛrɛ wa mbe ta mbe leele pe naga Yɛnŋɛlɛ li wogo ki ni.

\par }{\IP Wa wi Sɛntanra ti kɔsaga yeri, Luki wi yɛn naga nari we na ma yo Zhezu wìla gbɔn wa Zheruzalɛmu. Wama, Zhufuye teele pàa ki kan Ɔrɔmu tara gboforonɛri Pilati wi na, ma yo wi ti pe Zhezu wi kan tiparaga na poo gbo. Wi gboŋgɔlɔ, ki pilige taanri wogo ki na, a Zhezu wì si yɛn ma yiri wa kunwɔ pi ni. A wì suu yɛɛ naga wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe na. Ko puŋgo na, a wì si yiri mɛɛ kari wa Yɛnŋɛlɛ na (19.28–24.53).

\par }{\IOT Sɛwɛ wi yɛn ma kɔɔnlɔ yɛgɛ ŋga na

\par }{\IO Sɛwɛ wi lɛsaga sɛnrɛ
{\IOR{1.1-4}}

\par }{\IO Zhan Batisi naa Zhezu pe sege konaa pe punwɛ sanga
{\IOR{1.5–2.52}}

\par }{\IO Zhezu wi tunŋgo ki gbɛgɛlɛmɛ kala
{\IOR{3.1–4.13}}

\par }{\IO Zhezu wi tunŋgo wa Galile tara
{\IOR{4.14–9.50}}

\par }{\IO Zhezu wìla kari wa Zheruzalɛmu ca ki yeri
{\IOR{9.51–19.27}}

\par }{\IO Zhezu wìla gbɔn wa Zheruzalɛmu ca
{\IOR{19.28–21.38}}

\par }{\IO Zhezu wi kunwɔ naa wi yɛnmɛ ma yiri wa kunwɔ pi ni
{\IOR{22.1–24.53}}



\par }{\MS SƐWƐ WI LƐSAGA SƐNRƐ

\par }\ChapOne{1}{\MR 1.1-4

\par }{\PP \VerseOne{1}Na wɔnlɔ Tewofili, kagala ŋgele kè pye laga we sɔgɔwɔ, lelɛgɛrɛ laga ŋgbanga ma ke yɔnlɔgɔ.

\VS{2}Mbele pàa ki kagala ke yan yɛnlɛ ni, maga lɛ wa ke lɛsaga ki na mɛɛ ke yɛgɛ yo we kan, pàa ke yɔnlɔgɔ ma yala poro sɛnyoro to ni. Ki tunŋgo kìla kan poro yeri paa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti yari.

\VS{3}Mi fun, a mì sigi kagala ke yewe jɛŋgɛ, maga lɛ wa ke lɛsaga ki na, maga yan ki yɛn ma yɔn, mboro ŋa legbɔɔ, mbe ke yɔnlɔgɔ mbe ke tanli ke yɛɛ na ma kan.

\VS{4}Mìgi pye, jaŋgo pɔ̀ɔn naga kagala ŋgele ni, maga jɛn ma yo ke yɛn kaselege.


\par }{\MS ZHAN BATISI NAA ZHEZU \newline  PE SEGE KONAA \newline  PE PUNWƐ SANGA

\par }{\MR 1.5–2.52

\par }{\SH Mɛrɛgɛ wà la Zhan Batisi wi sege \newline  ki yari Zakari wi kan
\par }
{\PP \VS{5}Sanga ŋa ni
Erɔdi wìla pye wunluwɔ wa Zhude tara ti go na,
saraga wɔfɔ wà la pye wa pàa pye naa yinri Zakari. Pa wìla pye Abiya wi saraga wɔfɛnnɛ ŋgbelege ko ni. Wi jɔ wìla pye
saraga wɔfɛnnɛ toArɔn wo setirige pyɔ. Pàa pye naa yinri Elizabɛti.

\VS{6}Pe ni fuun shyɛn pàa pye ma sin Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, na tanri na yala
we Fɔ wi ŋgasegele naa wi kondɛgɛŋgɛlɛ ke ni.

\VS{7}Ɛɛn fɔ, pyɔ wi sila pye pe yeri, katugu Elizabɛti wi sila pye na siin. Pe shyɛnmɛ pàa si lɛlɛ makɔ.


\par }{\PP \VS{8}Pilige ka, Zakari wìla pye naa saraga wɔgɔtunŋgo ki piin Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, katugu pa ki tunŋgo kìla gbɔn pe ŋgbelege ki na.

\VS{9}Mbe yala saraga wɔfɛnnɛ pe kalɛgɛ ki ni, a pè si pɛtɛ gbɔn maa wɔ ma yo wi ye wa we Fɔ wi
shɛrigo gbɔgɔ ki ni\XREF{†}{{\XO 1:9 }{\XO{1.9:
}}{\XT{Ɛki 30.7}}}wi wusuna nuwɔ taan wi sogo wi kan.

\VS{10}Sanga ŋa ni pàa pye na wusuna nuwɔ taan wi sori, janwa wi ni fuun wìla pye wa funwa na, na Yɛnŋɛlɛ yɛnri.


\par }{\PP \VS{11}Kona, a we Fɔ wi
mɛrɛgɛ wà suu yɛɛ naga wa Zakari wi na. Wìla pye ma yere wa wusuna nuwɔ taan
saraga wɔsaga ki kalige kɛɛ ki na.

\VS{12}Naa Zakari wìla kaa mɛrɛgɛ wi yan, a wi jatere wì si piri wi na, a wi nɛɛ fyɛ.

\VS{13}Ɛɛn fɔ, a mɛrɛgɛ wì suu pye fɔ: «Maga ka fyɛ Zakari, katugu Yɛnŋɛlɛ lɔ̀ɔn yɛnrɛwɛ pi logo. Ma jɔ Elizabɛti wi yaa pinambyɔ se ma kan, maa mɛgɛ ki taga Zhan.

\VS{14}Wi sege ki yaa ka nayinmɛ gbɔɔ naa nandanwa kan ma yeri. Lelɛgɛrɛ yaa kaa yɔgɔri wi sege ki kala na.

\VS{15}Wi yaa ka pye legbɔɔ we Fɔ wi yɛgɛ na. Wi se ka duvɛn wɔ. Wi se si ka sinmɛ wɛlɛwɛ\XREF{†}{{\XO 1:15 }{\XO{1.15:
}}{\XT{Nɔmbu 6.3; Kiti 13.4-5}}} wɔ. Mbege lɛ le wi sepilige ki na, Yinnɛkpoyi li yaa ka ye wi ni mboo yin.

\VS{16}Wi yaa ti
Izirayɛli tara woolo pe gbɔɔ mbe kanŋga pe pan pe Fɔ Yɛnŋɛlɛ li kɔrɔgɔ.

\VS{17}Wi yaa ka pye
pitunŋɔ mbaa tanri Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na Yinnɛkpoyi lo naa fanŋga ni, paa yɛgɛ ŋga na
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔEli wìla pye, mbe ta mbe tanwa le teele poro naa pe piile pe sɔgɔwɔ. Mbele pè je Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro ti na, mbe tijinliwɛ kan pe yeri paa mbele pè sin pe woo pi yɛn; jaŋgo mbe tara woolo pele gbegele mbe pe yaga we Fɔ wi kan.»


\par }{\PP \VS{18}Ɛɛn fɔ, a Zakari wì si mɛrɛgɛ wi pye fɔ: «Mi yaa ki jɛn mɛlɛ mbe yo ki yɛn kaselege? Naa mì lɛ makɔ, a na jɔ fun wì lɛ we?»


\par }{\PP \VS{19}A mɛrɛgɛ wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Muwi mi yɛn
Gabiriyɛli we, mi ma pye le Yɛnŋɛlɛ li tanla na tunŋgo piin li kan. Lìlan tun ma yo mbe pan mbe para ma ni, mbege sɛntanra nda ti yo ma kan.

\VS{20}Ɛɛn fɔ, mɛɛ taga na sɛnyoro ti na, to nda ti yaa ti yɛɛ yɔn fili ti yɔn filisanga wi na we; ki kala na, ma yaa kanŋga bombo, ma se ya para naa fɔ sa gbɔn pilige ŋga ki kagala ke yaa pye ki na.»


\par }{\PP \VS{21}Ko sanga wo ni, janwa wìla pye na Zakari wi singi. Kìla pe pari, naa wìla pye na mɔni wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni we.

\VS{22}Naa wìla kaa yiri, wi sila ya para leele pe ni naa. A wì si kacɛn wa pye kɛyɛn ni ma naga pe na. A pè sigi jɛn ma yo Yɛnŋɛlɛ làa yaara naga wi na wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni. A wì si koro bombo.


\par }{\PP \VS{23}Naa Zakari wi tunŋgo pyepiliye yìla kaa kɔ wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni, a wì si sɔngɔrɔ ma kari wi go.

\VS{24}Naa ko sanga wo la kaa toro, a wi jɔ Elizabɛti wì si kugbɔ lɛ, nɛɛ wi yɛɛ lara ma saa gbɔn fɔ yeŋge kaŋgurugo.

\VS{25}Wìla pye naa yɛɛ piin fɔ: «Ŋga we Fɔ wì pye mala kan ki ŋga: ‹Wìlan yinriwɛ ta, kala na làa ti, a mi nɛɛ fɛrɛ taa leele pe sɔgɔwɔ, ma lo laga na na.› »


\par }{\SH Mɛrɛgɛ wà la Zhezu sege ki yo \newline  ma Mari wi kan
\par }
{\PP \VS{26}Naa Elizabɛti wi kugbɔ kìla kaa ta yeŋge kɔgɔlɔni, a Yɛnŋɛlɛ lì si mɛrɛgɛ Gabiriyɛli wi torogo wa Galile tara, ca ka ni pege yinri Nazarɛti,

\VS{27}wa sumboro naŋa mbajɛɛn ŋa pàa pye na yinri Mari wi yeri. Wìla pye naŋa ŋa pàa pye na yinri Zhozɛfu wi yeri wi katogo jɔ. Ko naŋa wo la pye wunlunaŋa
Davidi wi setirige pyɔ.

\VS{28}A mɛrɛgɛ wì si saa ye wa Mari wi kɔrɔgɔ ma suu pye fɔ: «Mila ma shari Mari, mboro ŋa Yɛnŋɛlɛ lì yinmɛ kan ma yeri we. We Fɔ wi yɛn ma ni!»

\VS{29}A ki sɛnrɛ tì si Mari wi jatere wi piri wi na, a wi nɛɛ wi yɛɛ yewe ki sharaga kɔrɔ wi ni.

\VS{30}A mɛrɛgɛ wì suu pye fɔ: «Màga ka fyɛ Mari, katugu mà yinmɛ ta Yɛnŋɛlɛ li yeri.

\VS{31}Wele, ma yaa kugbɔ lɛ mbe pinambyɔ se, mboo mɛgɛ ki taga Zhezu.

\VS{32}Wi mɛgɛ ki yaa ka gbɔgɔ, pe yaa kaa wi yinri Yɛnŋɛlɛ na yaara ti ni fuun ti go na li Pinambyɔ. We Fɔ Yɛnŋɛlɛ li yaa kaa tɛgɛ
wunluwɔ, paa yɛgɛ ŋga na làa wi tɛlɛ Davidi wi tɛgɛ wunluwɔ\XREF{†}{{\XO 1:32 }{\XO{1.32:
}}{\XT{2 Sami 7.17; Yuuro 132.11}}} we.

\VS{33}Wi yaa kaa wi wunluwɔ pi piin Izirayɛli tara woolo pe go na pilige pyew. Kɔsaga se ka pye wi wunluwɔ pi na.»


\par }{\PP \VS{34}A Mari wì si mɛrɛgɛ wi pye fɔ: «Ko wogo ŋga ko yaa pye mɛlɛ, naa mii si naŋa kala jɛn we?»


\par }{\PP \VS{35}A mɛrɛgɛ wì suu pye fɔ: «Yinnɛkpoyi li yaa ka tigi ma na. Yɛnŋɛlɛ na yaara ti ni fuun ti go na li yawa pi yaa ka tɔn ma na. Ko kì ti pyɔ ŋa ma yaa ka se, wi yaa ka pye
kpoyi, paa wi yinri Yɛnŋɛlɛ li Pinambyɔ.

\VS{36}Wele, ma sefɔ jɛlɛ Elizabɛti we, wi lelɛwɛ po naa pi ni fuun, wi kugbɔ kì ta yeŋge kɔgɔlɔni. Ma si yala, leele pàa yo wo woro wa mbe se fyew.

\VS{37}Katugu kala la si ŋgban Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na.»


\par }{\PP \VS{38}Kona, a Mari wì sho fɔ: «Mi yɛn we Fɔ wi tunmbyee. Yɛnŋɛlɛ saga pye na kan, paa yɛgɛ ŋga na màga yo na kan we.» A mɛrɛgɛ wì si yiri le wi tanla, mɛɛ kari.


\par }{\SH Mari wìla saa wi to seyɛnlɛ \newline  Elizabɛti wi shari
\par }
{\PP \VS{39}Ki wagati nuŋgba wi ni, a Mari wì si yiri le mɛɛ fyɛɛlɛ ma kari ca ka ni, wa Zhude yanwira tara ti ni.

\VS{40}Wì ka saa gbɔn wa, a wì si ye wa Zakari wi go, mɛɛ Elizabɛti wi shari.

\VS{41}Naa Elizabɛti wìla kaa Mari wi sharaga ki logo, a piyɛnlɛ lì si tigile tigile wa Elizabɛti wi lara. A Yinnɛkpoyi lì si ye wi ni maa yin.

\VS{42}A wì si gbele ŋgbanga ma yo fɔ: «Mari, Yɛnŋɛlɛ lì duwaw ma na jɛɛlɛ pe sɔgɔwɔ. Pyɔ ŋa ma yaa se, wi yɛn duwaw pyɔ.

\VS{43}Ambɔ wi mi, we Fɔ wi nɔ wii pan wilan shari?»

\VS{44}«Wele, mɔ̀ɔ sharaga ki logo sanga ŋa ni, a piyɛnlɛ lì si tigile tigile wa na lara, nayinmɛ pi kala na.

\VS{45}Fɛrɛwɛ yɛn ma woo, katugu ŋga kì yo ma kan ma yiri wa we Fɔ wi yeri, mà taga ki na ma yo ki yaa ki yɛɛ yɔn fili.»


\par }{\SH Mari wìla pye na Yɛnŋɛlɛ \newline  li kajɛŋgɛ ki yari
\par }
{\PP \VS{46}Kona, a Mari wì sho fɔ:

\par }{\Q {\QT{«Mi yɛn na we Fɔ wi gbogo wa na kotogo na.}}


\par }{\Q \VS{47}{\QT{Na nawa pì yinŋgi we Shɔfɔ Yɛnŋɛlɛ li kala na;}}


\par }{\Q \VS{48}{\QT{katugu li yɛn na li kulojɔ ŋa wùu yɛɛ tirige wi kɔrɔsi.}}

\par }{\Q {\QT{Ee, mbege lɛ nala, sanga wi ni fuun woolo pe yaa laga yuun mbe yo mi yɛn fɛrɛwɛ na;}}


\par }{\Q \VS{49}{\QT{katugu Yɛnŋɛlɛ na yawa pi ni fuun Fɔ, lì kagbɔgɔlɔ pye na kan.}}

\par }{\Q {\QT{Li mɛgɛ ki yɛn kpoyi.}}


\par }{\Q \VS{50}{\QT{Mbele paa fyɛ li yɛgɛ nali gbogo,}}\XREF{†}{{\XO 1:50 }{\XO{1.50:
}}{\XT{Yuuro 103.17}}}

\par }{\Q {\QT{li yaa la pe yinriwɛ taa fɔ sanga pyew.}}


\par }{\Q \VS{51}{\QT{Lì yawa kagala pye li fanŋga kɛɛ ki ni.}}

\par }{\Q {\QT{Ɛɛn fɔ, mbele yɛɛ gbɔgɔwɔ ma pye wa pe kotogo na, li ma poro jaraga.}}


\par }{\Q \VS{52}{\QT{Lì wunlumbolo pe laga wa pe wunluwɔ jɔnrɔ ti na,}}

\par }{\Q {\QT{ɛɛn fɔ, mbele pè pe yɛɛ tirige, lì poro mɛrɛ to yirige.}}


\par }{\Q \VS{53}{\QT{Fuŋgo yɛn mbele na, lì yarijɛndɛ lɛgɛrɛ kan poro yeri, a pè ka ma tin.}}

\par }{\Q {\QT{Ɛɛn fɔ, lì penjagbɔrɔ fɛnnɛ poro yaga paa kee kɛwara.}}


\par }{\Q \VS{54}{\QT{Lì Izirayɛli woolo pe saga, poro mbele pe yɛn li tunmbyeele wele.}}

\par }{\Q {\QT{Lì nawa to mali kajɛŋgɛ ki pye.}}\XREF{†}{{\XO 1:54 }{\XO{1.52-54:
}}{\XT{Yuuro 98.3; Eza 41.8-9}}}


\par }{\Q \VS{55}{\QT{Lìgi pye Abirahamu naa wi setirige piile pe kan fɔ sanga pyew,}}\XREF{†}{{\XO 1:55 }{\XO{1.55:
}}{\XT{Zhenɛ 17.7; 22.18}}}

\par }{\Q {\QT{paa yɛgɛ ŋga na làa ki yɔn
fɔlɔ kɔn we tɛlɛye pe yeri we.»}}


\par }{\PP \VS{56}A Mari wì si koro wa Elizabɛti wi yeri paa yeŋge taanri yɛn, ko puŋgo na, a wì si sɔngɔrɔ wa pe ca.


\par }{\SH Naŋa ŋa pàa pye na yinri \newline  Zhan Batisi wi sege ye
\par }
{\PP \VS{57}Naa Elizabɛti wi sepilige kìla kaa gbɔn, a wì si pinambyɔ se.

\VS{58}Naa wi cɛnyɛɛnlɛ poro naa wi go woolo pe ni, pàa kaa ki logo ma yo we Fɔ wìla wi yinriwɛ ta fɔ jɛŋgɛ, a pe nɛɛ yɔgɔri wi ni ja.

\VS{59}Naa piyɛnlɛ làa kaa ta pilige kɔlɔtaanri, a pè si pan mboo
kɛnrɛkɛnrɛ. Piyɛnlɛ li to mɛgɛ Zakari ko pàa pye na jaa mbe taga li na.

\VS{60}Ɛɛn fɔ, a nɔfɔ wì sho fɔ: «Ayoo, pe yaa laa yinri: ‹Zhan.› »


\par }{\PP \VS{61}A leele pè sho fɔ: «Ki Zhan mɛgɛ ŋga ka si woro wa ye sege ki ni!»


\par }{\PP \VS{62}A pè si kɛyɛn wa pyɔ wi to wi yeri, mbe ta mbege jɛn paa yɛgɛ ŋga na wila jaa paa pyɔ wi yinri we.

\VS{63}A Zakari wì si walaga yɛnri pe yeri, mɛɛ ki yɔnlɔgɔ wi na ma yo fɔ: «Wi mɛgɛ ki ŋga Zhan.» A ko si to pe yɔn na.

\VS{64}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a Zakari wi ŋgayinnɛ lì si sanga, a wì si ya na para naa fɔnŋgɔ. A wi nɛɛ Yɛnŋɛlɛ li sɔnni ŋgbanga.

\VS{65}Kì kaa pye ma, a pe cɛnyɛɛnlɛ pe ni fuun pè si fyɛ. Wa Zhude yanwira tara ti ni fuun ti ni, a pe nɛɛ ki kagala ke yari wa na pe yɛɛ kaan.

\VS{66}Mbele fuun pàa ki sɛnrɛ ti logo, pàa pye na jatere piin ti na, nɛɛ pe yɛɛ yewe na yuun fɔ: «Ki piyɛnlɛ na li yaa ka pye yiŋgi lere cɛnlɛ ma?»

\par }{\PP Katugu kaselege ko na, Yɛnŋɛlɛ li yawa pìla pye li ni.


\par }{\SH Zakari wi Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ \newline  yowo yuuro ni
\par }
{\PP \VS{67}A Yinnɛkpoyi lì si ye piyɛnlɛ li to Zakari wi ni maa yin. A wi nɛɛ Yɛnŋɛlɛ li yɔn sɛnrɛ ti yuun na yuun fɔ:


\par }{\Q \VS{68}«Yaa we Fɔ, Izirayɛli tara woolo pe Yɛnŋɛlɛ li sɔnni;

\par }{\Q katugu lì pan ma li woolo pe kɔrɔsi ma pe shɔ.


\par }{\Q \VS{69}{\QT{Lì Shɔfɔ fanŋga fɔ torogo we kan.}}

\par }{\Q {\QT{Pa lùu yirige wa wunlunaŋa Davidi, ŋa wìla pye li tunmbyee wi setirige piile pe sɔgɔwɔ.}}\XREF{†}{{\XO 1:69 }{\XO{1.69:
}}{\XT{Yuuro 132.17; Eza 9.5-6}}}


\par }{\Q \VS{70}Làa ki wogo ki yo faa wa
li yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ kpoyi pe yɔn.


\par }{\Q \VS{71}{\QT{Làa ki yɔn fɔlɔ kɔn ma yo li yaa ka we shɔ we mbɛnfɛnnɛ poro naa we panrafɛnnɛ pe kɛɛ.}}


\par }{\Q \VS{72}{\QT{Fɔ li yaa we tɛlɛye pe yinriwɛ ta,}}

\par }{\Q {\QT{mbe nawa to yɔn finliwɛ kpoyi mba làa le pi na.}}


\par }{\Q \VS{73}{\QT{Katugu làa wugu ma we tɛlɛ Abirahamu wi kan}}\XREF{†}{{\XO 1:73 }{\XO{1.73:
}}{\XT{Zhenɛ 22.16}}}


\par }{\Q \VS{74}{\QT{ma yo li yaa we shɔ we mbɛnfɛnnɛ pe kɛɛ,}}

\par }{\Q {\QT{mbe we kan waa tunŋgo piin li kan, waga kaa fyɛ;}}


\par }{\Q \VS{75}{\QT{jaŋgo we pye kpoyi, we sin li yɛgɛ na,}}

\par }{\Q {\QT{we yinwege piliye yi ni fuun yi ni.}}\XREF{†}{{\XO 1:75 }{\XO{1.75:
}}{\XT{Efɛ 4.24; Tite 2.14}}}


\par }{\Q \VS{76}{\QT{Mboro fun na pyɔ, pe yaa kaa ma yinri Yɛnŋɛlɛ na yaara ti ni fuun ti go na li yɔn sɛnrɛ yofɔ;}}

\par }{\Q {\QT{katugu ma yaa ka keli we Fɔ wi yɛgɛ mboo koŋgolo ke gbegele wi kan.}}


\par }{\Q \VS{77}{\QT{Ma yaa wi woolo pe pye pege jɛn fɔ wi yaa ka pe kapere ti kala yaga pe na,}}

\par }{\Q {\QT{mbe pe shɔ.}}


\par }{\Q \VS{78}{\QT{We Yɛnŋɛlɛ li yinriwɛ taga naa li kajɛŋgɛ ki kala na,}}

\par }{\Q {\QT{li yaa ti naayeri yanwa}}\FTNT{†}{{\FR 1:78 }{\FR{1.78:
}}{\FT{Naayeri yanwa pi kɔrɔ wi yɛn na para Kirisi, Shɔfɔ wi panga ko sɛnrɛ na;
}}{\XT{Nɔmbu 24.17; Eza 9.2; 60.1; Mala 3.20}}{\FT{.}}}{\QT{pi yiri we na paa lalaaga ki yɛn;}}


\par }{\Q \VS{79}{\QT{jaŋgo mbele pe yɛn ma cɛn wa wɔwɔ po naa kunwɔ pi yinmɛ pi ni, mbe yanwa yirige pe kan,}}\FTNT{†}{{\FR 1:79 }{\FR{1.79:
}}{\FT{Mbele pe yɛn ma cɛn wa wɔwɔ po naa kunwɔ pi yinmɛ pi ni, poro pe yɛn mbele pè puŋgo ma laga Yɛnŋɛlɛ li na (}}{\XT{Eza 9.1-2; Mati 4.16}}{\FT{).}}}

\par }{\Q {\QT{mbe we kan waa tanri wa yɛyinŋge konɔ li ni.»}}


\par }{\PP \VS{80}A pyɔ wi nɛɛ lee na kee, a wi kotogo ki nɛɛ cɛɛn wi na. Naa wìla kaa yɛgɛ to, a wì si saa cɛn wa
gbinri wi ni fɔ ma saa gbɔn pilige ŋga wìla kaa wi yɛɛ naga Izirayɛli woolo pe na we.




\par }\Chap{2}{\SH Zhezu wi sege \newline  kìla pye yɛgɛ ŋga na ki ŋga
\par }
{\R (Mati 1.18-25)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ki wagati wi ni, a
Sesari Ogusiti wì si konɔ kan ma yo pe Ɔrɔmu tara woolo pe ni fuun pe jiri.

\VS{2}Ki koŋgbanŋga ko layi pàa pye na pe jinri, ma yala Kirinusi wo wìla pye gboforonɛri wa Siri tara ti go na.

\VS{3}Ki kala na, leele pe ni fuun pàa pye na kee pe teele cara pe sa pe jiri.


\par }{\PP \VS{4}A Zhozɛfu fun wì si yiri wa Nazarɛti ca, wa Galile tara, mɛɛ kari wa Zhude tara, wa Betilɛɛmu ca, ko ŋga pàa wunlunaŋa Davidi wi se\XREF{†}{{\XO 2:4 }{\XO{2.4:
}}{\XT{1 Sami 17.12; Zhan 7.42}}} wa we, mbe saa yɛɛ kan poo jiri, katugu wo fun pa wìla yiri wa Davidi sege ki ni.

\VS{5}A wì si kari ma saa wi yɛɛ kan pòo jiri wo naa Mari wi katogo jɔ wi ni. Ki sanga wi ni, Mari wìla pye kugbɔ ni.

\VS{6}Ma pe ta wa Betilɛɛmu, a Mari wi sepilige kì si gbɔn.

\VS{7}A wì suu pinambyɔ koŋgbanŋa wi se, mɛɛ piyɛnlɛ li fo parisankɔnrɔ kɔnrɔ ni ma li sinŋge yaayoro kayaraga, katugu pe sila sinlɛsaga ta wa nambanmbala tugugo.


\par }{\SH Mɛrɛgɛ wà la Zhezu sege ki yo \newline  simbaala kɔnrifɛnnɛ pele kan
\par }
{\PP \VS{8}Wa ki tara nuŋgba ti ni,
simbaala kɔnrifɛnnɛ pèle la pye wa. Pàa pye na wɔnlɔwɔ gbaanri pe yɛɛ na yembinɛ, na pe simbaala pe kɔrɔsi wa yan.

\VS{9}Ma pe ta wa, a
we Fɔ wi
mɛrɛgɛ wà si pan ma yere le pe tanla. A we Fɔ wi gbɔgɔwɔ yanwa pì si yin ma pe maga. A pè si fyɛ fɔ jɛŋgɛ.

\VS{10}Ɛɛn fɔ, a mɛrɛgɛ wì si pe pye fɔ: «Yaga ka fyɛ, katugu mì pan mbe sɛntanra yo mbe ye kan, nda ti yaa nayinmɛ gbɔɔ kan ye tara woolo pe ni fuun pe yeri.

\VS{11}Ti nda fɔ: ‹Nala yembinɛ na li ni, wa Davidi ca ki ni, pè Shɔfɔ se wa ye kan. Wo wi yɛn
Kirisi, we Fɔ we.›

\VS{12}Kacɛn ŋa wi yaa ti yee saa yan yoo jɛn wowi ŋa: Na yaga ka sa gbɔn, ye yaa piyɛnlɛ la yan pèli fo parisankɔnrɔ kɔnrɔ ni ma li sinŋge yaayoro kayaraga.»


\par }{\PP \VS{13}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, ma pe yaga le, a mɛrɛgɛye pèle si yiri wa yɛnŋɛlɛ na naa lɛgɛrɛ ma pan le koŋgbanŋa wi tanla. A pe nɛɛ Yɛnŋɛlɛ li sɔnni na yuun fɔ:


\par }{\Q \VS{14}«Gbɔgɔwɔ yɛn Yɛnŋɛlɛ woo, lo na li yɛn wa naayeri lara ti ni fuun ti go na.

\par }{\Q Leele mbele pèli ndanla laga tara ti ni, lìli yɛyinŋge ki kan pe yeri.»


\par }{\SH Simbaala kɔnrifɛnnɛ \newline  pàa kari sa Zhezu wi yan
\par }
{\PP \VS{15}Naa mɛrɛgɛye pàa kaa yiri le simbaala kɔnrifɛnnɛ pe tanla mbe sɔngɔrɔ wa yɛnŋɛlɛ na, a pe nɛɛ pe yɛɛ piin fɔ: «Yè pan we kari wa Betilɛɛmu, ki daga we sa ŋga kì pye ki yan yɛnlɛ ni, ŋga we Fɔ wì we pye wè jɛn we.»


\par }{\PP \VS{16}A pè si fyɛɛlɛ ma kari, mɛɛ saa Mari naa Zhozɛfu pe yan, naa piyɛnlɛ li ni, pèli sinŋge wa yaayoro kayaraga ki ni.

\VS{17}Naa pàa kaa li yan, a pe nɛɛ sɛnrɛ nda mɛrɛgɛ wìla yo pe kan ki pyɔ wi kanŋgɔlɔ ti yɛgɛ yuun.

\VS{18}Mbele fuun pàa ki sɛnrɛ ti logo simbaala kɔnrifɛnnɛ pe yeri, tìla pe pari.

\VS{19}Ɛɛn fɔ, a Mari wi nɛɛ ki kagala ke teri wa wi nawa na jatere piin ke na.

\VS{20}Kona, a simbaala kɔnrifɛnnɛ pè si sɔngɔrɔ wa pe yirisaga, na Yɛnŋɛlɛ li gbogo nali sɔnni ŋga pàa logo ma yan ki kala na, katugu ki ni fuun kìla pye paa yɛgɛ ŋga na mɛrɛgɛ wìla ki yo ma pe kan we.


\par }{\SH Pàa pyɔ wi mɛgɛ ki taga
\par }
{\PP \VS{21}Naa pyɔ wìla kaa ta pilige kɔlɔtaanri, a kì si gbɔn poo
kɛnrɛkɛnrɛ, a pè suu mɛgɛ ki taga Zhezu. Ko mɛgɛ ko mɛrɛgɛ wìla pan ma kan na nɔfɔ wi fa kugbɔ ki lɛ.


\par }{\SH Pàa Zhezu wi le Yɛnŋɛlɛ kɛɛ \newline  wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni
\par }
{\PP \VS{22}Naa pilige kìla kaa gbɔn Zhozɛfu naa Mari pe pe yɛɛ pye
kpoyi mbe yala Moyisi ŋgasele li ni, a pè si kari wa Zheruzalɛmu, mbe sa pyɔ wi le Yɛnŋɛlɛ kɛɛ.

\VS{23}Pàa ko pye ma, katugu ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa we Fɔ wi
lasiri sɛwɛ wi ni ma yo fɔ:
{\QT{«Pinambyɔ koŋgbanŋa pyew wi daga poo le we Fɔ wi kɛɛ.»}}\XREF{†}{{\XO 2:23 }{\XO{2.23:
}}{\XT{Ɛki 13.2}}}

\VS{24}A pè si saa
saraga ŋga Yɛnŋɛlɛ li lasiri wì naga ki wɔ fun. Ko yɛn
{\QT{keteŋgele shyɛn, nakoma jɛndɛtuwaye shyɛn.}}\XREF{†}{{\XO 2:24 }{\XO{2.24:
}}{\XT{Levi 12.8}}}


\par }{\PP \VS{25}Wa Zheruzalɛmu, naŋa wà la pye wa, pàa pye naa yinri Simeyɔn. Wìla pye ma sin na fyɛ Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ, na ŋa wi yaa pan mbe
Izirayɛli woolo pe shɔ wi singi. Yinnɛkpoyi làa pye wi ni.

\VS{26}Làa ki naga wi na ma yo wi se ku na wii Kirisi wi yan gbɛn, ŋa we Fɔ wi yaa torogo we.

\VS{27}Ki pilige ki ni, a Yinnɛkpoyi lì si Simeyɔn wi yɛgɛ sin ma kari wi ni wa
shɛrigo gbɔgɔ ki ni. Naa Zhezu wi sevɛnnɛ pàa kaa pan wi ni, mbe pan mbe ŋga lasiri wìla naga ki yɔn fili wi na sanga ŋa ni,

\VS{28}a Simeyɔn wì si pyɔ wi shɔ maa yigi wa wi kɛyɛn yi ni, mɛɛ Yɛnŋɛlɛ li sɔn ma yo fɔ:


\par }{\Q \VS{29}«We Fɔ, ŋga màa yo ma yaa pye, kìgi yɛɛ yɔn fili yiŋgɔ.

\par }{\Q Ki kala na, mi ŋa ma tunmbyee, ma mbe ya mbanla lɛ yɛyinŋge na.


\par }{\Q \VS{30}Katugu mɔ̀ɔ Shɔfɔ wi yan yɛnlɛ ni,


\par }{\Q \VS{31}ŋa mà kan lere pyew wi yeri we.


\par }{\Q \VS{32}{\QT{Wo wi yɛn yanwa mba pi yaa ti cɛngɛlɛ woolo pe ni fuun pɔ̀ɔn jɛn,}}\XREF{†}{{\XO 2:32 }{\XO{2.32:
}}{\XT{Eza 42.6; 49.6}}}

\par }{\Q mbe gbɔgɔwɔ kan Izirayɛli, ma tara woolo pe yeri.»


\par }{\PP \VS{33}Sɛnrɛ nda Simeyɔn wìla pye na yuun Zhezu wi kanŋgɔlɔ tìla Mari naa Zhozɛfu pe pari fɔ jɛŋgɛ.

\VS{34}A Simeyɔn wì si duwaw pye pe kan, mɛɛ Zhezu wi nɔ Mari wi pye fɔ: «Wele, Yɛnŋɛlɛ lìgi pyɔ ŋa wi wɔ, jaŋgo Izirayɛli woolo pe lɛgɛrɛ mbe puŋgo li na, konaa pe lɛgɛrɛ mbe shɔ fun. Wi yaa ka pye Yɛnŋɛlɛ li tɛgɛrɛ, nda leele pe yaa kaa kendige woo ti kala.

\VS{35}Wi yaa ka ko pye ma, jaŋgo mbe lelɛgɛrɛ jatere pye mboo yirige funwa na. Mboro wo na Mari, ki kayaŋga ki yaa ka gbɔgɔ ma na ndɛɛ paa ma kɔɔnlɔ tokobi ni.»


\par }{\SH Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Anni \newline  wi sɛnrɛ re
\par }
{\PP \VS{36}Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ jɛlɛ wà la pye wa. Pàa pye naa yinri Ani. Fanuwɛli sumborombyɔ lawi, ma yiri wa Azɛri cɛnlɛ li ni. Wìla lɛ fɔ jɛŋgɛ. Naa pàa wi jayire pye wi sumborowo sanga wi ni, yɛlɛ kɔlɔshyɛn wìla pye wi pɔlɔ wi ni, a naŋa wì si ku maa yaga.

\VS{37}A wì si koro naŋgunjɔ ma saa gbɔn fɔ yɛlɛ nafa tijɛrɛ ma yiri tijɛrɛ. Wi sila pye na yinrigi wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni. Ɛɛn fɔ, wìla pye na Yɛnŋɛlɛ li gbogo yeŋge lege naa yɛnŋɛlɛ yɛnrɛwɛ ni, sɔnlɔ naa yembinɛ.

\VS{38}Ki sanga nuŋgba wi ni, ma Simeyɔn wi yaga wila para, a Ani wì si gbɔn wa pe na nɛɛ Yɛnŋɛlɛ li shari. Mbele fuun pàa pye naga singi Yɛnŋɛlɛ li Zheruzalɛmu ca ki go shɔ, a wi nɛɛ para pe ni pyɔ wi sɛnrɛ na.


\par }{\SH Zhezu wi teele pàa sɔngɔrɔ \newline  wa Nazarɛti
\par }
{\PP \VS{39}We Fɔ wi lasiri wìla ŋga naga, naa Zhezu wi sevɛnnɛ pàa kaa ki pye maga yɔn fili, a pè si sɔngɔrɔ wi ni wa Galile tara, wa Nazarɛti ca.

\VS{40}A pyɔ wi nɛɛ lee na fanŋga taa na kee. Wìla yin kajɛnmɛ pi ni. A Yɛnŋɛlɛ lì si yinmɛ kan wi yeri.


\par }{\SH Zhezu wìla ta yɛlɛ kɛ ma yiri shyɛn, \newline  mɛɛ kari wi Paki fɛti \newline  koŋgbanŋa wi na \newline  wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni
\par }
{\PP \VS{41}Yɛlɛ pyew, Zhezu wi sevɛnnɛ pàa pye na kee wa Zheruzalɛmu, wa
Paki fɛti wi na.

\VS{42}Naa Zhezu wìla kaa ta yɛlɛ kɛ ma yiri shyɛn, a pè si kari wi ni wa, ma yala fɛti wi kalɛgɛ ki ni.

\VS{43}Naa fɛti wìla kaa kɔ, a pè si sɔngɔrɔ. Ɛɛn fɔ, a pe pyɔ Zhezu wo si koro wa Zheruzalɛmu. Wi sevɛnnɛ pe sila pye ki jɛnmɛ.

\VS{44}Pàa pye naga jate ndɛɛ wi yɛn wa pe tangayɛɛnlɛ pe ni. A pè si pilige nuŋgba tangala tanga nɛɛ wi lagajaa wa pe woolo poro naa pe wɛnnɛ pe sɔgɔwɔ.

\VS{45}Naa pàa kaa wi wele pe suu yan, a pè si sɔngɔrɔ wa Zheruzalɛmu naa lagajaa.

\VS{46}Ki pilige taanri wogo ki na, a pè si saa wi yan wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni. Wìla pye ma cɛn wa
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe sɔgɔwɔ, na nuru pe yeri konaa na pe yewe.

\VS{47}Mbele fuun pàa pye le na nuru wi yeri, wi tijinliwɛ po naa wi sɛnrɛ nda wìla pye na pe yɔn sogo tìla pe pari.

\VS{48}Naa wi sevɛnnɛ pàa ka saa wi yan, a kì si pe pari. A Zhezu wi nɔ wì suu pye fɔ: «Na pyɔ, kì pye mɛlɛ, a mà si ŋga ko pye we na yɛɛn? Mi naa ma to wi ni we jatere wì piri na we na, naa wè pye nɔɔ wele we.»


\par }{\PP \VS{49}A Zhezu wì sho fɔ: «Ki cɛn mɛlɛ ye nɛɛ na lagajaa? Ye sigi jɛn mbe yo mi daga mbanla yɛɛ le na To Yɛnŋɛlɛ li kagala ke ni wi le\XREF{†}{{\XO 2:49 }{\XO{2.49:
}}{\XT{Zhan 4.34; 6.38}}}?»


\par }{\PP \VS{50}Ɛɛn fɔ, sɛnrɛ nda wìla yo ma pe kan, pe sila ti kɔrɔ jɛn.


\par }{\PP \VS{51}Kona, a Zhezu wì si pinlɛ pe ni ma sɔngɔrɔ wa Nazarɛti. Wìla pye na pe gbogo. Wi nɔ wìla pye naga kagala ke teri wa wi nawa.


\par }{\PP \VS{52}Zhezu wìla pye na lee na kee, a ka nɛɛ tari wi kajɛnmɛ pi na. A wi kala lì Yɛnŋɛlɛ lo naa leele pe ndanla.




\par }{\MS ZHEZU WI TUNŊGO KI GBƐGƐLƐMƐ KALA

\par }\Chap{3}{\MR 3.1–4.13

\par }{\SH Zhan Batisi wìla ki yari \newline  ma yo Zhezu wila paan
\par }
{\R (Mati 3.1-12; Maki 1.1-8; Zhan 1.19-28)

\par }{\PP \VerseOne{1}Tibɛri
Sesari wi wunluwɔ pi yɛlɛ kɛ ma yiri kaŋgurugo wolo li na, kìla yala Pɔnsi
Pilati wo wìla pye gboforonɛri Zhude tara ti go na. A
Erɔdi wo cɛn Galile tara to go na. Erɔdi wi ndɔ Filipu wo la cɛn Iture naa Tirakoni tara to go na. A Lisaniya wo cɛn Abilɛni tara to go na.

\VS{2}Annɛ naa Kayifu poro pàa pye
saraga wɔfɛnnɛ teele wele. Ki sanga wi ni, a Yɛnŋɛlɛ li sɛnrɛ tì si gbɔn Zakari wi pinambyɔ Zhan wi na, maa ta wa
gbinri\XREF{†}{{\XO 3:2 }{\XO{3.1-2:
}}{\XT{Luki 1.80}}} wi ni.

\VS{3}Kì kaa pye ma, a Zhan wi nɛɛ Zhuridɛn gbaan yɔn cara ti yanri, naga yari leele pe kan na pe piin fɔ: «Ye ye kapere ti jɛn, yeri yaga, ye ye yɛɛ kan pe ye
batize. Pa Yɛnŋɛlɛ li yaa ye kapere ti kala yaga ye na.»


\par }{\PP \VS{4}Ko la pye ma, paa yɛgɛ ŋga na ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔEzayi wi sɛwɛ wi ni ma yo fɔ:

\par }{\Q {\QT{Lere wa magala yɛn na yinrigi wa gbinri wi ni na yuun fɔ:}}

\par }{\Q {\QT{Ye we
Fɔ wi konɔ li gbegele,}}

\par }{\Q {\QT{yoo kombigile ke sinzin!}}


\par }{\Q \VS{5}{\QT{Yanwira gbunlundɛrɛ ti ni fuun ti yaa ka yinyin.}}

\par }{\Q {\QT{Yanwira ti ni fuun konaa tinndiye pe ni fuun, ti yaa ka yaari mbe yɔn yala.}}

\par }{\Q {\QT{Konɔ kurusara ti yaa ka sinzin!}}

\par }{\Q {\QT{Lara nda si yɔn yala, ti yaa ka yɔn yala!}}


\par }{\Q \VS{6}{\QT{Kona, Yɛnŋɛlɛ li yɛn na we shoo yɛgɛ ŋga na, lere pyew wi yaa kaga yan.}}\XREF{†}{{\XO 3:6 }{\XO{3.4-6:
}}{\XT{Eza 40.3-5}}}


\par }{\PP \VS{7}Janwa wìla pye na paan Zhan wi kɔrɔgɔ wi ta wila pe batize. A Zhan wi nɛɛ pe piin fɔ: «Yoro mɛɛrɛ pire nda yɛɛn, ambɔ wìgi naga ye na ma yo ye mbe ya shɔ Yɛnŋɛlɛ li naŋgbanwa mba pila paan pi kɛɛ?

\VS{8}Ɛɛn fɔ, kapyere nda ti yaa ki naga mbe yo yè ye tangalɔmɔ pi kanŋga, yaa to piin. Yaga kaa ki yuun wa ye nawa po ni cɛ fɔ: ‹We tɛlɛ yɛn Abirahamu\XREF{†}{{\XO 3:8 }{\XO{3.8:
}}{\XT{Zhan 8.39}}}› mbege yan ndɛɛ kiti se ka kɔn ye na. Katugu mila ki yuun naga finligi ye kan fɔ ki sinndɛɛrɛ nda yɛɛn, Yɛnŋɛlɛ li mbe ya mberi kanŋga ti pye Abirahamu wi setirige piile.

\VS{9}Pè gbɔnlɔgɔ ki lɛ makɔ tire ti na mberi ninde ti kɔɔnlɔ mberi jaanri. Tige ŋga fuun ki woro na pire jɛndɛ sɛni, pe yaa ki kɔɔnlɔ mbege wa wa kasɔn mbege sogo\XREF{†}{{\XO 3:9 }{\XO{3.9:
}}{\XT{Mati 7.9}}}.»


\par }{\PP \VS{10}Kona, a janwa wì suu yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi we daga mbaa piin?»


\par }{\PP \VS{11}A wì si pe pye fɔ: «Deere shyɛn ka pye lere wa yeri, wi daga mbe nuŋgba kan ka woro ŋa yeri wi yeri. Yaakara ka si pye ŋa yeri, wi daga mbege pye ma fun.»


\par }{\PP \VS{12}Ali
nizara shɔfɛnnɛ pèle la pan Zhan wi kɔrɔgɔ fun wi pe batize. A pè suu pye fɔ: «We Nagafɔ, yiŋgi we daga mbaa piin?»


\par }{\PP \VS{13}A Zhan wì si pe pye fɔ: «Yɔn ŋga pè naga ye na, yaga ka yaraga ka shɔ wa yeri mbe toro ko na.»


\par }{\PP \VS{14}A sorodasheele pèle suu yewe fun ma yo fɔ: «Woro fun, yiŋgi we daga mbaa piin?» A wì si pe pye fɔ: «Yaga ka penjara shɔ lere yeri fanŋga na, nakoma mboo jɛ mbe yo wì kapege pye siri shɔ. Ɛɛn fɔ, sara ŋa yaa taa wo mbe yala ye ni.»


\par }{\PP \VS{15}Leele pàa pye na
Kirisi wi panga ki singi, a pe ni fuun pe nɛɛ pe yɛɛ yewe wa pe nawa, na kaa pye Zhan wo ma wi yɛn Kirisi we.

\VS{16}A Zhan wì si pe ni fuun pe pye fɔ: «Mì wo ye batize tɔnmɔ ni, ɛɛn fɔ, lere wa wa na paan, wo fanŋga ko wɛ mi wogo ko na. Mii daga yɛrɛ mbe fɔli mboo sawira manda ti sangala.\FTNT{†}{{\FR 3:16 }{\FR{3.16:
}}{\FT{Katugu wi go kologo ki pyege na.}}} Wo wi yaa ka ye batize Yinnɛkpoyi lo naa kasɔn\FTNT{†}{{\FR 3:16 }{\FR{3.16:
}}{\FT{Mbe batize kasɔn ni: Ki kɔrɔ wi mbe ya pye Yɛnŋɛlɛ li kiti kɔngɔ ko (}}{\XT{Luki 3.17; 1 Korɛn 3.13}}{\FT{).}}} ni.

\VS{17}Wi teli wi yɛn wi kɛɛ. Wi yaa ka shɔlɔ ke fɛ mbe ke fooro ti wɔ ti yɛ jɛnŋɛ wi ni, mbe si jɛnŋɛ wi gbogolo mboo le wa wi bondo wi ni. Ɛɛn fɔ, wi yaa fooro to sogo wa kasɔn ŋga ki se ka figi fyew ko ni.»


\par }{\PP \VS{18}Zhan wìla pye na leele pe nari kagala lɛgɛrɛ kele yɛgɛ ni ma naa, ma ta na Yɛnŋɛlɛ li Sɛntanra ti yari pe kan.

\VS{19}Zhan wìla pye na gboforonɛri Erɔdi wi yɛgɛ sɛnrɛ yuun, katugu Erɔdi wìla wi ndɔ jɔ Erodiyadi wi shɔ wi yeri maa tɛgɛ, ma nuru naa ma kapere lɛgɛrɛ ta yɛgɛ pye.

\VS{20}A wì si nuru naa ma ka taga wi kapere ti na, ma Zhan wi le kaso.


\par }{\SH Zhan wìla Zhezu wi batize
\par }
{\R (Mati 3.13-17; Maki 1.9-11)

\par }{\PP \VS{21}Naa leele pe ni fuun pàa kaa batize ma kɔ, a Zhezu fun wì si batize. Naa wila kaa na Yɛnŋɛlɛ li yɛnri sanga ŋa ni, a naayeri wì si yɛngɛ.

\VS{22}A Yinnɛkpoyi lì si tigi wi na wire cɛnlɔmɔ ni paa ketenɛ yɛn. A magala là si yiri wa yɛnŋɛlɛ na ma yo fɔ: «Mboro ma yɛn na Pinambyɔ ŋa wìlan ndanla jɛŋgɛ we. Ma kala lìlan ndanla fɔ jɛŋgɛ.»


\par }{\SH Zhezu tɛlɛye pe mɛrɛ ti nda
\par }
{\R (Mati 1.1-17)

\par }{\PP \VS{23}Sanga ŋa ni Zhezu wìla wi tunŋgo ki lɛ, wìla ta paa yɛlɛ nafa ma yiri kɛ yɛn. Leele pàa pye naa jate paa Zhozɛfu pyɔ yɛn. Zhozɛfu wo to wo lawi ŋa Eli.

\VS{24}Eli to wo lawi ŋa Matati. Matati to wo lawi ŋa Levi. Levi to wo lawi ŋa Mɛlishi. Mɛlishi to wo lawi ŋa Zhanayi. Zhanayi to wo lawi ŋa Zhozɛfu.

\VS{25}Zhozɛfu to wo lawi ŋa Matatiyasi. Matatiyasi to wo lawi ŋa Amɔsi. Amɔsi to wo lawi ŋa Nahumu. Nahumu to wo lawi ŋa Ɛsili. Ɛsili to wo lawi ŋa Naŋgayi.

\VS{26}Naŋgayi to wo lawi ŋa Maati. Maati to wo lawi ŋa Matatiyasi. Matatiyasi to wo lawi ŋa Semeyi. Semeyi to wo lawi ŋa Zhozɛki. Zhozɛki to wo lawi ŋa Zhoda.

\VS{27}Zhoda to wo lawi ŋa Zhowana. Zhowana to wo lawi ŋa Ereza. Ereza to wo lawi ŋa Zorobabɛli. Zorobabɛli to wo lawi ŋa Salacɛli. Salacɛli to wo lawi ŋa Neri.

\VS{28}Neri to wo lawi ŋa Mɛlishi. Mɛlishi to wo lawi ŋa Adi. Adi to wo lawi ŋa Kosamu. Kosamu to wo lawi ŋa Elimadan. Elimadan to wo lawi ŋa Ɛri.

\VS{29}Ɛri to wo lawi ŋa Zhezu. Zhezu to wo lawi ŋa Eliyezɛri. Eliyezɛri to wo lawi ŋa Zhorimu. Zhorimu to wo lawi ŋa Matati. Matati to wo lawi ŋa Levi.

\VS{30}Levi to wo lawi ŋa Simeyɔn. Simeyɔn to wo lawi ŋa Zhuda. Zhuda to wo lawi ŋa Zhozɛfu. Zhozɛfu to wo lawi ŋa Zhonamu. Zhonamu to wo lawi ŋa Eliyakimu.

\VS{31}Eliyakimu to wo lawi ŋa Meleya. Meleya to wo lawi ŋa Mena. Mena to wo lawi ŋa Matata. Matata to wo lawi ŋa Natan. Natan to wo lawi ŋa Davidi.

\VS{32}Davidi to wo lawi ŋa
Izayi. Izayi to wo lawi ŋa Zhobɛdi. Zhobɛdi to wo lawi ŋa Bowazi. Bowazi to wo lawi ŋa Salimɔ. Salimɔ to wo lawi ŋa Naasɔ.

\VS{33}Naasɔ to wo lawi ŋa Aminadabu. Aminadabu to wo lawi ŋa Adimɛ. Adimɛ to wo lawi ŋa Arini. Arini to wo lawi ŋa Ɛsirɔn. Ɛsirɔn to wo lawi ŋa Farɛsi. Farɛsi to wo lawi ŋa Zhuda.

\VS{34}Zhuda to wo lawi ŋa Zhakɔbu. Zhakɔbu to wo lawi ŋa Izaki. Izaki to wo lawi ŋa Abirahamu. Abirahamu to wo lawi ŋa Tara. Tara to wo lawi ŋa Nakɔri.

\VS{35}Nakɔri to wo lawi ŋa Seruki. Seruki to wo lawi ŋa Arago. Arago to wo lawi ŋa Falɛki. Falɛki to wo lawi ŋa Hebɛri. Hebɛri to wo lawi ŋa Sala.

\VS{36}Sala to wo lawi ŋa Kayinamu. Kayinamu to wo lawi ŋa Arifazadi. Arifazadi to wo lawi ŋa Sɛmu. Sɛmu to wo lawi ŋa
Nowe. Nowe to wo lawi ŋa Lamɛki.

\VS{37}Lamɛki to wo lawi ŋa Matusala. Matusala to wo lawi ŋa Enɔki. Enɔki to wo lawi ŋa Zharɛdi. Zharɛdi to wo lawi ŋa Maleleyɛli. Maleleyɛli to wo lawi ŋa Kayina.

\VS{38}Kayina to wo lawi ŋa Enɔsi. Enɔsi to wo lawi ŋa Sɛti. Sɛti to wo lawi ŋa Adama. Adama to wo lawi ŋa Yɛnŋɛlɛ le.




\par }\Chap{4}{\SH Sɔtanla wìla Zhezu wi wa \newline  ma wele mboo le kapege
\par }
{\R (Mati 4.1-11; Maki 1.12-13)

\par }{\PP \VerseOne{1}Naa Yinnɛkpoyi làa kaa Zhezu wi yin, a wì si yiri wa Zhuridɛn gbaan wi tanla ma sɔngɔrɔ. A Yinnɛkpoyi lì suu yɛgɛ sin ma kari wi ni wa
gbinri wi ni.

\VS{2}A Sɔtanla wì si saa naa wa ma wele mboo le kapege, ma saa ta fɔ piliye nafa shyɛn. Ki piliye yi ni, Zhezu wi sila yaraga ka ka. Naa ko piliye yo la kaa toro, a fuŋgo suu yigi.

\VS{3}Kona, a Sɔtanla wì suu pye fɔ: «Na kaa pye ma yɛn Yɛnŋɛlɛ li Pinambyɔ, ki yo ki sinndɛlɛgɛ ŋga ki kan ki kanŋga buru».

\VS{4}A Zhezu wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni ma yo fɔ: ‹Yaakara to cɛ se ya mbe sɛnwee wi baro.› »


\par }{\PP \VS{5}Kona, a Sɔtanla wì suu lɛ ma kari wa naayeri, mɛɛ dunruya wunluwɔ pi ni fuun pi naga wi na le ki yɔnlɔ nuŋgba li ni,

\VS{6}mɛɛ wi pye fɔ: «Mi yaa ki fanŋga ŋga konaa ki wunluwɔ mba pi gbɔgɔwɔ pi ni fuun pi kan\XREF{†}{{\XO 4:6 }{\XO{4.6:
}}{\XT{Zhan 12.31; 14.30; 1 Zhan 5.19}}} ma yeri, ti pye ma woro; katugu to ti ni fuun nda to kan mi yeri. Mi kaa jaa mberi kan lere ŋa fuun yeri, mbe ya mberi kan wi yeri.

\VS{7}Na maga kanŋguuro kan na jegele mbanla gbɔgɔ, ti ni fuun ti yaa pye ma woro.»


\par }{\PP \VS{8}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni ma yo fɔ: ‹{\QT{Ta ma
Fɔ Yɛnŋɛlɛ li gbogo, maa tunŋgo piin lo nuŋgba kan.› »}}\XREF{†}{{\XO 4:8 }{\XO{4.8:
}}{\XT{Dete 6.13}}}


\par }{\PP \VS{9}A Sɔtanla wì si kari wi ni naa wa Zheruzalɛmu, ma saa wi tɛgɛ wa
shɛrigo gbɔgɔ ki namunjɔ wi na, ma suu pye fɔ: «Na kaa pye ma yɛn Yɛnŋɛlɛ li Pinambyɔ, yew ma kan wa tara;

\VS{10}katugu Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wila ki yuun ma yo fɔ: ‹{\QT{Yɛnŋɛlɛ li yaa konɔ kan li
mɛrɛgɛye pe yeri pɔɔn tɔgɔ.›}}

\VS{11}Ki si yɛn ma yɔnlɔgɔ naa fɔ: ‹{\QT{Pe yaa ma tɔgɔ wa pe kɛyɛn yi ni, jaŋgo maga kɔɔn tɔlɔgɔ ki kurugo sinndɛlɛgɛ ka na.› »}}\XREF{†}{{\XO 4:11 }{\XO{4.10-11:
}}{\XT{Yuuro 91.11-12}}}


\par }{\PP \VS{12}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi yɛn naga yuun ma yo:
{\QT{‹Maga ka ma Fɔ Yɛnŋɛlɛ li wa mbe wele.› »}}\XREF{†}{{\XO 4:12 }{\XO{4.12:
}}{\XT{Dete 6.16}}}


\par }{\PP \VS{13}Naa Sɔtanla wìla kaa Zhezu wi wa ma wele wamawelewe pi cɛnlɛ pyew pi na ma saa kɔ, a wì suu yaga le mɛɛ kari, nɛɛ wi singi pilifɔnŋgɔ na.


\par }{\MS ZHEZU WI TUNŊGO WA GALILE TARA

\par }{\MR 4.14–9.50

\par }{\SH Zhezu wìla wi tunŋgo ki lɛ \newline  wa Galile tara
\par }
{\R (Mati 4.12-17; Maki 1.14-15)

\par }{\PP \VS{14}Ko puŋgo na, a Zhezu wì si sɔngɔrɔ wa Galile tara, Yinnɛkpoyi li yawa pìla pye wi ni. A wi mɛgɛ kì si yiri wa ki tara ti lagapyew ki ni.

\VS{15}Wìla pye na leele pe nari Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti ni wa shɛriyinrɛ ti ni, a leele pe ni fuun paa wi sɔnni.


\par }{\SH Nazarɛti ca fɛnnɛ pàa je \newline  Zhezu wi na
\par }
{\R (Mati 13.53-58; Maki 6.1-6)

\par }{\PP \VS{16}A Zhezu wì si kari wa Nazarɛti, pa pàa wi koro wa, a wì saa gbɔn lere. Naa
cɛnpilige kìla kaa gbɔn, a wì si saa ye wa
shɛrigo ki ni paa yɛgɛ ŋga na wìla pye naga piin faa we. A wì si yiri ma yere mbe Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti kara leele pe kan. 
\VS{17}A pè si
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔEzayi wi sɛwɛ wi lɛ maa le wi kɛɛ. A wì suu yɛngɛ mɛɛ laga ka yan, ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa ma yo fɔ:


\par }{\Q \VS{18}{\QT{We Fɔ wi Yinnɛ li yɛn na ni.}}

\par }{\Q {\QT{Wìlan wɔ mbaa Sɛntanra ti yuun fyɔnwɔ fɛnnɛ pe kan.}}

\par }{\Q {\QT{Wìlan tun ma yo mbaa ki yari kasopiile pe kan fɔ pe yaa ka pe wa,}}

\par }{\Q {\QT{mbaa ki yari fyɔɔnlɔ pe kan fɔ pe yaa kaa yaan,}}

\par }{\Q {\QT{mbe mbele leele pe yɛn na jɔlɔ pe shɔ mbe pe wɔ wa jɔlɔgɔ ki ni,}}


\par }{\Q \VS{19}{\QT{mbaa we Fɔ wi kajɛŋgɛ pyeyɛlɛ li wogo ki yari.}}\XREF{†}{{\XO 4:19 }{\XO{4.19:
}}{\XT{Eza 61.1-2}}}


\par }{\PP \VS{20}Ko puŋgo na, a Zhezu wì si sɛwɛ wi tɔn maa kan shɛrigo tunmbyee wi yeri mɛɛ cɛn. Mbele fuun pàa pye wa shɛrigo ki ni, a pè si pe yɛngɛlɛ ke kan wi na naa wele.

\VS{21}A wi nɛɛ pe piin fɔ: «Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi sɛnrɛ nda mì kara yè logo, tìri yɛɛ yɔn fili nala.»


\par }{\PP \VS{22}Pe ni fuun pàa pye naa mɛtanga yinri, sɛnjɛndɛ nda tìla yiri wa wi yɔn tìla pe pari. A pe nɛɛ yuun fɔ: «Zhozɛfu\XREF{†}{{\XO 4:22 }{\XO{4.22:
}}{\XT{Mati 13.55; Maki 6.3; Zhan 6.42}}} pinambyɔ wo ma ŋa yɛɛn?»


\par }{\PP \VS{23}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Ki yɛn kaselege fɔ ye yaa kaga yomiyɛlɛ na li wa na kala na, mbe yo fɔ: ‹Mboro ŋa wɛrɛ pyefɔ, ma yɛɛ sagala ye!› Ye yaa si kaga yo naa mbe yo fɔ: ‹Kagala ŋgele mà pye wa Kapɛrinawu\XREF{†}{{\XO 4:23 }{\XO{4.23:
}}{\XT{Mati 11.23}}} wè logo, ke yɔngɔ pye fun laga ma ca ki ni!› »


\par }{\PP \VS{24}A wì si pe pye naa fɔ: «Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, ko Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ woro wa, ŋa wi ca\XREF{†}{{\XO 4:24 }{\XO{4.24:
}}{\XT{Mati 13.57; Zhan 4.44}}} woolo pe maa yigi jɛŋgɛ.

\VS{25}Mi nɛɛ ki yuun naga finligi ye kan, ki yɛn kaselege fɔ
Eli sanga wi na, naŋgunjaala pàa pye ma lɛgɛ laga
Izirayɛli tara, sanga ŋa ni tisaga kìla yere yɛlɛ taanri naa yeŋge kɔgɔlɔni. A fuŋgo gbɔgɔ kì to laga tara ti ni.

\VS{26}Ma si yala,
{\QT{Yɛnŋɛlɛ li sila
Eli wi tun poro wa kpɛ yeri wi sa pe saga; ɛɛn fɔ, làa wi tun naŋgunjɔ nuŋgba yeri cɛ, wa Sarɛpita ca, wa Sidɔn tara, ma yo wi saa saga.}}\XREF{†}{{\XO 4:26 }{\XO{4.26:
}}{\XT{1 Wunlu 17.9}}}

\VS{27}Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Elize sanga wi na fun,
yayɛnwɛ fɛnnɛ pàa lɛgɛ laga Izirayɛli tara. Ma si yala, poro wa kpɛ sila sagala. Ɛɛn fɔ, ndɛɛ Siri tara fɛnnɛ naŋa ŋa pàa pye na yinri Naama\FTNT{†}{{\FR 4:27 }{\FR{4.27:
}}{\FT{Naama wìla taga Yɛnŋɛlɛ li na, ko kì ti wìla sagala;
}}{\XT{2 Wunlu 5.14}}{\FT{.}}} wo nuŋgba wìla sagala.»


\par }{\PP \VS{28}Mbele fuun pàa pye wa shɛrigo ki ni, naa pàa kaa ki sɛnrɛ ti logo Zhezu wi yeri, a pè si nawa ŋgban fɔ jɛŋgɛ.

\VS{29}A pè si yiri, mɛɛ wi tilele ma yiri wi ni wa ca nawa. Pe ca kìla pye ma kan yanwiga ŋga na, a pè si kari wi ni wa ki go na, jaŋgo mboo wɔnrɔgɔ mboo wa wa yanwiga titɛgɛ ki ni.

\VS{30}Ɛɛn fɔ, a Zhezu wì si toro wa pe sɔgɔwɔ, mɛɛ kari\XREF{†}{{\XO 4:30 }{\XO{4.30:
}}{\XT{Zhan 7.30; 8.59; 10.39}}}.


\par }{\SH Zhezu wìla yinnɛ tipele fɔ \newline  wa sagala
\par }
{\R (Maki 1.21-28)

\par }{\PP \VS{31}Ko puŋgo na, a Zhezu wì si kari wa Galile tara, wa Kapɛrinawu ca, mɛɛ saa na leele pe nari Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti ni wa shɛrigo ki ni cɛnpiliye yi ni.

\VS{32}Wi Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ nagalɔmɔ pìla pe pari, katugu wìla pye na para fanŋga ni.

\VS{33}Ki cɛnpilige ka ni, naŋa wà la pye wa shɛrigo ki ni, yinnɛ tipele la pye wi ni. A wo si gbele ŋgbanga ma yo fɔ:

\VS{34}«Iye! Yiŋgi ki yɛn woro naa mboro sɔgɔwɔ Nazarɛti ca fɛnnɛ Zhezu! Ma pan mbe we tɔngɔ wi le? Lere ŋa wi mboro, mɔ̀ɔ jɛn. Ma yɛn
Yɛnŋɛlɛ li Lere kpoyi!»


\par }{\PP \VS{35}A Zhezu wì si gbanla ki yinnɛ tipele li na, ma li pye fɔ: «Pyeri wa, ma wɔ ki naŋa ŋa wi ni!»

\par }{\PP A yinnɛ tipele lì si naŋa wi jan le tara leele pe ni fuun pe yɛgɛ na, mɛɛ wɔ wi ni. Ɛɛn fɔ, li sila kapege pye wi na.

\VS{36}A leele pe ni fuun pe nɛɛ kawa, nɛɛ pe yɛɛ yewe na yuun fɔ: «Iye, yiŋgi sɛnrɛ ri nda to yɛɛn? Ki naŋa ŋa wila para fanŋga naa yawa ni yinnɛ tipegele ke ni, a kaa woo leele pe ni.»


\par }{\PP \VS{37}A Zhezu wi mɛgɛ kì si yiri wa ki tara ti ni fuun ti ni.


\par }{\SH Zhezu wìla yambala lɛgɛrɛ sagala
\par }
{\R (Mati 8.14-17; Maki 1.29-34,35-39)

\par }{\PP \VS{38}Naa pàa kaa yiri wa shɛrigo ki ni, a Zhezu wì si kari wa Simɔ wi go. Ki sanga wi ni, Simɔ wi jɔ nɔ wo wìla pye na jɔlɔ witiwɛrɛwɛ ni. A pè suu yɛnri ma yo wuu sagala.

\VS{39}A Zhezu wì si fɔli wa jɛlɛ wi go kɛɛ ki yeri, mɛɛ para ŋgbanga witiwɛrɛwɛ pi na. A witiwɛrɛwɛ pì si kɔ. A jɛlɛ wì si yiri le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, nɛɛ pe kala yɔngɔ.


\par }{\PP \VS{40}Naa yɔnlɔ kìla kaa to, mbele fuun yambala la pye pe yeri na jɔlɔ yama cɛnlɛ lɛgɛrɛ ni, a pè pe lɛ ma pan pe ni Zhezu wi kɔrɔgɔ. A wì si kɛɛ taga pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pe na ma pe sagala.

\VS{41}Yinnɛ tipegele la wɔ lelɛgɛrɛ ni na gbele ŋgbanga na yuun fɔ: «Ma yɛn Yɛnŋɛlɛ li Pinambyɔ!» A Zhezu wì si para ke na ŋgbanga, wi sila yɛnlɛ kaa para, katugu kàa ki jɛn ma yo wo wi yɛn
Kirisi we.


\par }{\PP \VS{42}Naa laga kìla kaa laga, a Zhezu wì si yiri wa ca mɛɛ kari wa yan, wa laga ŋga lere sila pye we. A janwa wì si yiri naa lagajaa. Naa pàa ka saa gbɔn wa wi na, a pe nɛɛ jaa wi koro wa pe ni, jaŋgo wiga ka kari mbe pe yaga.

\VS{43}Ɛɛn fɔ, a Zhezu wì sho fɔ: «Mi daga mbe Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ Sɛntanra ti yari wa cara sannda ti ni fun; katugu ko kala li Yɛnŋɛlɛ lìlan tun.»


\par }{\PP \VS{44}A wi nɛɛ Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti yuun wa Zhude tara shɛriyinrɛ ti ni.




\par }\Chap{5}{\SH Zhezu wìla wi fɔrɔgɔfɛnnɛ \newline  koŋgbanmbala pe yeri
\par }
{\R (Mati 4.18-22; Maki 1.16-20)

\par }{\PP \VerseOne{1}Pilige ka, Zhezu wìla pye wa Zhenezarɛti lɔgbɔgɔ\FTNT{†}{{\FR 5:1 }{\FR{5.1:
}}{\FT{Zhenezarɛti lɔgbɔgɔ ko nuŋgba ko pe maa yinri Galile lɔgbɔgɔ;
}}{\XT{Maki 6.53}}{\FT{.}}} yɔn ki na, a janwa gbɔlɔ là si saa gbogolo maa maga, naa jiire lagapyew mbe ta mbe Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti logo wi yeri.

\VS{2}A wì si tɔnmɔkɔɔrɔ shyɛn yan wa lɔgbɔgɔ ki yɔn na. Ŋgbanra wɔfɛnnɛ pàa tigi ma yiri wa ti ni, na pe mɛrɛ ti jogo.

\VS{3}A Zhezu wì si ye wa ki tɔnmɔkɔɔrɔ nuŋgba ni, Simɔ wogo layi. A wì si Simɔ wi yɛnri ma yo wi kɔrɔ ki piri wi ni wigi lali jɛnri lɔgɔ koŋgo ki ni. A Zhezu wì si cɛn wa tɔnmɔkɔrɔ ki ni nɛɛ leele pe nari Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti ni.


\par }{\PP \VS{4}Naa wìla kaa para ma saa kɔ, a wì si Simɔ wi pye fɔ: «Simɔ, tɔnmɔkɔrɔ ki piri ma kari ki ni tɔnmɔ pi latijugo ka ni. Mboro naa ma pinlɛyɛɛnlɛ pe ni, ye ye mɛrɛ ti wa wa tɔnmɔ ye ŋgbanra ta wɔ!»


\par }{\PP \VS{5}A Simɔ wì suu pye fɔ: «Na To, wè tunŋgo pye ma saa laga ki laga, wee yaraga yigi. Ɛɛn fɔ, ma sɛnrɛ to kala na, mi yaa mɛrɛ ti wa wa tɔnmɔ.»


\par }{\PP \VS{6}Naa pàa kaa ko pye ma, a pè si ŋgbanra lɛgɛrɛ ta yigi, fɔ a pe mɛrɛ tila kɔɔnlɔ.

\VS{7}A pè si kɛɛ wa pe tunŋgo pyeyɛɛnlɛ pele yeri, poro la pye tɔnmɔkɔrɔ ka ni fun, ma yo pe pan pe saga pe na. A poro si pan. A pè si tɔnmɔkɔɔrɔ ti shyɛn ti yinyin ŋgbanra ti ni, fɔ a tila jaa mbe liwi wa tɔnmɔ.

\VS{8}Naa Simɔ Pyɛri, wìla kaa ki yan ma, a wì si kanŋguuro kan Zhezu wi jegele ma sho fɔ: «We Fɔ, mii daga ma yere na tanla, katugu mi yɛn kapege pyefɔ!»


\par }{\PP \VS{9}Simɔ wo naa mbele pàa pye wi ni, pàa pye na kawa ŋgbanra lɛgɛrɛ nda pàa yigi ti kala na,

\VS{10}konaa Zebede wi pinambiile Zhaki naa Zhan pe ni. Poro mbele pàa pye Simɔ wi pinlɛyɛɛnlɛ wele. A Zhezu wì si Simɔ wi pye fɔ: «Ma kaa fyɛ! Mbege lɛ nala wo na, ma yaa pye leele lagajafɔ.»

\VS{11}Kona, a pè si pan pe tɔnmɔkɔɔrɔ ti ni le lɔgbɔgɔ ki koŋgo na, mɛɛ pe yaara ti ni fuun ti yaga le, mɛɛ taga Zhezu wi na.


\par }{\SH Zhezu wìla yayɛnwɛ fɔ wa sagala
\par }
{\R (Mati 8.1-4; Maki 1.40-45)

\par }{\PP \VS{12}Pilige ka, ma Zhezu wi ta ca ka ni, naŋa wà si kɔn ma yiri wi na,
yayɛnwɛ la pye wi wire ti lagapyew ki na. Naa wìla kaa Zhezu wi yan, a wì si to maa yɛgɛ ki jiile le tara, mɛɛ Zhezu wi yɛnri ma yo fɔ: «We Fɔ, na kaa pye maa ki jaa, ma mbe ya mbanla sagala
kpoyi!»

\VS{13}A Zhezu wì suu kɛɛ ki sanga ma jiri wi na, ma suu pye fɔ: «Mila ki jaa, sagala kpoyi!» Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a wi yayɛnwɛ pì si kɔ.

\VS{14}A Zhezu wì sigi yo maga ŋgban wi ni, ma yo fɔ: «Maga kaga yo mbe lere kan dɛ. Ɛɛn fɔ, kari ma sɔɔn yɛɛ naga
saraga wɔfɔ wi na, paa yɛgɛ ŋga na ma yɛn we. Saraga ŋga sɛnrɛ Moyisi wìla yo\XREF{†}{{\XO 5:14 }{\XO{5.14:
}}{\XT{Levi 14.2-32}}}, maga wɔ, maga naga leele pe ni fuun pe na fɔ mà sagala kpoyi!»


\par }{\PP \VS{15}A Zhezu wi mɛgɛ ki nɛɛ yinrigi naa na seregi. A lelɛgɛrɛ nɛɛ paan wi kɔrɔgɔ na gbogolo wi tanla mbaa nuru wi yeri, wi ta wila pe yama pi koo.

\VS{16}Ɛɛn fɔ, wagati lɛgɛrɛ na, wi ma yiri le pe tanla ma kari wi yɛ wa laga ŋga lere na pye we, mbe sa Yɛnŋɛlɛ yɛnri.


\par }{\SH Zhezu wìla murugu wa sagala
\par }
{\R (Mati 9.1-8; Maki 2.1-12)

\par }{\PP \VS{17}Pilige ka, Zhezu wìla pye na leele pe nari Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti ni.
Fariziye poro naa
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pèle la pye ma cɛn wa wi tanla. Pa pàa yiri wa Galile tara cara to naa Zhude tara cara naa Zheruzalɛmu ca ki ni ma pan. We Fɔ wi yawa pìla pye Zhezu wi ni, a wila yambala pe sagala.

\VS{18}Ye wele, a leele pèle si pan murugu wa ni, wìla pye ma sinlɛ sinlɛyaraga na. A pe nɛɛ ki jaa mboo leŋge wa go, mbe ta mboo tɛgɛ le Zhezu wi yɛgɛ sɔgɔwɔ.

\VS{19}Ɛɛn fɔ, janwa wi kala na, pe sila pyelɔmɔ ta mboo leŋge wa go. Kì kaa pye ma, a pè si lugu wi ni wa go ki naayeri, ma laga ka yɛngɛ, mɛɛ wi tirige wa ki fogo ki ni wa go nawa, wi sinlɛyaraga ki na le Zhezu wi yɛgɛ sɔgɔwɔ, wa janwa wi nandogomɔ.

\VS{20}Naa Zhezu wìla kaa ki leele pe tagawa pi yan, a wì si murugu wi pye fɔ: «Na wɔnlɔ, mila ki yuun ma kan, ma kapere ti kala yaga ma na!»


\par }{\PP \VS{21}Naa Zhezu wìla kaa ko sɛnrɛ to yo ma, a lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ poro naa Fariziye pe ni, pe nɛɛ ki jate wa pe nawa nɛɛ yuun fɔ: «Ki naŋa ŋa wila wi yɛɛ jate ambɔ ma, nɛɛ Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ki jogo yɛɛn? Na Yɛnŋɛlɛ lo nuŋgba ma, ambɔ wi mbe ya mbe lere kapere kala yaga wi na?»


\par }{\PP \VS{22}Ɛɛn fɔ, Zhezu wìla pe nawa jatere wi jɛn. A wì si pe pye fɔ: «Yiŋgi na ye nɛɛ ki jatere cɛnlɛ ŋa wi piin wa ye nawa?

\VS{23}Ki sɛnrɛ shyɛn nda ti ni, titiin yowo pi yɛn ma tanla ma wɛ? Mbe yo fɔ: ‹Ma kapere ti kala yaga ma na›, nakoma: ‹Yiri maa tanri we\FTNT{†}{{\FR 5:23 }{\FR{5.23:
}}{\FT{Zhezu wìla pye naga nari ma yo mbe kapere ti kala yaga konaa mbe lere sagala, ki pyewe woro ma tanla. Ti ni fuun shyɛn ti yɛn ma yala ma pye mbapyewe leele pe yeri, konaa ma pye ma yala, a ti pyewe tanla Yɛnŋɛlɛ li yeri.}}}.›

\VS{24}Ɛɛn fɔ, mila jaa yege jɛn fɔ
Lere wi Pinambyɔ yawa yɛn wi ni laga tara ti na mbaa leele pe kapere ti kala yari pe na.»

\par }{\PP Kona, a wì si murugu wi pye fɔ: «Mila ki yuun ma kan, yiri naayeri, mɔɔ sinlɛyaraga ki lɛ maa kee ma go!»

\VS{25}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a murugu wì si yiri ma yere le leele pe ni fuun pe yɛgɛ na, ma wi yarisinlɛgɛ ki lɛ, na Yɛnŋɛlɛ li gbogo, mɛɛ kari wi go.

\VS{26}A kì si pe ni fuun pe pari. A pe nɛɛ fyɛ jɛŋgɛ, nɛɛ Yɛnŋɛlɛ li gbogo na yuun fɔ: «Wè kafɔnŋgɔlɔ yan nala.»


\par }{\SH Zhezu wìla naŋa ŋa pàa pye \newline  na yinri Levi wi yeri \newline  wi pye wi fɔrɔgɔfɔ
\par }
{\R (Mati 9.9-13; Maki 2.13-17)

\par }{\PP \VS{27}Ko kagala koro puŋgo na, a Zhezu wì si yiri wa, mɛɛ saa
nizara shɔfɔ wa yan, pàa pye naa yinri Levi. Wìla pye ma cɛn wa wi tunŋgo pyesaga. A Zhezu wì suu pye ma yo fɔ: «Levi, yiri ma taga na na, ma pye na
fɔrɔgɔfɔ!»

\VS{28}A Levi wì si yiri maa yaara ti ni fuun ti yaga le, mɛɛ taga wi na.


\par }{\PP \VS{29}A Levi wì si saa sɔgɔlɔ gbɔlɔ sɔgɔ wa wi go Zhezu wi mɛgɛ na. Nizara shɔfɛnnɛ lɛgɛrɛ la pinlɛ na nii pe ni ja, konaa leele pele ni.

\VS{30}A Fariziye poro naa lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe ni pe nɛɛ kɔngɔri nɛɛ Zhezu wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe piin fɔ: «Yiŋgi na, a yè si pinlɛ na nii na woo ja nizara shɔfɛnnɛ poro naa kapere pyefɛnnɛ pe ni?»


\par }{\PP \VS{31}Naa Zhezu wìla kaa ki sɛnrɛ ti logo, a wì si pe pye fɔ: «Leele mbele pe yɛn ŋgbaanla poro na la wɛrɛ pyefɔ jaa. Ɛɛn fɔ, yambala poro pe maa wɛrɛ pyefɔ jaa.

\VS{32}Mii pan mbe mbele paa pe yɛɛ jate pe sin poro yeri. Ɛɛn fɔ, kapere pyefɛnnɛ poro mì pan mbe yeri, pe ta pe pe kapere ti jɛn peri yaga.»


\par }{\SH Zhezu wo naa yeŋge lege sɛnrɛ
\par }
{\R (Mati 9.14-17; Maki 2.18-22)

\par }{\PP \VS{33}A leele pèle si Zhezu wi pye fɔ: «Wagati lɛgɛrɛ na Zhan fɔrɔgɔfɛnnɛ poro naa Fariziye woolo pe ni, pe maa
yeŋge nii na Yɛnŋɛlɛ yɛnri, ma si yala mboro fɔrɔgɔfɛnnɛ poro maa nii na woo win?»


\par }{\PP \VS{34}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Ye nawa po ni, jayire nɔgɔ ye mbe ya mbe japɔlɔ wi wɛnnɛ pe pye pe yeŋge le, mbe poro naa japɔlɔ wi ni pe ta laga nuŋgba le? Ayoo dɛ.

\VS{35}Ɛɛn fɔ, wagati wa wa na paan, pe yaa ka japɔlɔ wi wɔ wa pe sɔgɔwɔ. Kona, pa pe yaa la yeŋge nii. (Ko ki yɛn paa mi naa na fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni we wogo ki yɛn.)»


\par }{\PP \VS{36}A Zhezu wì sigi yomiyɛlɛ na li wa naa fun ma pe kan, ma yo fɔ: «Lere na parisanga wali mbege wɔ parifɔnŋgɔ, mbege taga parilɛgɛ na mbege yɔli. Na ma kaga pye ma, ma ma parifɔnŋgɔ ki wali maga jɔgɔ. Parisanfɔnŋgɔ fun ko naa parilɛgɛ ki ni tila yala ti yɛɛ ni.

\VS{37}Lere na sinmɛ tipiriwe le sɛlɛgɛ kashara lɛrɛ ni. Na ma kaga pye ma, sinmɛ tipiriwe pi ma kaa kashara ti walagi. Sinmɛ pi ma wo, kashara ti ma jɔgɔ.

\VS{38}Ɛɛn fɔ, ma ma sinmɛ tipiriwe pi le sɛlɛgɛ kashara fɔnndɔ.

\VS{39}Sinmɛ mba pì lɛ lere naa wɔ mbaa sinmɛ tipiriwe jaa naa, katugu ki fɔ wi ma yo mba pì lɛ po pi tanla\FTNT{†}{{\FR 5:39 }{\FR{5.36-39:
}}{\FT{Ko kɔrɔ wo yɛn fɔ leele pe daga mbe pe faa kapyere tijangara ti yaga mbe kanŋga fɔnŋgɔ.}}}.»




\par }\Chap{6}{\SH Zhezu wi yɛn cɛnpilige ki fɔ
\par }
{\R (Mati 12.1-8; Maki 2.23-28)

\par }{\PP \VerseOne{1}Cɛnpilige ka ni, Zhezu wo naa wi
fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni, pàa pye na toro shɔgɔlɔ kɛrɛ ta nawa. A wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe nɛɛ ki shɔgɔlɔ sheshegele kele kɔɔn na ke tunrugu kɛɛ ni na ke pyɔ wi kaa.

\VS{2}A
Fariziye pèle si pe pye fɔ: «Kala na wee daga mbaa piin cɛnpilige ki ni\XREF{†}{{\XO 6:2 }{\XO{6.2:
}}{\XT{Dete 23.26}}} yiŋgi na, a yoro nɛɛ lo piin?»


\par }{\PP \VS{3}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Ŋga Davidi wìla pye cɛnpilige ka ni wo naa wi pinlɛyɛɛnlɛ pe ni, ma yala fuŋgo la pe yigi, ye sila ki kara mbege yan wi le\XREF{†}{{\XO 6:3 }{\XO{6.3:
}}{\XT{1 Sami 21.1-6}}}?

\VS{4}Wìla ye wa Yɛnŋɛlɛ li go ki ni, buru ŋa pàa wɔ
saraga Yɛnŋɛlɛ li yeri, wo ŋa wi sila daga lere mbe wa ka ndɛɛ saraga wɔfɛnnɛ poro nuŋgba, a wì wa ka, ma wa kan wi pinlɛyɛɛnlɛ pe yeri\FTNT{†}{{\FR 6:4 }{\FR{6.4:
}}{\XT{1 Sami 21.6}}{\FT{naa
}}{\XT{Levi 24.5-9}}{\FT{wi wele.}}}.»


\par }{\PP \VS{5}A Zhezu wì si pe pye naa fɔ: «Lere wi Pinambyɔ wi yɛn cɛnpilige ki fɔ.»


\par }{\SH Zhezu wìla naŋa wa sagala, \newline  ŋa wi kɛɛ kìla shɔ wi na
\par }
{\R (Mati 12.9-14; Maki 3.1-6)

\par }{\PP \VS{6}Cɛnpilige ka ni naa, a Zhezu wì si kari
shɛrigo ka ni, mɛɛ saa na leele pe nari Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti ni. Naŋa wà la pye wa, wi kalige kɛɛ kìla shɔ wi na.

\VS{7}A
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ poro naa Fariziye pe ni, pe nɛɛ Zhezu wi kɔrɔsi na wele, na kaa pye wi mbe lere wa sagala cɛnpilige ki ni, jaŋgo pe kala la ta pe baga wi na pe yo wi kapege pye.

\VS{8}Ɛɛn fɔ, Zhezu wìla pe nawa jatere wi jɛn. A wì si naŋa ŋa wi kalige kɛɛ kìla shɔ wi na wi pye fɔ: «Yiri ma yere wa leele pe sɔgɔwɔ!»

\par }{\PP A naŋa wì si yiri ma yere.

\VS{9}Kona, a Zhezu wì si pe yewe ma yo fɔ: «Ki yɛn ma yɔn ma kajɛŋgɛ pye cɛnpilige ki ni lee, nakoma ma kapege pye? Ma lere shɔ lee, nakoma ma lere gbo?»


\par }{\PP \VS{10}A wì si pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pe wele ma saa fili, mɛɛ naŋa wi pye fɔ: «Ma kɛɛ ki sanga!» Naa naŋa wìla kaa wi kɛɛ ki sanga, a kì si sagala.


\par }{\PP \VS{11}Ɛɛn fɔ, a sanmbala pe nawa pì si ŋgban pe na fɔ jɛŋgɛ. A pe nɛɛ yuun pe yɛɛ ni ŋga pe mbaa pye Zhezu wi na ki sɛnrɛ na.


\par }{\SH Zhezu wìla pitunmbolo \newline  kɛ ma yiri shyɛn wɔ
\par }
{\R (Mati 10.1-4; Maki 3.13-19)

\par }{\PP \VS{12}Ki sanga wi ni, a Zhezu wì si lugu yanwiga ka na mbe sa Yɛnŋɛlɛ yɛnri. Wìla koro yɛnŋɛ na Yɛnŋɛlɛ li yɛnri fɔ ma saa gbɔn lalaaga ki na.

\VS{13}Naa laga kìla kaa laga, a wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ pe yeri, mɛɛ lere kɛ ma yiri shyɛn wɔ pe ni, na poro yinri wi
pitunmbolo.

\VS{14}Mbele wìla wɔ pe mɛrɛ ti nda: Simɔ, a Zhezu wùu mɛgɛ taga naa yinri Pyɛri, naa Simɔ wi nɔsepyɔ Andire wi ni, naa Zhaki, naa Zhan, naa Filipu, naa Baritelemi,

\VS{15}naa Matiye, naa Toma, naa Alife pinambyɔ Zhaki wi ni, naa Simɔ Zelɔti,

\VS{16}naa Zhaki pinambyɔ Zhuda wi ni, konaa Zhudasi Izikariyɔti, wo wìla kaa Zhezu wi le wi mbɛnfɛnnɛ pe kɛɛ.


\par }{\SH Zhezu wìla janwa wi naga \newline  Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti ni, \newline  ma yambala pe sagala
\par }
{\R (Mati 4.23-25)

\par }{\PP \VS{17}Ko puŋgo na, a Zhezu wì si yiri wa yanwiga ki go na ma tigi wo naa wi pitunmbolo pe ni, mɛɛ yere laga falafala ka na. Wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe lɛgɛrɛ la pye le konaa janwa gbɔlɔ la ni. Pa ki leele pàa yiri wa Zhude tara, naa wa Zheruzalɛmu konaa wa kɔgɔje yɔn cara
Tiri naa Sidɔn ti ni.

\VS{18}Pàa pan mbe logo Zhezu wi yeri, konaa wi ta wi pe sagala pe yama pi ni. Mbele pe yɛgɛ la pye ma wɛri yinnɛ tipegele ni, pàa sagala fun.

\VS{19}Pe ni fuun pàa pye na Zhezu wi lagajaa mbe jiri wi na, katugu fanŋga kà la pye na woo wi ni nɛɛ pe ni fuun pe sagala.


\par }{\SH Zhezu wìla fɛrɛwɛ \newline  naa jɔlɔgɔ sɛnrɛ yo
\par }
{\R (Mati 5.1-12)

\par }{\PP \VS{20}Kona, a Zhezu wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ pe welewele, mɛɛ pe pye fɔ:

\par }{\Q «Yoro mbele ye yɛn fyɔnwɔ fɛnnɛ, fɛrɛwɛ yɛn ye woo, katugu
Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi yɛn ye woo!


\par }{\Q \VS{21}Yoro mbele fuŋgo yɛn ye na nala, fɛrɛwɛ yɛn ye woo,

\par }{\Q katugu ye yaa ka tin!

\par }{\Q Yoro mbele yaa gbele nala, fɛrɛwɛ yɛn ye woo,

\par }{\Q katugu ye yaa kaa tɛgɛ!


\par }{\PP \VS{22}«Na leele paga ye panra, mbe je ye na, mbaa ye tegele, mbaa ye mɛpege yinri wagati ŋa ni, katugu yè taga Lere wi Pinambyɔ wi na, fɛrɛwɛ yɛn ye woo!

\VS{23}Na ko ka kaa piin ye na sanga ŋa ni, yaa yɔgɔri, yaa yeni yaa kanni nayinmɛ pi kala na, katugu tɔnli gbɔɔ yɛn ye yeri wa yɛnŋɛlɛ na. Pa pe tɛlɛye pàa
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe jɔlɔ ma fun\XREF{†}{{\XO 6:23 }{\XO{6.23:
}}{\XT{Mati 21.35; Kapye 7.52}}}.


\par }{\Q \VS{24}Ɛɛn fɔ, jɔlɔgɔ yɛn ye wogo, yoro penjagbɔrɔ fɛnnɛ wele,

\par }{\Q katugu yè ye fɛrɛwɛ pi ta makɔ!


\par }{\Q \VS{25}Jɔlɔgɔ yɛn ye wogo, yoro mbele yaa kaa na tinni nala,

\par }{\Q katugu fuŋgo yaa ka ye ta!

\par }{\Q Jɔlɔgɔ yɛn ye wogo, yoro mbele yaa tɛgɛ nala,

\par }{\Q katugu ye nawa pi yaa ka wɔ ye na. Ye yaa kaa gbele!


\par }{\PP \VS{26}«Jɔlɔgɔ yɛn ye wogo, na leele pe ni fuun pe kaa ye mɛtanga yinri wagati ŋa ni we; katugu pe tɛlɛye pa pàa pye na Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ yagboyoolo\XREF{†}{{\XO 6:26 }{\XO{6.26:
}}{\XT{Zhere 5.31}}} pe piin ma fun.»


\par }{\SH Zhezu wì yo we mbɛnfɛnnɛ \newline  pe daga mbe we ndanla
\par }
{\R (Mati 5.38-48; 7.12a)

\par }{\PP \VS{27}«Ɛɛn fɔ, yoro mbele yaa nuru na yeri, mila ki yuun ye kan fɔ: Ye mbɛnfɛnnɛ pe daga mbe ye ndanla, yaa kajɛŋgɛ piin ye panrafɛnnɛ pe kan!

\VS{28}Leele mbele paa ye daŋgi, yaa duwaw piin pe kan, mbele paa ye jɔlɔ, yaa Yɛnŋɛlɛ li yɛnri pe kan.

\VS{29}Na lere wa kɔɔn fele ma mbatelege nuŋgba na, sanŋga ki jan wi kan wigi fele. Na lere wa kɔɔn derigbɔgɔ ki shɔ ma yeri fanŋga na, maa yaga wɔɔn deripile li shɔ fun.

\VS{30}Lere ŋa fuun kɔɔn yɛnri yaraga ni, maga kan wi yeri. Lere ŋa fuun kɔɔn kɛɛ yaraga shɔ, maga ka saa wi yewe mbe yo wigi sɔngɔrɔ ma na.

\VS{31}Kala na yaa jaa leele paa piin ye kan, yaa lo yɔngɔ piin pe kan fun.


\par }{\PP \VS{32}«Ye yɛn ma mbele ndanla, na poro cɛ ka ye ndanla, yiŋgi sɔnmɔ ye yaa ta? Ali kapere pyefɛnnɛ ko poro fun pe maa piin. Pe yɛn ma mbele ndanla poro cɛ pe yɛn ma pe ndanla.

\VS{33}Na ye ka sila ye kajɛŋgɛ ki piin mbaa ye kajɛŋgɛ pyeyɛɛnlɛ poro cɛ kaan, yiŋgi sɔnmɔ ye yaa ta wa? Ali kapere pyefɛnnɛ ko poro fun pe maa piin.

\VS{34}Ye jigi wi yɛn leele mbele na mbaa yaara taa pe yeri, na ye kaa ye fɔrɔ ti tari poro cɛ na, yiŋgi sɔnmɔ ye yaa ta wa? Ali kapere pyefɛnnɛ ko poro fun pe maa piin. Pe maa pe fɔrɔ ti tari pe yɛɛ na, nari yɔngɔ jaa pe yɛɛ yeri.

\VS{35}Ɛɛn fɔ, yoro wo na, ye mbɛnfɛnnɛ pe daga mbe ye ndanla. Yaa kajɛŋgɛ piin yaa pe kaan. Yaa fɔrɔ tari pe na. Ɛɛn fɔ, yaga kaa ki jate paa ti yɔngɔ kaan ye yeri. Kona, ye yaa ka tɔnli gbɔɔ ta. Ye yaa pye Yɛnŋɛlɛ na yaara ti ni fuun ti go na li piile, katugu Yɛnŋɛlɛ li yɛn ma yɔn ma kagbariteele poro naa lepeele pe kan.

\VS{36}Ye pye leele yinriwɛ tafɛnnɛ paa yɛgɛ ŋga na ye To wi yɛn leele yinriwɛ tafɔ we.»


\par }{\SH Maga ka kiti kɔn lere na
\par }
{\R (Mati 7.1-5)

\par }{\PP \VS{37}«Yaga ka kiti kɔn lere na, pa Yɛnŋɛlɛ li se ka kiti kɔn ye na. Yaga ka lere wa jɛrɛgi. Pa kona Yɛnŋɛlɛ li se ka ye jɛrɛgi. Yaa leele pe kapere ti kala yari pe na, pa yoro fun Yɛnŋɛlɛ li yaa ye woro ti kala yaga ye na.

\VS{38}Yaa leele pe kaan, pa Yɛnŋɛlɛ li yaa ye kan. Li yaa ka leyaraga ki yin yaara ti ni, mberi seere, mberi yɛgɛyɛgɛ, mberi le tila wuun, mbe siri kanŋga wa ye derigbɔgɔ jufagbɔgɔ ki ni. Jɛnɛ na ye ma tɛgɛ na tinwi sanmbala pe kan, lo Yɛnŋɛlɛ li yaa ka tɛgɛ mbe ye woro ti tiwi ye kan.»


\par }{\PP \VS{39}A Zhezu wì si yomiyɛlɛ la wa pe kan naa ma yo fɔ: «Fyɔɔn se ya mbe fyɔɔn kanŋgala yigi\XREF{†}{{\XO 6:39 }{\XO{6.39:
}}{\XT{Mati 15.14}}}. Na ko ka pye ma, pa pe ni fuun shyɛn pe yaa pinlɛ mbe to wege.

\VS{40}Lekɔlipyɔ wi mɛgɛ kila gbɔgɔ mbe wɛ wi nagafɔ wi na. Ɛɛn fɔ, lekɔlipyɔ ŋa ka si kara wi pye mboo kɔ,\XREF{†}{{\XO 6:40 }{\XO{6.40:
}}{\XT{Mati 10.24-25; Zhan 13.16}}} wi ma kaa pye paa wi nagafɔ wi yɛn.


\par }{\PP \VS{41}«Yiŋgi na, a ma nɛɛ kayanna na li wa ma sefɔ wi yɛnlɛ li ni li wele, ma si yala, kanŋgaga wa mboro jate ma wolo li ni ma si woro na ko yaan?

\VS{42}Mɛlɛ mɛɛ ma sefɔ wi pye ma yo fɔ: Sefɔ, ki yaga mbe kayanna na li wa ma yɛnlɛ li ni li wɔ, mboro jate ma si woro na kanŋgaga ŋga ki wa ma wolo li ni ko yaan? Kopiire fɔ wele dɛ, kanŋgaga ki wɔ wa ma yɛnlɛ li ni gbɛn, kona, pa ma yaa la yaan jɛŋgɛ si kayanna li wɔ wa ma sefɔ wi wolo li ni.


\par }{\SH Pe ma tige ki jɛn ki pyɔ wo na
\par }
{\R (Mati 7.16-20; 12.33-35)

\par }{\PP \VS{43}«Tige jɛŋgɛ kila pire tijangara sɛ. Tige tijaanga fun kila pire jɛndɛ sɛ.

\VS{44}Leele pe ma tige ki jɛn ki pyɔ wo na, katugu lere na
figiye tige pire cɔ wuuro tige na. Lere nɛɛ
ɛrɛzɛn tirige pire cɔ vige tige na.

\VS{45}Lere jɛnŋɛ we, wi maa yarijɛndɛ woo na yinrigi wa wi yarijɛndɛ tɛgɛsaga ki ni, ko ki yɛn wi nawa we. Lepee we, wi maa yaripere woo na yinrigi wa wi yaripere tɛgɛsaga ki ni; katugu lere wi nawa pi yɛn ma yin yaraga ŋga ni, ko wi yɔn ki maa yuun.


\par }{\SH Yinrɛ shyɛn kansɛnrɛ
\par }
{\R (Mati 7.24-27)

\par }{\PP \VS{46}«Yiŋgi na pilige pyew, ye mɛɛ lanla yinri
we Fɔ, we Fɔ, ma si yala yaa sila tanri sɛnrɛ nda mila yuun ti na?

\VS{47}Lere ŋa fuun wi ma pan na kɔrɔgɔ, nala sɛnrɛ ti nuru, na tanri ti na, wo naa lere ŋa pe yala mi yaa wi naga ye na.

\VS{48}Ki fɔ wi yɛn paa go kanfɔ wa yɛn. Wila jaa mboo go ki kan, mɛɛ ki wege ki wɔ, a kì jugo jɛŋgɛ, mɛɛ go nɔgɔ ki le walaga ki na. Naa tɔnmɔ pìla kaa lɛgɛ sanga ŋa ni, a lafogo kì si fo ma saa go ki gbɔn ŋgbanga. Ɛɛn fɔ, kii ya mbege jaanri, katugu wìla ki gbegele maga kan jɛŋgɛ.

\VS{49}Na lere ŋa ka silan sɛnrɛ ti logo, na wii tanga ti na, ko fɔ wo yɛn paa naŋa wa yɛn, ŋa wùu go ki kan teere le tara ti na, wii go nɔgɔ le ki na. Naa lafogo kìla kaa fo ma saa go ki gbɔn ŋgbanga, a kì si to le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni. Ki towo pìla tijanga fɔ jɛŋgɛ.»




\par }\Chap{7}{\SH Zhezu wìla Ɔrɔmu tara \newline  sorodasheele tojɛɛ \newline  wa kulonaŋa sagala
\par }
{\R (Mati 8.5-13)

\par }{\PP \VerseOne{1}Naa Zhezu wìla kaa ki sɛnrɛ ti ni fuun ti yo janwa wi kan ma saa ti kɔ, a wì si sɔngɔrɔ wa Kapɛrinawu.

\VS{2}Ɔrɔmu tara sorodasheele tojɛɛ wa tunmbyee la pye wa, wi kala làa gbɔgɔ wi yeri fɔ jɛŋgɛ. Wìla pye na yaa na jaa mbe ku.

\VS{3}Naa sorodasheele tojɛɛ wìla kaa Zhezu wi sɛnrɛ logo, a wì si
Zhufuyelelɛɛlɛ pele tun wa wi yeri, ma yo pe saa yɛnri wi pan wuu tunmbyee wi sagala.

\VS{4}A pè si kari ma saa gbɔn wa Zhezu wi na, mɛɛ wi yɛnri jɛŋgɛ maa pye fɔ: «Ki naŋa ŋa ki daga wi ni maa saga.

\VS{5}We cɛnlɛ woolo pe yɛn maa ndanla. Wo wì we
shɛrigo ki kan.»


\par }{\PP \VS{6}Kì kaa pye ma, a Zhezu wì si pinlɛ pe ni ma kari. Naa paa ka saa na yɔngɔ sorodasheele tojɛɛ wi laga ki ni, a wì suu wɛnnɛ pele tun wa Zhezu wi yeri, ma yo pe saa pye fɔ: «We Fɔ, maga kaa ma yɛɛ tege, katugu mii daga ma ye laga na go.

\VS{7}Ko kì ti mìlan yɛɛ yan mì kologo, mi jate si kari wa ma yeri. Ki kala na, sɛnpyɔ nuŋgba yo pe, pa na tunmbyee wi yaa sagala.

\VS{8}Mì ko yo ma, katugu mi jate pele yɛn na go na. Mi fun sorodasheele yɛn na yeri. Mi ma wa pye: ‹Kari wamɛ!›, wi ma kari, ma wa pye: ‹Pan laga!›, wi ma pan. Mi mala tunmbyee wi pye fɔ: ‹Ŋga ki pye!› Wi maga pye\FTNT{†}{{\FR 7:8 }{\FR{7.7-8:
}}{\FT{Ko ki naga ma yo sorodasheele tojɛɛ wìla ki jɛn ma yo Zhezu wi yɛn lere pyew wi go na, wi mbe ya kala pyew li pye.}}}.»


\par }{\PP \VS{9}Naa Zhezu wìla kaa ki sɛnrɛ ti logo, a sorodasheele tojɛɛ wi kala lì suu pari. A wì si kanŋga ma janwa ŋa wìla pye wi puŋgo na wi pye fɔ: «Mila ki yuun ye kan, mi fa ki tagawa pi si yan lere wa ni, ali laga
Izirayɛli tara.»

\VS{10}A
pitunmbolo pè si sɔngɔrɔ wa sorodasheele tojɛɛ wi go, mɛɛ saa wi tunmbyee wi ta wì sagala.


\par }{\SH Zhezu wìla naŋgunjɔ wa pyɔ yɛn \newline  maa yirige wa kunwɔ pi ni
\par }
{\PP \VS{11}Ki goto, a Zhezu wì si kari ca ka ni pege yinri Nayi. Wi
fɔrɔgɔfɛnnɛ poro naa janwa gbɔlɔ là la pinlɛ wi ni na kee.

\VS{12}Naa pàa ka saa yɔngɔ ca ki yesaga ki ni, a pè si fili leele pele ni gboo ni paa kee wi ni wa gboolo lesaga. Ki gboo we, pinambyɔ wa lawi. Wìla pye wi nɔ wi yeri wi nuŋgba pe. Nɔfɔ wìla pye naŋgunjɔ. Ca woolo pe lɛgɛrɛ la pinlɛ wi ni.

\VS{13}Naa we Fɔ wìla kaa jɛlɛ wi yan, a wi yinriwɛ suu ta. A wì suu pye fɔ: «Maga kaa gbele!»


\par }{\PP \VS{14}A wì si fulo wa pe tanla, mɛɛ jiri gboolo lɛyaraga ki na. A gboo lɛfɛnnɛ pè si yere. A Zhezu wì sho fɔ: «Lefɔnŋɔ, mila ki yuun ma kan, yiri!»


\par }{\PP \VS{15}A gboo wì si yɛn ma yiri, mɛɛ cɛn nɛɛ para. A Zhezu wì suu kan wi nɔ wi yeri.

\VS{16}A pe ni fuun pe nɛɛ fyɛ, nɛɛ Yɛnŋɛlɛ li sɔnni na yuun fɔ: «Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ gbɔɔ wà yiri laga we sɔgɔwɔ!» ma yo naa fɔ: «Yɛnŋɛlɛ lì pan mbeli woolo pe saga!»


\par }{\PP \VS{17}Ŋga Zhezu wìla pye, a ki tinmɛ pì si gbɔn wa Zhude tara ti lagapyew, konaa ti kanŋgara na cara ti ni.


\par }{\SH Zhan Batisi wìla pitunmbolo tun \newline  Zhezu wi yeri
\par }
{\R (Mati 11.2-19)

\par }{\PP \VS{18}Kona, a Zhan wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si saa ki kagala ke ni fuun ke yɛgɛ yo maa kaan. A Zhan wì si shyɛn yeri pe ni,

\VS{19}mɛɛ pe tun wa Zhezu wi yeri, ma yo pe saa yewe pe yo fɔ: «Shɔfɔ ŋa wège jɛn ma yo wi yaa pan, wowi mboro lee, nakoma we daga mbaa wa yɛgɛ singi bere?»

\VS{20}Naa pàa ka saa gbɔn wa Zhezu wi na, a pè suu pye fɔ: «Zhan Batisi wì we tun ma yo we pan wɔɔn yewe fɔ: ‹Shɔfɔ\FTNT{†}{{\FR 7:20 }{\FR{7.19-20:
}}{\FT{Wège jɛn ma yo ŋa wi yaa pan.}}} ŋa wège jɛn ma yo wi yaa pan, wowi mboro lee, nakoma we daga mbaa wa yɛgɛ singi bere?› »


\par }{\PP \VS{21}Ma si yala, ki sanga nuŋgba wi ni, Zhezu wìla lelɛgɛrɛ sagala pe yama naa jɔlɔgɔ kagala ni, ma yinnɛ tipegele purɔ ma ke wɔ leele ni, ma fyɔɔnlɔ lɛgɛrɛ yɛngɛlɛ yɛngɛ.

\VS{22}A Zhezu wì si Zhan pitunmbolo pe pye fɔ: «Ŋga yaa yaan konaa ŋga yaa nuru, ye saga yɛgɛ yo ye Zhan wi kan. Yoo pye fɔ: ‹Fyɔɔnlɔ paa yaan. Jejɔgɔlɔ fɛnnɛ paa tanri cɛcɛcɛ. A
Yayɛnwɛ fɛnnɛ pè sagala. A nuŋgbojiile paa nuru.
{\QT{A gboolo paa yɛnni na yinrigi wa kunwɔ pi ni. Yɛnŋɛlɛ li Sɛntanra ti yɛn na yari fyɔnwɔ fɛnnɛ pe kan!›}}\XREF{†}{{\XO 7:22 }{\XO{7.22:
}}{\XT{Eza 61.1-3}}}

\VS{23}Lere ŋa suu tagawa pi je mbe laga na na, fɛrɛwɛ yɛn ki fɔ wi woo!»


\par }{\PP \VS{24}Naa Zhan wi pitunmbolo pàa kaa sɔngɔrɔ ma kari, a Zhezu wì si sɛnrɛ ti lɛ, nɛɛ para janwa wi ni Zhan wi kanŋgɔlɔ, na yuun fɔ: «Yiŋgi yàa kari sa wele wa
gbinri wi ni? Gbagara kanŋgaga ŋga tifɛlɛgɛ maa gbɔɔn naga yɛgɛ ko kayi yàa kari sa wele wi le? Ayoo.

\VS{25}Kì pye ma, ambɔ yàa si kari sa wele? Lere wa, ŋa wùu yɛɛ pɔ paara tiyɔnrɔ ni le? Ayoo. Katugu mbele pe maa pe yɛɛ poo paara tiyɔnrɔ ti ni, na legbɔɔlɔ lige nii, pe ma pye wa wunlumbolo yinrɛ ti ni.

\VS{26}Ɛnhɛn, yiŋgi yaa si saa wele?
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ lawi wi le? Ee, mì yo ma dɛ. Mi yɛn naga yuun ye kan fɔ wi mɛgɛ kì gbɔgɔ ma wɛ Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ na.

\VS{27}Ko Zhan wo sɛnrɛ Yɛnŋɛlɛ làa yo wa li sɛnrɛ sɛwɛ wi ni, ma yo fɔ:

\par }{\Q {\QT{Wele mi yaa na pitunŋɔ wi torogo wa ma yɛgɛ,}}

\par }{\Q {\QT{wi sɔɔn kologo ki yɛngɛ ma kan!}}\XREF{†}{{\XO 7:27 }{\XO{7.27:
}}{\XT{Mala 3.1}}}


\par }{\MM \VS{28}Mila ki yuun ye kan fɔ sɛnwee piile mbele fuun jɛɛlɛ pè se, wa kpɛ fa yiri wa pe ni, ŋa wi yɛn legbɔɔ ma wɛ Zhan wi na. Ɛɛn fɔ, wa
Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi ni, ŋa wi yɛn pe ni fuun jɛɛ, wo yɛn legbɔɔ ma wɛ Zhan wi na.»


\par }{\PP \VS{29}Leele pe ni fuun naa
nizara shɔfɛnnɛ pe ni, pàa logo Zhan wi yeri, maga jɛn ma yo Yɛnŋɛlɛ li yɛn ma sin. A pè pe yɛɛ kan wì pe
batize.

\VS{30}Ɛɛn fɔ,
Fariziye poro naa
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe ni, pàa je ŋga Yɛnŋɛlɛ làa pye na jaa pe kan ki na. Pe sila yɛnlɛ Zhan mbe pe batize.


\par }{\PP \VS{31}A Zhezu wì sho naa fɔ: «Mbe ya mbe nala pilige woolo pe taanla ambɔ ni? Pe yɛn ma ambɔ lɛ?

\VS{32}Pe yɛn paa piile yɛn. Pe yɛn ma cɛn wa katogo, nɛɛ jɔrɔgi naga yuun pe nimbiile pe kan fɔ: ‹Wàa wegele win ye ta ye yɔ, yee yɔ. A wè kunwɔ yuuro kɔ, yee gbele.›

\VS{33}Ko ki naga ma yo Zhan Batisi na wìla pan, wi sila pye na yaakara kpayi kaa, wi sila si pye na duvɛn woo\XREF{†}{{\XO 7:33 }{\XO{7.33:
}}{\XT{Maki 1.6; Luki 1.15}}}. A yè yo fɔ yinnɛ tipele lì ye wi ni.

\VS{34}Lere wi Pinambyɔ wo kaa pan na nii na woo, a yè sɔngɔrɔ naa ma yo fɔ: ‹Ye wele! Ŋa wo pan ma koro na nii, na woo win, ma pye nizara shɔfɛnnɛ poro naa kapere pyefɛnnɛ pe wɔnlɔ.›

\VS{35}Ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ li tijinliwɛ we, mbele fuun pè yɛnlɛ pi na, pe maga jɛn ma yo pì sin.»


\par }{\SH Zhezu wìla jɛlɛ kapere pyefɔ \newline  wa kapere kala yaga wi na
\par }
{\PP \VS{36}Pilige ka, Fariziye naŋa wà la Zhezu wi yeri ma yo wi sa li wi ni. A Zhezu wì si kari wa ki naŋa wi go, mɛɛ saa cɛn na nii.

\VS{37}Jɛlɛ wà la pye wa ki ca ki ni, kapere pyefɔ lawi. Naa wìla kaa ki jɛn ma yo Zhezu wi wa Fariziye naŋa wi go na nii, a wì si kari wa latikɔrɔ nuwɔ taan kugbolo ni, pàa li gbegele sinndɛɛrɛ nda pe yinri
alibatiri to ta ni.

\VS{38}A wì si saa yere wa Zhezu wi puŋgo na wa wi tɔɔrɔ ti tanla, nɛɛ gbele naa yɛntunwɔ pi yari pila wuun Zhezu wi tɔɔrɔ ti na. A wi nɛɛ pi tunrugu wi yinzire ti ni, nɛɛ wi tɔɔrɔ ti yinri naa gbogo, mɛɛ latikɔrɔ\XREF{†}{{\XO 7:38 }{\XO{7.38:
}}{\XT{Zhan 12.3}}} wi gbɔn ti na.

\VS{39}Fariziye naŋa ŋa wìla Zhezu wi yeri suro ti na, naa wìla kaa ki yan ma, a wì sigi yo wa wi nawa ma yo fɔ: «Ndɛɛ ki pye ki naŋa ŋa Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ wi, jɛlɛ ŋa wì jiri wi na yɛɛn, wi jɛn naga yɛgɛ jɛn mbe yo kapere pyefɔ wi».

\VS{40}Kona, a Zhezu wì si sɛnrɛ ti lɛ, mɛɛ wi pye fɔ: «Simɔ, sɛnrɛ yɛn na yeri mbe yo ma kan.» A Simɔ wì suu pye fɔ: «We Nagafɔ, ti yo!»


\par }{\PP \VS{41}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Naŋa wà la leele shyɛn jin penjara ni. Wìla nuŋgba kan warifuwe pyɔ cɛnmɛ kaŋgurugo (500), mɛɛ sanŋa wo kan warifuwe pyɔ nafa shyɛn ma yiri kɛ ni.

\VS{42}Paa yawa sila pye wa kpɛ ni pe ni mboo penjara ti sɔngɔrɔ wi na, a wì siri kala yaga pe ni fuun shyɛn pe na. Mboro wo nawa, naŋa wi yaa pye mbe wiwiin ndanla pe ni mbe wɛ?»


\par }{\PP \VS{43}A Simɔ wì suu pye fɔ: «Mi na jatere wo ni, ŋa wi fɔgɔ kìla gbɔgɔ, a wìgi kala yaga wi na, wi yaa pye mbe wo ndanla mbe wɛ.» A Zhezu wì suu pye fɔ: «Kaselege koyi ŋga mà yo we.»


\par }{\PP \VS{44}Ko puŋgo na, a Zhezu wì si kanŋga ma yɛgɛ wa wa jɛlɛ wi yeri, mɛɛ Simɔ wi pye fɔ: «Ki jɛlɛ ŋa maa wi yaan! Na mì ye laga ma go, mɛɛ tɔnmɔ kan na yeri mbanla tɔɔrɔ ti jogo\XREF{†}{{\XO 7:44 }{\XO{7.44:
}}{\XT{Zhenɛ 18.4; Zhan 13.5; 1 Timo 5.10}}}. Ɛɛn fɔ, wo na, wìlan tɔɔrɔ ti yinŋgi wi yɛntunwɔ pi ni, mari turugo wi yinzire ti ni.

\VS{45}Mɛɛ si kɛyɛn wa na yɔlɔgɔ mbanla yaara wɔ. Ɛɛn fɔ, malɛ mì ye laga go, wo na, wi yɛn nala tɔɔrɔ ti yinri nala gbogo.

\VS{46}Mɛɛ si sinmɛ fa na go ki na. Ɛɛn fɔ, wo latikɔrɔ nuwɔ taan sɔnŋgbanga woo gbɔn na tɔɔrɔ ti na.

\VS{47}Ki kala na, mila ki yuun ma kan fɔ ndanlawa gbembe mba pi yɛn wi ni na kala na, pìgi naga ma yo Yɛnŋɛlɛ lùu kapere lɛgɛrɛ ti kala yaga wi na. Ɛɛn fɔ, lere ŋa kapere jɛnri kala yaga wi na, ko fɔ wo ndanlawa po ma kologo.»


\par }{\PP \VS{48}Kona, a wì si jɛlɛ wi pye fɔ: «Ma kapere\FTNT{†}{{\FR 7:48 }{\FR{7.48:
}}{\XT{Luki 5.21}}{\FT{wi wele!}}} ti kala yaga ma na.»


\par }{\PP \VS{49}A wi suro lifɛnnɛ yɛɛnlɛ pe nɛɛ ki yuun wa pe nawa fɔ: «Ki naŋa ŋa wi yɛn ambɔ ma, nɛɛ kapere ti kala yari yɛrɛ?»

\VS{50}A Zhezu wì si jɛlɛ wi pye fɔ: «Ma tagawa pɔ̀ɔn shɔ. Ta kee yɛyinŋge na.»




\par }\Chap{8}{\SH Jɛɛlɛ pèle la pinlɛ Zhezu wi ni
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ko puŋgo na, a Zhezu wì si kari ma saa na Galile tara cagbɔrɔ to naa ca pigile ke yanri, na Sɛntanra nda ti yɛn na para
Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ wogo ki na ti yuun leele pe kan. Wi
fɔrɔgɔfɛnnɛ kɛ ma yiri shyɛn pàa pinlɛ wi ni konaa jɛɛlɛ pele ni.

\VS{2}Zhezu wìla yinnɛ tipegele purɔ ma wɔ ki jɛɛlɛ pe ni, ma pe sagala pe yama pi ni. Pàa pye na wa yinri Mari, ŋa wì yiri wa Magidala ca. Zhezu wìla yinnɛ tipegele kɔlɔshyɛn purɔ ma ke wɔ wi ni,

\VS{3}na wa yinri Zhani, wo la pye naŋa ŋa pàa pye na yinri Kuza wi jɔ. Kuza wo la pye
Erɔdi wi yarijɛndɛ ti tɛgɛfɔ, na wa yinri Suzani, naa jɛɛlɛ lɛgɛrɛ pele ni naa. Pàa pye na Zhezu wo naa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe sari pe kɛɛ yaara ti ni.


\par }{\SH Yariluguro fɔ yomiyɛlɛ
\par }
{\R (Mati 13.1-9; Maki 4.1-9)

\par }{\PP \VS{4}Leele pàa pye na yinrigi cara ti ni fuun ti ni na kee Zhezu wi kɔrɔgɔ. Naa janwa wìla kaa gbogolo wa wi tanla, a wì sigi yomiyɛlɛ na li wa pe kan ma yo fɔ:


\par }{\PP \VS{5}«Naŋa wà la yiri ma kari saa yariluguro lugu wi kɛrɛ paa yɛgɛ ŋga na pe maa mali wi waa. Maa ta wila ti yanragi, a yariluguro tà si to wa konɔ li yɔn na. A torofɛnnɛ pèri tangala, a sannjɛrɛ tì pan mari yɔli.

\VS{6}A tà si to yaanŋguro laga na. Naa tì kaa fi mɛɛ ku, katugu yinmɛ sila pye wa tara.

\VS{7}A tà to wuuro sɔgɔwɔ. A wuuro tì si pinlɛ ma fi ma yiri ti ni, mɛɛ ti tɔn.

\VS{8}A tà si to wa tara jɛndɛ ti na, ma fi ma yiri mɛɛ sɛ. A sheshele nuŋgba nuŋgba pyew lì pyɔ cɛnmɛ sɛ.» Naa Zhezu wìla kaa ki sɛnrɛ ti yo ma, a wì si pe pye fɔ: «Nuŋgbogolo ka pye ŋa na mbaa nuru, wi ke jan wila nuru.»


\par }{\SH Zhezu wìla yariluguro yomiyɛlɛ \newline  li kɔrɔ wi yo
\par }
{\R (Mati 13.10-23; Maki 4.10-20)

\par }{\PP \VS{9}A Zhezu wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pè suu yewe ki yomiyɛlɛ li kɔrɔ wi ni.

\VS{10}A wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Yoro wo na, Yɛnŋɛlɛ li ŋgundo sɛnrɛ nda ti yɛn na para li wunluwɔ pi wogo na, lìri naga ye na, a yèri jɛn. Ɛɛn fɔ, leele sanmbala poro na, ti ma naga pe na yomiyɛgɛlɛ ni, jaŋgo

\par }{\Q {\QT{pe ma ya na wele, ɛɛn fɔ, paa la yaan.}}

\par }{\Q {\QT{Pe ma ya nari nuru, ɛɛn fɔ, paa lari kɔrɔ wi jɛnni.}}\XREF{†}{{\XO 8:10 }{\XO{8.10:
}}{\XT{Eza 6.9-10}}}


\par }{\PP \VS{11}«Ki yomiyɛlɛ li kɔrɔ wi ŋa: Yariluguro re, to ti yɛn Yɛnŋɛlɛ li sɛnrɛ re.

\VS{12}Yariluguro tì to konɔ li yɔn laga ŋga na, ko yɛn paa leele mbele pè Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti logo we. Ɛɛn fɔ, Sɔtanla wi mɛɛ pan mberi wɔ wa pe nawa nɛɛ pe jɔlɔ paga ka ta mbe taga ti na mbe shɔsaga ta.

\VS{13}Yaanŋguro laga ŋga yariluguro tì to wa ki na, ko yɛn paa leele mbele pe ma Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti logo mari lɛ nayinmɛ ni. Ɛɛn fɔ, paa ti yaga ti cɛnsaga ta wa pe nawa. Pe ma taga ti na wagati jɛnri ni. Wamawelewe ka gbɔn pe na sanga ŋa ni, pe mɛɛ je ti na.

\VS{14}Yariluguro tì to wuuro laga ŋga na, ko yɛn paa leele mbele pè Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti logo ma taga ti na. Ɛɛn fɔ, la kee wa yɛgɛ, jatere lɛgɛrɛ to naa dunruya penjara wogo naa katangala ke ni, ti mari shɔ pe yeri. Ti pire tila lɛ.

\VS{15}Tara jɛndɛ nda yariluguro tì to wa ti na, to ti yɛn paa leele mbele pe ma Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti logo mari yigi kotojɛŋgɛ sinŋge ni, pe ma koro ki sɛnrɛ ti na fɔ ti ma pire sɛ\FTNT{†}{{\FR 8:15 }{\FR{8.15:
}}{\FT{Ko kɔrɔ wo yɛn fɔ pe mari yo ma pele kan fɔ poro fun pe ma saa taga ti na.}}}.


\par }{\SH Fitanla yomiyɛlɛ
\par }
{\R (Maki 4.21-25)

\par }{\PP \VS{16}«Lere na fitanla mu mbe kpoŋgbo jiile wi na nakoma mboo tɛgɛ sinlɛyaraga nɔgɔ. Ɛɛn fɔ, pe maa mu maa tɛgɛ wa wi tɛgɛsaga, jaŋgo lere ŋa fuun ka ye wa go wila yaan wi na.

\VS{17}Ko ki naga ma yo kala na fuun li yɛn ma lara, li yaa ka yiri funwa na. Kala na fuun li yɛn ŋgundo, li yaa ka jɛn\XREF{†}{{\XO 8:17 }{\XO{8.17:
}}{\XT{Mati 10.26; Luki 12.2}}}.


\par }{\PP \VS{18}«Ki kala na, yaa kɔrɔsiri piin ye yɛn na nuru yɛgɛ ŋga na ki na; katugu yaraga yɛn ŋa yeri, Yɛnŋɛlɛ li yaa ka taga wa wi kan. Ɛɛn fɔ, yaraga woro ŋa yeri, ali jɛnri ŋa wila jate ma yo wi yɛn wi yeri, Yɛnŋɛlɛ li yaa wi shɔ wi yeri\FTNT{†}{{\FR 8:18 }{\FR{8.18:
}}{\FT{Na mɛɛ kaselege ŋga logo mbege pye ma wogo, ki yaa ka kɔ. Ɛɛn fɔ, kaselege ŋga pe maa tanri ki na, ko maa kee yɛgɛ.}}}.»


\par }{\SH Mbele paa tanri Yɛnŋɛlɛ \newline  li sɛnrɛ ti na, poro pe yɛn \newline  Zhezu wi nɔsepiile wele
\par }
{\R (Mati 12.46-50; Maki 3.31-35)

\par }{\PP \VS{19}Ko puŋgo na, a Zhezu wi nɔ wo naa wi nɔsepiile pe ni, pè si kari saa yan. Ɛɛn fɔ, naa janwa wìla pye ma gbɔgɔ ki kala na, pe saa ya mbe gbɔn wa wi na.

\VS{20}Kì pye ma, a lere wà sigi yo ma Zhezu wi kan ma yo fɔ: «Ma nɔ wo naa ma nɔsepiile pe ni pe yɛn ma yere wa funwa na, paa jaa mbɔɔn yan.»


\par }{\PP \VS{21}Ɛɛn fɔ, a Zhezu wì si pe pye fɔ: «Leele mbele pe yɛn na Yɛnŋɛlɛ li sɛnrɛ ti nuru na tanri ti na, poro pe yɛn na nɔ naa na nɔsepiile nambala.»


\par }{\SH Zhezu wìla tifɛliŋgbɔgɔ ka yerege
\par }
{\R (Mati 8.23-27; Maki 4.35-41)

\par }{\PP \VS{22}Pilige ka, a Zhezu wì si ye tɔnmɔkɔrɔ ka ni wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni, mɛɛ pe pye fɔ: Ye pan we lɔgbɔgɔ ki kɔn we yiri wa ki kɛɛ ŋga na.

\par }{\PP A pè si kari.

\VS{23}Maga ta pàa pye na lɔgbɔgɔ ki kɔɔn tɔnmɔkɔrɔ ki ni, a Zhezu wì si wɔnlɔ. Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a tifɛliŋgbɔgɔ kà si yiri nɛɛ gbɔɔn wa lɔgbɔgɔ ki ni. A tɔnmɔ pi nɛɛ kɔɔn na yiin wa tɔnmɔkɔrɔ ki ni, fɔ a paa jaa mbe liwi.

\VS{24}Kì kaa pye ma, fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si fulo Zhezu wi tanla maa yɛn, ma suu pye fɔ: «We Nagafɔ, we Nagafɔ, we yaa ku!»

\par }{\PP A Zhezu wì si yɛn, mɛɛ para ŋgbanga lɔgbɔgɔ tɔnmɔ po naa tifɛlɛgɛ ki na. A tifɛlɛgɛ kì si yere, a tɔnmɔ pì si pyeri dinw.

\VS{25}A wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ pe pye fɔ: «Ye tagawa pi yɛn se yeri\FTNT{†}{{\FR 8:25 }{\FR{8.25:
}}{\FT{Ko ki naga ma yo naa pe fa taga Zhezu wi na bere, kìla wi jatere wi piri wi na.}}}?»

\par }{\PP Ɛɛn fɔ, pàa pye na fyɛ, fɔ a kì pe pari. A pe nɛɛ pe yɛɛ yewe na yuun fɔ: «Ambɔ wi ki naŋa ŋa we? Wila para yɛrɛ tifɛɛrɛ to naa tɔnmɔ pi ni, a tila wi sɛnrɛ ti nuru.»


\par }{\SH Zhezu wìla yinnɛ tipegele purɔ \newline  ma ke wɔ naŋa wa ni
\par }
{\R (Mati 8.28-34; Maki 5.1-20)

\par }{\PP \VS{26}A pè si lɔgbɔgɔ ki kɔn ma gbɔn wa Zherazeni tara fɛnnɛ pe tara ti ni. Ki tara ti yɛn ma yɛgɛ wa Galile tara ti yeri.

\VS{27}Naa Zhezu wìla kaa tigi ma yiri wa tɔnmɔkɔrɔ ki ni, a ki ca nawa naŋa wà si pan mboo fili. Ki naŋa yinnɛ tipegele la pye wi ni. Maga lɛ wa wagati titɔnlɔwɔ ni, wi sila pye na deere nii, wi sila si pye na sinlɛ go. Ɛɛn fɔ, wìla pye na wɔnlɔ wa fanra ti sɔgɔwɔ.

\VS{28}Naa wìla kaa Zhezu wi yan, a wì si gbele ŋgbanga, mɛɛ kanŋguuro kan wi jegele, ma para ŋgbanga ma yo fɔ: «Yiŋgi maa jaa na yeri Zhezu, mboro ŋa ma yɛn Yɛnŋɛlɛ na yaara ti ni fuun ti go na li Pinambyɔ? Mila ma yɛnri maga kanla le jɔlɔgɔ.»


\par }{\PP \VS{29}Wìla to yo ma, katugu Zhezu wìla ki yo yinnɛ tipegele ke kan ma yo ke wɔ wi ni. Kìla pye, pilige lɛgɛrɛ na, yinnɛ tipegele kaga yiri wi ni, leele pe maa kɛyɛn yi pɔ jɔrɔgɔ ni, ma tugurɔn le wi tɔɔrɔ ti na mbaa wi kɔrɔsi. Ɛɛn fɔ, wi ma kaa ti kɔɔnlɔ, yinnɛ tipegele ke mɛɛ wi tata ma kari wi ni wa yan, wa laga ŋga lere na pye we.


\par }{\PP \VS{30}A Zhezu wì suu yewe wi mɛgɛ ki ni. A wì suu pye ma yo fɔ: «Na mɛgɛ koyi ŋga: ‹Janwa›.»

\par }{\PP Wìla ko yo ma, katugu yinnɛ tipegele lɛgɛrɛ la pye wi ni.

\VS{31}A yinnɛ tipegele kè si Zhezu wi yɛnri ma yo wiga ka ke torogo wa jɔlɔgɔ
wetijugo ki ni.


\par }{\PP \VS{32}Le ki laga ki na, cɛɛlɛ ŋgbelege kà la pye le. Pàa pye na yanri wa yanwiga ki go na, na pe yaakara ti lagajaa. A yinnɛ tipegele kè si Zhezu wi yɛnri ma yo wi konɔ kan ke yeri ke sa ye wa ko cɛɛlɛ poro ni. A Zhezu wì sigi konɔ li kan ke yeri.

\VS{33}A yinnɛ tipegele kè si wɔ naŋa wi ni, mɛɛ saa ye cɛɛlɛ pe ni. A cɛɛlɛ pe ni fuun pè si gbinri wa yanwiga ki go na, ma tigi wa ki tigiwɛn pi ni, ma toori wa lɔgbɔgɔ ki tɔnmɔ pi ni, mɛɛ ku.


\par }{\PP \VS{34}Naa cɛɛlɛ kɔnrifɛnnɛ pàa kaa ko yan ma, a pè si fe mɛɛ saa ŋga pàa yan ki yɛgɛ yo wa cagbɔgɔ konaa kɛrɛ kapire ti ni.

\VS{35}Mbele pàa ki sɛnrɛ ti logo cɛɛlɛ kɔnrifɛnnɛ pe yeri, pè si yiri mɛɛ kari saga kala li yan yɛnlɛ ni. Naa pàa ka saa gbɔn wa Zhezu wi tanla, a pè si naŋa ŋa yinnɛ tipegele kàa wɔ wi ni wi yan. Wìla deere le ma cɛn le Zhezu wi tanla yɛtogowo ni. Naa pàa kaa wi yan, a pè si fyɛ fɔ jɛŋgɛ.

\VS{36}Yinnɛ tipegele kàa wɔ naŋa wi ni mbele yɛgɛ na, a poro sigi yɛgɛ yo ma pe kan.

\VS{37}Kona, a Zherazeni tara fɛnnɛ pè si Zhezu wi yɛnri ma yo wi yiri wa pe tara, katugu pàa pye na fyɛ fɔ jɛŋgɛ. A Zhezu wì si ye wa tɔnmɔkɔrɔ ki ni nɛɛ jaa mbaa kee.

\VS{38}Yinnɛ tipegele kàa wɔ naŋa ŋa ni, a wo si Zhezu wi yɛnri ma yo wi yaa pinlɛ wi ni mbaa kee. Ɛɛn fɔ, a Zhezu wì suu sɔngɔrɔ ma suu pye fɔ:

\VS{39}«Sɔngɔrɔ maa kee ma woolo pe kɔrɔgɔ. Ŋga Yɛnŋɛlɛ lì pye mɔɔ kan, ma saga yɛgɛ yo ma pe kan.»

\par }{\PP Kagala ŋgele fuun Zhezu wìla pye ma ki naŋa wi kan, a wì si kari ma saa ke yɛgɛ yo ma ca woolo pe ni fuun pe kan.


\par }{\SH Zhezu wìla naŋa ŋa pàa pye \newline  na yinri Zhayiru wi sumborombyɔ \newline  sagala ko naa jɛlɛ wa ni
\par }
{\R (Mati 9.18-26; Maki 5.21-43)

\par }{\PP \VS{40}Naa Zhezu wìla kaa sɔngɔrɔ ma lɔgbɔgɔ ki kɔn naa ma yiri wa ki kɛɛ ŋga na, a janwa wì suu yigi fɔ jɛŋgɛ, katugu pe ni fuun pàa pye naa singi.

\VS{41}Ki sanga wi ni, a naŋa wà si pan, pàa pye naa yinri Zhayiru.
Shɛrigo to wo wa lawi. A wì si kanŋguuro kan le Zhezu wi jegele, maa yɛnri ma yo wi kari wa wi go wi saa saga,

\VS{42}katugu wi sumborombyɔ wìla pye nuŋgba to, nɛɛ kuun. Wìla pye na kee yɛlɛ kɛ ma yiri shyɛn yeri.

\par }{\PP Naa Zhezu wìla kaa na kee wa Zhayiru wi yeri, a janwa wi nɛɛ gbinri wi na lagapyew.

\VS{43}Le ki laga ki na, jɛlɛ wà la pye le. Kasanwa wogo yama la pye wi na. Pìla yɛlɛ kɛ ma yiri shyɛn ta wi na. Wɛrɛ pyege ki kala na, wi kɛɛ kìla ka saa koro waga. Katugu wìla wi kɛɛ yaara ti ni fuun ti kan wɛrɛ pyefɛnnɛ pe yeri. Ɛɛn fɔ, wo wa nuŋgba sila ya mboo sagala.

\VS{44}A ki jɛlɛ wì si fulo Zhezu wi tanla, wa wi puŋgo na, mɛɛ jiri wi derege yɔn ki na. Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a wi kasanwa wogo yama pì si kɔ.

\VS{45}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Ambɔ wì jiri na na?» Naa pe ni fuun paa kaa na jege ma yo poro ma, a Pyɛri wì suu pye fɔ: «We Nagafɔ, janwa wɔ̀ɔn maga nɔɔ jiire lagapyew dɛ!»


\par }{\PP \VS{46}Ɛɛn fɔ, a Zhezu wì suu pye ma yo fɔ: «Lere wà jiri na na kaselege, katugu mìgi jɛn ma yo fanŋga kà wɔ na ni.»


\par }{\PP \VS{47}Naa jɛlɛ wìla kaa ki yan ndɛɛ ki se ya lara naa, a wì si pan na seri, mɛɛ saa kanŋguuro kan Zhezu wi jegele. Kala na làa ti, a wì si jiri Zhezu wi derege ki na, konaa paa wìla sagala le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni yɛgɛ ŋga na, a wì sigi yo ma pe ni fuun pe kan.

\VS{48}A Zhezu wì suu pye ma yo fɔ: «Na sumborombyɔ, ma tagawa pɔ̀ɔn shɔ. Ki kala na, ta kee yɛyinŋge na\XREF{†}{{\XO 8:48 }{\XO{8.48:
}}{\XT{Luki 7.50}}}.»


\par }{\PP \VS{49}Ma Zhezu wi ta wìla pye na to yuun ma, a
pitunŋɔ wà si yiri wa shɛrigo to wi go, mɛɛ gbɔn le pe na, mɛɛ wi pye fɔ: «Ma sumborombyɔ wì ku makɔ, maga kaa we Nagafɔ wi tege.»


\par }{\PP \VS{50}Ɛɛn fɔ, naa Zhezu wìla kaa to logo, a wì si Zhayiru wi pye fɔ: «Ma kaa fyɛ! Taga cɛ, pa ma pyɔ wi yaa sagala.»


\par }{\PP \VS{51}Naa Zhezu wìla ka saa gbɔn wa Zhayiru wi laga, wi sila yɛnlɛ lere mbe ye wa go ndɛɛ Pyɛri, naa Zhan, naa Zhaki, konaa pyɔ wi to, naa wi nɔ poro cɛ.

\VS{52}Leele pe ni fuun pàa pye na pyɔ wi kunwɔ pi gbele na jɔrɔgi. A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Yaga kaa gbele! Pyɔ wii ku, ɛɛn fɔ, wila wɔnlɔ win.»


\par }{\PP \VS{53}Naa wìla kaa to yo ma, a pe nɛɛ tɛgɛ wi na, katugu pàa ki jɛn ma yo kaselege pyɔ wì ku.

\VS{54}Kona, a Zhezu wì suu yigi wi kɛɛ ki na, maa yeri ŋgbanga ma yo fɔ: «Na pyɔ, yiri!»


\par }{\PP \VS{55}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a pyɔ wì si yɛn ma yiri wa kunwɔ pi ni, mɛɛ yiri ma yere. A Zhezu wì si pe pye ma yo pe pyɔ wi kan wi ka.

\VS{56}A kì si pyɔ wi sevɛnnɛ pe pari fɔ jɛŋgɛ. A Zhezu wì sigi yo maga ŋgban pe ni ma yo paga ka ŋga kì pye ki yo mbe lere kan.




\par }\Chap{9}{\SH Zhezu wìla wi fɔrɔgɔfɛnnɛ \newline  kɛ ma yiri shyɛn pe tun
\par }
{\R (Mati 10.5-15; Maki 6.7-13)

\par }{\PP \VerseOne{1}A Zhezu wì suu
fɔrɔgɔfɛnnɛ kɛ ma yiri shyɛn pe yeri ma pe gbogolo, mɛɛ yawa naa fanŋga kan pe yeri paa yinnɛ tipegele ke puro paa ke woo leele pe ni, paa yambala pe sagala.

\VS{2}Kona, a wì si pe tun ma yo pe saa
Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ sɛnrɛ ti yuun leele pe kan, paa yambala pe sagala.

\VS{3}A wì si pe pye naa fɔ: «Na ye kaa kee, yaga ka yaraga ka kpɛ lɛ: Paa gbɔtangala yɛn, nakoma kasha, nakoma yaakaga, nakoma penjara! Wa ka si ka deere shyɛn lɛ ye ni\XREF{†}{{\XO 9:3 }{\XO{9.3:
}}{\XT{Luki 22.35}}}!

\VS{4}Na paga sa ye yaara wɔ laga o laga, ye koro wa fɔ ye karisanga wi sa gbɔn!

\VS{5}Na leele paga si je ye na ca ŋga ni mbe yo pe se ye yaara wɔ, ye karisaga ye ye tɔɔrɔ ti pɛpɛ yege gbanŋgban wi wo wa ki ca ki ni! Pa ko yaa pye pe yɛrɛwɛ.»


\par }{\PP \VS{6}A fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si kari, nɛɛ toro cara ti ni fuun ti ni, na Sɛntanra ti yari leele pe kan, na yambala pe sagala lagapyew.


\par }{\SH Erɔdi wi jatere wìla piri wi na
\par }
{\R (Mati 14.1-12; Maki 6.14-29)

\par }{\PP \VS{7}Naa gboforonɛri
Erɔdi wìla kaa kagala ŋgele kàa pye na piin ke sɛnrɛ logo, a wi nawa pì si piri wi na. Katugu leele pèle la pye na yuun fɔ: «Zhan Batisi wo wì sɔngɔrɔ ma yɛn ma yiri wa kunwɔ pi ni.»


\par }{\PP \VS{8}A pèle yo fɔ: «Eli wì sɔngɔrɔ ma pan naa.» A pèle yo naa fɔ: «Fafafa
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ wo wa wì sɔngɔrɔ ma yɛn ma yiri wa kunwɔ pi ni.»


\par }{\PP \VS{9}Ɛɛn fɔ, a Erɔdi wì sho fɔ: «Mìla si konɔ kan, a pè Zhan go ko kɔw. Kagala ŋgele mila ke sɛnrɛ nuru, a ambɔ si ta na koro piin?»

\par }{\PP A wi nɛɛ Zhezu wi lagajaa mboo yan yɛnlɛ ni.\XREF{†}{{\XO 9:9 }{\XO{9.9:
}}{\XT{Luki 23.8}}}


\par }{\SH Zhezu wìla nambala \newline  waga kaŋgurugo (5 000) \newline  kan pè ka
\par }
{\R (Mati 14.13-21; Maki 6.30-44; Zhan 6.1-14)

\par }{\PP \VS{10}Naa
pitunmbolo pàa kaa sɔngɔrɔ ma pan Zhezu wi kɔrɔgɔ, a pè si kagala ŋgele pàa pye ke yɛgɛ yo maa kan. A wì si pe lɛ ma kari pe ni ca ka tanla, pege yinri Betisayida.

\VS{11}Naa janwa wìla kaa ki logo, a pè si taga Zhezu wi na. A wì si pe yigi jɛŋgɛ, ma Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi sɛnrɛ yo pe kan. Yambala mbele pàa jori mbe sagala, a wì poro sagala.


\par }{\PP \VS{12}Naa yɔnlɔ kìla kaa na kee sa to, a Zhezu wi fɔrɔgɔfɛnnɛ kɛ ma yiri shyɛn pè si fulo wi tanla, mɛɛ wi pye fɔ: «Ki yo janwa wi kan wila kee wa cara nda tì we maga to naa kɛrɛ kapire ti ni, pe sa yaakara lagaja pe ka, pe sinlɛsara ja; katugu we yɛn laga laga ŋga na yɛɛn,
gbinri wi.»


\par }{\PP \VS{13}Ɛɛn fɔ, a wì si pe pye ma yo fɔ: «Yoro jate ye pe kan pe ka!» A pè suu pye fɔ: «Buru kaŋgurugo naa ŋgbangala shyɛn ke yɛn laga we yeri cɛ. Maa jaa kana woro jate we sa yaakara lɔ ki leele mbele pe ni fuun pe kan pe ka wi le?» 

\par }{\PP \VS{14}Ma si yala, nambala mbele pàa pye wa, pe mbaa lere waga kaŋgurugo (5 000) yɔn ko tin. A Zhezu wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ pe pye fɔ: «Ye pe pye pe gbogolo gbogolo pe yɛɛ na. Gbogolosaga nuŋgba, paa lere nafa shyɛn ma yiri kɛ yɛn.»


\par }{\PP \VS{15}A fɔrɔgɔfɛnnɛ pè sigi pye ko pyewe po na ma, mɛɛ pe ni fuun pe pye, a pè cɛn.

\VS{16}A Zhezu wì si buru kaŋgurugo wi lɛ naa ŋgbangala shyɛn ke ni, maa yɛgɛ ki yirige wa naayeri ma duwaw ti na, mɛɛ ti kɔɔnlɔ mari kan wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe yeri ma yo peri yɛɛlɛ janwa wi na.

\VS{17}A pe ni fuun pè ka ma tin. Kɔnrɔkɔnrɔ nda tìla koro, pàa ti wulo, a tì kanja kɛ ma yiri shyɛn yin.


\par }{\SH Pyɛri wìla ki yo ma yo \newline  Zhezu wo wi yɛn Kirisi
\par }
{\R (Mati 16.13-19; Maki 8.27-29)

\par }{\PP \VS{18}Pilige ka, Zhezu wìla pye na Yɛnŋɛlɛ yɛnri wi yɛ, ma yala wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pàa pye wa wi tanla. A wì si pe yewe ma yo fɔ: «Leele pe ma yo mi yɛn ambɔ fɔ?»


\par }{\PP \VS{19}A pè suu pye fɔ: «Pele ma yo ma yɛn Zhan Batisi. Pele ma yo ma yɛn
Eli. Pele ma yo naa fɔ: ‹Faa Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ wa wì yɛn ma yiri\XREF{†}{{\XO 9:19 }{\XO{9.19:
}}{\XT{Luki 9.8}}}.› »

\VS{20}A Zhezu wì si poro yewe ma yo fɔ: «Yoro wo nawa, ambɔ wi mi?» A Pyɛri wì suu pye fɔ: «Mboro ma yɛn Yɛnŋɛlɛ li
Kirisi we.»


\par }{\SH Zhezu wìla wi kunwɔ \newline  naa wi yɛnmɛ wogo ki yo
\par }
{\R (Mati 16.20-28; Maki 8.30–9.1)

\par }{\PP \VS{21}A Zhezu wì sigi yo maga ŋgban pe ni ma yo paga kaga yo mbe lere kan.

\VS{22}A wì sigi sɛnrɛ nda ti taga wa naa, ma yo fɔ: «Ki daga
Lere wi Pinambyɔ wi jɔlɔ jɛŋgɛ! Tara ti
lelɛɛlɛ poro naa
saraga wɔfɛnnɛ teele pe ni, naa
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe ni, pe yaa ka je wi na mboo gbo. Ki pilige taanri wogo, wi yaa yɛn mbe yiri wa kunwɔ pi ni!»


\par }{\PP \VS{23}Kona, a wì si pe ni fuun pe pye fɔ: «Na lere wa kaa jaa mbe taga na puŋgo na, wi kaari wi yinwege ki kala, wuu
tiparaga ki tugo\FTNT{†}{{\FR 9:23 }{\FR{9.23:
}}{\FT{Ko kɔrɔ wo yɛn fɔ wi cɛn wi jɔlɔgɔ ki cɛnwɛ pilige pyew, wii taga Zhezu wi na.}}} pilige pyew, wi taga na na.

\VS{24}Katugu lere ŋa kaa jaa mboo yɛɛ go shɔ, wo yaa kaa yinwege ki la. Ɛɛn fɔ, lere ŋa fuun ka suu yinwege ki la na kala na, wo yaa kaga ta.

\VS{25}Na lere wi ka dunruya yaara ti ni fuun ti ta, ki si pye wuu yinwege ki la, nakoma mbe sa ye jɔlɔgɔ, yiŋgi ki yaara ti yaa yɔn mboo kan?

\VS{26}Na lere ŋa ka fɛrɛ ta mi naa na sɛnrɛ ti ni, kona, Lere wi Pinambyɔ wi yaa ka fɛrɛ ta wi ni, na wiga ka pan wi gbɔgɔwɔ pi ni, po mba pi yɛn wi To Yɛnŋɛlɛ lo naa
mɛrɛgɛyekpoyi pe woo we.

\VS{27}Mi yɛn naga yuun ye kan kaselege ko na, fɔ mbele pe yɛn lagamɛ, pele yɛn na pe ni, sanni pe sa ku pe yaa Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi yan.»


\par }{\SH Zhezu wi yɛgɛ cɛnwɛ pìla kanŋga
\par }
{\R (Mati 17.1-8; Maki 9.2-8)

\par }{\PP \VS{28}Naa Zhezu wìla kaa ko sɛnrɛ to yo ma, ki piliye kɔlɔtaanri si, a wì si Pyɛri naa Zhan naa Zhaki pe lɛ ma kari pe ni yanwiga ka go na mbe sa Yɛnŋɛlɛ yɛnri.

\VS{29}Naa wila kaa na Yɛnŋɛlɛ li yɛnri, a wi yɛgɛ cɛnwɛ pì si kanŋga. A wi yaripɔrɔ tì kanŋga ma filige na yɛngɛlɛ shoo.

\VS{30}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a leele shyɛn si yiri le pe na, nɛɛ para Zhezu wi ni. Moyisi wo naa Eli\FTNT{†}{{\FR 9:30 }{\FR{9.30:
}}{\FT{Ki leele shyɛn pàa pe yinwege ki pye laga tara na faa ma kari.}}} poro la wɛlɛ.

\VS{31}Yɛnŋɛlɛ li gbɔgɔwɔ yanwa pìla pye ma pe maga. Pàa pye na para Zhezu wi ni paa yɛgɛ ŋga na wila daga sa ku wa Zheruzalɛmu ca ki ni mboo tunŋgo ki yɔn fili we.

\VS{32}Ko sanga wo ni, Pyɛri naa wi pinlɛyɛɛnlɛ pe ni pàa pye na wɔnlɔ fɔ jɛŋgɛ. Ɛɛn fɔ, a pè si yɛn, mɛɛ Zhezu wi gbɔgɔwɔ pi yan konaa leele shyɛn mbele pàa pye wi ni pe ni.

\VS{33}Naa ki leele paa kaa na yinrigi le Zhezu wi tanla na kee, a Pyɛri wì suu pye fɔ: «We Nagafɔ, ki yɛn ma yɔn we koro lagamɛ. We yaa segbara taanri kan, mboro wogo nuŋgba, Moyisi wogo nuŋgba, Eli wogo nuŋgba!» Ɛɛn fɔ, sɛnrɛ nda wìla pye na yuun wi sila pye nari kɔrɔ jɛnni.


\par }{\PP \VS{34}Naa wila kaa na to yuun ma, a kambaaga kà si pan, mɛɛ pe tɔn. A fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si fyɛ, naa kambaaga kìla pe tɔn we.

\VS{35}A magala là si yiri wa kambaaga ki ni ma yo fɔ: «Ŋa yɛɛn, wo wi yɛn na Pinambyɔ ŋa mì wɔ we, yaa wi sɛnrɛ ti nuru!»


\par }{\PP \VS{36}Naa magala làa kaa yiri, a pèli logo, pee lere yan naa ndɛɛ Zhezu wo nuŋgba bɔkɔ. Ko wagati wo ni, a fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si kagala ŋgele pàa yan ke lara, pee ke yɛgɛ yo mbe lere kan.


\par }{\SH Zhezu wìla pinambyɔ wa sagala, \newline  yinnɛ tipele la pye wi ni
\par }
{\R (Mati 17.14-18; Maki 9.14-27)

\par }{\PP \VS{37}Ki goto, a pè si yiri wa yanwiga ki na ma tigi, a janwa gbɔlɔ là si kari ma saa Zhezu wi fili.

\VS{38}Wa janwa wi ni, naŋa wà la pye wa. A wo si gbele ŋgbanga ma yo fɔ: «We Nagafɔ, mi yɛn nɔɔ yɛnri, na pinambyɔ wi wele! Wi yɛn na yeri nuŋgba to.

\VS{39}Yinnɛ tipele la maa wi jaan. Na liga wi jan, le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, li maa pye wi maa jɔrɔgi ŋgbanga, mboo yangara fɔ ŋgbɔrɔgɔ maa kɔɔn wa wi yɔn. Ki yinnɛ tipele li wɔgɔ ki yɛn ma ŋgban wi ni fɔ jɛŋgɛ. Li kaa jaa mbe wɔ wi ni, li maa wire ti fanla wi na gbɛn.

\VS{40}Mɔ̀ɔ fɔrɔgɔfɛnnɛ pe yɛnri ma yo peli purɔ peli wɔ wi ni, ɛɛn fɔ, pee ya.»


\par }{\PP \VS{41}A Zhezu wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ pe pye fɔ: «Iye, yoro wele ye yɛn lepeele ma pye mbatagambala. Wagati jori mi yaa pye ye ni naa, mbe si ye kala li kun na yɛɛ ni?» A wì si naŋa wi pye fɔ: «Pan laga ma pyɔ wi ni!»


\par }{\PP \VS{42}Naa pyɔ wila kaa na paan Zhezu wi kɔrɔgɔ, a yinnɛ tipele lì suu jan le tara maa yangara fɔ jɛŋgɛ. A Zhezu wì si gbanla ŋgbanga ki yinnɛ tipele li na, mɛɛ pyɔ wi sagala maa kan wi to wi yeri.

\VS{43}Fanŋga gbɔgɔ ŋga Yɛnŋɛlɛ làa naga le ki laga ki na, kìla leele pe ni fuun pe pari.

\par }{\SH Zhezu wìla wi kunwɔ \newline  naa wi yɛnmɛ wogo ki yo naa
\par }
{\R (Mati 17.22-23; Maki 9.30-32)

\par }{\PP Kagala ŋgele fuun Zhezu wìla pye na piin, naa kè kaa pe pari ma, a wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ pe pye fɔ:

\VS{44}«Ye wele, sɛnrɛ nda mi yaa yo, ye nuŋgbogolo jan yeri logo jɛŋgɛ! Pe yaa Lere wi Pinambyɔ wi le leele pe kɛɛ.»

\VS{45}Ɛɛn fɔ, pe sila ki sɛnrɛ ti kɔrɔ wi jɛn. Ti kɔrɔ wìla pye ma lara pe na, jaŋgo paga kari kɔrɔ wi logo. A pe nɛɛ fyɛ mboo yewe ti kɔrɔ wi ni.


\par }{\SH Wiwiin wi yɛn legbɔɔ?
\par }
{\R (Mati 18.1-5; Maki 9.33-37)

\par }{\PP \VS{46}Zhezu wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pàa pye na pe yɛɛ yewe mbe ta mbe ŋa wi yɛn pe pe ni fuun legbɔɔ wi jɛn.

\VS{47}A Zhezu wì si pe nawa jatere wi jɛn. Kì kaa pye ma, a wì si pyɔ jɛɛ wa lɛ maa yerege le wi yɛɛ tanla,

\VS{48}mɛɛ pe pye fɔ: «Mboro ŋa ka ki pyɔ jɛɛ ŋa wi yigi jɛŋgɛ na kala na, kona, muwi ki fɔ wi yigi jɛŋgɛ. Lere ŋa fuun ka silan yigi jɛŋgɛ, ŋa wìlan tun wo ki fɔ wì yigi jɛŋgɛ\XREF{†}{{\XO 9:48 }{\XO{9.48:
}}{\XT{Mati 10.40; Zhan 12.44; 13.20}}}. Katugu ŋa wi yɛn ye ni fuun lepile, wo wi yɛn ye ni fuun legbɔɔ we.»


\par }{\SH Ye woro ma ŋa mbɛn, \newline  wo yɛn ye lejɛnŋɛ
\par }
{\R (Maki 9.38-40)

\par }{\PP \VS{49}A Zhan wì si sɛnrɛ ti lɛ mɛɛ wi pye fɔ: «We Nagafɔ, wè naŋa wa yan wi yɛn na yinnɛ tipegele ke puro na ke woo leele pe ni ma mɛgɛ ki na, wòo pye ma yo wi kaa ki piin, katugu wi woro we ni.»


\par }{\PP \VS{50}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Yaga kaa yɛgɛ kɔn mbe yo wiga kaa ki piin; katugu ye woro ma lere ŋa mbɛn, wo yɛn ye lejɛnŋɛ.»\XREF{†}{{\XO 9:50 }{\XO{9.50:
}}{\XT{Luki 11.23}}}


\par }{\MS ZHEZU WI KARAGA WA ZHERUZALƐMU CA KI YERI

\par }{\MR 9.51–19.27

\par }{\SH Samari tara ca ka woolo la je \newline  Zhezu wi na
\par }
{\PP \VS{51}Zhezu wila daga mbe yiri mbe kari wa yɛnŋɛlɛ na wagati ŋa ni, naa wila kaa na yɔngɔ, a wì si yere ki yerewe jɛŋgɛ mbe kari wa Zheruzalɛmu.

\VS{52}A wì si piile tun wa wi yɛɛ yɛgɛ (ma yo pe sa kafɛrɛ lagaja wi kan.) A pitunmbolo pè si kari, mɛɛ saa ye
Samari tara ca ka ni nɛɛ kafɛrɛ jaa wi kan.

\VS{53}Ɛɛn fɔ, ki ca woolo pe sila yɛnlɛ mbe tugusaga kan wi yeri, katugu wìla pye na toro na kee Zheruzalɛmu.

\VS{54}Naa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ Zhaki naa Zhan pàa kaa ko yan ma, a pè sho fɔ: «We Fɔ, maa jaa wege yo fɔ kasɔn mbe yiri wa naayeri ki pan ki pe sogo wi le?»


\par }{\PP \VS{55}Ɛɛn fɔ, a Zhezu wì si kanŋga ma yɛgɛ wa pe yeri, mɛɛ para pe na fɔ jɛŋgɛ.

\VS{56}Ko puŋgo na, a pè si kari ca ka ni.


\par }{\SH Kìla pye leele pele nawa \newline  pe taga Zhezu wi na
\par }
{\R (Mati 8.19-22)

\par }{\PP \VS{57}Ma pe ta wa konɔ paa kee, a naŋa wà si Zhezu wi pye fɔ: «Ma kaa kee laga o laga, mi yaa taga ma na.»


\par }{\PP \VS{58}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Were yɛn kombokara ti yeri, sere yɛn sannjɛrɛ ti yeri fun, ma si yala, Lere wi Pinambyɔ sinlɛsaga woro wo yeri wi sinlɛ wi wogo.»


\par }{\PP \VS{59}A wì si nuru ma naŋa wa pye fɔ: «Pan ma taga na na.» Ɛɛn fɔ, a ki naŋa wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «We Fɔ, ki yaga mbe sanla to wi le gbɛn.»

\VS{60}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Gboolo pe yaga wa paa pe gboolo pe nii\FTNT{†}{{\FR 9:60 }{\FR{9.60:
}}{\FT{Ko kɔrɔ wo yɛn fɔ mbele pee taga Yɛnŋɛlɛ li na, ma pye ndɛɛ pe ku li yɛgɛ na, pe yaga paa gboolo pe nii.}}}. Mboro wo na, kari ma saa Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ wogo ki yari leele pe kan.»


\par }{\PP \VS{61}A naŋa wà suu pye naa fɔ: «We Fɔ, mi yaa pan mbe taga ma na. Ɛɛn fɔ, ki yaga mbe sa konɔ yɛnri na go woolo pe yeri gbɛn.»


\par }{\PP \VS{62}A Zhezu wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Lere ŋa fuun wi ma falinɛrɛ capige ki yigi, mbe sila wele wa wi yɛɛ puŋgo na, ko fɔ wo si daga Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi ni.»




\par }\Chap{10}{\SH Zhezu wìla fɔrɔgɔfɛnnɛ \newline  nafa taanri ma yiri kɛ \newline  ma yiri shyɛn tun
\par }
{\R (Mati 10.7-16)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ko puŋgo na, a Zhezu wì si lere nafa taanri ma yiri kɛ ma yiri shyɛn wɔ. Wo jate wila daga mbe toro cagbɔrɔ to naa lara nda fuun na, a wi nɛɛ pe tunnu shyɛnzhyɛn pe keli pe toro wi na wa ki lara ti ni.

\VS{2}A wì si pe pye fɔ: «Yarilire nda ti yaa kɔn, ti yɛn ma lɛgɛ. Ɛɛn fɔ, tunmbyeele pe woro ma lɛgɛ. Ki kala na, ye kɛrɛfɔ wi yɛnri wi tunmbyeele lɛgɛrɛ torogo wa kɛrɛ\XREF{†}{{\XO 10:2 }{\XO{10.2:
}}{\XT{Mati 9.37-38}}}.

\VS{3}Yaa kee! Mi yɛn na ye tunnu paa simbapiile yɛn wa kombokara ti sɔgɔwɔ.

\VS{4}Yaga ka penjara leyaraga lɛ, yaga ka cana karikasha lɛ, nakoma mbe sawira lɛ! Yaga si ka yere konɔ mbe lere shari.

\VS{5}Yaga ye go ŋga fuun ni, yege yo gbɛn fɔ: ‹Yɛyinŋge mbe pye laga ki go ŋga ki ni!›

\VS{6}Na kiga yala yɛyinŋgefɔ wa ki go ki ni, pa Yɛnŋɛlɛ li yaa yɛyinŋge kan ki fɔ wi yeri. Na wa si woro wa, pa ye yɛyinŋge ki yaa sɔngɔrɔ ye na.

\VS{7}Ye koro wa ki go ki ni. Paga yaraga ŋga fuun kan ye yeri, yege ka. Paga si tɔnmɔ mba fuun kan ye yeri, yoo wɔ, katugu tunmbyee wi ma daga wi sara wi ni\XREF{†}{{\XO 10:7 }{\XO{10.7:
}}{\XT{Mati 10.10; 1 Korɛn 9.14; 1 Timo 5.18}}}. Yaga kaa yanri yinrɛ ti ni mbaa toro.

\VS{8}Yaga ye ca ŋga fuun ni, na paga ye yigi jɛŋgɛ mbe yaakaga ŋga fuun kan ye yeri, ye ko ka!

\VS{9}Yambala mbele ka pye wa ki ca ki ni, ye pe sagala. Ye ca woolo pe pye fɔ: ‹Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pì yɔngɔ ye ni.›

\VS{10}Ɛɛn fɔ, yaga ye ca ŋga ni, na pee ye yigi jɛŋgɛ, ye kari wa pe ca nawa koŋgolo ke ni, ye pe pye fɔ:

\VS{11}‹Ye wele! Ye ca tara jate nda tì maramara we tɔɔrɔ ti na, waa ti pee nari wuun laga ye kala na\FTNT{†}{{\FR 10:11 }{\FR{10.11:
}}{\FT{Pe yaa pe tɔɔrɔ gbanŋgban wi pɛpɛ mbege naga fɔ ki ca woolo pè kapege pye.}}}. Konaa ki ni fuun, yege jɛn ye yo fɔ: Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pì yɔngɔ ye ni.› »

\VS{12}A Zhezu wì si pe pye naa fɔ: «Mila ki yuun ye kan, na kiti kɔnpilige kiga ka gbɔn,
Sodɔmu ca woolo pe jɔlɔgɔ ki yaa ka mbɔnrɔ ki ca woolo\FTNT{†}{{\FR 10:12 }{\FR{10.12:
}}{\FT{Sodɔmu ca woolo pe kapere tìla gbɔgɔ Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na fɔ a lì ki ca ki tɔngɔ;
}}{\XT{Zhenɛ 19.24-28; Zhude 7}}} pe wogo ki na.»


\par }{\SH Cara nda woolo pàa je \newline  mbe taga Zhezu wi na
\par }
{\R (Mati 11.20-24)

\par }{\PP \VS{13}«Yoro Korazɛn ca fɛnnɛ wele, jɔlɔgɔ yɛn ye wogo! Yoro Betisayida ca fɛnnɛ fun, jɔlɔgɔ yɛn ye wogo! Katugu ndɛɛ ki pye kafɔnŋgɔlɔ ŋgele kè pye wa ye yeri, pa kè ja pye wa
Tiri ca naa Sidɔn ca woolo pe yɛgɛ sɔgɔwɔ, anmɛ kì gbɔn yɛɛn, pe kashara lele pe yɛɛ na, ma pe yɛɛ piligi wa cɔnrɔ ti ni mbege naga fɔ paa jaa mbe pe kapere pyege ki yaga.

\VS{14}Ki kala na, na kiti kɔnpilige kiga ka gbɔn, Tiri ca naa Sidɔn ca woolo pe jɔlɔgɔ ki yaa ka mbɔnrɔ ye wogo ki na.

\VS{15}Yoro Kapɛrinawu ca woolo fun, ye nawa po ni pe yaa ka ye yirige mbe gbɔn fɔ wa yɛnŋɛlɛ na wi le? Ayoo dɛ, pe yaa ka ye tirige mbe gbɔn fɔ wa
kuulo tara.»


\par }{\PP \VS{16}Kona, a Zhezu wì suu
fɔrɔgɔfɛnnɛ pe pye naa fɔ: «Lere ŋa ka ye sɛnrɛ ti logo, na woro to wì logo. Lere ŋa ka si je ye na, muwi wì je na na. Lere ŋa ka si je mi na, kona, wì je Yɛnŋɛlɛ na lìlan tun lo na\XREF{†}{{\XO 10:16 }{\XO{10.16:
}}{\XT{Mati 10.40; Zhan 12.44; 13.20}}}.»


\par }{\SH Fɔrɔgɔfɛnnɛ nafa taanri \newline  ma yiri kɛ ma yiri shyɛn \newline  pàa sɔngɔrɔ ma pan
\par }
{\PP \VS{17}Naa fɔrɔgɔfɛnnɛ nafa taanri ma yiri kɛ ma yiri shyɛn pàa kaa yiri wa pe tunŋgo ma sɔngɔrɔ ma pan, pàa yin nayinmɛ coli. A pè si Zhezu wi pye fɔ: «We Fɔ, ali yinnɛ tipegele jate kàa pye na we sɛnrɛ ti nuru na tanri ti na, na we kɔɔn mɛgɛ ki yeri we!»


\par }{\PP \VS{18}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Mì Sɔtanla wi yan wì yiri wa naayeri ma to laga tara paa yɛnŋɛlɛ yɛngɛlɛmɛ yɛn\XREF{†}{{\XO 10:18 }{\XO{10.18:
}}{\XT{Eza 14.12; Zhan 12.31; Naga 9.1; 12.7}}}.

\VS{19}Ye wele! Mì yawa pi kan ye yeri yaa tanri wɔɔrɔ to naa naala pe na; konaa ye ya ye ye mbɛnfɔ Sɔtanla wi fanŋga ki jan. Ali yaraga ko ka se ya mbe kapege pye ye na.

\VS{20}Ɛɛn fɔ, naa yinnɛ tipegele kaa ye sɛnrɛ ti nuru, kii daga yaa yɔgɔri ko kala na. Ye daga mbaa yɔgɔri, katugu ye mɛrɛ ti yɛn ma yɔnlɔgɔ wa yɛnŋɛlɛ na\FTNT{†}{{\FR 10:20 }{\FR{10.20:
}}{\FT{Ko ki naga ma yo pè pye Yɛnŋɛlɛ li woolo;
}}{\XT{Dani 12.1; Fili 4.3; Ebu 12.23}}{\FT{.}}}.»


\par }{\SH Zhezu wi yɔgɔrimɔ sɛnrɛ
\par }
{\R (Mati 11.25-27; 13.16-17)

\par }{\PP \VS{21}Le ki wagati nuŋgba wi ni, a Yinnɛkpoyi lì si nayinmɛ kan Zhezu wi yeri. A wì sho fɔ: «Na To, mboro ma yɛn naayeri wo naa tara ti Fɔ. Mila ma shari, katugu ŋga mà lara dunruya kajɛnmbɛlɛ poro naa sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe na, màga pye maga naga piile tunmɔmbɔlɔ\FTNT{†}{{\FR 10:21 }{\FR{10.21:
{\QT{Piile tunmɔmbɔlɔ:}} Poro pe yɛn mbele pe fa Yɛnŋɛlɛ wogo ki jɛn mbe wali ki na.}}} poro na. Na To mà ko pye ma, katugu ko kɔ̀ɔn ndanla.


\par }{\PP \VS{22}«Na To wì yaraga pyew ki le na kɛɛ. Lere kpɛ si Pinambyɔ wi jɛn, ndɛɛ wi To wo nuŋgba. Lere kpɛ si To wi jɛn, ndɛɛ Pinambyɔ wo nuŋgba, konaa leele mbele Pinambyɔ wi yɛn na jaa mboo To wi naga pe na.»


\par }{\PP \VS{23}Ko puŋgo na, a Zhezu wì si kanŋga ma yɛgɛ wa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ poro yeri cɛ, mɛɛ pe pye fɔ: «Fɛrɛwɛ yɛn ye woo, kagala ŋgele yaa yaan ke kala na.

\VS{24}Katugu mila ki yuun ye kan,
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe lɛgɛrɛ naa wunlumbolo pe lɛgɛrɛ la pye naga jaa mbe ŋga yaa yaan ki yan. Ɛɛn fɔ, pe sila ki yan. Pàa pye naga jaa mbe nda yaa nuru ti logo, ɛɛn fɔ, pe sila ti logo.»


\par }{\SH Samari tara fɛnnɛ naŋa \newline  kajɛŋgɛ pyefɔ
\par }
{\PP \VS{25}Ki wagati wi ni, a
lasiri sɛwɛ jɛnfɔ wà si yiri ma yere mbe Zhezu wi wa mbe wele, mɛɛ wi pye fɔ: «We Nagafɔ, yiŋgi mi daga mbe pye mbe si yinwege mbakɔgɔ ki ta?»


\par }{\PP \VS{26}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Yiŋgi ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa we
lasiri sɛwɛ wi ni? Na ma kaa ti kara ma maa ti nuru mɛlɛ?»


\par }{\PP \VS{27}A ki naŋa wì suu pye fɔ: «Ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa ma yo fɔ: ‹{\QT{Ma Fɔ Yɛnŋɛlɛ li daga mbɔɔn ndanla ma kotogo ki ni fuun ni, naa ma nawa pi ni fuun ni, naa ma fanŋga ki ni fuun ni, naa ma jatere wi ni fuun ni. Konaa ma lewee yɛnlɛ wi daga mbɔɔn ndanla paa yɛgɛ ŋga na mɔɔ yɛɛ ndanla we› »}}\XREF{†}{{\XO 10:27 }{\XO{10.27:
}}{\XT{Dete 6.5; Levi 19.18; Mati 22.37-39; Maki 12.29-31; Gala 5.14}}}.


\par }{\PP \VS{28}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Nda mà yo ti yɛn kaselege. Ta ko piin, pa ma yaa yinwege mbakɔgɔ ki ta.»


\par }{\PP \VS{29}Ɛɛn fɔ, ki lasiri sɛwɛ jɛnfɔ wìla pye na tanga jaa wi yɛɛ kan. A wì si Zhezu wi pye fɔ: «Ambɔ wi yɛn na lewee yɛnlɛ wo?»


\par }{\PP \VS{30}A Zhezu wì si sɛnrɛ ti lɛ maa yɔn sogo, ma yo fɔ: «Naŋa wà la yiri wa Zheruzalɛmu ca na kee wa Zheriko ca. A beŋganri pyefɛnnɛ si saa yiri ma to wi na, maa gbɔn, maa kɔɔnlɔ, maa yaara ti yu, mɛɛ kari maa toro le wi yɛgɛ wɔ. 
\VS{31}A kì si yala cɛ
saraga wɔfɔ wà la pye na toro wa ki konɔ nuŋgba li ni. Naa wìla ka saa gbɔn ma naŋa wi yan, a wì si kɛ kanŋgaga na ma toro.

\VS{32}Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na naa, a
Levi setirige pyɔ wà si saa gbɔn wa ki laga ki na, ma naŋa wi yan, mɛɛ kɛ kanŋgaga na ma toro.

\VS{33}Ɛɛn fɔ,
Samari tara fɛnnɛ naŋa\XREF{†}{{\XO 10:33 }{\XO{10.33:
}}{\XT{Zhan 4.9; Luki 9.53}}} wà la pye na kee cana wa ki konɔ nuŋgba li ni. Naa wo la ka saa gbɔn maa yan, a wi yinriwɛ suu ta fɔ jɛŋgɛ.

\VS{34}A wì si fulo wa wi tanla maa sagbanra ti fɔ, mɛɛ wɛrɛ sinmɛ naa duvɛn wo ti na, mɛɛ ti pɔpɔ sagbanra pɔparisanra ni. Ko puŋgo na, a wì suu lɛ wi yɛɛra sofile wi na, mɛɛ kari wi ni nambanmbala tugugo ka ni, mɛɛ saa naa gbegele wama.

\VS{35}Ki goto, a ki
Samari tara fɛnnɛ naŋa wì si warifuwe pyɔ shyɛn wɔ maa kan nambanmbala tugugofɔ wi yeri, ma suu pye fɔ: ‹Ki naŋa ŋa yɛɛn, taa gbegele na kan, na maga yaraga ka wɔ mbe taga wa naa mbe wɛ, na sɔngɔrɔsaga mi yaa ki fɔgɔ ki tɔn.› »


\par }{\PP \VS{36}A Zhezu wì si lasiri sɛwɛ jɛnfɔ wi pye fɔ: «Mboro wo yɛgɛ na, ki leele taanri mbele pe ni, wiwiin wi yɛn naŋa ŋa beŋganri pyefɛnnɛ pàa to wi na wi lewee yɛnlɛ wo?»


\par }{\PP \VS{37}A lasiri sɛwɛ jɛnfɔ wì sho fɔ: «Ŋa wìla wi yinriwɛ ta wowi.»

\par }{\PP A Zhezu wì suu pye fɔ: «Kari ma saa piin ma fun.»


\par }{\SH Zhezu wìla kari wa Mariti \newline  naa Mari pe go
\par }
{\PP \VS{38}Ma Zhezu wo naa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ta wa konɔ paa kee wa Zheruzalɛmu, a pè si saa gbɔn ca ka ni. A jɛlɛ wà si pe yaara wɔ wa wi go, pàa pye naa yinri Mariti\XREF{†}{{\XO 10:38 }{\XO{10.38:
}}{\XT{Zhan 11.1-5; 12.1-7}}}.

\VS{39}Ki jɛlɛ wi nɔsepyɔ sumboro la pye wa pàa pye naa yinri Mari. A wo si saa cɛn we Fɔ Zhezu wi jegele nɛɛ nuru wi yeri.

\VS{40}Ko sanga wo ni, go tunndo tìla pye ma Mariti wi yanra fɔ maa jatere wi lɛgɛ wi na. A wì si saa Zhezu wi pye fɔ: «We Fɔ, naa na jɔnlɔ sumboro wì tunndo ti ni fuun ti yaga na kan mila ti piin na yɛ, ki wogo ki woro kala la ma yɛgɛ na wi le? Ki yo wi kan wi pan wilan saga.»


\par }{\PP \VS{41}A we Fɔ wì suu pye fɔ: «Mariti, Mariti, maa ma jatere wi lege ma yɛɛ na, nɔɔ yɛɛ tege yarilɛgɛrɛ kala na.

\VS{42}Ɛɛn fɔ, yaraga nuŋgba ki wa mbe lere kala yɔn. Tasaga jɛŋgɛ ko Mari wì wele ma wɔ. Ki se shɔ wi yeri.»




\par }\Chap{11}{\SH Zhezu wìla wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe naga \newline  Yɛnŋɛlɛ yɛnrɛwɛ pi ni
\par }
{\R (Mati 6.9-13)

\par }{\PP \VerseOne{1}Pilige ka, Zhezu wìla pye na Yɛnŋɛlɛ yɛnri laga ka na. Naa wìla kaa kɔ sanga ŋa ni, a wi
fɔrɔgɔfɛnnɛ nuŋgba suu pye fɔ: «We Fɔ, we naga Yɛnŋɛlɛ yɛnrɛwɛ pi ni paa yɛgɛ ŋga na Zhan wìla wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe naga pi ni we.»


\par }{\PP \VS{2}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Na ye kaa Yɛnŋɛlɛ yɛnri sanga ŋa ni, ye yo fɔ:

\par }{\Q ‹We To, ti ma mɛgɛ ki pye
kpoyi.

\par }{\Q Ma
wunluwɔ pi pye pi pan!


\par }{\Q \VS{3}Maa we pilige pyew yaakara nda ti yaa yala we ni ti kaan we yeri.


\par }{\Q \VS{4}Ma we kapere ti kala yaga we na, katugu mbele fuun pe maa kapere piin we na, woro fun we maa ti kala yari pe na.

\par }{\Q Maga ka we yaga we ye wa fanlawa pi ni.› »


\par }{\SH Lere ŋa fuun wi maa yɛnri, \newline  wi ma ta
\par }
{\R (Mati 7.7-11)

\par }{\PP \VS{5}A Zhezu wì si pe pye naa fɔ: «Ndɛɛ ki pye kana wɔnlɔ yɛn wa yeri ye ni. Yindɛgɛ na wii kari ki wɔnlɔ wi kɔrɔgɔ wuu pye fɔ: ‹Na wɔnlɔ, mila ma yɛnri, na jin buru taanri ni.

\VS{6}Na wɛnnɛ wa yiri cana ma tugu na na, yaraga woro na yeri mbe kan wi yeri.›

\VS{7}Kana wi wɔnlɔ wo mbe si koro wa go tɔnŋgɔ ki ni wuu pye fɔ: ‹Na yaga yɛw, na kɔrɔ mìgi sɔgɔ makɔ. Mi naa na piile pe ni wè sinlɛ. Mi se ya yiri mbe yaakara kan ma yeri.›

\VS{8}Ye wele! Mila ki yuun ye kan, ali na wii yiri mboo kan wi yeri pe wɛɛnrɛ to kala na, paa wi koro naa yɛnri suyi ki kala na, wi yaa ka yiri mboo jorowo kɔyaara ti ni fuun ti kan wi yeri.

\VS{9}Ki kala na, mi wo naga yuun ye kan fɔ: Yaa yɛnri, pa ye yaa ka ta, yaa ki lagajaa, pa ye yaa kaga yan. Ye bala yaa kɔrɔ ki gbɔɔn, pa pe yaa kaga yɛngɛ ye kan.

\VS{10}Katugu lere ŋa fuun wi maa yɛnri, wi ma ta. Lere ŋa fuun wi maa yaraga lagajaa, wi ma kaa ki yan. Lere ŋa wi maa kɔrɔ ki gbɔɔn, pe ma kaa ki yɛngɛ wi kan.

\VS{11}To wiwiin wi yɛn na ye ni, na wi pyɔ kaa yɛnri buru ni, wi yaa sinndɛlɛgɛ kan wi yeri? Nakoma na wiga wi yɛnri ŋgbanla ni, wi yaa wɔɔgɔ kan wi yeri?

\VS{12}Nakosima, na wiga wi yɛnri ŋgojɛnɛ ni, wi yaa naa kan wi yeri ŋgojɛnɛ li yɔnlɔ? Ayoo, ko se ya pye.

\VS{13}Yoro mbele ye yɛn ma pe pe, na yège yan yoro yarijɛndɛ kanga jɛn ye piile pe yeri, yege jɛn fun ye yo fɔ ye To ŋa wa yɛnŋɛlɛ na, wi yaa Yinnɛkpoyi li kan mbele pe yɛn naa yɛnri pe yeri mbe wɛ ye yarikanga ki na.»


\par }{\SH Zhezu wi maa leele pe sagala \newline  Yɛnŋɛlɛ lo fanŋga na
\par }
{\R (Mati 12.22-30; Maki 3.20-27)

\par }{\PP \VS{14}Pilige ka, Zhezu wìla pye na yinnɛ tipele bombo la puro na woo naŋa wa ni. Naa yinnɛ tipele làa kaa wɔ naŋa wi ni, a wi nɛɛ para, a kì si janwa wi pari.

\VS{15}Ɛɛn fɔ, a leele pèle sho fɔ: «Wila yinnɛ tipegele ke puro na ke woo leele pe ni yinnɛ tipegele ke to
Beyɛzebuli wo fanŋga na.»


\par }{\PP \VS{16}Pèle la pye na jaa mboo wa mbe wele, a pè suu yɛnri ma yo wi kafɔnnɔ la pye wigi naga pe na fɔ pa wi fanŋga kì yiri wa Yɛnŋɛlɛ li yeri.

\VS{17}Ɛɛn fɔ, Zhezu wìla pe nawa jatere wi jɛn. A wì si pe pye fɔ: «Wunluwɔ o wunluwɔ pi leele pe maa wiin pe yɛɛ ni, ki wunluwɔ pi ma jɔgɔ. Yinrɛ nda fuun ti wa, ti ma toori.

\VS{18}Sɔtanla fun, na wiga wi yɛɛ kɔn shyɛn mbaa wiin wi yɛɛ ni, wi wunluwɔ pi se ya cɛn. Ndɛ yè yo fɔ mi maa yinnɛ tipegele ke puro na ke woo leele pe ni Beyɛzebuli wo fanŋga na?

\VS{19}Na kaa pye mi maa yinnɛ tipegele ke puro na ke woo leele pe ni wo fanŋga na, ambɔ wi maa fanŋga kaan ye woolo poro yeri, pe ma sila ke puro na ke woo leele pe ni? Ye woolo jate poro pe yɛn ye kiti kɔnfɛnnɛ wele.

\VS{20}Ɛɛn fɔ, kaselege ko na, Yɛnŋɛlɛ lo fanŋga\XREF{†}{{\XO 11:20 }{\XO{11.20:
}}{\XT{Eza 8.15}}} na mi maa yinnɛ tipegele ke puro na ke woo leele pe ni. Ko ki naga ma yo Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pì gbɔn laga ye na makɔ.


\par }{\PP \VS{21}«Na lere ŋa ka pye mbe ŋgban, mara yaara mbe pye wi yeri, wi maa wi go ki kɔrɔsi, wi kɛɛ yaara ti ma pye yɛyinŋge na.

\VS{22}Ɛɛn fɔ, na lere wa ka ŋgban mbe wɛ wo na, wi ma saa to wi na maa mara yaara nda wi jigi wìla pye ti na ti shɔ wi yeri, mboo kɛɛ yaara ti lɛ mbe siri yɛɛlɛ.


\par }{\PP \VS{23}«Lere ŋa woro na ni, mi yɛn ma wo mbɛn. Lere ŋa woro nala sari mbaa leele pe gbogolo, wo maa pe jaragi\XREF{†}{{\XO 11:23 }{\XO{11.23:
}}{\XT{Luki 9.50}}}.


\par }{\SH Yinnɛ tipele li sɔngɔrɔkala
\par }
{\R (Mati 12.43-45)

\par }{\PP \VS{24}«Na yinnɛ tipele liga wɔ lere wa ni, li ma saa na yanri wa
gbinri wi ni, wa laga ŋga tɔnmɔ na pye we, na wogosaga lagajaa mbe wogo. Na lii ka yan, li ma sho fɔ: ‹Mi yaa sɔngɔrɔ wa na go ŋga mì wɔ wa ki ni.›

\VS{25}Na liga ka sɔngɔrɔ, li mɛɛ pan maga yan pège gbogolo maga pɛ fɔ jɛŋgɛ.

\VS{26}Kona, li mɛɛ kari ma saa yinnɛ tipegele kele yɛgɛ lagaja naa kɔlɔshyɛn, ŋgele kè pe ma wɛ lo jate na. Lo naa koro ni, ke mɛɛ pan ma ye wi ni, mɛɛ cɛn wa wi ni. Kona, ki lerefɔ wi cɛnwɛ pi ma sɔngɔrɔ ma tijanga ma wɛ koŋgbanŋga ki na.»


\par }{\SH Fɛrɛwɛ jɛmbɛ sɛnrɛ
\par }
{\PP \VS{27}Ma Zhezu wi ta wìla pye na to yuun ma, a jɛlɛ wà si koro wa janwa wi sɔgɔwɔ ma gbele ŋgbanga ma yo fɔ: «Jɛlɛ ŋa wɔ̀ɔn se mɔɔ kan ma wɔnri, fɛrɛwɛ yɛn wi woo.»


\par }{\PP \VS{28}Ɛɛn fɔ, a Zhezu wì suu pye fɔ: «Kaselege yi. Ɛɛn fɔ, mbele pe maa Yɛnŋɛlɛ li sɛnrɛ ti nuru nali gbogo, poro pè fɛri.»


\par }{\SH Leele pàa pye na jaa Zhezu \newline  wi kafɔnnɔ la pye wili naga pe na
\par }
{\R (Mati 12.38-42)

\par }{\PP \VS{29}Naa janwa wila kaa na gbogolo wa Zhezu wi tanla naa mari, a wì si sɛnrɛ ti lɛ na yuun fɔ: «Nala pilige woolo pe yɛn ma pe. Pe yɛn na kafɔnnɔ la jaa mbe yan. Ɛɛn fɔ, kafɔnnɔ la se pye pe kan naa, kaawɔ
Zhonasi wolo lo.

\VS{30}Katugu yɛgɛ ŋga na Zhonasi kala làa pye kafɔnnɔ ma naga
Ninive ca fɛnnɛ\FTNT{†}{{\FR 11:30 }{\FR{11.30:
}}{\XT{Zhona 2.11}}{\FT{mbe sa gbɔn 3.9.}}} pe na, ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun,
Lere wi Pinambyɔ wi kala li yaa pye kafɔnnɔ mbe naga nala pilige woolo pe na.

\VS{31}Kiti kɔnpilige, yɔnlɔparawa kalige kɛɛ wunlunjɔ wi yaa ka yiri mbe nala pilige woolo pe jɛrɛgi, katugu wìla yiri wa tara ti kɔsaga ki na ma pan ma Salomɔ wi tijinliwɛ sɛnrɛ ti logo\XREF{†}{{\XO 11:31 }{\XO{11.31:
}}{\XT{1 Wunlu 10.1}}}. Ye wele, lere wa yɛn laga ŋa wì wɛ Salomɔ wi na, (ye si woro na jaa mbe wo sɛnrɛ to logo.)

\VS{32}Kiti kɔnpilige,
Ninive ca fɛnnɛ pe yaa ka yiri mbe nala pilige woolo pe jɛrɛgi, katugu Zhonasi wìla Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ nda yo ma pe kan, pàa ti logo ma pe kapere ti jɛn mari yaga. Ye wele, lere wa yɛn laga, ŋa wì wɛ Zhonasi wi na, (ye si woro na jaa mbe wo sɛnrɛ to logo.)»


\par }{\SH Wire ti yanwa kala
\par }
{\R (Mati 5.15; 6.22-23)

\par }{\PP \VS{33}«Lere na fitanla mu mboo lara, nakoma mbe kpoŋgbo jiile wi na. Ɛɛn fɔ, pe maa mu maa tɛgɛ wa fitanla tɛgɛsaga, jaŋgo lere ŋa fuun ka ye wa go, wila yaan wi yanwa pi na.

\VS{34}Lere wi yɛngɛlɛ koro ke yɛn wi wire ti fitanla we. Na ma yɛngɛlɛ kaga pye jɛŋgɛlɛ, ma wire ti lombondo ti ma pye wa yanwa pi ni. Ɛɛn fɔ, na ma yɛngɛlɛ ke woro jɛŋgɛlɛ, ma wire ti lombondo ti ma pye wa wɔwɔ pi ni.

\VS{35}Ki kala na, ye yɛɛ yingiwɛ jɛn jɛŋgɛ, jaŋgo yanwa mba pi yɛn ye ni, piga ka kanŋga mbe wɔ.

\VS{36}Na maga pye wa yanwa pi ni, na ma laga ka kpɛ woro wa wɔwɔ pi ni, ma wire ti ni fuun ti ma pye wa yanwa pi ni jɛŋgɛ, paa yɛgɛ ŋga na fitanla wi maa yiin na yanwa pi kaan ma yeri we\FTNT{†}{{\FR 11:36 }{\FR{11.33-36:
}}{\FT{Zhezu wìla Sɛntanra ti yɛgɛ naga mari filige, a tì pye paa yanwa yɛn leele pe kan. Ɛɛn fɔ, leele poro wɛlɛ kìla ŋgban pe yeri pe yɛnlɛ ti na.}}}.»


\par }{\SH Zhezu wìla para Fariziye poro \newline  naa lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe na
\par }
{\R (Mati 23.1-36; Maki 12.38-40)

\par }{\PP \VS{37}Naa Zhezu wìla kaa para makɔ, a
Fariziye naŋa wà suu yɛnri ma yo wi sa li wi ni wa wi go. A Zhezu wì si saa ye mɛɛ cɛn mbaa nii.

\VS{38}Naa ki Fariziye naŋa wìla kaa ki yan Zhezu wi suu kɛyɛn yi jogo mbe yala pe ŋgasegele ke ni, mbe si jɛn mbaa nii, a kì suu pari.

\VS{39}Kona, a we Fɔ wì suu pye fɔ: «Yoro Fariziye wele, pa ye yɛn yɛɛn cɛ. Ye ma wɔjɛŋgɛlɛ naa tasaala pe puŋgo ko jogo, ma si yala, ye nawa po yɛn ma yin yuro naa nambɛrɛ ni.

\VS{40}Kambajɛnmbɛlɛ wele dɛ! Mì yo Yɛnŋɛlɛ na lì lere wi da we maa wi wire ti yaan, lo nuŋgba lo lùu nawa pi da?

\VS{41}Ɛɛn fɔ, yaara nda ti yɛn wa ye wɔjɛŋgɛlɛ naa ye tasaala pe ni, yaa to kaan fyɔnwɔ fɛnnɛ pe yeri. Kiga pye ma, yaraga pyew ki yaa pye kpoyi ye kan.


\par }{\PP \VS{42}«Jɔlɔgɔ yɛn ye wogo, yoro Fariziye wele! Ye maa ye sɛrɛ yaara tunmɔɔrɔ ti
yaga wi woo\XREF{†}{{\XO 11:42 }{\XO{11.42:
}}{\XT{Levi 27.30; Luki 18.12}}} naa kaan Yɛnŋɛlɛ li yeri; to yɛn paa mati naa uru naa sɛgɛ yaara sannda pyew ti ni. Ɛɛn fɔ, yaa sila kasinŋge piin, Yɛnŋɛlɛ lii si ye ndanla. Ko wogo ŋga ko ki ja daga yaa piin, mbe si jɛgɛlɛ jɛgɛlɛ ke taga wa fun.


\par }{\PP \VS{43}«Jɔlɔgɔ yɛn ye wogo, yoro Fariziye wele. Katugu wa shɛriyinrɛ ti ni, jɔnrɔ tiyɔnrɔ nda ti ma pye wa yɛgɛ to ti ma ye ndanla; konaa ye maa jaa paa ye shari gbɔgɔwɔ sharaga ni wa katoro ti ni.

\VS{44}Jɔlɔgɔ yɛn ye wogo! Katugu ye yɛn paa fanra\FTNT{†}{{\FR 11:44 }{\FR{11.44:
}}{\FT{Zhufuye pe yeri kìla pye ŋa ka fanga tanga, wi ma pye fyɔngɔ ni Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na;
}}{\XT{Levi 5.3; 21.1-4,11; Nɔmbu 19.11-22; Mati 23.27}}{\FT{.}}} yɛn, nda ti yɛn ma lara. Leele pe maa tanri na toro ti na paa ki jɛn.»


\par }{\PP \VS{45}A
lasiri sɛwɛ jɛnfɔ wà suu pye fɔ: «We Nagafɔ, na ma kaa para yɛɛn, kona, maa woro fun we tegele win.»


\par }{\PP \VS{46}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Jɔlɔgɔ yɛn ye wogo fun, yoro lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ wele! Katugu ye ma tugugbɔrɔ\FTNT{†}{{\FR 11:46 }{\FR{11.46:
}}{\FT{Lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pàa pye na leele pe ŋgbanga ma yo paa tanri Yɛnŋɛlɛ li ŋgasegele ke na, ma si yala, poro jate pe sila pye na tanri na yala ke ni.}}} ti taga leele pe go na. Ma si yala, yoro jate yaa yɛnlɛ mbe kɛɛ le pe ni mbe pe saga jɛnri.


\par }{\PP \VS{47}«Jɔlɔgɔ yɛn ye wogo, katugu ye maa Yɛnŋɛlɛ
yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe fanra ti kanni nari gbegele. Ma si yala, ye tɛlɛye poro pàa pe gbo.

\VS{48}Ko ki naga ma yo ye tɛlɛye pe kapyere nuŋgba to ye yɛn na tanri ti na, katugu poro la Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe gbo, a yoro nɛɛ pe fanra ti kanni nari gbegele.

\VS{49}Ko kì ti Yɛnŋɛlɛ làa ki yo wa li tijinliwɛ pi ni, ma yo fɔ: ‹Mi yaa kanla yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pele torogo wa pe sɔgɔwɔ, naa
pitunmbolo ni. Pe yaa ka pele gbo pe ni, mbe pele jɔlɔ fɔ jɛŋgɛ.›

\VS{50}Ko kì ti nala pilige woolo pe yaa ka ye jɔlɔgɔ Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ mbele fuun pàa gbo maga lɛ fɔ wa dunruya wi dasanga wi ni pe kala na.

\VS{51}Maga lɛ fɔ wa Abɛli gbogo\XREF{†}{{\XO 11:51 }{\XO{11.51:
}}{\XT{Zhenɛ 4.8-10}}} ki na pe yeri fɔ ma saa ki wa Zakari gbogo ki na, wo ŋa pàa kaa gbo
saraga wɔsaga konaa
shɛrigo gbɔgɔ ti sɔgɔwɔ pi ni we\XREF{†}{{\XO 11:51 }{\XO{11.51:
}}{\XT{2 Kuro 24.20-22}}}. Ee, mi yɛn naga yuun ye kan, Yɛnŋɛlɛ li yaa ka ki nala pilige woolo pe yewe ki legbogo kagala ke wogo ki ni.


\par }{\PP \VS{52}«Jɔlɔgɔ yɛn ye wogo, yoro lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ wele! Katugu lakile ŋa wi ma jɛnmɛ kɔrɔ ki yɛngɛ, yòo lɛ\FTNT{†}{{\FR 11:52 }{\FR{11.52:
}}{\FT{Ko kɔrɔ wo yɛn fɔ pe ma kaselege ki lara leele pe na.}}}. Yoro jate yee si ye wa. Mbele paa ki jaa mbe ye wa, yee si pe yaga pe ye wa.»


\par }{\PP \VS{53}Naa Zhezu wìla kaa yiri wa ki laga ki na, a kì si lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ poro naa Fariziye pe nawa pi ŋgban fɔ jɛŋgɛ. A pe nɛɛ wi yewe sɛnrɛ ti cɛnlɛ pyew ti ni.

\VS{54}Pàa pye naa yɔn jaa fɔ jɛŋgɛ, jaŋgo mboo yigi wi yɔn sɛnrɛ jate to na.




\par }\Chap{12}{\SH Zhezu wìla wi fɔrɔgɔfɛnnɛ \newline  pe yɛri kopiire wogo ki na
\par }
{\R (Mati 10.26-27)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ki sanga wi ni, leele pàa gbogolo na kee lere waga yɔn ka yeri, fɔ a paa pe yɛɛ tangala. A Zhezu wì si sɛnrɛ ti lɛ mɛɛ wi
fɔrɔgɔfɛnnɛ poro pye fɔ: «Ye yɛɛ yingiwɛ jɛn
Fariziye pe
leve wi ni, ko kɔrɔ wo yɛn pe kopiire sɛnrɛ re.

\VS{2}Katugu kagala ŋgele fuun ke yɛn ma lara, koro ke ni fuun yaa ka yiri funwa na. Ŋgele fuun ke yɛn ŋgundo, koro ke ni fuun yaa ka jɛn\XREF{†}{{\XO 12:2 }{\XO{12.2:
}}{\XT{Luki 8.17}}}.

\VS{3}Ko kì ti sɛnrɛ nda fuun ye mbe yo larawa, wa wɔwɔ pi ni, ti yaa ka yiri funwa na. Kalɛgɛrɛ sɛnrɛ nda fuun ye mbe yo lere nuŋgbolo wa yumbyɔ yɛgɛ woo wi ni, ti yaa kaa yari ŋgbanga paa pe ma kaa kɔnnɔ wa we.


\par }{\SH Yaa fyɛ Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ
\par }
{\R (Mati 10.28-31)

\par }{\PP \VS{4}«Na wɛnnɛ mila ki yuun ye kan, mbele pe ma lere wi gbo, ko puŋgo na paa si ya kala la pye naa, yaga kaa pe fyɛ.

\VS{5}Ŋa ye daga mbaa fyɛ, mi yaa wi naga ye na: Ye wele! Yɛnŋɛlɛ na yawa yɛn li ni mbe lere wi gbo, ko puŋgo na mbe saa wa wa jaganama wi ni, yaa fyɛ lo yɛgɛ. Ee, mila ki yuun ye kan, yaa lo nuŋgba fyɛ!


\par }{\PP \VS{6}«Ye karikaŋgala ke wele! Ke kaŋgurugo paa ke pɛrɛ tama shyɛn na wi le? Ma si yala, Yɛnŋɛlɛ laa li nuŋgba fɛgɛ. (Ko ki yɛn paa ye wogo ki yɛn.)

\VS{7}Yɛnŋɛlɛ lì ye yinzire jate ti yɔn ki jɛn. Ki kala na, yaga kaa fyɛ, ye kayɔngɔ kì wɛ karikaŋgala lɛgɛrɛ na.


\par }{\SH Mbe taga Zhezu na, \newline  nakoma mbe je wi na
\par }
{\R (Mati 10.32-33; 12.32; 10.19-20)

\par }{\PP \VS{8}«Mi yɛn naga yuun ye kan fɔ: Lere ŋa fuun kaga yo leele pe yɛgɛ na mbe yo wi yɛn na kɔrɔgɔ, pa
Lere wi Pinambyɔ wi yaa kaga yo Yɛnŋɛlɛ li
mɛrɛgɛye pe yɛgɛ na mbe yo ki fɔ wì pye wi woo.

\VS{9}Ɛɛn fɔ, lere ŋa fuun ka je na na leele pe yɛgɛ na, pa Lere wi Pinambyɔ wi yaa ka je ki fɔ wi na Yɛnŋɛlɛ li mɛrɛgɛye pe yɛgɛ na\XREF{†}{{\XO 12:9 }{\XO{12.9:
}}{\XT{Luki 9.26}}}.


\par }{\PP \VS{10}«Lere ŋa fuun ka sɛnpere yo Lere wi Pinambyɔ wi na, ti yaa ka kala yaga wi na. Ɛɛn fɔ, lere ŋa ka Yinnɛkpoyi li mɛgɛ ki jɔgɔ, ki kapege ki se kala yaga wi na fyew\XREF{†}{{\XO 12:10 }{\XO{12.10:
}}{\XT{Mati 12.32; Maki 3.28-29; Ebu 6.4-6}}}.


\par }{\PP \VS{11}«Na paga kaa kee ye ni mbe sa kiti kɔn ye na wa shɛriyinrɛ ti ni, konaa wa kiti kɔnfɛnnɛ poro naa fanŋga fɛnnɛ pe yeri, ye jatere wiga ka piri ye na ye yolɔmɔ mbe ye yɛɛ shɔ konaa ye sɛnyoro to kala na;

\VS{12}katugu le ki sanga nuŋgba wi ni, sɛnrɛ nda ye daga mbe yo, Yinnɛkpoyi li yaa ye naga ti ni.»


\par }{\SH Penjagbɔrɔ fɔ tijinliwɛ fu fɔ \newline  yomiyɛlɛ
\par }
{\PP \VS{13}Kona, a naŋa wà si koro wa janwa wi sɔgɔwɔ, mɛɛ Zhezu wi pye fɔ: «We Nagafɔ, ki yo na nɔsepyɔ wi kan, fɔ kɔrɔgɔ ŋga we to wì yaga we kan, wege wali we yɛɛ na.»


\par }{\PP \VS{14}A Zhezu wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Na wɔnlɔ, ambɔ wilan tɛgɛ mbe pye ye kiti kɔnfɔ, nakoma mbe pye ye kɔrɔgɔ walifɔ?»


\par }{\PP \VS{15}Kona, a Zhezu wì si pe ni fuun pe pye fɔ: «Ye wele! Ye yɛɛ yingiwɛ jɛn jɛŋgɛ yɛgɛmbatinwɛ pi ni fuun pi ni; katugu lere wi ka penjagbɔrɔ ti ta yɛgɛ o yɛgɛ, ko se ya yinwege kan wi yeri.»


\par }{\PP \VS{16}Kona, a Zhezu wì sigi yomiyɛlɛ na li wa ma pe kan, ma pe pye fɔ: «Naŋa penjagbɔrɔ fɔ wa kɛɛrɛ la yɔn fɔ jɛŋgɛ.

\VS{17}A wi nɛɛ jatere piin nɛɛ wi yɛɛ piin fɔ: ‹Ŋga yiŋgi mi yaa pye? Tɛgɛsaga woro na yeri mbanla yarilire ti ni fuun ti tɛgɛ.›

\VS{18}Kona, a wì suu yɛɛ pye fɔ: ‹Ŋga mi yaa pye ki ŋga! Mi yaa na bondoolo pe jaanri mbe fɔnmbɔlɔ kan tugbɔmbɔlɔ. Mi yaa na yarilire ti ni fuun ti gbogolo mberi le wa, naa na yarijɛndɛ sannda pyew ti ni.›

\VS{19}Kona, mbe silan yɛɛ pye fɔ: ‹Yiŋgɔ yaakara lɛgɛrɛ yɛn ma tɛgɛ na kan, mbe yɛgɛlɛ lɛgɛrɛ pye. Mi yaa cɛn mbaa wogo, mbaa nii, mbaa woo, mbaa yɔgɔri.›

\VS{20}Ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ lì suu pye fɔ: ‹Lewee cɛnlɛ wele dɛ! Nala yembinɛ na li ni yɛrɛ, ma yaa ku. Kona, yaara nda fuun mà tɛgɛ, pa to yaa koro ambɔ kan?› »


\par }{\PP \VS{21}Kona, a Zhezu wì sigi sɛnrɛ nda ti taga wa ma yo fɔ: «Lere ŋa fuun wila penjagbɔrɔ gbogolo wi yɛɛ kan anmɛ wi yɛn, ma si yala, Yɛnŋɛlɛ yɛgɛ na wi woro penjagbɔrɔ fɔ.»


\par }{\SH Ye ye jigi wi taga Yɛnŋɛlɛ li na
\par }
{\R (Mati 6.25-34)

\par }{\PP \VS{22}Kona, a Zhezu wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ pe pye fɔ: «Yaga kaa ye jatere wi lege yɛɛ na yaakara nda ye yaa la kaa to kanŋgɔlɔ mbe yo fɔ: ‹Ŋga yiŋgi mi yaa ka?› Yaga si kaa ye jatere wi lege ye yaripɔrɔ wogo ki na, mbe yo fɔ: ‹Ŋga yiŋgi yaripɔrɔ mi yaa le?›

\VS{23}Katugu lere wi yinwege kì wɛ yaakara ti na. A wi wire fun tì wɛ paara ti na.

\VS{24}Ye kaankaanye pe wele! Paa yarilire lugu, paa si yarilire kɔlɔgi. Yaakara tɛgɛsaga woro pe yeri, bondoolo woro pe yeri. Ma si yala, Yɛnŋɛlɛ li maa pe baro. Yè mbɔnrɔ sannjɛrɛ ti na.

\VS{25}Ye ni wiwiin wi mbe ya mbe yinwege ka taga wi yɛɛ kan naa jɛnri wi jatere lɛgɛrɛ ti ni?

\VS{26}Kì kaa pye ye se ya mbe ko kala jɛɛlɛ na lo pye, yiŋgi na, a ye nɛɛ ye jatere wi lege ye yɛɛ na ye kagala sanŋgala koro kala na?

\VS{27}Ye yarifyɛɛnrɛ ti yirilɔmɔ pi wele wa wasele! Tila tunŋgo pye, tila si pili. Ma si yala, mila ki yuun ye kan, wunlunaŋa Salomɔ wo naa wi yarijɛndɛ lɛgɛrɛ tawa pi ni fuun ni, wi yaripɔrɔ ka sila yɔn mbe yarifyɛɛnrɛ ka tiyɔnwɔ bɔ.

\VS{28}Yan ŋga ki ma fi nala wa wasele, goto kasɔn ma kaa ki sogo, na Yɛnŋɛlɛ li ma ko fere ma, yoro fun ye daga mbege jɛn mbe yo Yɛnŋɛlɛ li yaa ye yaripɔrɔ ti kan ye yeri fun mbe wɛ ko na. Ye tagawa pì kologo dɛ!

\VS{29}Yaraga ŋga ye yaa la kaa naa tɔnmɔ mba ye yaa la woo, yaga kaa ye jatere wi lege ye yɛɛ na to jawa po kala na suyi.

\VS{30}Dunruya woolo mbele pee Yɛnŋɛlɛ jɛn, poro pe maa ko yaara to ti ni fuun to lagajaa. Ɛɛn fɔ, yoro wo na, To yɛn ye yeri. Wìgi jɛn ma yo ti kala yɛn ye na.

\VS{31}Ki kala na, ye bala yaa
Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ po lagajaa, kona pa li yaa yaara sannda pyew ti kan ye yeri fun.»


\par }{\SH Yarijɛndɛ nda wa yɛnŋɛlɛ na \newline  ti sɛnrɛ
\par }
{\R (Mati 6.19-21)

\par }{\PP \VS{32}«Yoro mbele ye yɛn paa simbaŋgbelege jɛɛlɛ yɛn, yaga kaa fyɛ; katugu kì ye To Yɛnŋɛlɛ li ndanla lili wunluwɔ pi kan ye yeri.

\VS{33}Ye ye kɛɛ yaara ti pɛrɛ yege penjara ti yɛɛlɛ fyɔnwɔ fɛnnɛ pe na. Ye penjara leyaara lagaja ye yɛɛ kan nda ti se lɛ, ye yarijɛndɛ mbakɔrɔ gbogolo ye yɛɛ kan wa yɛnŋɛlɛ na. Wa ki laga ki na, yoo woro wa, yaawere si woro wa mberi ka mberi jɔgɔ.

\VS{34}Katugu ma yarijɛndɛ tiga pye laga ŋga na, pa ma jatere wi ma pye wa.»


\par }{\SH Ye cɛn ki cɛnwɛ
\par }
{\PP \VS{35}«Ye ye yɛɛ gbɛgɛlɛ, ye ye kurusijara wi pɔ, ye fitanlaye paa yiin\FTNT{†}{{\FR 12:35 }{\FR{12.35:
}}{\FT{Ko kɔrɔ wo yɛn mbe yɛɛ gbɛgɛlɛ mbe tunŋgo pye.}}}!

\VS{36}Ye pye paa tunmbyeele mbele pe to wiga kari jayire na, pe maa wi singi, jaŋgo na wiga ka pan mbe kɔrɔ ki gbɔn sanga ŋa ni, pe go ki yɛngɛ wi kan fyaw.

\VS{37}Na pe to wiga ka pan mbe tunmbyeele mbele ta paa wi konɔ wele, fɛrɛwɛ yaa pye pe woo. Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, pa pe to jate wo wi yaa sɔngɔrɔ mboo kurusijara wi pɔ, mbe pe pye pe cɛn pe li, mbe si yaakara ti yɛɛlɛ pe na.

\VS{38}Ali na wiga pan yindɛgɛ na, nakoma yindogo na wi yo, mbe pan mbe pe ta paa wi konɔ wele, fɛrɛwɛ yaa pye pe woo.

\VS{39}Yege jɛn ye yo fɔ ki pye gofɔ wi ma yoo wi pansanga wi jɛn, wi jɛn na koro yɛnŋɛ mbe cɛn wi cɛnwɛ, jaŋgo wiga kaa kɔrɔ ki kaw mbe ye wa go.

\VS{40}Yoro fun, ye cɛn ki cɛnwɛ, katugu sanga ŋa ye se kaa jate cɔ, ko sanga wowi Lere wi Pinambyɔ wi yaa pan.»


\par }{\SH Tunmbyee ŋa pè taga wi na \newline  konaa tunmbyee ŋa \newline  pee taga wi na
\par }
{\R (Mati 24.45-51)

\par }{\PP \VS{41}Kona, a Pyɛri wì sho fɔ: «We Fɔ, mà ki yomiyɛlɛ na li wa woro cɛ kan lee, nakoma mà li wa lere pyew kan?»


\par }{\PP \VS{42}A We Fɔ wì sho fɔ: «Tunmbyee wiwiin pè taga wi na, a wì pye tijinliwɛ fɔ? Wowi ŋa wi tafɔ wi maa tɛgɛ tunmbyeele sanmbala pe go na wila pe yaakara ti kaan pe yeri pe kasanga wi na.

\VS{43}Na wi tafɔ wiga ka sɔngɔrɔ mbe pan mboo yan wi bala naa tunŋgo ki piin, pa fɛrɛwɛ yaa pye wi woo!

\VS{44}Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, pa wi tafɔ wi yaa wi tɛgɛ wi kɛɛ yaara ti ni fuun ti go na.

\VS{45}Ɛɛn fɔ, na ki tunmbyee wiga wi yɛɛ pye fɔ: Na tafɔ wi yaa mɔ wa, mbe ye wi tunmbyee yɛɛnlɛ nambala naa jɛɛlɛ pe ni mbaa pe gbɔɔn, mbaa woo mbaa tinni sinmɛ ni,

\VS{46}pilige ŋga wi woro naa tafɔ wi konɔ wele, wagati ŋa wii jɛn cɔ, ko wagati wowi wi yaa pan. Kona, wi yaa wi jɔlɔ fɔ jɛŋgɛ, mboo tasaga kan wi yeri wa tunmbyeele mbele pee taga pe na pe ni.


\par }{\PP \VS{47}«Tunmbyee ŋa wi maa tafɔ wi nandanwa kala li jɛn, wila si cɛn ki cɛnwɛ mbe tunŋgo pye mbe yala wi tafɔ wi nandanwa kala li ni, wo yaa ka gbɔn fɔ jɛŋgɛ.

\VS{48}Ɛɛn fɔ, tunmbyee ŋa wila wi tafɔ wi nandanwa kala li jɛn, wi ma sila kagala kele piin, ŋgele ke daga gbɔnrɔ ni, wo yaa ka gbɔn jɛnri. Yarilɛgɛrɛ kan ŋa fuun yeri, yarilɛgɛrɛ yaa ka yewe wi yeri. Pè yarilɛgɛrɛ telege ŋa fuun na, pe yaa ka yarilɛgɛrɛ yewe wo yeri naa mbe wɛ.»


\par }{\SH Mbe kɔn yɛɛ na Zhezu kala na
\par }
{\R (Mati 10.34-36)

\par }{\PP \VS{49}«Mì pan mbe kasɔn le laga tara ti ni, ndɛɛ kì gbɔn yɛɛn kila yiin makɔ, ki jɛn nala ndanla.

\VS{50}Batɛmu\FTNT{†}{{\FR 12:50 }{\FR{12.50:
}}{\FT{Batɛmu wo wi yɛn jɔlɔgɔ ŋga Zhezu wi mbaa jɔlɔ wa tiparaga ki na we.}}} wa yɛn wa, ŋa mi daga mbe pye, kìlan jatere wi piri na na jɛŋgɛ fɔ wi ka sa pye wi yɔn fili.


\par }{\PP \VS{51}«Yaga kaa ki jate ndɛɛ yɛyinŋge mì pan ma kan laga tara ti ni dɛ! Ayoo, kaawɔ mbe ye kɔn ye yɛɛ na.

\VS{52}Mbege lɛ yiŋgɔ wo na, ma yaa sa leele kaŋgurugo yan sege ka ni, pe yaa kɔn pe yɛɛ na. Taanri yaa yiri shyɛn kɔrɔgɔ, shyɛn mbe yiri taanri kɔrɔgɔ.

\VS{53}To wi yaa yiri pinambyɔ wi kɔrɔgɔ, pinambyɔ wi yiri to wi kɔrɔgɔ. Nɔ wi yaa yiri sumborombyɔ wi kɔrɔgɔ, sumborombyɔ wi yiri wi nɔ wi kɔrɔgɔ. Jɛlɛ wi yaa yiri wi pijɔ wi kɔrɔgɔ, pijɔ wi yiri wi najɔ wi kɔrɔgɔ\XREF{†}{{\XO 12:53 }{\XO{12.53:
}}{\XT{Mishe 7.6}}}.»


\par }{\SH Mbe wagati wi jɛn \newline  mboo wɔ wi yɛɛ ni
\par }
{\R (Mati 16.2-3)

\par }{\PP \VS{54}Zhezu wìla pye naga yuun fun janwa wi kan fɔ: «Na yaga kambaaga yan kila yinrigi wa yɔnlɔ yirisaga kɛɛ yeri, ye ma yo tisaga yaa pan. Pa ki mɛɛ pye ma.

\VS{55}Sanga o sanga tifɛnɛ fun li kaa gbɔɔn mbaa kee yɔnlɔparawa kalige kɛɛ yeri, ye ma yo kafugo yaa wo. Pa ki mɛɛ pye ma fun.

\VS{56}Kopiire fɛnnɛ wɛlɛ yoro! Na yè kaa tara to naa naayeri sanga wo jɛn maa wɔ wi yɛɛ ni, ye daga mbe nala pilige yaara ti jɛn mberi wɔ ti yɛɛ ni fun\XREF{†}{{\XO 12:56 }{\XO{12.56:
}}{\XT{Mati 16.2-3}}}.»


\par }{\SH Ma yo ma mbɛnfɔ wi ni ye fili
\par }
{\R (Mati 5.25-26)

\par }{\PP \VS{57}«Ye daga fun mbe kasinŋge ki lagaja, mbege jɛn ye yɛ.

\VS{58}Na mboro naa ma mbɛnfɔ wi ni ye kaa kee ja wa kiti kɔnsaga, mbe ye ta wa konɔ, ma bala ma yo wi ni ye fili. Nakoma wi yaa kari ma ni wa kiti kɔnfɔ wi yeri, wo mbe sɔɔn le polisiye pe kɛɛ, poro mbe sɔɔn le kaso.

\VS{59}Mila ki yuun ma kan, ma woro mbe yiri wa fyew, ndɛɛ maga fɔgɔ ki ni fuun ki tɔn, ali tama nuŋgba wiga ka koro.»




\par }\Chap{13}{\SH Mbɔɔn kapere ti jɛn mberi yaga
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ki sanga wi ni, a leele pèle si saa ki yo Zhezu wi kan ma yo
Pilati wìla Galile tara fɛnnɛ pele gbo, ma yala pàa pye na yaayoro kuun nari woo
saraga Yɛnŋɛlɛ li yeri. A pe kasanwa pì pinlɛ yaayoro woo pi ni.

\VS{2}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Yaa ki jate ndɛɛ ki Galile tara fɛnnɛ mbele pè gbo yɛɛn, poro kapere to gbɔgɔ ma wɛ Galile tara fɛnnɛ sanmbala pe woro ti na wi le?

\VS{3}Ayoo dɛ. Ɛɛn fɔ, yoro fun, na yee ye kapere ti jɛn mberi yaga, pa ye yaa ka ku ma.

\VS{4}Silowe lɔgɔ yɔn sanŋgazo wìla to leele kɛ ma yiri kɔlɔtaanri mbele na ma pe gbo, yaa ki jate poro kapere to la gbɔgɔ ma wɛ Zheruzalɛmu woolo sanmbala pe woro ti na wi le?

\VS{5}Ayoo dɛ. Ɛɛn fɔ, yoro fun, na yee ye kapere ti jɛn mberi yaga, pa ye yaa ka ku ma.»


\par }{\SH Tige mbasɛgɛ
\par }
{\PP \VS{6}Kona, a Zhezu wì sigi yomiyɛlɛ na li wa ma yo fɔ: «Naŋa wà la
figiye tige sanri wi ɛrɛzɛn kɛrɛ nawa. A wì si kaa kari saga piile pele cɔ, ɛɛn fɔ, wii sa pyɔ yan ki na.

\VS{7}Kì kaa pye ma, a wì si naŋgɔ kɛrɛ tunmbyee wi pye fɔ: ‹Wele, na yɛlɛ taanri wolo loli na yɛɛn. Mi ma pan mbe pyɔ cɔ laga ki figiye tige ŋga ki na, mila pyɔ yan ki na. Ki kala na, ki kɔn maga wɔ laga. Yiŋgi na, a kì sigi laga ŋga ki shɔ jaga?›

\VS{8}Ɛɛn fɔ, a naŋgɔ kɛrɛ tunmbyee wì suu pye fɔ: ‹Na to, ki yaga laga naa ki yɛlɛ nuŋgba pye! Mi yaa wege tugu kɛɛrɛ mbege maga mbege fili, mbe fyɔngɔ le ki nɔgɔ.

\VS{9}Kana yelapanna ki yaa sɛ. Nakosima, pa ma ti mbege kɔn mbege wɔ laga.› »


\par }{\SH Zhezu wìla jɛlɛ wa sagala \newline  cɛnpilige ka ni
\par }
{\PP \VS{10}Cɛnpilige ka ni, Zhezu wìla pye na leele pe nari Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti ni
shɛrigo ka ni.

\VS{11}Ma yala jɛlɛ wà la pye wa, yinnɛ tipegele la ye wi ni maa pye yandee. Pìla yɛlɛ kɛ ma yiri kɔlɔtaanri lo ta wi na. Pìla wi kuru kɛŋgɛlɛŋgɛ, wila ya yiri mbe sin.

\VS{12}Naa Zhezu wìla kaa ki jɛlɛ wi yan sanga ŋa ni, a wì suu yeri, ma suu pye fɔ: «Jɛlɛ, mà shɔ ma yama pi ni nala!»


\par }{\PP \VS{13}A Zhezu wì suu
kɛyɛn yi taga wi na. Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a wì si yiri ma sin nɛɛ Yɛnŋɛlɛ li sɔnni.

\VS{14}Ɛɛn fɔ, a kì si shɛrigo to wi mbɛn fɔ jɛŋgɛ, naa Zhezu wìla wi sagala cɛnpilige ki ni we. A wì si janwa wi pye fɔ: «Tunŋgo pyepiliye yi yɛn kɔgɔlɔni. Yaa paan ko piliye yo ni paa ye sagala. Yaga kaa paan cɛnpiliye yo ni.»


\par }{\PP \VS{15}A
we Fɔ wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Yoro wele, ye yɛn kopiire fɛnnɛ! Mì yo ye ni fuun nuŋgba nuŋgba, cɛnpilige kiga gbɔn, ye ma ye nɛgɛ, nakoma ye sofile wi sanga wa wi sinlɛsaga mbe saa kan wi ma wɔ?

\VS{16}Ki jɛlɛ ŋa yɛɛn, Abirahamu setirige pyɔ wo wawi. Sɔtanla wùu pɔ ma saa gbɔn fɔ yɛlɛ kɛ ma yiri kɔlɔtaanri. Kii daga mboo shɔ wi pɔyaara ti ni cɛnpilige ki ni wi le?»


\par }{\PP \VS{17}Naa Zhezu wìla kaa to yo ma sanga ŋa ni, a tì si fɛrɛ wa wi mbɛnfɛnnɛ pe na. Ɛɛn fɔ, janwa wo nawa po la yinŋgi kagbɔgɔlɔ ŋgele fuun wìla pye ke kala na.


\par }{\SH Mutari tige pyɔ yomiyɛlɛ
\par }
{\R (Mati 13.31-32; Maki 4.30-32)

\par }{\PP \VS{18}A Zhezu wì sho naa fɔ: «Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi yɛn ma yiŋgi lɛ? Mbe ya mboo taanla yiŋgi ni?

\VS{19}Pi yɛn paa
mutari tige pile la yɛn. Naŋa wà la la lɛ ma saa li lugu wi naŋgɔ kɛrɛ. A lì si fi ma yiri ma pye tige, a sannjɛrɛ tì pan ma sere pɔ wa ki njere ti ni.»


\par }{\SH Leve yomiyɛlɛ
\par }
{\R (Mati 13.33)

\par }{\PP \VS{20}A wì sho naa fɔ: «Mbe ya mbe Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi taanla yiŋgi ni?

\VS{21}Pi yɛn paa
leve yɛn. Jɛlɛ wà wi lɛ maa pinlɛ wi farini muwɛ bɔrɔ kɔngɔ ni maa gbɔn, fɔ a leve wì saa pi fɛ maa yirige pyew.»


\par }{\SH Yeyɔngɔ jɛɛlɛ sɛnrɛ
\par }
{\R (Mati 7.13-14,21-23)

\par }{\PP \VS{22}Zhezu wìla pye na cagbɔrɔ to naa ca pigile ke yanri, na leele pe nari Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti ni, na kee wa Zheruzalɛmu yeri.

\VS{23}A lere wà suu yewe ma yo fɔ: «We Fɔ, leele jɛnri ma pe yaa ka shɔ?»


\par }{\PP \VS{24}A Zhezu wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Yeyɔngɔ ŋga ki maa yiin wa yɛnŋɛlɛ na, ki yɛn jɛɛlɛ. Ki kala na, yege ŋgbanga ye ye wa ko ni; katugu mila ki yuun ye kan, lelɛgɛrɛ yaa kaga ŋgbanga mbe yo pe yaa ye, ɛɛn fɔ, pe se ka ya ye.


\par }{\PP \VS{25}«Na lagafɔ wiga ka yiri mbe kɔrɔ ki sɔgɔ sanga ŋa ni, mbe ye yaga wa funwa na, pa ye yaa ki lɛ mbaa kɔrɔ ki gbɔɔn mbaa yuun fɔ: ‹We Fɔ, kɔrɔ ki yɛngɛ we kan.› Kona, wi yaa ye pye mbe yo fɔ: ‹Mi si ye jɛn, mbe si ka ye yirisaga jɛn.›

\VS{26}Kona, ye yaa wi pye mbe yo fɔ: ‹Wè si pinlɛ ma li ma wɔ ma ni. A mà we naga Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti ni yɛrɛ wa we ca nawa koŋgolo ke ni.›

\VS{27}Kona, wi yaa ye pye naa fɔ: ‹Mi si ye yirisaga jɛn. Ye yiri na tanla, yoro kapere pyefɛnnɛ ye ni fuun!›

\VS{28}Kona, ye yaa kaa gbele wa, mbaa ye ŋgangala ke kaa, na yaga ka Abirahamu naa Izaki naa Zhakɔbu, konaa
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe ni fuun pe yan sanga ŋa ni wa Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi ni we. Ko mbe si yala pè yoro wa wa funwa na.

\VS{29}Ki sanga wiga ka gbɔn, leele pe yaa ka yiri dunruya wi kɛɛ ki ni fuun ki na mbe sa cɛnsaga lɛ wa Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi ni mbaa nii.

\VS{30}Kona, mbele pe yɛn puŋgofɛnnɛ, pele yaa ka pye koŋgbanmbala. Mbele pe yɛn koŋgbanmbala, pele yaa ka pye puŋgofɛnnɛ\XREF{†}{{\XO 13:30 }{\XO{13.30:
}}{\XT{Mati 19.30}}}.»


\par }{\SH Zhezu wìla para \newline  Zheruzalɛmu ca ki na
\par }
{\R (Mati 23.37-39)

\par }{\PP \VS{31}Ki sanga wi ni, a
Fariziye pèle si fulo Zhezu wi tanla, ma suu pye fɔ: «Kari laga ka na ma wɔ laga ki laga ŋga ki ni, katugu wunlunaŋa
Erɔdi wila ma lagajaa mbɔɔn gbo.»


\par }{\PP \VS{32}A Zhezu wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Yaa kee ye saga yo ki dabaaga ki kan fɔ: ‹Nala naa goto, yinnɛ tipegele koro mi yɛn na puro na woo leele pe ni, na yambala pe sagala, piliya na, mi yaa na tunŋgo ki kɔ.›

\VS{33}Ɛɛn fɔ, ki daga mbaa kee na konɔ li ni nala naa goto, naa piliya na; katugu na Zheruzalɛmu ca ko ma, kii daga
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ wa mbe ku laga ka na naa\FTNT{†}{{\FR 13:33 }{\FR{13.32-33:
}}{\FT{Nala naa goto, naa piliya na, ki mbe ya logo paa piliye taanri yɛn, nakoma paa wagati titɔnlɔwɔ yɛn.}}}.


\par }{\PP \VS{34}«E! Zheruzalɛmu, Zheruzalɛmu, mboro ma maa Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe kuun,
pitunmbolo mbele lì torogo ma kan na pe waa sinndɛɛrɛ ni na pe kuun. Mìla pye naga jaa wagati lɛgɛrɛ na mbɔɔn leele pe gbogolo pe yɛɛ na paa yɛgɛ ŋga na ŋgonɔ maa piile gbogolo wi kanwira nɔgɔ we. Ɛɛn fɔ, yee si yɛnlɛ.

\VS{35}Wele! Ye go ki yaa koro ye kan waga fɔ sa gbɔn pilige ŋga ye yaa kaga yo mbe yo fɔ: ‹{\QT{Ŋa wila paan we Fɔ wi mɛgɛ ki na, Yɛnŋɛlɛ sa duwaw wi na!› »}}\XREF{†}{{\XO 13:35 }{\XO{13.35:
}}{\XT{Yuuro 118.26}}}




\par }\Chap{14}{\SH Zhezu wìla yaŋa wa sagala
\par }
{\PP \VerseOne{1}Cɛnpilige ka ni, Zhezu wìla saa ye
Fariziye legbɔɔ wa go mbe li wa.
Fariziye mbele pàa pye wa, pe nɛɛ wi wele fɔ jɛŋgɛ.

\VS{2}Naŋa wà la pye wa wi yɛgɛ sɔgɔwɔ, witigbɔgɔrɔ yama la pye wi na.

\VS{3}A Zhezu wì si sɛnrɛ ti lɛ, mɛɛ
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ poro naa Fariziye pe yewe ma yo fɔ: «Mbe yala we
lasiri wi ni, ki daga ma lere sagala cɛnpilige ki ni lee, nakoma maga ka lere sagala?»


\par }{\PP \VS{4}A pè si pyeri. Kona, a Zhezu wì suu
kɛɛ ki taga ki naŋa wi na maa sagala, ma suu pye ma yo wila kee wi go.

\VS{5}Kona, a Zhezu wì si pe pye fɔ: «Ye ni, wiwiin wi yɛn laga, na wi pyɔ, nakoma wi nɛgɛ ka to kɔlɔ, wi se fyɛɛlɛ mbe saa wɔ wa, ali na kaa pye cɛnpilige\XREF{†}{{\XO 14:5 }{\XO{14.5:
}}{\XT{Luki 13.15}}} yi?»


\par }{\PP \VS{6}Kona, pe mbaa wi yɔn sogo yɛgɛ ŋga na yɛrɛ, pe sila ki jɛn.


\par }{\SH Cɛnsara wɔmɔ kala \newline  konaa leele yerikala liwɛn na
\par }
{\PP \VS{7}Leele mbele pàa yeri ki liwɛn pi na, Zhezu wìla pe wele ma pe yan paa yɛgɛ ŋga na pàa pye na cɛnsara tiyɔnrɔ ti woo. Kì pye ma, a wì sigi yomiyɛlɛ na li wa pe kan ma yo fɔ:

\VS{8}«Na lere kɔɔn yeri jayire liwɛn na, maga ka sa cɛn wa cɛnsaga tiyɔngɔ ko na. Kana, ki mbe ya pye pè lere wa yeri, wo mɛgɛ ko gbɔgɔ ma wɛ mboro wogo ko na.

\VS{9}Pa ŋa wì ye ni fuun shyɛn ye yeri, wi yaa pan mbɔɔn pye fɔ: ‹Ki cɛnsaga ŋga ki kan naŋa ŋa wi yeri!› Kiga pye ma, pa ma yaa kari fɛrɛ coli mbe sa cɛn wa cɛnsaga puŋgo wogo ki na.

\VS{10}Ɛɛn fɔ, na lere kɔɔn yeri jayire liwɛn na, sa cɛn wa cɛnsaga puŋgo wogo ko na. Kona, ŋa wì ye yeri, na wiga ka pan, wi yaa ma pye fɔ: ‹Na wɔnlɔ, pan ma cɛn laga yɛgɛ, laga cɛnsaga tiyɔngɔ ŋga ko ni.› Kona, pa ma yaa pye mbe gbɔgɔ ma suro lifɛnnɛ yɛɛnlɛ sanmbala pe sɔgɔwɔ.

\VS{11}Katugu lere ŋa fuun kaa yɛɛ yirige, wo yaa ka tigi. Lere ŋa fuun ka suu yɛɛ tirige, wo yaa ka yiri\XREF{†}{{\XO 14:11 }{\XO{14.11:
}}{\XT{Mati 23.12; Luki 18.14; Zhaki 4.6}}}.»


\par }{\PP \VS{12}Lere ŋa wìla Zhezu wi yeri liwɛn pi na, a Zhezu wì si wo fun wi pye fɔ: «Na maga sɔgɔlɔ gbɔlɔ sɔgɔ yɔnlɔ na wi yo, nakoma yembinɛ wi yo, maga kɔɔn wɛnnɛ, naa ma nɔsepiile, naa ma go woolo, naa ma cɛnyɛɛnlɛ penjagbɔrɔ fɛnnɛ poro yeri ki liwɛn pi na. Nakoma poro fun, pe yaa kɔɔn yeri ki liwɛn pa na mbɔɔn wogo ki fɔgɔ tɔn.

\VS{13}Ɛɛn fɔ, na maga sɔgɔlɔ gbɔlɔ sɔgɔ, ma fyɔnwɔ fɛnnɛ, naa fyɔɔnlɔ, naa jejɔgɔlɔ fɛnnɛ, naa yandeele poro yeri ki liwɛn pi na.

\VS{14}Kona, pa ma yaa ka fɛrɛwɛ ta, katugu poro se ya mbege yɔngɔ sɔngɔrɔ ma na. Ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ lo li yaa kaga yɔngɔ sɔngɔrɔ ma na, na lesinmbele paga ka yɛn mbe yiri wa kunwɔ pi ni pilige ŋga ni we.»


\par }{\SH Liwɛn gbɔlɔ yomiyɛlɛ
\par }
{\R (Mati 22.1-10)

\par }{\PP \VS{15}Wa ki suro lifɛnnɛ pe ni, naa nuŋgba la kaa ki sɛnrɛ ti logo, a wì si Zhezu wi pye fɔ: «Lere ŋa wi yaa ka sa li wa
Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi ni, fɛrɛwɛ yɛn wi woo!»


\par }{\PP \VS{16}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Naŋa wà la fɛti sɔgɔlɔ gbɔlɔ sɔgɔ, mɛɛ lelɛgɛrɛ yeri.

\VS{17}Naa lisanga wìla kaa gbɔn, a wì suu tunmbyee wi tun wa pe yeri ma yo fɔ: ‹Ye pan ye li, yaara ti ni fuun tì gbɛgɛlɛ ma yala.›

\VS{18}Ɛɛn fɔ, a kì si cɛn ndɛɛ pàa yɔn wa nuŋgba. Pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pe nɛɛ kafɛrɛgɛ kaan naŋa wi yeri. Koŋgbanŋa wo laa pye fɔ: ‹Mì laga lɔ, ki daga mbe saga wele. Ki kala na, ma kafɛrɛgɛ, mila ma yɛnri wi.›

\VS{19}A wà sho naa fɔ: ‹Nɛrɛ nda ti maa fali, mìri kɛ lɔ. Mila jaa mbe kari ti sa fali mbege wele. Ki kala na, ma kafɛrɛgɛ, mila ma yɛnri wi.›

\VS{20}A wà si nuru naa ma yo fɔ: ‹Mìlan jɔ wi jayire pye yɛɛn fɔɔnfɔɔn. Ki kala na, mi se ya kari wa.›

\VS{21}A tunmbyee wì si sɔngɔrɔ ma saa ki yo wi tafɔ wi kan. A gofɔ wì si nawa ŋgban, ma suu tunmbyee wi pye fɔ: ‹Fyɛɛlɛ ma kari wa katoro to naa ca nawa koŋgolo ke ni, ma sa fyɔnwɔ fɛnnɛ, naa fyɔɔnlɔ, naa jejɔgɔlɔ fɛnnɛ, naa yandeele pe yeri ma pan pe ni.›

\VS{22}Ko pyeŋgɔlɔ, a tunmbyee wì suu tafɔ wi pye fɔ: ‹Na tafɔ, ŋga mà yo mìgi pye. Ɛɛn fɔ, go kii yin.›

\VS{23}Kona, a wì suu tunmbyee wi pye fɔ: ‹Ta kee wa koŋgbɔrɔ to naa kombigile ke ni, ma sa leele pe ŋgbanga ma pan pe ni, jaŋgo na go ki yin.

\VS{24}Katugu mila ki yuun ye kan, leele mbele mìla yeri, wo wa sanla suro ta nɛnɛ.› »


\par }{\SH Ŋga ki daga maa piin \newline  mbe si pye Zhezu wi fɔrɔgɔfɔ
\par }
{\R (Mati 10.37-38)

\par }{\PP \VS{25}Ko puŋgo na, janwa gbɔlɔ là la taga Zhezu wi na na kee. A wì si kanŋga ma yɛgɛ wa pe yeri, mɛɛ pe pye fɔ:

\VS{26}«Lere ŋa ka pan na kɔrɔgɔ, na wi suu to wi panra\FTNT{†}{{\FR 14:26 }{\FR{14.26:
}}{\FT{Ko kɔrɔ wo yɛn fɔ na Zhezu wii lere ŋa ndanla mbe wɛ wi to naa wi nɔ, naa wi jɔ, naa wi piile, naa wi nɔsepiile nambala, naa wi nɔsepiile jɛɛlɛ, naa wo yɛɛ jate na, wi se ya pye wi fɔrɔgɔfɔ.}}}, naa wi nɔ, naa wi jɔ, naa wi piile, naa wi nɔsepiile nambala, naa wi nɔsepiile jɛɛlɛ, konaa wo yɛɛ jate, wi se ya pye na
fɔrɔgɔfɔ.

\VS{27}Na lere ŋa fuun suu
tiparaga ki tugo\FTNT{†}{{\FR 14:27 }{\FR{14.27:
}}{\FT{Ko kɔrɔ wo yɛn mbe cɛn wi jɔlɔgɔ ki cɛnwɛ pilige pyew.}}}, mbe taga na na, wo se ya pye na fɔrɔgɔfɔ.

\VS{28}Ye ni, ŋa kaa jaa mbe sanŋgazo kan, wi ma cɛn ma wi kanpenjara ti jate gbɛn, na kaa pye ti mbe ta wi yeri mbe tunŋgo ki kɔ!

\VS{29}Nakoma na wiga go nɔgɔ ki le, na wii ya mbege tunŋgo pye, leele mbele fuun kaga yan, pe yaa la tɛgɛ wi na,

\VS{30}mbaa yuun fɔ: ‹Ki naŋa ŋa, wo wìgi go ŋga ki nɔgɔ le. Wii ya mbege kan ki kɔ.›

\VS{31}Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun, na wunlunaŋa wa kaa jaa mbe sa malaga gbɔn wunlunaŋa wa ni, wi ma cɛn ma jatere pye gbɛn. Na kaa pye wo naa lenambala waga kɛ (10 000) mbe ya yiri sa to wunlunaŋa sanŋa wo naa wi lenambala waga nafa (20 000) na.

\VS{32}Na wi kaga yan wi se ya, wi ma leele tun wa wunlunaŋa sanŋa wi yeri sanga ŋa ni wi wa lege we, pe sa tanwa ja pe shyɛn sɔgɔwɔ pi ni.»

\VS{33}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Ko ki yɛn paa ye wogo ki yɛn. Ye ni, na ŋa fuun si kaari wi kɛɛ yaara ti kala, wi se ya pye na fɔrɔgɔfɔ.»


\par }{\SH Kɔ ŋa wi se ya kala yɔn wi sɛnrɛ
\par }
{\R (Mati 5.13; Maki 9.50)

\par }{\PP \VS{34}«Kɔ wi yɛn ma yɔn, ɛɛn fɔ, na wi tanwa piga wɔ wi ni, tanwa pa se ya ye wi ni naa\XREF{†}{{\XO 14:34 }{\XO{14.34:
}}{\XT{Mati 5.13}}}.

\VS{35}Wi se ya yaraga ka yɔn wa tara. Wi se ya pye paa fyɔngɔ yɛn fun mbe kɛɛrɛ tara ti tanla, ndɛɛ mboo wa wa funwa na. Nuŋgbogolo ka pye ŋa na, mbaa nuru, wila nuru dɛ\XREF{†}{{\XO 14:35 }{\XO{14.35:
}}{\XT{Mati 11.15}}}.»




\par }\Chap{15}{\SH Sumbyɔ ŋa wìla puŋgo \newline  ma kaa yan \newline  wi yomiyɛlɛ le
\par }
{\R (Mati 18.12-14)

\par }{\PP \VerseOne{1}Nizara shɔfɛnnɛ poro naa kapere pyefɛnnɛ pe ni fuun pàa pye na fulo Zhezu wi tanla mbe logo wi yeri.

\VS{2}Ɛɛn fɔ, a
Fariziye poro naa
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe ni, pe nɛɛ kɔngɔri na yuun fɔ: «Ki naŋa ŋa wi yɛn na kapere pyefɛnnɛ pe yinri tiyɔngɔ, na kaa pe ni\XREF{†}{{\XO 15:2 }{\XO{15.2:
}}{\XT{Mati 9.10-13}}}.»


\par }{\PP \VS{3}Kona, a Zhezu wì sigi yomiyɛlɛ na li wa pe kan,

\VS{4}ma yo fɔ: «Ye ni, mì yo, na sumbyɔ cɛnmɛ ka pye lere wa yeri, wii nuŋgba puŋgo pe ni, wi yaa nafa tijɛrɛ ma yiri kɛ ma yiri kɔlɔjɛrɛ sanmbala pe yaga wa pe kasaga, mbe sa ŋa wì puŋgo wi lagaja fɔ wi saa yan!

\VS{5}Na wiga ka saa yan sanga ŋa ni, wi yaa wi yigi mboo taga wi pajogo ki na nayinmɛ coli, mbe sila kee.

\VS{6}Wiga ka sa gbɔn wa wi laga, wi yaa wi wɛnnɛ naa wi cɛnyɛɛnlɛ pe yeri, mbe pe pye fɔ: ‹Ye pan we yɔgɔri ja, katugu na sumbyɔ ŋa wìla puŋgo, mùu yan.›

\VS{7}Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun, mila ki yuun ye kan, na kapege pyefɔ nuŋgba kaa kapere ti jɛn mberi yaga, nayinmɛ yaa pye wa yɛnŋɛlɛ na wi kala na mbe wɛ lesinmbele nafa tijɛrɛ ma yiri kɛ ma yiri kɔlɔjɛrɛ kala na. Poro mbele pee jori mbe pe kapere ti jɛn mberi yaga we.


\par }{\SH Warifuwe pyɔ yomiyɛlɛ
\par }
{\PP \VS{8}«Nakosima, na jɛlɛ wa ka warifuwe pyɔ kɛ ta, nuŋgba ka puŋgo pe ni, wii yaa fitanla mu mbe go ki pɛ mboo wele yɛtogowo ni fɔ wi saa yan wi le?

\VS{9}Na wiga kaa yan sanga ŋa ni, wi yaa wi wɔnlɔnjaala naa wi cɛnyɛɛnlɛ pe yeri, mbe si pe pye fɔ: ‹Ye pan we yɔgɔri ja, katugu na warifuwe pyɔ ŋa wìla puŋgo, mùu yan.›

\VS{10}Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun, na kapere pyefɔ nuŋgba kaa kapere ti jɛn mberi yaga, nayinmɛ ma pye Yɛnŋɛlɛ li
mɛrɛgɛye pe yeri wi kala na ma fun.»


\par }{\SH Pinambyɔ ŋa wìla puŋgo \newline  ma kaa yan \newline  wi yomiyɛlɛ le
\par }
{\PP \VS{11}A Zhezu wì sho naa fɔ: «Pinambiile shyɛn la pye naŋa wa yeri.

\VS{12}A pinambyɔ jɛɛ wì si kaa wi to wi pye fɔ: ‹Baba, kɔrɔgɔ ŋga mi yaa ka ta wa ma yarijɛndɛ ti ni, ki kan na yeri.› Kì kaa pye ma, a tofɔ wì si kɔrɔgɔ ki wali wi piile shyɛn pe na.

\VS{13}Naa piliye jɛnri la kaa toro, a pinambyɔ jɛɛ wì suu kɛɛ yaara ti ni fuun ti gbogolo ti yɛɛ na, mɛɛ kari ki penjara ti ni taleere ta ni, ma saa naa yinwege ki piin wa kalikalawa pi ni, maa penjara ti ni fuun ti jɔgɔ.

\VS{14}Naa wìla kaa ti ni fuun ti li ma, a fuŋgo gbɔgɔ kà si to wa ki tara ti ni. A fyɔnwɔ si to wi na.

\VS{15}A wì si saa ye tunŋgo ki tara ti woo wa yeri. A wo suu torogo wi saa wi cɛɛlɛ kɔrɔsi wi kan wa wi kɛɛrɛ ti ni.

\VS{16}Yaakara nda cɛɛlɛ pàa pye na kaa, to tari wìla pye na jaa mbaa kaa. Ɛɛn fɔ, pe sila yɛnlɛ mbaa ta kaan wi yeri.

\VS{17}Kona, a wì si cɛn nɛɛ jatere piin wi cɛnwɛ pi na, ma suu yɛɛ pye fɔ: ‹Wa na to wi yeri, tunmbyeele pe ni fuun pe ma ka yaakara tila kɔ. Ma si yala, muu yɛn na kuun fuŋgo lagamɛ.

\VS{18}Mi yaa yiri mbe sɔngɔrɔ mbe kari na to wi kɔrɔgɔ, mbe saa pye fɔ: Baba, mì kapege pye Yɛnŋɛlɛ li na, ma ka pye ma na.

\VS{19}Mii daga paa na yinri ma pyɔ. Tanla piin paa ma tunmbyeele pe yɛn.›

\VS{20}A wì si yiri nɛɛ sɔngɔrɔ wa wi to wi yeri.

\par }{\PP «Maa ta wa lege wila paan, a tofɔ wi suu yan, a wi yinriwɛ suu ta fɔ jɛŋgɛ. A wì si fe ma saa wi fili, mɛɛ magala wi ni ndanlawa ni.

\VS{21}Kona, a pyɔfɔ wì suu pye fɔ: ‹Baba, mì kapege pye Yɛnŋɛlɛ li na, ma ka pye ma na. Mii daga paa na yinri naa ma pyɔ.›

\VS{22}Ɛɛn fɔ, a tofɔ wì suu tunmbyeele pe pye fɔ: ‹Ye fyɛɛlɛ ye pan yanla derigbɔrɔ ti ni fuun tiyɔngɔ ki le wi kan. Ye kannjinɛ le wi yombɛlɛ li na. Ye sawira le wi kan.

\VS{23}Ye pan napige ŋga kì tɔrɔ ki ni, yege gbo. We nayinmɛ suro sɔgɔ,

\VS{24}katugu na pyɔ ŋa yɛɛn, wìla pye ndɛɛ wì ku, yiŋgɔ wì yɛn. Wìla puŋgo yiŋgɔ mùu yan!› A pè sigi lɛ na nayinmɛ fɛti piin.


\par }{\PP \VS{25}«Ko sanga wo ni, ki naŋa wi pinambyɔ koŋgbanŋa wìla pye wa kɛɛrɛ. Naa wìla kaa pan ma yɔngɔ pe go ki ni, a wi nɛɛ piŋge naa yɔrɔ tinmɛ taa wa go.

\VS{26}A wì si tunmbyee wa yeri maa yewe ki yɔrɔ ti kɔrɔ wi ni.

\VS{27}A tunmbyee wì suu pye fɔ: ‹Ma jɔnlɔ wo wì sɔngɔrɔ ma pan. A ma to wì si napige ŋga kì tɔrɔ ki kan, a wège gbo; katugu wùu yan wì pan ŋgbaan.›

\VS{28}Kì kaa pye ma, a pinambyɔ koŋgbanŋa wì si nawa ŋgban, mɛɛ je ma yo wi se ye wa go. A tofɔ wì si yiri ma pan maa sulu ma yo wi ye.

\VS{29}Ɛɛn fɔ, a wì si tofɔ wi pye fɔ: ‹Ta nuru! Malɛ wa, yɛgɛlɛ lɛgɛrɛ kè toro, mi yɛn na tunŋgo piin ma kan. Mi fɔɔn sɛnrɛ ta kɛ. Konaa ki ni fuun, ali sikapile jate, ma fa la kan na yeri mbe nayinmɛ suro sɔgɔ, mbanla wɛnnɛ pe yeri.

\VS{30}Ɛɛn fɔ, ma pyɔ ŋa yɛɛn, wo kaa pan, wo ŋa wɔ̀ɔn penjara ti ni fuun ti li nanjaala ni, a mà si napige ŋga kì tɔrɔ ki kan, a pège gbo wo kan.›

\VS{31}A tofɔ wì suu pye fɔ: ‹Na pyɔ, ma yɛn laga na ni pilige pyew, yaraga ŋga fuun ki yɛn na yeri, ma wogo yi.

\VS{32}Ɛɛn fɔ, we daga mbe nayinmɛ fɛti pye mbe pye yɔgɔrimɔ na, katugu ma jɔnlɔ ŋa yɛɛn, wìla pye ndɛɛ wì ku, yiŋgɔ wì yɛn. Wìla puŋgo, yiŋgɔ mùu yan.› »




\par }\Chap{16}{\SH Zhezu wìla yomiyɛgɛlɛ kele wa \newline  penjagbɔrɔ wogo ki na
\par }
{\PP \VerseOne{1}A Zhezu wì sigi yo wi
fɔrɔgɔfɛnnɛ pe kan ma yo fɔ: «Naŋa penjagbɔrɔ fɔ wà la pye wa. Wìla penjara jirifɔ lɛ maa tɛgɛ wi kɛɛ yaara ti go na. A pè si pan maa pye ma yo wi penjara jirifɔ wi yɛn naa penjara ti jogo.

\VS{2}A wì suu penjara jirifɔ wi yeri, maa yewe ma yo fɔ: ‹Ŋga mì logo ma kanŋgɔlɔ, ko pan mɛlɛ? Ma tunŋgo màga pye, penjara nda tì koro konaa nda tì wɔ wa, pan mari yɛgɛ naga na na; katugu ma se koro na kɛɛ yaara ti go na naa.›

\VS{3}Kì kaa pye ma, a penjara jirifɔ wì suu yɛɛ pye fɔ: ‹Yiŋgi mi yaa la piin yiŋgɔ? Na tafɔ wila jaa mbanla laga wa wi kɛɛ yaara ti go na. Mi se ya fali. Mbe sila yaara yɛnri leele pe yeri, ko fɛrɛ yɛn na na.

\VS{4}A! Ŋga mi yaa pye mìgi jɛn. Kona, na paga na laga wa na tunŋgo ki na, pa leele pe yaa lanla yinri jɛŋgɛ wa pe yinrɛ ti ni.›

\VS{5}Kona, mbele fuun pàa fɔgɔ kɔn wi tafɔ wi yeri, a wì si pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pe yeri, ma pan ma koŋgbanŋa wi pye fɔ: ‹Na tafɔ wi fɔgɔ jori ki yɛn ma na?›

\VS{6}A wo suu pye fɔ: ‹Sinmɛ bidɔn cɛnmɛ fɔgɔ yi.› A penjara jirifɔ wì suu pye fɔ: ‹Ma sɛwɛ wi lɛ ma cɛn fyaw, ma bidɔn nafa shyɛn ma yiri kɛ yɔnlɔgɔ wa.›

\VS{7}A wì si wa pye naa fɔ: ‹Mboro sin, ma fɔgɔ ki yɛn jori?› A wo suu pye fɔ: ‹Shɔlɔ bɔrɔ cɛnmɛ kaŋgurugo (500).› A wì si wo pye fɔ: ‹Ma sɛwɛ wi lɛ ma shɔlɔ bɔrɔ cɛnmɛ tijɛrɛ (400) yɔnlɔgɔ wa.›

\VS{8}Ki penjara jirifɔ ŋa wi woro ma sin, a wi tafɔ wì suu sɔn ki wogo ŋga wìla pye tijinliwɛ ni ki na. Katugu ki dunruya ŋa wi woolo pe maa kagala ke piin tijinliwɛ ni pe yɛɛ sɔgɔwɔ ma wɛ mbele pe yɛn yanwa woolo\FTNT{†}{{\FR 16:8 }{\FR{16.8:
}}{\FT{Yanwa woolo poro pe yɛn mbele pe yɛn Yɛnŋɛlɛ li woolo wele.}}} pe na.»


\par }{\PP \VS{9}A Zhezu wì sigi sɛnrɛ nda ti taga wa ma yo fɔ: «Mi wo naga yuun ye kan, fɔ ye ki dunruya ŋa wi nambara penjara ti tɛgɛ ye wɛnnɛ lagaja ti ni ye yɛɛ kan, jaŋgo na tiga ka kɔ ye yeri sanga ŋa ni, Yɛnŋɛlɛ li ye yigi jɛŋgɛ wa cɛnsara nda ti se kɔ ti ni.

\VS{10}Lere ŋa wi yɛn tagawa ni wa kagala jɛgɛlɛ jɛgɛlɛ ke ni, wi ma pye tagawa ni fun wa kagbɔgɔlɔ ke ni. Lere ŋa wii sin wa kagala jɛgɛlɛ jɛgɛlɛ ke ni, wìla pye mbe sin wa kagbɔgɔlɔ ke ni fun.

\VS{11}Ki kala na, na ye woro tagawa ni ki dunruya ŋa wi nambara penjara ti wogo na, ambɔ wi yaa yarijɛndɛ nda ti yɛn kaselege woro to telege ye na?

\VS{12}Na ye woro tagawa ni lere wa penjara kala na, ŋga ki yɛn ye wogo, ambɔ wi yaa ki kan ye yeri?


\par }{\PP \VS{13}«Tunmbyee kpɛ se ya tunŋgo pye teele shyɛn kan; katugu wi ma kaa nuŋgba panra, sanŋa wo maa ndanla. Nakoma wi ma kaa mara nuŋgba na, ma laga sanŋa wi na. Ye se ya tunŋgo pye wagati nuŋgba wi ni Yɛnŋɛlɛ lo naa penjara ti kan.»


\par }{\SH Zhezu wi Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ yowo \newline  paa mba
\par }
{\R (Mati 11.12-13; 5.31-32; Maki 10.11-12)

\par }{\PP \VS{14}Naa
Fariziye pàa kaa ki sɛnrɛ ti ni fuun ti logo Zhezu wi yeri, a pe nɛɛ tɛgɛ wi na; katugu penjara tìla pye ma pe ndanla fɔ jɛŋgɛ.

\VS{15}A wì si pe pye fɔ: «Yoro mbele yɛɛn, leele poro yɛgɛ na ye maa ye yɛɛ piin ma yo ye yɛn ma sin. Ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ lì ye nawa pi jɛn; katugu kala na leele poro maa jate kagbɔgɔ, lo yɛn katijaanga Yɛnŋɛlɛ yɛgɛ na.


\par }{\PP \VS{16}«Moyisi
lasiri wo naa
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ sɛwɛɛlɛ poro pàa pye na leele pe nari fɔ ma pan ma gbɔn
Zhan Batisi wi sanga wi na. Maga lɛ ko sanga wo na, paa
Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ Sɛntanra ti yari, a leele pe ni fuun paa ki ŋgbanga mbe ye wa li wunluwɔ pi ni.

\VS{17}Ɛɛn fɔ, naayeri wo naa tara ti ni, to kɔwɔ yɛn ma tanla ma wɛ Moyisi lasiri wi kala jɛɛlɛ la nuŋgba mbe wɔ wa ko na.


\par }{\PP \VS{18}«Naŋa ŋa fuun kaa jɔ je, mbe wa yɛgɛ pɔri naa, kona, jataga wi yɛn na piin. Jɛlɛ ŋa fuun wi pɔlɔ wi je, naŋa ŋa fuun kaa lɛ mboo tɛgɛ, kona, jataga wi yɛn na piin.»


\par }{\SH Penjagbɔrɔ fɔ wo naa Lazari sɛnrɛ
\par }
{\PP \VS{19}«Naŋa penjagbɔrɔ fɔ wà la pye wa. Yaripɔrɔ sɔnŋgbanga woro naa lɛn paara tiyɔnrɔ wìla pye na nii, na legbɔɔlɔ lige nii, naa nayinmɛ kagala piin pilige pyew.

\VS{20}Naŋa fyɔnwɔ fɔ wà la pye na sinlɛlɛ wa wi go yɔn ki na, pàa pye naa yinri Lazari. Sagbanra la pye wi wire ti na lagapyew.

\VS{21}Kìla pye, yaakara tunmɔɔrɔ nda tìla pye na yinrigi wa penjagbɔrɔ fɔ wi tabali wi go na na tuun tara, to wìla pye na jaa mbaa kaa. Pyɔɔnlɔ jate poro la pye na paan naa sagbanra ti laala wi na.

\VS{22}A fyɔnwɔ fɔ wì si kaa ku.
Mɛrɛgɛye pè si pan maa lɛ ma saa wi tɛgɛ wa Abirahamu tanla wa yɛnŋɛlɛ na. A penjagbɔrɔ fɔ wì si kaa ku fun. A pè saa wi le.

\VS{23}Maa ta wa
kuulo tara wila jɔlɔ, a wì suu yɛgɛ ki yirige, mɛɛ Abirahamu wi yan fɔ wa lege, ma Lazari fun wi yan wa wi tanla.

\VS{24}Kona, a wì si gbele ŋgbanga ma yo fɔ: ‹Na to Abirahamu, na yinriwɛ ta! Lazari wi torogo wi saa yombɛlɛ numala li sun wa tɔnmɔ, wi pan wilan ŋgayinnɛ li yinŋgi na na; katugu mi yɛn na jɔlɔ laga ki kasɔn ŋga ki ni matoro.›

\VS{25}Ɛɛn fɔ, a Abirahamu wì suu pye fɔ: ‹Na pyɔ, ma yɛɛ nawa to ki na maga jɛn ma yo mɔ̀ɔ yarijɛndɛ ti ni fuun ti ta, mɔɔ ta wa dunruya na. Ma si yala, ko sanga wo ni, jɔlɔgɔ Lazari wìla ta. Yiŋgɔ wi kotogo kì sogo wi na, mboro yɛn na jɔlɔ.

\VS{26}Mbe wɔ to ni, wegbɔgɔ ka yɛn woro naa yoro sɔgɔwɔ. Mbele ka yo pe yaa yiri lagamɛ mbe kari wa ye kɔrɔgɔ, pe se ya. Mbele ka yo pe yaa yiri wa ye yeri mbe pan laga we kɔrɔgɔ, pe se ya.›

\VS{27}Kona, a penjagbɔrɔ fɔ wì suu pye fɔ: ‹Na to Abirahamu, mila ma yɛnri, mɔɔ yɛɛ yaga ma Lazari wi torogo wa na to go.

\VS{28}Na nɔsepiile nambala kaŋgurugo wa, wi sa pe yɛri, jaŋgo poro fun paga ka pan laga ki jɔlɔgɔ laga ŋga ki ni.›

\VS{29}A Abirahamu wì suu pye fɔ: ‹Moyisi naa Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe sɛnrɛ ti wa pe yeri mbaa pe yɛrɛgi. Paa ki sɛnrɛ ti nuru!›

\VS{30}A penjagbɔrɔ fɔ wì suu pye fɔ: ‹Ayoo, na to Abirahamu, ki se yala ma. Ɛɛn fɔ, na lere wa ka yɛn wa kuulo pe ni mbe kari pe kɔrɔgɔ, pa pe yaa pe kapere ti jɛn mberi yaga.›

\VS{31}A Abirahamu wì suu pye fɔ: ‹Na pe woro na Moyisi naa Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe sɛnrɛ ti nuru, ali lere wa ka yɛn kuulo pe ni, mbe kari pe kɔrɔgɔ, pe se taga Yɛnŋɛlɛ li na\XREF{†}{{\XO 16:31 }{\XO{16.31:
}}{\XT{Zhan 11.43-48; 12.10-11}}}.› »




\par }\Chap{17}{\SH Kapege ye
\par }
{\R (Mati 18.6-7,21-22; Maki 9.42)

\par }{\PP \VerseOne{1}A Zhezu wì sigi yo wi
fɔrɔgɔfɛnnɛ pe kan ma yo fɔ: «Kagala kele yaa pye laga mbaa leele pe kaan paa kapere piin. Ɛɛn fɔ, lere ŋa kaa ki kagala ke piin, jɔlɔgɔ yɛn ki fɔ wi wogo.

\VS{2}Sanni lere wa mbe sa ki piile\FTNT{†}{{\FR 17:2 }{\FR{17.2:
}}{\FT{Piile pe mbe ya pye tagafɛnnɛ fɔnmbɔlɔ, nakoma leele mbele pe yɛgɛ fa to poro.}}} mbele nuŋgba fanla wuu le kapege, pe sinndɛliŋgbɔgɔ to wa ki fɔ wi yɔlɔgɔ pe saa wa wa kɔgɔje wi ni, ko mbe mbɔnrɔ wi na.

\VS{3}Ye yɛɛ yingiwɛ jɛn ki kagala ke ni.

\par }{\PP «Na ma tagafɔ yɛnlɛ wa ka kapege pye ma na, maa yɛri ki na. Na wi kaa kapege ki jɛn mbege yaga, maa kala yaga.

\VS{4}Na wiga kapege tɛgɛsaga kɔlɔshyɛn pye ma na pilige nuŋgba ki ni, mbe si pan ma kɔrɔgɔ pansaga kɔlɔshyɛn mbe yo fɔ: ‹Mìlan kapege ki jɛn maga yaga, pa maa kala yaga!› »


\par }{\SH Tagawa sɛnrɛ
\par }
{\R (Mati 17.19-20)

\par }{\PP \VS{5}A
pitunmbolo pè si
we Fɔ wi pye fɔ: «Ka taga wa we tagawa pi na we kan!»

\VS{6}A we Fɔ wì si pe pye fɔ: «Ali na ye tagawa pi gbemɛ piga pye paa
mutari tige pile\FTNT{†}{{\FR 17:6 }{\FR{17.6:
}}{\FT{Mutari pile lo li yɛn yariluguro ti ni fuun jɛɛlɛ le.}}} yɛn, ye mbe ya mbege tigbɔgɔ ŋga ki pye fɔ: ‹Kɔlɔgi lagamɛ, ma sa kan wa kɔgɔje wi ni!› Pa ki yaa ye sɛnrɛ ti logo.


\par }{\PP \VS{7}«Ndɛɛ ki pye kana ye ni, tunmbyee yɛn wa yeri na tunŋgo piin wi kɛrɛ, nakoma naa yaayoro kɔnri wi kan, na wiga yiri wa kɛrɛ mbe ye, wi mboo pye mbe yo fɔ: ‹Fyɛɛlɛ ma pan ma cɛn ma li le?› Ayoo!

\VS{8}Ɛɛn fɔ, wi yaa wi pye fɔ: ‹Na yaakara ti sɔgɔ na kan gbɛn, mɔɔ yaripɔrɔ ti le ma pan mari kan na yeri. Na mi ka li mbe wɔ, ko puŋgo na, mɛɛ jɛn ma sa cɛn ma li.›

\VS{9}Ŋga wì yo wi tunmbyee wi kan, naa wìgi pye, ko kala na wi mboo shari le? Ayoo.

\VS{10}Yoro fun pa ye wogo ki yɛn ma, ŋga fuun Yɛnŋɛlɛ lì yo ye pye, na yaga ki ni fuun ki pye mbege yɔn fili sanga ŋa ni, yege yo ye yo fɔ: ‹Woro wo na, we yɛn tunmbyeele wi cɛ, we pyewogo koyi ŋga wè pye.› »


\par }{\SH Zhezu wìla yayɛnwɛ fɛnnɛ kɛ sagala
\par }
{\PP \VS{11}Naa Zhezu wila kaa na kee wa Zheruzalɛmu ca ki yeri, a wì si toro Galile tara to naa
Samari tara ti sɔgɔwɔ pi ni.

\VS{12}Wi yesaga ca ka ni, a
yayɛnwɛ fɛnnɛ kɛ si pan maa fili. Nambala la wɛlɛ. Pàa yere ma lali wi ni,

\VS{13}nɛɛ gbele ŋgbanga na yuun fɔ: «Zhezu, we Nagafɔ, we yinriwɛ ta!»

\VS{14}A Zhezu wì si pe yan, mɛɛ pe pye fɔ: «Ye sa ye yɛɛ naga
saraga wɔfɛnnɛ pe na\XREF{†}{{\XO 17:14 }{\XO{17.14:
}}{\XT{Levi 14.2-3}}}.»

\par }{\PP Naa pàa kaa na kee, a pè si sagala
kpoyi.

\VS{15}Pe ni, naa nuŋgba la kaa wi yɛɛ yan wì sagala, a wì si sɔngɔrɔ ma pan na Yɛnŋɛlɛ li gbogo magaŋgbɔlɔ ni,

\VS{16}ma saa to maa yɛgɛ ki jiile le tara Zhezu wi jegele, maa gbɔgɔ.
Samari tara fɛnnɛ naŋa\XREF{†}{{\XO 17:16 }{\XO{17.16:
}}{\XT{Luki 9.53}}} lawi.

\VS{17}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Mì yo pe ni fuun kɛ pè sagala? Pe sanmbala kɔlɔjɛrɛ poro koro se?

\VS{18}Na ki nambannaŋa ŋa wo ma, wa si sɔngɔrɔ mbe pan mbe Yɛnŋɛlɛ li gbɔgɔ.»

\VS{19}Kona, a Zhezu wì suu pye fɔ: «Yiri maa kee! Ma tagawa pɔ̀ɔn shɔ.»


\par }{\SH Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi panga ye
\par }
{\R (Mati 24.23-28,37-41)

\par }{\PP \VS{20}Pilige ka, a
Fariziye pè si Zhezu wi yewe ma yo fɔ: «Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi yaa pan wagati wiwiin?» A wì si pe pye fɔ: « Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi se pan yɛgɛ ka na, lere mboo yan yɛnlɛ ni.

\VS{21}Pe se si kaa yuun fɔ: ‹Ye wele, pi yɛn lagamɛ!›, nakoma ‹Pi wamɛ!› Katugu Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi yɛn laga ye sɔgɔwɔ\FTNT{†}{{\FR 17:21 }{\FR{17.21:
}}{\FT{Ko kɔrɔ wo yɛn fɔ pèle taga Yɛnŋɛlɛ li na makɔ, a lì pye pe wunluwɔ.}}}.»


\par }{\PP \VS{22}Ko puŋgo na, a wì suu fɔrɔgɔfɛnnɛ pe pye fɔ: «Wagati wa na paan, ye yaa kaa ki jaa mbe
Lere wi Pinambyɔ wi piliye ka nuŋgba yan. Ɛɛn fɔ, ye se si kaga yan.

\VS{23}Leele pe yaa kaa ye piin fɔ: ‹Ye wele, wi yɛn lagamɛ›, nakoma ‹Wi wamɛ›. Ɛɛn fɔ, yaga ka kari wa, yaga si ka taga ki fɛnnɛ pe puŋgo na!

\VS{24}Yɛgɛ ŋga na Yɛnŋɛlɛ li ma yɛngɛlɛ maga lɛ go ka na ma saa ki wa go ka na, pa Lere wi Pinambyɔ wi panga ki yaa ka pye ma fun.

\VS{25}Ɛɛn fɔ, ki daga wi jɔlɔ jɛŋgɛ gbɛn, nala pilige woolo pe je wi na.

\VS{26}Nowe sanga wi na, kagala ŋgele kàa pye, koro nuŋgba koro ke yaa ka pye Lere wi Pinambyɔ wi sanga wi na fun.

\VS{27}Leele pàa pye na nii, na woo, na pɔrɔgɔ piin, na pe piile pe kaan, a paa pe pori fɔ ma saa gbɔn pilige ŋga Nowe wìla kaa ye wa
tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge ki ni we. Kona, a tɔnŋgbɔɔ pì si pan, mɛɛ leele pe ni fuun pe tɔngɔ.

\VS{28}Ŋga kìla si pye
Lɔti sanga wi na, pa ki yaa ka pye ma fun. Leele pàa pye na nii na woo, na loo, na pɛrɛ, na kɛɛrɛ kɔɔn, na yinrɛ kanni.

\VS{29}Ɛɛn fɔ, pilige ŋga ni
Lɔti wìla kaa yiri wa
Sodɔmu ca ki ni, ki pilige nuŋgba ki ni, a kasɔn naa kiribi si yiri wa yɛnŋɛlɛ na ma to wa ca paa tisaga yɛn, ma leele pe ni fuun pe tɔngɔ\XREF{†}{{\XO 17:29 }{\XO{17.29:
}}{\XT{Zhenɛ 19.24}}}.

\VS{30}Lere wi Pinambyɔ wi yaa kaa yɛɛ naga pilige ŋga ni, pa ki yaa ka pye ma fun.


\par }{\PP \VS{31}«Ki pilige kiga ka gbɔn, ŋa ka pye wi go naayeri\FTNT{†}{{\FR 17:31 }{\FR{17.31:
}}{\FT{Kìla pye Zhufuye paga go ki kan, pe maga biri. Ki fɔ wi ma ya ma lugu wa ki go na ma saa wogo.}}}, na wi yaara ka pye wa go nawa, wiga ka tigi mbe ye wa mberi lɛ. Ŋa ka si pye kɛrɛ, wiga ka sɔngɔrɔ wa ca.

\VS{32}Ŋga kìla pye Lɔti jɔ\FTNT{†}{{\FR 17:32 }{\FR{17.32:
}}{\FT{Lɔti jɔ wìla Yɛnŋɛlɛ li sɛnrɛ ti kɛ, a wì kanŋga ma pye paa kɔ sinndɛlɛgɛ yɛn;
}}{\XT{Zhenɛ 19.26}}{\FT{.}}} wi na, ye yɛɛ nawa to ki na!

\VS{33}Ŋa kaa wi yinwege ki jaa mbege shɔ, wo yaa wi yinwege ki la. Ŋa ka suu yɛɛ yinwege ki la, wo yaa ki ta.

\VS{34}Mila ki yuun ye kan, ki yembinɛ nuŋgba li ni, leele shyɛn yaa ka pye mbe sinlɛ sinlɛyaraga nuŋgba na, pe yaa ka nuŋgba lɛ mbe nuŋgba yaga.

\VS{35}Jɛɛlɛ shyɛn yaa ka pye sunsaga\FTNT{†}{{\FR 17:35 }{\FR{17.35:
}}{\FT{Zhufuye jɛɛlɛ pàa pye na tire sinndɛɛrɛ na.}}}, pe yaa ka nuŋgba lɛ mbe nuŋgba yaga.

\VS{36}[Nambala shyɛn yaa ka pye kɛrɛ, pe yaa ka nuŋgba lɛ mbe nuŋgba yaga.]»

\VS{37}A wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pè suu yewe ma yo fɔ: «We Fɔ, ko yaa ka pye se?» A wì si pe pye fɔ: «Yarikugo kiga pye laga ŋga na, pa pɛtɛɛlɛ\FTNT{†}{{\FR 17:37 }{\FR{17.37:
}}{\FT{Leele pe yaa ka Lere wi Pinambyɔ wi panga ki jɛn paa yɛgɛ ŋga na yarikugo ki ka pye laga ŋga na pe maga jɛn pɛtɛɛlɛ pe kala na we;
}}{\XT{Mati 24.28}}{\FT{.}}} pe maa pe yɛɛ finli wa.»




\par }\Chap{18}{\SH Yaa yɛnri suyi
\par }
{\PP \VerseOne{1}Zhezu wìla yomiyɛlɛ la wa wi
fɔrɔgɔfɛnnɛ pe kan, maga naga ma yo ki daga lere wila Yɛnŋɛlɛ li yɛnri suyi, wiga ka te.

\VS{2}Wìla pe pye fɔ: «Kiti kɔnfɔ wà la pye ca ka ni, wi sila pye na fyɛ Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ, wi sila si pye na lere jate.

\VS{3}Wa ki ca nuŋgba ki ni, naŋgunjɔ wà la pye wa. Wìla pye na kee sanga pyew kiti kɔnfɔ wi kɔrɔgɔ, naa piin fɔ: ‹Tanga kan na yeri, mala shɔ na mbɛnfɔ wi yeri.›

\VS{4}A kì saa wagati lɛgɛrɛ ta na kiti kɔnfɔ wi fa yɛnlɛ. Ɛɛn fɔ, ko puŋgo na, a wì si kaa wi yɛɛ pye fɔ: ‹Mila la fyɛ Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ, mila sila singi lere na.

\VS{5}Ɛɛn fɔ, ki naŋgunjɔ ŋa wila na tege matoro. Ki kala na, mi yaa tanga kan wi yeri, jaŋgo wiga kaa paan mbaa na tege sanga pyew.› »


\par }{\PP \VS{6}A
we Fɔ wì sigi sɛnrɛ nda ti taga wa ma yo fɔ: «Kiti kɔnfɔ ŋa wi woro ma sin, wi sɛnyoro yeri wele!

\VS{7}Leele mbele Yɛnŋɛlɛ lì wɔ, a paa gbele nali yinri yɔnlɔ naa yembinɛ, li se ka tanga kan pe yeri wi le? Li se mɔ pe sagawa pi ni.

\VS{8}Mila ki yuun ye kan, Yɛnŋɛlɛ li yaa tanga kan pe yeri yɛɛn fyaw. Ɛɛn fɔ, na
Lere wi Pinambyɔ wiga ka sɔngɔrɔ mbe pan laga tara na, wi mbe pan mbe lere yan wi taga wi na okɛ?»


\par }{\SH Fariziye naŋa naa nizara shɔfɔ \newline  sɛnrɛ
\par }
{\PP \VS{9}Leele mbele pàa pye na pe yɛɛ jate ma yo poro sin Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, nɛɛ sanmbala pe jate pe woro yaraga ka, Zhezu wìla ki yomiyɛlɛ na li wa poro kan ma yo fɔ:

\VS{10}«Nambala shyɛn la kari mbe sa Yɛnŋɛlɛ yɛnri wa
shɛrigo gbɔgɔ ki ni. Nuŋgba la pye
Fariziye woo. Sanŋa wo la pye
nizara shɔfɔ.

\VS{11}Fariziye naŋa wo la pye ma yere laga ka na wi yɛ, nɛɛ Yɛnŋɛlɛ li yɛnri wa wi nawa na yuun fɔ: ‹E! Yɛnŋɛlɛ, mila ma shari, katugu mi naa leele sanmbala pe ni we woro ma yala. Pele yɛn beŋganri pyefɛnnɛ, kapere pyefɛnnɛ konaa kɛɛnrɛ lifɛnnɛ. Mi woro paa ki nizara shɔfɔ ŋa wi yɛn yɛrɛ.

\VS{12}Yapelege pyew, mi ma piliye shyɛn wa, ma
yeŋge le. Yaara nda fuun mi yɛn na taa, mi maa ti ni fuun ti
yaga wi woo.›


\par }{\PP \VS{13}«Nizara shɔfɔ wo la pye ma yere wa lege. Wi yɛrɛ sila yɛnlɛ mboo yɛgɛ ki yirige wa naayeri. Ɛɛn fɔ, wi kotogo ko wìla pye na gbɔɔn nɛɛ yuun fɔ: ‹E! na To Yɛnŋɛlɛ, na yinriwɛ ta! Mi yɛn kapere pyefɔ.› »

\VS{14}A Zhezu wì sigi sɛnrɛ nda ti taga wa ma yo fɔ: «Mila ki yuun naga finligi ye kan, ki nizara shɔfɔ wi sɔngɔrɔsaga ma kari wi go, wo wìla pye ma sin Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na. Ɛɛn fɔ, Fariziye naŋa wo la ma. Katugu lere ŋa fuun kaa yɛɛ yirige, wo yaa ka tigi, ɛɛn fɔ lere ŋa fuun ka suu yɛɛ tirige wo yaa ka yiri\XREF{†}{{\XO 18:14 }{\XO{18.14:
}}{\XT{Mati 23.12; Luki 14.11}}}.»


\par }{\SH Zhezu wìla duwaw \newline  piile tunmɔmbɔlɔ pele na
\par }
{\R (Mati 19.13-15; Maki 10.13-16)

\par }{\PP \VS{15}Leele pèle la kari piile tunmɔmbɔlɔ pele ni yɛrɛ Zhezu wi kɔrɔgɔ, jaŋgo wi jiri pe na wi duwaw pe na. Naa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pàa kaa pe yan ma, a pe nɛɛ gbanla pe na.

\VS{16}Ɛɛn fɔ, a Zhezu wì si piile pe fulo wi yɛɛ tanla ma sho fɔ: «Ye piile tunmɔmbɔlɔ pe yaga paa paan na kɔrɔgɔ, yaga ka pe yɛgɛ kɔn; katugu mbele pe yɛn paa pe yɛn, poro wɛlɛ
Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi yɛn pe woo.

\VS{17}Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, na lere ŋa si yɛnlɛ Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi na paa pyɔ yɛn, ko fɔ wo se ye wa Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi ni fyew.»


\par }{\SH Naŋa penjagbɔrɔ fɔ
\par }
{\R (Mati 19.16-30; Maki 10.17-31)

\par }{\PP \VS{18}Zhufuye legbɔɔ wà la Zhezu wi yewe ma yo fɔ: «We Nagafɔ jɛnŋɛ, yiŋgi mi daga mbe pye mbe si yinwege mbakɔgɔ ki ta?»


\par }{\PP \VS{19}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Yiŋgi na, a ma nɛɛ na yinri jɛnŋɛ, lere woro jɛnŋɛ ndɛɛ Yɛnŋɛlɛ lo nuŋgba pe!

\VS{20}Ma si yɛn ma Yɛnŋɛlɛ li ŋgasegele ke jɛn, fɔ: ‹{\QT{Maga ka jataga pye, maga ka lere gbo, maga ka yu, maga ka yagbolo sɛrɛya yo mbe taga lere na. Ta ma to naa ma nɔ pe gbogo.› »}}\XREF{†}{{\XO 18:20 }{\XO{18.20:
}}{\XT{Ɛki 20.12-16; Dete 5.16-20; Ɔrɔmu 13.9}}}


\par }{\PP \VS{21}A ki naŋa wì suu pye fɔ: «Mìgi ŋgasegele ŋgele ke ni fuun ke lɛ na tanri ke na, maga lɛ na puwɛn pi ni.»


\par }{\PP \VS{22}Naa Zhezu wìla kaa ki sɛnrɛ ti logo wi yeri, a wì suu pye fɔ: «Yaraga nuŋgba kɔ̀ɔn yaga naa. Ma kɛɛ yaara ti ni fuun ti pɛrɛ, maga penjara ti yɛɛlɛ fyɔnwɔ fɛnnɛ pe na, mɛɛ pan ma taga na na. Kona, ma yaa kɔrɔgɔ gbeŋge ta wa yɛnŋɛlɛ na.»


\par }{\PP \VS{23}Naa naŋa wìla kaa ki sɛnrɛ ti logo, a kì si yɛsanga wa wi na fɔ jɛŋgɛ, katugu penjagbɔrɔ fɔ lawi fɔ jɛŋgɛ.

\VS{24}Naa Zhezu wìla kaa wi yan kì yɛsanga wa wi na, a wì sho fɔ: «Penjagbɔrɔ fɛnnɛ pe ye wa Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi ni, ki yɛn ma ŋgban fɔ jɛŋgɛ.

\VS{25}Yɔngɔmɛ mbe toro mɛshɛli wele, ko tanla ma wɛ penjagbɔrɔ fɔ wi ye wa Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi ni ko na.»


\par }{\PP \VS{26}Mbele pàa ki sɛnrɛ ti logo wi yeri, a poro sho fɔ: «Ŋga ambɔ Yɛnŋɛlɛ li yaa ka shɔ okɛ?»


\par }{\PP \VS{27}A Zhezu wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Kala na li yɛn ma ŋgban leele pe yeri, lo woro ma ŋgban Yɛnŋɛlɛ yɛgɛ na!»


\par }{\PP \VS{28}A Pyɛri suu pye fɔ: «Wele, wè we kɛɛ yaara ti ni fuun ti yaga wa, ma taga ma na, ki yaa ka pye mɛlɛ?»

\VS{29}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, lere ŋa fuun kaa go, nakoma wi jɔ, wi nɔsepiile, wi teele, wi piile pe yaga Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi kala na,

\VS{30}ki fɔ wi yaa pe yɔngɔ lɛgɛrɛ ta mboo ta laga dunruya wi ni. Goto wi yaa si ka yinwege mbakɔgɔ ki ta.»


\par }{\SH Naa Zhezu wìla pye naa kunwɔ \newline  naa wi yɛnmɛ sɛnrɛ ti yuun, \newline  ki taanri wogo ko layi ŋga
\par }
{\R (Mati 20.17-19; Maki 10.32-34)

\par }{\PP \VS{31}Zhezu wìla wi fɔrɔgɔfɛnnɛ kɛ ma yiri shyɛn pe yeri, mɛɛ pe pye fɔ: «We mbele waa kee wa Zheruzalɛmu yiŋgɔ. Sɛnrɛ nda fuun
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pàa yɔnlɔgɔ Lere wi Pinambyɔ wi wogo na, ti yaa ti yɛɛ yɔn fili.

\VS{32}Pe yaa kaa le leele
mbele pee shɛri pe kɛɛ. Poro yaa ka tɛgɛ wi na, mboo tɛgɛlɛ, mbe cɛnrɛ surugu wi na.

\VS{33}Na paga kaa gbɔn sapige ni mbe kɔ, pe yaa wi gbo. Ɛɛn fɔ, ki piliye taanri wogo, wi yaa yɛn mbe yiri wa kunwɔ pi ni.»

\VS{34}Ɛɛn fɔ, wi
pitunmbolo pe sila ki sɛnrɛ ti logo. Ki sɛnrɛ tìla pye ma lara pe na, pe sila ti kɔrɔ jɛn.


\par }{\SH Zhezu wìla fyɔɔn wa sagala
\par }
{\R (Mati 20.29-34; Maki 10.46-52)

\par }{\PP \VS{35}Naa Zhezu wìla ka saa yɔngɔ Zheriko ca ki ni, a kì si yala fyɔɔn wà la pye ma cɛn wa konɔ li yɔn na, na yaara yɛnri leele pe yeri.

\VS{36}A wì si janwa wi tinmɛ ta wila toro, mɛɛ yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi kila piin yɛɛn?»

\VS{37}A pè suu pye ma yo fɔ: «Nazarɛti ca fɛnnɛ Zhezu wo wila toro na.»

\VS{38}Kona, a wì si gbele ŋgbanga ma yo fɔ: «Zhezu,
Davidi setirige pyɔ, na yinriwɛ ta!»


\par }{\PP \VS{39}Leele mbele pàa pye wa janwa wi yɛgɛ, a poro nɛɛ gbanla wi na ma yo wi pyeri. A wì si gbele ŋgbanga naa ma wɛ koŋgbanŋga ki na, ma yo fɔ: «Davidi setirige pyɔ, na yinriwɛ ta!»


\par }{\PP \VS{40}A Zhezu wì si yere, mɛɛ pe pye ma yo pe pan wi ni wi kɔrɔgɔ. Naa fyɔɔn wìla kaa pan ma gbɔn wi na, a Zhezu wì suu yewe ma yo fɔ:

\VS{41}«Yiŋgi maa jaa mbe pye ma kan?» A fyɔɔn wì suu pye fɔ: «We Fɔ, ki pye mbaa yaan naa.»


\par }{\PP \VS{42}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Ta yaan naa. Ma tagawa pɔ̀ɔn shɔ.»


\par }{\PP \VS{43}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a wi nɛɛ yaan naa, mɛɛ taga Zhezu wi puŋgo na nɛɛ Yɛnŋɛlɛ li gbogo. Naa leele pe ni fuun pàa kaa ko yan ma, a pe nɛɛ Yɛnŋɛlɛ li sɔnni.




\par }\Chap{19}{\SH Zhezu wo naa naŋa \newline  ŋa pàa pye na yinri Zashe
\par }
{\PP \VerseOne{1}Naa Zhezu wìla ka saa ye wa Zheriko, a wi nɛɛ toro wa ca nawa na kee.

\VS{2}Naŋa wà la pye wa, pàa pye naa yinri Zashe.
Nizara shɔfɛnnɛ to lawi. Penjagbɔrɔ la pye wi yeri.

\VS{3}Wìla pye na Zhezu wi lagajaa mboo yan mboo jɛn. Ɛɛn fɔ, naa wìla pye ma were, ki kala na, wi saa ya mboo yan janwa wi kala na.

\VS{4}Kì kaa pye ma, a wì si konɔ li lɛ, mɛɛ fe ma kari wa yɛgɛ, mɛɛ saa lugu sikomɔri tige ka ni, mbe ta mbe Zhezu wi yan wi torosaga le ki laga ki na.

\VS{5}Naa Zhezu wìla ka saa gbɔn le ki laga ki na, a wì suu yɛgɛ ki yirige wa naayeri, mɛɛ Zashe wi pye fɔ: «Fyɛɛlɛ ma tigi Zashe, katugu ki daga nala mbe sa tugu wa ma go.»


\par }{\PP \VS{6}A Zashe wì si fyɛɛlɛ ma tigi, mɛɛ saa Zhezu wi yaara wɔ wa wi go nayinmɛ ni.

\VS{7}Mbele fuun pàa ko yan ma, pàa pye na kɔngɔri nɛɛ yuun fɔ: «Ye wele, ki naŋa ŋa wì saa tugu kapere pyefɔ na\XREF{†}{{\XO 19:7 }{\XO{19.7:
}}{\XT{Luki 5.30; 15.2}}}!»


\par }{\PP \VS{8}Ɛɛn fɔ, a Zashe wì si yiri ma yere, mɛɛ we Fɔ wi pye fɔ: «We Fɔ, ta nuru! Mi yaa na kɛɛ yaara ti walaga kan fyɔnwɔ fɛnnɛ pe yeri. Na kiga si pye mi penjara shɔ lere yeri maa durumu, mi yaa ti yɔngɔ tijɛrɛ kan wi yeri!»


\par }{\PP \VS{9}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Nala shɔwɔ pì ye laga ki go ŋga ki ni, katugu ki naŋa ŋa, wi yɛn Abirahamu wi setirige pyɔ\FTNT{†}{{\FR 19:9 }{\FR{19.9:
}}{\FT{Ko kɔrɔ wo yɛn wìla taga Yɛnŋɛlɛ li na paa yɛgɛ ŋga na Abirahamu la taga Yɛnŋɛlɛ li na we.}}} fun.

\VS{10}Lere wi Pinambyɔ wì pan mbe ŋa wì puŋgo Yɛnŋɛlɛ li na wi lagaja mboo shɔ.»


\par }{\SH Zhezu wìla yomiyɛlɛ la wa \newline  tunmbyeele kɛ pele sɛnrɛ na
\par }
{\R (Mati 25.14-30)

\par }{\PP \VS{11}A Zhezu wì si nuru naa ma yomiyɛlɛ la wa mbele pàa pye na nuru wi yeri pe kan; katugu naa wìla ka saa yɔngɔ Zheruzalɛmu ca ki ni, a leele pe nɛɛ ki jate ndɛɛ
Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi yaa pi yɛɛ naga le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni.

\VS{12}Wìla pe pye fɔ: «Wunlunaŋa wa pyɔ la yiri ma kari taleere ta ni, mbe sa wunluwɔ lagaja, ko puŋgo na, mbe si sɔngɔrɔ mbe pan.

\VS{13}Wi karisaga, a wì suu tunmbyeele kɛ yeri, mɛɛ pan ma tɛ piile nuŋgba nuŋgba kankan pe yeri, mɛɛ pe pye fɔ: ‹Yaa safari waa pe ni, sanni mbe sa sɔngɔrɔ mbe pan.›

\VS{14}Ɛɛn fɔ, ki naŋa wi tara woolo pàa wi panra. A pè si tunŋgo torogo wi puŋgo na, ma yo fɔ: ‹We woro na jaa ki naŋa ŋa wi cɛn we go na.›


\par }{\PP \VS{15}«Naa ki naŋa wìla kaa wunluwɔ pi ta, a wì si sɔngɔrɔ ma pan wa wi tara. Wìla tɛ piile pe kankan tunmbyeele mbele yeri, a wì si pe yeri. Pàa safari wi wa ma tɔnli ŋa ta, mbe ta mboo jɛn.

\VS{16}A koŋgbanŋa wì si pan, mɛɛ yo fɔ: ‹Na tafɔ, ma tɛ pyɔ nuŋgba we, wùu yɔngɔ kɛ ta naa tɔnli.›

\VS{17}A wunlunaŋa wì sho fɔ: ‹Ɛnhɛɛn, kì yɔn. Tunmbyee jɛnŋɛ wi mboro. Kì kaa pye ma yɛn tagawa ni wa kagala jɛgɛlɛ jɛgɛlɛ ke ni, ki kala na, mi yaa ma tɛgɛ ca kɛ go na.›

\VS{18}A tunmbyee shyɛn woo wì si pan ma yo fɔ: ‹Na tafɔ, ma tɛ pyɔ nuŋgba we, wùu yɔngɔ kaŋgurugo ta naa tɔnli.›

\VS{19}A wunlunaŋa wì suu pye fɔ: ‹Mboro wo na, mi yaa ma tɛgɛ ca kaŋgurugo go na.›

\VS{20}A tunmbyee wà si pan naa ma yo fɔ: ‹Na tafɔ, ma tɛ pyɔ nuŋgba wi ŋa! Mìla wi fo mbɔlɔ, maa gbegele maa tɛgɛ.

\VS{21}Mìla pye na fyɛ ma yɛgɛ, katugu lewɛlɛwɛ wi mboro. Mɛɛ tɛgɛ laga ŋga na, pa ma ma lɛ wa. Mɛɛ yarilire nda lugu, to ma ma kɔlɔgi.›

\VS{22}A wunlunaŋa wì suu pye fɔ: ‹Tunmbyee pee wele dɛ! Mi yaa kiti wi kɔn ma na mbe yala ma yɔn sɛnrɛ to ni. Mà kaa ki jɛn mi yɛn lewɛlɛwɛ, mii tɛgɛ laga ŋga na, pa mi ma saa lɛ wa, mii yarilire nda lugu, to mi ma saa kɔlɔgi,

\VS{23}yiŋgi na mɛɛ sila na penjara ti tɛgɛ wa penjara tɛgɛgo? Naa mì pan yɛɛn, mi jɛn na sari wɔ naa ti tɔnli wi ni?›

\VS{24}A wì si mbele pàa pye le pe pye fɔ: ‹Yoo tɛ pyɔ wi shɔ wi yeri, yoo kan ŋa wì tɛ pyɔ kɛ ta wi yeri.›

\VS{25}A poro si wunlunaŋa wi pye fɔ: ‹We tafɔ, tɛ pyɔ kɛ yɛn wi yeri makɔ!›

\VS{26}A wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: ‹Mila ki yuun naga finligi ye kan fɔ yaraga ka pye ŋa fuun yeri, pe yaa la ka tari wa wo kan naa. Yaraga woro ŋa fuun yeri, jɛnri jate ŋa wi yɛn wi yeri, wi yaa shɔ wi yeri\XREF{†}{{\XO 19:26 }{\XO{19.26:
}}{\XT{Luki 8.18}}}.

\VS{27}Na mbɛnfɛnnɛ poro na, poro mbele fuun pàa pye naga jaa mi ka ka cɛn pe go na, ye pan pe ni laga, ye pe gbo na yɛgɛ na!› »


\par }{\MS ZHEZU WI GBƆNGƆ WA ZHERUZALƐMU CA

\par }{\MR 19.28–21.38

\par }{\SH Zhezu wi yege wa Zheruzalɛmu
\par }
{\R (Mati 21.1-11; Maki 11.1-11; Zhan 12.12-19)

\par }{\PP \VS{28}Naa Zhezu wìla kaa kɔ ko sɛnrɛ to na, a wì si keli pe yɛgɛ na kee wa Zheruzalɛmu ca ki yeri.

\VS{29}Naa wìla ka saa yɔngɔ Betifazhe naa Betani cara ti ni sanga ŋa ni, ma wa wa yanwiga ŋga pe yinri Oliviye tire yanwiga ki yeri, a wì suu
fɔrɔgɔfɛnnɛ shyɛn tun ma pe kelegi wi yɛɛ yɛgɛ,

\VS{30}ma yo fɔ: «Yaa kee wa ca ŋga ki wa ye yɛgɛ ki ni. Na yaga sa ye, ye yaa sofile pyɔ yan le pòo pɔ. Malɛ lere fa lugu wi na. Yoo sanga yaa paan wi ni na kan!

\VS{31}Na lere wa ka ye yewe mbe yo fɔ: ‹Yiŋgi na, a ye nɛɛ wi sangala?› Yoo pye fɔ: ‹Wi kala yɛn we Fɔ wi na.› »


\par }{\PP \VS{32}A
pitunmbolo pè si kari ma saa ŋga Zhezu wìla yo pe kan ki yan ma.

\VS{33}Naa paa kaa na sofile pyɔ wi sangala, a sofile wi fɛnnɛ pè si pe yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi na, a ye nɛɛ ki sofile pyɔ ŋa wi sangala?»


\par }{\PP \VS{34}A pè si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Wi kala yɛn we Fɔ wi na.»

\VS{35}Kona, a pè si sofile pyɔ wi yigi ma saa wi kan Zhezu wi yeri, mɛɛ pe derigbɔrɔ ti wɔ mari taga wi na, mɛɛ Zhezu wi saga, a wì lugu ma cɛn wi na.

\VS{36}Naa wila kaa na kee, a leele pe nɛɛ pe derigbɔrɔ gbɔrɔ ti woo nari jaan wa konɔ naga nari fɔ paa wi gbogo.

\VS{37}Naa Zhezu wila kaa na yɔngɔ Zheruzalɛmu ni, na Oliviye tire yanwiga konɔ li tinri na kee, a fɔrɔgɔfɛnnɛ janwa wi ni fuun wi nɛɛ yɔgɔri nayinmɛ coli, na Yɛnŋɛlɛ li sɔnni kafɔnŋgɔlɔ ŋgele pàa yan ke kala na.

\VS{38}Pàa pye na yuun fɔ:

\par }{\Q «{\QT{Wunlunaŋa ŋa wila paan we Fɔ wi mɛgɛ ki na, Yɛnŋɛlɛ sa duwaw wi na!}}

\par }{\Q {\QT{Yɛyinŋge mbe pye wa yɛnŋɛlɛ na.}}

\par }{\Q {\QT{Gbɔgɔwɔ yɛn Yɛnŋɛlɛ woo, lo na li yɛn wa naayeri lara ti ni fuun ti go na!»}}\XREF{†}{{\XO 19:38 }{\XO{19.38:
}}{\XT{Yuuro 118.26}}}


\par }{\PP \VS{39}Wa janwa wi ni,
Fariziye pèle la pye wa. A poro si Zhezu wi pye fɔ: «We Nagafɔ, ma fɔrɔgɔfɛnnɛ pe pye pe pyeri!»


\par }{\PP \VS{40}A Zhezu wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Mila ki yuun naga finligi ye kan, ali na ki leele mbele paga pyeri, sinndɛɛrɛ ti yaa la jɔrɔgi.»


\par }{\SH Zhezu wìla gbele \newline  Zheruzalɛmu ca ki kala na
\par }
{\PP \VS{41}Naa Zhezu wìla kaa yɔngɔ Zheruzalɛmu ni, a wì si ca ki wele nɛɛ gbele ki kala na. Wìla yo fɔ:

\VS{42}«Yoro Zheruzalɛmu ca woolo wele, ŋga ki mbe ya yɛyinŋge ki kan ye yeri, ndɛɛ ki pye yoro fun yege jɛn nala, ki jɛn na mbɔnrɔ jɛŋgɛ. Ɛɛn fɔ, koni, ki yɛn ma lara ye na, ye se ya mbege yan.

\VS{43}Katugu piliye ya na paan, ye mbɛnfɛnnɛ pe yaa ka tunndo fanŋga woro gbegele mbe ye ca mbogo ki maga mbege fili, mbe ca ki yɔn tɔn, mbe ye le jorowo kɛɛ ki ni fuun na.

\VS{44}Pe yaa ka ca ki ya, mbe ye tɔngɔ pew. Sinndɛlɛgɛ ka se ka koro ka na, katugu Yɛnŋɛlɛ lì pan ma ye wele mbe ye shɔ sanga ŋa ni, ye suu jɛn.»


\par }{\SH Zhezu wìla kari \newline  wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni
\par }
{\R (Mati 21.12-17; Maki 11.15-19; Zhan 2.13-22)

\par }{\PP \VS{45}A Zhezu wì si kari wa
shɛrigo gbɔgɔ ki ni, nɛɛ pɛrɛfɛnnɛ pe puro na pe yinrigi.

\VS{46}Wìla pye na pe piin fɔ: «Ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni, ma yo fɔ:

\par }{\Q ‹{\QT{Na go ki yaa ka pye Yɛnŋɛlɛ yɛnrigo.}}\XREF{†}{{\XO 19:46 }{\XO{19.46:
}}{\XT{Eza 56.7}}}

\par }{\Q {\QT{Ɛɛn fɔ, a yoro nɛɛ ki piin yoolo larasaga!› »}}\XREF{†}{{\XO 19:46 }{\XO{19.46:
}}{\XT{Zhere 7.11}}}


\par }{\PP \VS{47}Zhezu wìla pye na leele pe nari pilige pyew wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni. A
saraga wɔfɛnnɛ teele, poro naa
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe ni konaa ca ki legbɔɔlɔ pe ni, pe nɛɛ wi lagajaa mboo gbo.

\VS{48}Ɛɛn fɔ, pe mbaa ki yigi yɛgɛ ŋga na, pe sila ki jɛn; katugu leele pe ni fuun pàa pye na nuru wi yeri fɔ jɛŋgɛ.




\par }\Chap{20}{\SH Zhezu wi fanŋga ki yiri se
\par }
{\R (Mati 21.23-27; Maki 11.27-33)

\par }{\PP \VerseOne{1}Pilige ka, Zhezu wìla pye na leele pe nari wa
shɛrigo gbɔgɔ ki ni, na Sɛntanra ti yari pe kan. A
saraga wɔfɛnnɛ teele, naa
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ poro naa
Zhufuyelelɛɛlɛ pe ni, pè si kari wi kɔrɔgɔ,

\VS{2}mɛɛ wi yewe ma yo fɔ: «Maa ki kagala ŋgele ke piin yiŋgi fanŋga ni? Ambɔ wìgi fanŋga ki kan ma yeri, ma nɛɛ ke piin?»


\par }{\PP \VS{3}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Mi fun, mi yaa ye yewe kala nuŋgba ni.

\VS{4}Ambɔ wìla Zhan wi torogo wi pan wila
batɛmu wi piin, Yɛnŋɛlɛ lo lali lee leele poro la wɛlɛ?»

\VS{5}A pe nɛɛ kendige woo pe yɛɛ ni na yuun fɔ: «Na waga wi yɔn sogo mbe yo fɔ: ‹Yɛnŋɛlɛ lo làa wi torogo›, pa wi yaa we yewe mbe yo fɔ: ‹Yiŋgi na yee si taga wi na?›

\VS{6}Ɛɛn fɔ, na waga sho fɔ: ‹Leele poro pàa wi torogo›, pa leele pe yaa we wa sinndɛɛrɛ ni mbe we gbo; katugu pè taga ki na ma yo
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ wo wa lawi Zhan we!»


\par }{\PP \VS{7}Kì kaa pye ma, a pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ŋa wìla wi tun wila leele pe
batize we suu jɛn.»

\VS{8}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Mi fun, mila ki kagala ke piin yaraga ŋga fanŋga ni, mi sege yo ye kan.»


\par }{\SH Kɛrɛ welefɛnnɛ tipeele yomiyɛlɛ
\par }
{\R (Mati 21.33-46; Maki 12.1-12)

\par }{\PP \VS{9}Ko puŋgo na, a Zhezu wi nɛɛ ki yomiyɛlɛ na li waa leele pe kan na yuun fɔ: «Naŋa wà la ɛrɛzɛn tiire kɛrɛ kɔn, mɛɛ ti telege ɛrɛzɛn kɛrɛ tunmbyeele pele na, mɛɛ kari ca na ma saa mɔ wa.

\VS{10}Naa ɛrɛzɛn pire ti cɔsanga wìla kaa gbɔn, a wì si tunmbyee wa torogo wa ɛrɛzɛn kɛrɛ tunmbyeele pe yeri, ma yo poo tawa pi kan wi yeri. A pè si to ko tunmbyee wo na maa gbɔn, mɛɛ wi sɔngɔrɔ kɛwara.

\VS{11}A ɛrɛzɛn kɛrɛfɔ wì si nuru naa ma tunmbyee wa torogo wa pe yeri. Ɛɛn fɔ, a pè si wo fun wi yigi maa gbɔn, maa tɛgɛlɛ, mɛɛ wi sɔngɔrɔ kɛwara.

\VS{12}A kɛrɛfɔ wì si nuru naa ma tunmbyee taanri woo torogo wa pe yeri. A pè si wo wɛlɛgɛ, mɛɛ wi purɔ.

\VS{13}Kona, a kɛrɛfɔ wì suu yɛɛ pye fɔ: ‹Ŋga yiŋgi mi yaa pye? Mi yaa na pinambyɔ nuŋgba ŋa wìlan ndanla jɛŋgɛ wi torogo wa pe yeri. Pa pe yaa fɛrɛ ta mbe wo nuŋgba wo kan.›

\VS{14}Ɛɛn fɔ, naa ɛrɛzɛn kɛrɛ tunmbyeele pàa kaa wo yan, a pe nɛɛ pe yɛɛ piin fɔ: ‹Ŋa yɛɛn wo wi yɛn kɔrɔgɔ lifɔ we. Ye pan woo gbo, kona, kɔrɔgɔ ki yaa koro we kan!›

\VS{15}A pè suu yigi ma saa wi wa wa ɛrɛzɛn kɛrɛ ti puŋgo na, mɛɛ wi gbo.»

\par }{\PP A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Yoro wo nawa, yiŋgi ɛrɛzɛn kɛrɛfɔ wi yaa pye pe na?

\VS{16}Wi yaa pan mbe ɛrɛzɛn kɛrɛ tunmbyeele pe gbo, mbe siri kan naa pele yeri.»

\par }{\PP Naa leele pàa kaa ki sɛnrɛ ti logo Zhezu wi yeri, a pè sho fɔ: «Ko wogo ŋga ko se pye fyew!»

\VS{17}Ɛɛn fɔ, a Zhezu wì si pe wele, ma sho fɔ: «Ki sɛnrɛ nda ti kɔrɔ wi yɛn mɛlɛ wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni, fɔ:

\par }{\Q {\QT{Go wafɛnnɛ pè je sinndɛlɛgɛ ŋga na,}}

\par }{\Q {\QT{ko kì pye go yɛnlɛ li sinndɛlɛgɛ koŋgbanŋga ye!}}\XREF{†}{{\XO 20:17 }{\XO{20.17:
}}{\XT{Yuuro 118.22}}}


\par }{\MM \VS{18}Lere ŋa fuun ka to ki sinndɛlɛgɛ ki na, wo yaa wi yɛɛ kaari. Na kiga si to ŋa fuun na, ki yaa wo purugu.»


\par }{\SH Nizara ŋa wi daga mbe sara \newline  wunlumbolo to wi yeri
\par }
{\R (Mati 22.15-22; Maki 12.13-17)

\par }{\PP \VS{19}Kona, a lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ poro naa saraga wɔfɛnnɛ teele pe ni, pe nɛɛ Zhezu wi lagajaa mboo yigi ki wagati jate wi ni; katugu pàa ki jɛn ma yo wìla ki yomiyɛlɛ li wa poro na. Ɛɛn fɔ, pàa pye na fyɛ janwa wi yɛgɛ.

\VS{20}Kì kaa pye ma, a pè sigi lɛ nɛɛ Zhezu wi kɔrɔsi. A pè si leele pirifɛnnɛ pele tun wa wi yeri, ma yo pe sa pe yɛɛ pye paa lesinmbele yɛn, pe ta pe Zhezu wi yigi wi yɔn sɛnrɛ jate to na, pe saa le fanŋga fɛnnɛ poro naa gboforonɛri wi kɛɛ.

\VS{21}A ki leele pè si saa wi yewe ma yo fɔ: «We Nagafɔ, wège jɛn ma yo sɛnrɛ nda ma maa yuun na leele pe nari, ti yɛn ma sin. Maa lere wɔ lere ni. Ɛɛn fɔ, ma maa Yɛnŋɛlɛ konɔ li nari leele pe na kaselege ni.

\VS{22}Ki kala na, ki yo we kan, ki daga waa Ɔrɔmu tara wunlumbolo to wi nizara wi woo lee waga kaa wi woo?»


\par }{\PP \VS{23}Ɛɛn fɔ, Zhezu wìla pe tijinliwɛ pee pi jɛn, a wì si pe pye fɔ:

\VS{24}«Ye warifuwe pyɔ nuŋgba naga na na mbe wele. Ambɔ foto naa ambɔ yɔɔnrɔ ti yɛn wi na?» A pè sho fɔ: «Sesari woro ri.»


\par }{\PP \VS{25}Kona, a Zhezu wì si pe pye fɔ: «Ŋga ki daga mbe kan wunlumbolo to wi yeri, yege kan wi yeri. Ŋga ki daga mbe kan Yɛnŋɛlɛ li yeri, yege kan li yeri.»


\par }{\PP \VS{26}Kì pye ma, pee puŋgosaga yan wi sɛnyoro ti na mboo yigi leele pe yɛgɛ na. Ɛɛn fɔ, wi sɛnrɛ tìla pe pari, fɔ a pè pyeri.


\par }{\SH Zhezu wìla kuulo \newline  pe yɛnmɛ wogo ki yo
\par }
{\R (Mati 22.23-33; Maki 12.18-27)

\par }{\PP \VS{27}A
Sadusiye pèle si kari Zhezu wi kɔrɔgɔ. Poro pe ma yo kuulo pe se ka yɛn\XREF{†}{{\XO 20:27 }{\XO{20.27:
}}{\XT{Kapye 23.6-8}}} mbe yiri. A pè suu yewe ma yo fɔ:

\VS{28}«We Nagafɔ, Moyisi wìla ki yɔnlɔgɔ maga yaga laga we kan ma yo: ‹{\QT{Na naŋa ŋa wì jɛlɛ pɔri wa ka ku mboo jɔ yaga, na pee pyɔ se, wi jɔnlɔ wigi jɛlɛ wi pɔri, jaŋgo wi piile se wi na wi ndɔ ŋa wì ku wi kan.›}}\XREF{†}{{\XO 20:28 }{\XO{20.28:
}}{\XT{Dete 25.5-6}}}

\VS{29}Ma si yala, nɔsepiile nambala kɔlɔshyɛn la pye laga. A koŋgbanŋa wì si jɛlɛ pɔri. Pee pyɔ se. A naŋa wì si ku maa jɔ wi yaga.

\VS{30}A shyɛn fɔ wìgi jɛlɛ wi pɔri.

\VS{31}Ko puŋgo na, a taanri fɔ wùu pɔri. A pe ni fuun kɔlɔshyɛnmɛ pège jɛlɛ nuŋgba wi pɔri, ma ku maa yaga, wa si pyɔ se wi na.

\VS{32}Ko puŋgo na, a jɛlɛ wì si kaa ku fun.

\VS{33}Na kuulo yɛnpilige kiga ka gbɔn, jɛlɛ wi yaa ka pye pe ni wiwiin woo, naa pe ni fuun kɔlɔshyɛnmɛ pòo pɔri we?»


\par }{\PP \VS{34}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Pa nambala naa jɛɛlɛ pe yɛn na pɔrɔgɔ ki piin\XREF{†}{{\XO 20:34 }{\XO{20.34:
}}{\XT{Mati 22.30}}} laga ki dunruya ŋa wi ni.

\VS{35}Ɛɛn fɔ, nambala naa jɛɛlɛ mbele ki daga pe ni pe yɛn pe yiri wa kunwɔ pi ni, paa pe yinwege ki piin wa dunruya ŋa wila paan wi ni, pe se kaa pɔrɔgɔ piin.

\VS{36}Pe se si ka ku naa. Pe yaa ka pye paa
mɛrɛgɛye pe yɛn, mbe pye Yɛnŋɛlɛ li piile, katugu pè yɛn ma yiri wa kuulo pe sɔgɔwɔ yinwege mbakɔgɔ ko kan.

\VS{37}Moyisi wìla ki yɔnlɔgɔ, maga filige fɔ kuulo pe yaa ka yɛn. Wa laga ŋga ki yɛn na para wuuro tipile li sɛnrɛ na, wìla
we Fɔ wi yeri ma yo fɔ: ‹{\QT{Abirahamu Yɛnŋɛlɛ, naa Izaki Yɛnŋɛlɛ, konaa Zhakɔbu Yɛnŋɛlɛ.›}}\FTNT{†}{{\FR 20:37 }{\FR{20.37:
}}{\FT{Ko kɔrɔ wo yɛn fɔ Yɛnŋɛlɛ li yɛn pe go Shɔfɔ;
}}{\XT{Ɛki 3.6}}{\FT{.}}}

\VS{38}Yɛnŋɛlɛ li woro kuulo poro Yɛnŋɛlɛ, li yɛn weele poro Yɛnŋɛlɛ; katugu Yɛnŋɛlɛ yɛgɛ na, leele pe ni fuun pe yɛn yinwege na\FTNT{†}{{\FR 20:38 }{\FR{20.38:
}}{\FT{Ko ki naga ma yo ki leele pè ku wire to na, ɛɛn fɔ, ki kɔ wo ma, pe yaa ka yɛn mbe yinwege mbakɔgɔ ta.}}}.»


\par }{\PP \VS{39}A lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pèle suu pye fɔ: «We Nagafɔ, mà sɛnjɛndɛ yo.»


\par }{\PP \VS{40}Kona, pee soro naa mboo yewe sɛnrɛ ta ni.


\par }{\SH Kirisi wo naa Davidi sɛnrɛ re
\par }
{\R (Mati 22.41-46; Maki 12.35-37)

\par }{\PP \VS{41}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Mɛlɛ, pe si ya pe yo fɔ
Kirisi wi yɛn
Davidi setirige pyɔ?

\VS{42}Katugu Davidi wo jate wìla ki yo wa Yɛnŋɛlɛ gbɔgɔyuuro sɛwɛ wi ni, ma yo fɔ:

\par }{\Q {\QT{We Fɔ wìgi yo na Fɔ wi kan ma yo fɔ: Cɛn wa na kalige kɛɛ ki na}}


\par }{\Q \VS{43}{\QT{fɔ mbe sɔɔn mbɛnfɛnnɛ pe ŋgbanga, mbe pe pye ma tɔɔrɔ ti tɛgɛsaga.}}\XREF{†}{{\XO 20:43 }{\XO{20.42-43:
}}{\XT{Yuuro 110.1}}}


\par }{\MM \VS{44}Kì kaa pye Davidi wo jate laa yeri wi Fɔ, mɛlɛ Kirisi wii ya wi pye Davidi wi setirige pyɔ\FTNT{†}{{\FR 20:44 }{\FR{20.44:
}}{\FT{Zhezu wi woro na kendige woo mbe yo wi woro Davidi wi setirige pyɔ, ɛɛn fɔ, wila ki nari ma yo wì gbɔgɔ ma wɛ kona naa bere.}}}?»


\par }{\SH Fɔrɔgɔfɛnnɛ pe yɛrɛwɛ we
\par }
{\R (Mati 23.1-36; Maki 12.38-40)

\par }{\PP \VS{45}Naa janwa wi ni fuun wila kaa na nuru Zhezu wi yeri, a wì suu
fɔrɔgɔfɛnnɛ pe pye fɔ:

\VS{46}«Ye yɛɛ yingiwɛ jɛn lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe ni. Ki yɛn ma pe ndanla paa derigbɔrɔ ti nii paa yanri, konaa paa pe shari gbɔgɔwɔ sharaga ni wa katoro ti ni. Wa shɛriyinrɛ ti ni, jɔnrɔ nda ti ma pye wa yɛgɛ, konaa liwɛn gbɔɔ na, cɛnsara tiyɔnrɔ to ti ma pe ndanla mbaa cɛɛn ti na.

\VS{47}Pe maa naŋgunjaala pe kɛɛ yaara ti shoo pe yeri, ma saa na Yɛnŋɛlɛ yɛnri na mɔni, mbe ta mbege naga fɔ pe yɛn ma sin. Pe jɔlɔgɔ ki yaa ka gbɔgɔ mbe wɛ lere pyew wogo na.»




\par }\Chap{21}{\SH Naŋgunjɔ fyɔnwɔ fɔ wi penjara \newline  kanwa Yɛnŋɛlɛ li yeri
\par }
{\R (Maki 12.41-44)

\par }{\PP \VerseOne{1}A Zhezu wì suu yɛgɛ ki yirige ma wele maa yɛɛ maga, mɛɛ penjagbɔrɔ fɛnnɛ pe yan paa pe yarikanra ti nii wa
shɛrigo gbɔgɔ yarikanra kɛsu wi ni.

\VS{2}A wì si naŋgunjɔ fyɔnwɔ fɔ wa yan fun wì pan ma tama shyɛn le wa.

\VS{3}A Zhezu wì sho fɔ: «Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, penjara nda ki naŋgunjɔ fyɔnwɔ fɔ ŋa wì le wa kɛsu wi ni, tì gbɔgɔ ma wɛ mbele fuun pè pe woro le wa ti na;

\VS{4}katugu jɛɛnnjɛnri pe ni fuun pè wɔwɔ wa pe penjagbɔrɔ ti ni ma kan yarikanra. Ma si yala, ki naŋgunjɔ ŋa wo naa wi fyɔnwɔ pi ni fuun, nda fuun ti yɛn wi yeri mbaa wi yɛɛ baro, tori nda wì saa le wa.»


\par }{\SH Zhezu wìla para shɛrigo gbɔgɔ \newline  ki jɔgɔwɔ po \newline  naa dunruya kɔpilige sɛnrɛ ti na
\par }
{\R (Mati 24.1-14; Maki 13.1-13)

\par }{\PP \VS{5}Leele pèle la pye na para shɛrigo gbɔgɔ ki sɛnrɛ na ma yo pàa ki gbegele sinndɛɛrɛ tiyɔnrɔ ni, konaa yaara nda pàa kan Yɛnŋɛlɛ li yeri ti ni. Kona, a Zhezu wì sho fɔ:

\VS{6}«Ki yaara nda yaa yaan yɛɛn, piliye ya wa na paan, sinndɛlɛgɛ ka se ka koro ka go na. Pe yaa ka ti ni fuun ti jaanri.»


\par }{\PP \VS{7}A pè suu yewe ma yo fɔ: «We Nagafɔ, ki kagala ke yaa ka pye sanga wiwiin? Na ki kagala ke pyesanga wiga ka gbɔn, kacɛn wiwiin wi yaa ki naga?»


\par }{\PP \VS{8}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Ye yɛɛ yingiwɛ jɛn, yaga ka ye yɛɛ yaga pe ye fanla pe ye puŋgo; katugu lelɛgɛrɛ yaa ka pan na mɛgɛ ki na, mbe yo fɔ: ‹Muwi mi yɛn
Kirisi we!›, mbe yo naa fɔ: ‹Wagati wì gbɔn!› Ɛɛn fɔ, yaga ka taga ki fɛnnɛ pe na!

\VS{9}Na yaga ka malaga naa mbele pe yaa ka yiri mbe je pe sɛnrɛ ti logo, yaga kaa fyɛ; katugu ko daga mbe pye. Ɛɛn fɔ, ko se ka pye dunruya wi kɔpilige gbɛn.»


\par }{\PP \VS{10}Kona, a wì si pe pye naa fɔ: «{\QT{Tara ta woolo yaa ka yiri tara ta woolo kɔrɔgɔ malaga ni. Wunluwɔ naa wunluwɔ yaa ka yiri pi yɛɛ kɔrɔgɔ.}}\XREF{†}{{\XO 21:10 }{\XO{21.10:
}}{\XT{Eza 19.2}}}

\VS{11}Tara ti yaa kaa yɛgɛ ŋgbanga lalɛgɛrɛ na. Tifɛlɛgɛ yama naa fuŋgo tugbɔɔrɔ yaa ka to lalɛgɛrɛ na. Yaara nda ti maa fyɛrɛ kaan to naa kacɛn kagala tugbɔŋgɔlɔ lɛgɛrɛ yaa kaa yaan wa naayeri.

\VS{12}Ɛɛn fɔ, sanni ko mbe sa pye, yoro wo na, pe yaa kaa ye yinri mbaa ye jɔlɔ. Pe yaa kaa ye nii kɛɛ paa kiti kɔɔn ye na wa shɛriyinrɛ ti ni, mbaa ye nii kaso. Pe yaa kaa kee ye ni wa wunlumbolo poro naa gboforonɛriye pe yɛgɛ sɔgɔwɔ na mɛgɛ ki kala na.

\VS{13}Ko yaa pyelɔmɔ kan ye yeri, ye ta yanla sɛrɛya wi yo pe yɛgɛ na.

\VS{14}Ki kala na, ye yere ki yerewe wa ye nawa fɔ ye se ka jatere pye gbɛn sɛnrɛ nda ye yaa ka yo mbe ye yɛɛ shɔ to na.

\VS{15}Katugu mi yaa ka sɛnrɛ piile naa tijinliwɛ kan ye yeri, fɔ ye mbɛnfɛnnɛ wa kpɛ se ka ya mbe yo mbe ye ya, nakoma mbaa kendige woo ye ni.

\VS{16}Ye sevɛnnɛ jate, naa ye nɔsepiile pe ni, naa ye woolo poro naa ye wɛnnɛ pe ni, pe yaa kaa ye nii kɛɛ. Pe yaa ka pele gbo ye ni fɔ jɛŋgɛ.

\VS{17}Leele pe ni fuun pe yaa ka ye panra na kala na.

\VS{18}Ɛɛn fɔ, ali ye yinzire ka nuŋgba se ka puŋgo.

\VS{19}Na yaga ki kun ye yɛɛ ni, pa ye yinwege ye yaa kaga ta yɛɛn we.»


\par }{\SH Zhezu wìla Zheruzalɛmu ca \newline  yaga sɛnrɛ ti yo
\par }
{\R (Mati 24.15-21; Maki 13.14-19)

\par }{\PP \VS{20}«Na yaga ka malinjɛ wi yan pè yere wi na lɛgɛrɛ ma Zheruzalɛmu ca ki maga, maga fili, yege jɛn ye yo fɔ ca ki yasanga wi gbɔn.

\VS{21}Ko sanga wo ni, Zhude tara woolo paa fee paa kee wa yanwira lara ti na. Mbele ka pye wa Zheruzalɛmu ca nawa, pe fe pe yiri wa ca. Mbele ka pye kɛɛrɛ, paga ka sɔngɔrɔ wa ca.

\VS{22}Katugu ko piliye yo yaa ka pye kapere ti kayaŋga wɔpiliye, jaŋgo sɛnrɛ nda fuun ti yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni, ti ta tiri yɛɛ yɔn fili.

\VS{23}Jɛɛlɛ mbele pe yaa ka pye kugbɔrɔ ni konaa mbele piile na wɔnri pe na, jɔlɔgɔ yaa ka pye pe wogo ki piliye yi ni; katugu jɔlɔgɔ gbɔgɔ yaa ka to laga ki tara nda ti ni. Yɛnŋɛlɛ li naŋgbanwa kagala ke yaa ka to ki leele mbele pe na.

\VS{24}Pe yaa ka pe gbo tokobi ni. Pe yaa ka pe yigi mbe jaraga pe ni tara ti ni fuun ti ni, mbe pe pye malaga kasopiile. Mbele pe woro
Zhufuye pe yaa ka Zheruzalɛmu ca ki ya pew, mbege ta sa gbɔn fɔ pe wagati wi ka sa kɔ.»


\par }{\SH Lere wi Pinambyɔ wi panga \newline  shyɛn wogo ye
\par }
{\R (Mati 24.29-31; Maki 13.24-27)

\par }{\PP \VS{25}«Kacɛn lɛgɛrɛ yaa kaa yaan wa yɔnlɔ naa yeŋge, konaa wɔnŋgɔlɔ ke na. Tara woolo pe yɛgɛ ki yaa ka wɛri pe na. Pe nawa pi yaa ka wɔ kɔgɔje wo naa wi tɔnmɔ pi yinriwɛ naa pi towo tinmɛ gbɔɔ pi kala na.

\VS{26}Leele pe yɛgɛ yaa kaa woo fyɛrɛ ndorogo ki na, naa pe yaa kaa jatere piin ŋga ki yaa dunruya wi ta ki na we; katugu naayeri fanŋga yaara ti yaa ka tigile.

\VS{27}Kona, pe yaa
Lere wi Pinambyɔ wi yan wila paan yawa naa gbɔgɔwɔ gbembe ni wa kambaaga ki na\XREF{†}{{\XO 21:27 }{\XO{21.27:
}}{\XT{Dani 7.13}}}.

\VS{28}Na ki kagala kaga ka lɛ sanga o sanga, ye yere jɛŋgɛ, ye kotogo le ye yɛɛ ni, katugu ko yaa ka yala ye go shɔsanga wì yɔngɔ makɔ.»


\par }{\SH Figiye tige yomiyɛlɛ
\par }
{\R (Mati 24.32-35; Maki 13.28-31)

\par }{\PP \VS{29}Kona, a Zhezu wì sigi yomiyɛlɛ na li wa pe kan, ma yo fɔ: «Ye
figiye tige ki wele, naa tire sannda ti ni.

\VS{30}Na yaga kari yan ti yɛn na funnu sanga o sanga, ye mɛɛ ki jɛn ma yo yɔnrɔ tì yɔngɔ tɔɔn.

\VS{31}Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun, na yaga ka ki kagala ke yan kaa piin sanga ŋa ni, yege jɛn ye yo fɔ
Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi pansanga wì yɔngɔ.

\VS{32}Kaselege ko na, mila ki yuun ye kan, leele mbele pe yɛn laga yinwege na nala, pe ni fuun se ka ku, na ki kagala ke fa pye mbe kɔ.

\VS{33}Naayeri wo naa tara ti ni, ti yaa ka kɔ. Ɛɛn fɔ, na sɛnrɛ to se kɔ fyew.»


\par }{\SH Ki daga ye cɛn ki cɛnwɛ
\par }
{\PP \VS{34}«Ye yɛɛ yingiwɛ jɛn, yaga ka ti lindanwa, naa sinwɔrɔ, naa dunruya jatere lɛgɛrɛ ti ye kotogo ki shɔ tigi ta, jaŋgo ki pilige kiga ka pan mbe ye fo,

\VS{35}paa yɛgɛ ŋga na pe ma kaa kara yigi pɛnɛ we; katugu ki pilige ki yaa ka pan mbe tara woolo pe ni fuun pe fo.

\VS{36}Ye cɛn ki cɛnwɛ, yaa Yɛnŋɛlɛ li yɛnri sanga pyew, jaŋgo ye fanŋga ta ye shɔ ki kagala ŋgele fuun kaa paan ke ni. Ye ta ye yere Lere wi Pinambyɔ wi yɛgɛ sɔgɔwɔ.»


\par }{\PP \VS{37}Zhezu wìla pye na leele pe nari Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti ni pilige pyew yɔnlɔ na, wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni. Yembinɛ ka ka wɔ, wi mɛɛ kari wa yanwiga ŋga pe yinri Oliviye tire yanwiga ki na ma saa wɔnlɔ wa.

\VS{38}Kìla pye, laga ko na lari, leele pe ni fuun pe mɛɛ la kee wi kɔrɔgɔ wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni mbe sa logo wi yeri.




\par }{\MS ZHEZU WI KUNWƆ NAA WI \newline  YƐNMƐ MA YIRI WA KUNWƆ \newline  PI NI

\par }\Chap{22}{\MR 22–24

\par }{\SH Pàa yɔn le Zhezu wi na
\par }
{\R (Mati 26.1-5; Maki 14.1-2; Zhan 11.45-53)

\par }{\PP \VerseOne{1}Leve fu buru fɛti, wo ŋa pe maa yinri
Paki, wo wìla pye na yɔngɔ.

\VS{2}A
saraga wɔfɛnnɛ teele poro naa
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe ni, pe nɛɛ pyewe jaa mbe Zhezu wi gbo; katugu pàa pye na fyɛ janwa wi yɛgɛ.


\par }{\SH Zhudasi wìla gbɛgɛlɛ ma yala \newline  mbe Zhezu wi le \newline  Zhufuye teele pe kɛɛ
\par }
{\R (Mati 26.14-16; Maki 14.10-11)

\par }{\PP \VS{3}Ki sanga wi ni, Zhudasi ŋa pàa pye na yinri Izikariyɔti, Sɔtanla wì si ye wi ni. Wo fun wìla pye
fɔrɔgɔfɛnnɛ pe kɛ ma yiri shyɛn wa.

\VS{4}A Zhudasi wì si kari ma saa saraga wɔfɛnnɛ teele poro naa
shɛrigo gbɔgɔ welefɛnnɛ teele pe yan. Wi mbaa ya mbe Zhezu wi le pe kɛɛ yɛgɛ ŋga na, a pèri yo mari ta pe yɛɛ yeri.

\VS{5}A kì si tanla pe ni fɔ jɛŋgɛ. A pè yo ma fili ki na ma yo pe yaa penjara kan wi yeri.

\VS{6}A Zhudasi wì si yɛnlɛ ki na, nɛɛ pyelɔmɔ jɛmbɛ jaa mbe Zhezu wi le pe kɛɛ, janwa wiga ka pye ki jɛnwɛ.


\par }{\SH Paki fɛti liwɛn
\par }
{\R (Mati 26.17-30; Maki 14.12-26; Zhan 13.21-30; 1 Korɛn 11.23-25)

\par }{\PP \VS{7}Leve fu buru fɛti wi pilige ko kìla gbɔn, ko pilige koyi pe mbaa Paki fɛti simbaala pe gbo\XREF{†}{{\XO 22:7 }{\XO{22.7:
}}{\XT{Ɛki 12.14-20}}}.

\VS{8}A Zhezu wì si Pyɛri naa Zhan pe tun ma pe pye fɔ: «Ye kari ye sa Paki fɛti yaakara ti sɔgɔ we kan.»

\VS{9}A pè suu pye fɔ: «Maa jaa we sari sɔgɔ se yeri?»

\VS{10}A Zhezu wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Ye wele, ye yesaga wa ca, ye yaa fili naŋa wa ni, tɔnmɔ cɔgɔ ni wi go na. Ye taga wi puŋgo na. Wiga sa ye go ŋga ni, ye ye wa ki go ki ni!

\VS{11}Ye si gofɔ wi pye fɔ: ‹We Nagafɔ wì yo wo naa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni, pe yaa Paki fɛti liwɛn pi li yumbyɔ ŋa ni, wi yɛn se yeri?›

\VS{12}Pa ki naŋa wi yaa sanŋgazo yumbyɔ gbeŋɛ wa naga ye na. Pòo gbegele ma yaara ti tɛgɛ wa we kan. Ye Paki fɛti yaakara ti sɔgɔ wama.»


\par }{\PP \VS{13}A pè si kari, mɛɛ saa ki yan paa yɛgɛ ŋga na Zhezu wìla ki yo ma pe kan we. A pè si Paki fɛti yaakara ti sɔgɔ.


\par }{\PP \VS{14}Naa lisanga wìla kaa gbɔn, a Zhezu wì si saa cɛn na nii wo naa wi
pitunmbolo pe ni.

\VS{15}A wì si pe pye fɔ: «Ki Paki fɛti liwɛn mba, mìla pye naga jaa wi jate, mboo li ye ni, sanni mbe sa jɔlɔ.

\VS{16}Katugu mila ki yuun ye kan, ki Paki fɛti liwɛn mba mi se pa li naa, fɔ sa gbɔn pi kɔrɔ wi sa pye wuu yɛɛ yɔn fili wa
Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi ni.»


\par }{\PP \VS{17}Kona, a wì si wɔjɛnnɛ li lɛ. Naa wìla kaa Yɛnŋɛlɛ li shari, a wì sho fɔ: «Yoo shɔ yoo yɛɛlɛ ye yɛɛ na.

\VS{18}Mila ki yuun ye kan, mbe wɔ nala wo ni, mi se
ɛrɛzɛn pire tɔnmɔ pa wɔ ye ni naa, fɔ sa gbɔn Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi panmbilige ki na.»


\par }{\PP \VS{19}Ko puŋgo na, a wì si buru lɛ. Naa wìla kaa Yɛnŋɛlɛ li shari, a wì suu kɔɔnlɔ kɔɔnlɔ maa kan pe yeri, mɛɛ pe pye fɔ: «Ŋa yɛɛn wo wi yɛn na wire re\FTNT{†}{{\FR 22:19 }{\FR{22.19:
}}{\FT{Ki laga ŋga, pele maa ki jate ma yo buru wi yɛn ma taanla Zhezu wi wire to ni, nda ti yaa kan saraga we; pele maa ki jate ma yo buru wìla kanŋga ma pye Zhezu wi wire jate to.}}}. Tì kan ye kala na. Yaa ki wogo ŋga ki piin yaa nawa tuun na na\XREF{†}{{\XO 22:19 }{\XO{22.19:
}}{\XT{Zhan 6.51}}}.»


\par }{\PP \VS{20}Naa pàa kaa li ma kɔ, a Zhezu wì si wɔjɛnnɛ li lɛ naa fun, ma li kan pe yeri, mɛɛ pe pye fɔ: «Ki wɔjɛnnɛ na yɛɛn lo li yɛn Yɛnŋɛlɛ li yɔn finliwɛ fɔnmbɔ we, ki yɔn finliwɛ pì le na kasanwa po ni, po mba pì wo ye kala na.

\VS{21}Ɛɛn fɔ, ye wele, lere ŋa wila na nii na mbɛnfɛnnɛ pe kɛɛ wi yɛn laga na nii na ni.

\VS{22}Kaselege yi,
Lere wi Pinambyɔ wi yaa ku paa yɛgɛ ŋga na Yɛnŋɛlɛ làa ki kɔn maga tɛgɛ we. Ɛɛn fɔ, lere ŋa wila wi nii wi mbɛnfɛnnɛ pe kɛɛ, jɔlɔgɔ yɛn ki fɔ wi wogo.»

\VS{23}A fɔrɔgɔfɛnnɛ pè sigi lɛ nɛɛ pe yɛɛ yewe na yuun fɔ: «Ŋga ambɔ wi yaa ta mbe ko kala na lo pye we ni?»


\par }{\SH Wiwiin wi yɛn legbɔɔ ma wɛ
\par }
{\PP \VS{24}Kona, a fɔrɔgɔfɛnnɛ pe nɛɛ kendige woo pe yɛɛ ni ŋgbanga mbe ta mbe ŋa wi yɛn legbɔɔ pe pe ni fuun na wi jɛn.

\VS{25}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Tara woolo pe wunlumbolo pe ma cɛn pe woolo pe go na. Pe fanŋga fɛnnɛ pe maa leele pe ŋgbanga ma yo paa pe yinri ‹Kajɛŋgɛ pyefɛnnɛ.›

\VS{26}Ɛɛn fɔ, yoro sɔgɔwɔ po si daga mbe pye ma. Ŋa wi yɛn ye ni fuun legbɔɔ, wi daga mboo yɛɛ pye paa lepile yɛn. Ŋa wi yɛn ye go na, wi daga mboo yɛɛ pye paa ye ni fuun tunmbyee yɛn.

\VS{27}Wiwiin wi yɛn legbɔɔ wo? Ŋa wì cɛn na nii wowi lee, nakoma ŋa wila paan naa yaakara ti kaan wi yeri wowi? Ŋa wì cɛn na nii, mì yo wowi. Ma si yala, muu yɛn ye sɔgɔwɔ paa ye tunmbyee yɛn.

\VS{28}Yoro yè koro ma taga na na wa kaŋgbanra nda tìlan ta ti ni.

\VS{29}Ki kala na, na To Yɛnŋɛlɛ lìlan tɛgɛ wunluwɔ pi na yɛgɛ ŋga na, pa mi yaa ye tɛgɛ pi na ma fun.

\VS{30}Ye yaa ka li, mbe wɔ na ni ja wa na wunluwɔ pi ni. Ye yaa ka cɛn wunluwɔ jɔnrɔ ta na mbe kiti kɔn
Izirayɛli cɛngɛlɛ kɛ ma yiri shyɛn ke na.»


\par }{\SH Zhezu wìla yo \newline  Pyɛri yaa ka je wi na
\par }
{\R (Mati 26.31-35; Maki 14.27-31; Zhan 13.36-38)

\par }{\PP \VS{31}Kona, a
we Fɔ Zhezu wì sho fɔ: «Simɔ, Simɔ, ta nuru! Sɔtanla wìgi yɛnri mbe ye fɛ paa yɛgɛ ŋga na pe ma shɔlɔ fɛ ma ke pyɔ wi wɔ sigire ti ni we.

\VS{32}Ɛɛn fɔ, mì Yɛnŋɛlɛ li yɛnri ma kan, jaŋgo ma tagawa piga ka kɔ. Na maga si ka sɔngɔrɔ mbe pan na kɔrɔgɔ, maa fanŋga kaan ma sefɛnnɛ pe yeri.»


\par }{\PP \VS{33}A Simɔ wì suu pye fɔ: «We Fɔ, mì cɛn ki cɛnwɛ mbe pinlɛ mbe ye ma ni wa kaso, konaa mbe pinlɛ mbe ku ma ni.»


\par }{\PP \VS{34}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Simɔ Pyɛri, mila ki yuun ma kan fɔ nala sanni ŋgopɔlɔ wi sa gbele, ma yaa ki yo mbege filige mbe sa ta yosaga taanri mbe yo mɛɛ na jɛn.»


\par }{\SH Penjara, naa kasha, konaa tokobi
\par }
{\PP \VS{35}Kona, a Zhezu wì si pe pye naa fɔ: «Na mìla ye tun, a yè kari kɛwara, penjara leyaraga fu, kasha fu, naa sawira\XREF{†}{{\XO 22:35 }{\XO{22.35:
}}{\XT{Luki 9.3}}} fu, yaraga kà la ye la le?» A pè sho fɔ: «Ayoo.»


\par }{\PP \VS{36}A wì si pe pye fɔ: «Ɛɛn fɔ koni, penjara leyaraga ka pye ŋa yeri, wi daga mbege lɛ. Kasha ka pye ŋa yeri, wi daga mbege lɛ fun. Tokobi woro ŋa yeri, wi daga mboo derigbɔgɔ ki pɛrɛ mbe wa lɔ.

\VS{37}Katugu mila ki yuun ye kan, fɔ sɛnrɛ nda tì yɔnlɔgɔ wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni na kanŋgɔlɔ ma yo fɔ: ‹{\QT{Pòo jate kapere pyefɛnnɛ wo wa,›}}\XREF{†}{{\XO 22:37 }{\XO{22.37:
}}{\XT{Eza 53.12}}} ti daga mberi yɛɛ yɔn fili. Kaselege yi, sɛnrɛ nda fuun tì yɔnlɔgɔ na kanŋgɔlɔ, ti yaa ti yɛɛ yɔn fili.»


\par }{\PP \VS{38}A wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pè sho fɔ: «We Fɔ, wele, tokobi shyɛn ŋa!» A wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Ɛɛn, kì yala ma.»


\par }{\SH Zhezu wìla yɛnri \newline  wa Oliviye tire yanwiga ki na
\par }
{\R (Mati 26.36-46; Maki 14.32-42)

\par }{\PP \VS{39}A Zhezu wì si yiri wa go, mɛɛ kari wa Oliviye tire yanwiga ki na, paa yɛgɛ ŋga na wìla pye naga piin faa we. A wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si taga wi na.

\VS{40}Naa pàa ka saa gbɔn wa, a wì si pe pye fɔ: «Ye bala yaa Yɛnŋɛlɛ li yɛnri, jaŋgo yaga ka ye wamawelewe mbe kapege pye.»


\par }{\PP \VS{41}A wì si yiri le pe tanla mɛɛ kari yɛgɛ jɛnri, paa lere ma kaa fuŋgɔrɔgɔ wa ki fogo ki ma pye yɛgɛ ŋga na we. A wì si kanŋguuro kan ma Yɛnŋɛlɛ li yɛnri ma yo fɔ:

\VS{42}«Na To Yɛnŋɛlɛ, na kaa pye maa ki jaa, ki jɔlɔgɔ ŋga ki lali na ni. Ɛɛn fɔ, mi woro nala nandanwa kala lo jaa, fɔ mboro wolo lo.»


\par }{\PP \VS{43}[Kona, a
mɛrɛgɛ wà si yiri wa yɛnŋɛlɛ na ma pan maa yɛɛ naga wi na, mɛɛ fanŋga le wi ni.

\VS{44}A lawɔrɔ si pan Zhezu wi yeri. A wì si ka taga wi Yɛnŋɛlɛ yɛnrɛwɛ pi na naa. Kona, a kafugo ki nɛɛ wi wuun ma kanŋga paa kasanwa\FTNT{†}{{\FR 22:44 }{\FR{22.43-44:
}}{\FT{Vɛrise 43 mbe gbɔn 44 pe woro sɛwɛɛlɛ pele ni.}}} yɛn na sɔɔlɔ le tara.]


\par }{\PP \VS{45}Naa wìla kaa Yɛnŋɛlɛ li yɛnri, a wì si yiri, mɛɛ sɔngɔrɔ wa wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe tanla, mɛɛ saa pe ta paa wɔnlɔ yɛsanga ki kala na.

\VS{46}A wì si pe pye fɔ: «Yaa wɔnlɔ jate! Ye yiri yaa yɛnri, jaŋgo yaga ka ye wamawelewe mbe kapege pye.»


\par }{\SH Pàa Zhezu wi yigi
\par }
{\R (Mati 26.47-56; Maki 14.43-49; Zhan 18.3-11)

\par }{\PP \VS{47}Ma Zhezu wi ta wìla pye na para bere, a janwa wà si gbɔn wa wi na. Zhudasi ŋa wìla pye fɔrɔgɔfɛnnɛ pe kɛ ma yiri shyɛn wa, wo wìla keli pe yɛgɛ. A wì si fulo Zhezu wi tanla mbe magala wi ni mboo shari.

\VS{48}A Zhezu wì suu pye fɔ: «Zhudasi, mà pan mbe magala Lere wi Pinambyɔ wi ni mboo shari, mbe ta mboo le kɛɛ wi le?»


\par }{\PP \VS{49}Ŋga ki mbaa pye Zhezu wi na, naa wi pinlɛyɛɛnlɛ pàa kaa ki yan, a pè suu yewe ma yo fɔ: «We Fɔ, waa gbɔɔn we tokobiye pe ni le?»

\VS{50}Pe ni, a nuŋgba si saraga wɔfɛnnɛ to wi tunmbyee wi kalige nuŋgbolo li gbɔn ma li laga.

\VS{51}Ɛɛn fɔ, a Zhezu wì si pe pye fɔ: «Yege yaga ma.»

\par }{\PP A wì si jiri ki naŋa wi nuŋgbolo li na, ma suu sagala.

\VS{52}A Zhezu wì sigi yo saraga wɔfɛnnɛ teele, naa shɛrigo gbɔgɔ welefɛnnɛ teele konaa tara ti
lelɛɛlɛ pe kan fɔ: «Yè pan na kɔrɔgɔ tokobiye naa kanŋgirɛ ni, mbe pan mbanla yigi ndɛɛ beŋganri pyefɔ wi mi kɛ?

\VS{53}Pilige pyew mìla pye ye ni wa shɛrigo gbɔgɔ, ye sila silan yigi! Ɛɛn fɔ, ye sanga wowi ŋa wì gbɔn yɛɛn. Ko sanga wo wi yɛn wɔwɔ fanŋga ki woo.»


\par }{\SH Pyɛri wila je Zhezu wi na
\par }
{\R (Mati 26.57-58,69-75; Maki 14.53-54,66-72; Zhan 18.12-18,25-27)

\par }{\PP \VS{54}Kona, a pè si Zhezu wi yigi, mɛɛ kari wi ni wa saraga wɔfɛnnɛ to wi go. Pyɛri wìla taga Zhezu wi na, ma lali wi ni.

\VS{55}Pàa kasɔn gbɛri wa saraga wɔfɛnnɛ to wi laga nandogomɔ, ma cɛn maga maga. A Pyɛri wì si saa cɛn wa ko leele poro ni.

\VS{56}A tunmbyee jɛlɛ wà suu yan wì cɛn le kasɔn ki tanla, ma suu yɛngɛlɛ ke kan wi na naa wele, ma sho fɔ: «Ki naŋa ŋa, wìla pye wi ni fun!»


\par }{\PP \VS{57}Ɛɛn fɔ, a Pyɛri wì si je ma yo fɔ: «Jɛlɛpyɔ, mi sigi naŋa ŋa wi jɛn.»


\par }{\PP \VS{58}Sanni jɛnri naa, a lere wà si Pyɛri wi yan, ma sho fɔ: «Mboro fun ki leele wo wawi mboro!» A Pyɛri wi sigi naŋa wi pye fɔ: «Wo wa ma mi!»


\par }{\PP \VS{59}Naa lɛri nuŋgba si la kaa toro, a wà sigi yo naa maga filige ŋgbanga fɔ: «Kaselege ko na, ki naŋa ŋa, wìla pye wa wi ni fun, katugu Galile tara fɛnnɛ woo wi.»


\par }{\PP \VS{60}A Pyɛri wì sho fɔ: «Sɛnrɛ nda maa yuun yɛrɛ, mi woro nari nuru.»

\par }{\PP Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, maa ta wìla pye na para bere, a ŋgopɔlɔ wì si gbele.

\VS{61}A we Fɔ wì si kanŋga, mɛɛ wi yɛngɛlɛ ke kan Pyɛri wi na naa wele. We Fɔ wìla Pyɛri wi yɛri sɛnrɛ nda ni, a wì si nawa to ti na, fɔ: «Nala sanni ŋgopɔlɔ wi sa gbele, ma yaa ki yo mbege filige mbe sa ta yosaga taanri mbe yo mɛɛ na jɛn\XREF{†}{{\XO 22:61 }{\XO{22.61:
}}{\XT{Luki 22.34}}}.»

\VS{62}A Pyɛri wì si yiri wa funwa na, ma gbele fɔ jɛŋgɛ.


\par }{\SH Leele pàa Zhezu wi tɛgɛlɛ, \newline  maa gbɔn
\par }
{\R (Mati 26.67-68; Maki 14.65)

\par }{\PP \VS{63}Zhezu wìla pye nambala mbele kɛɛ, poro la pye na tɛgɛ wi na, naa gbɔɔn.

\VS{64}Pàa wi yɛgɛ ki fo mbɔlɔ ni, nɛɛ wi yewe na yuun fɔ: «Yɛnŋɛlɛ li yɔn sɛnrɛ ti yo, ma gbɔnfɔ wi mɛgɛ ki naga we na.»


\par }{\PP \VS{65}Pàa pye na sɛnpere ta yɛgɛ yuun wi na naa lɛgɛrɛ.


\par }{\SH Pàa kiti kɔn Zhezu wi na \newline  wa kiti kɔnfɛnnɛ ŋgbelege \newline  ki yɛgɛ sɔgɔwɔ
\par }
{\R (Mati 26.59-66; Maki 14.55-64; Zhan 18.19-24)

\par }{\PP \VS{66}Naa laga kìla kaa laga, a tara ti lelɛɛlɛ, naa saraga wɔfɛnnɛ teele pe ni, konaa lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe ni, pè si pe yɛɛ gbogolo, mɛɛ pan Zhezu wi ni wa pe
kiti kɔnfɛnnɛ ŋgbelege ki yɛgɛ sɔgɔwɔ.

\VS{67}A pè suu yewe ma yo fɔ: «Na kaa pye
Kirisi wowi mboro, ki yo we kan!»

\par }{\PP A Zhezu wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Ali na mi kaga yo ye kan, ye se taga ki na.

\VS{68}Na mi ka si ye yewe, ye sanla yɔn sogo.

\VS{69}Ɛɛn fɔ, mbege lɛ nala wo na,
{\QT{Lere wi Pinambyɔ wi yaa cɛn wa Yɛnŋɛlɛ na yafɔ li kalige kɛɛ ki na.»}}\XREF{†}{{\XO 22:69 }{\XO{22.69:
}}{\XT{Dani 7.13; Yuuro 110.1}}}


\par }{\PP \VS{70}Kona, a pe ni fuun pè sho fɔ: «Ki cɛn ma yɛn Yɛnŋɛlɛ li Pinambyɔ kɛ?»

\par }{\PP A Zhezu wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Yège yo, wowi mi we.»


\par }{\PP \VS{71}Kona, a pè sho fɔ: «We woro na sɛrɛfɔ jaa naa. Wèri logo wo jate wi yɔn.»




\par }\Chap{23}{\SH Pàa kari Zhezu wi ni \newline  wa Pilati wi yeri
\par }
{\R (Mati 27.1-2,11-14; Maki 15.1-5; Zhan 18.28-38)

\par }{\PP \VerseOne{1}A janwa wi ni fuun wì si yiri, mɛɛ kari Zhezu wi ni wa kumanda
Pilati wi yeri.

\VS{2}Wama, a pe nɛɛ baga wi na, na yuun fɔ: «Wè saa ki naŋa ŋa wi ta wi yɛn na we tara woolo pe fanla na pe punŋgu, ma yo pe yiri pe je paga kaa wunlumbolo to wi nizara wi woo. Wì yo wo jate wi yɛn
Kirisi, fɔ wi yɛn wunlunaŋa wa.»


\par }{\PP \VS{3}Kona, a Pilati wì suu yewe ma yo fɔ: «Mboro ma yɛn
Zhufuye pe wunlunaŋa we le?» A Zhezu wì suu pye fɔ: «Koyi ŋga mà yo we.»


\par }{\PP \VS{4}A Pilati wì si
saraga wɔfɛnnɛ teele poro naa janwa wi pye fɔ: «Mii kajɔɔgɔ kpɛ yan ki naŋa ŋa wi na.»


\par }{\PP \VS{5}Ɛɛn fɔ, a pè si yanra sɛnrɛ nuŋgba ti na, ma yo fɔ: «Wi yɛn na leele pe sunnu na pe waa wi nagawa sɛnrɛ ti ni. Wìgi lɛ wa Galile tara, ma toro fɔ wa Zhude tara ti ni fuun ti ni, ma pan ma gbɔn fɔ lagamɛ.»


\par }{\SH Pàa kari Zhezu wi ni \newline  wa Erɔdi yeri
\par }
{\PP \VS{6}Naa Pilati wìla kaa Galile mɛgɛ ki logo, a wì si pe yewe, na kaa pye Zhezu wi yɛn Galile tara fɛnnɛ woo.


\par }{\PP \VS{7}Naa wìla kaa ki logo ma yo
Erɔdi wìla pye tara nda go na pa Zhezu wìla yiri wa, a wì suu torogo wa Erɔdi wi yeri. Ki piliye yi ni, kìla yala Erɔdi wìla pye wa Zheruzalɛmu fun.

\VS{8}Naa Erɔdi wìla kaa Zhezu wi yan sanga ŋa ni, a kì si tanla wi ni fɔ jɛŋgɛ; katugu wìla Zhezu wi tinmɛ ta, nɛɛ ki jaa\XREF{†}{{\XO 23:8 }{\XO{23.8:
}}{\XT{Luki 9.9}}} mboo yan yɛnlɛ ni maga yigi fɔ wagati titɔnlɔwɔ ni. Wìla pye naga jate mboo yan wila kafɔnnɔ la piin.

\VS{9}Wìla Zhezu wi yewe maa jogori sɛnlɛgɛrɛ ni. Ɛɛn fɔ, Zhezu wi sila wi yɔn sogo sɛnpyɔ nuŋgba ni.

\VS{10}Saraga wɔfɛnnɛ teele poro naa
lasiri sɛwɛ jɛnfɛnnɛ pe ni, pàa pye ma yere wa, na baga wi na ŋgbanga.

\VS{11}A Erɔdi wo naa wi sorodasheele pe ni, pe nɛɛ wi tifaga, na tɛgɛ wi na, mɛɛ wunlumbolo yaripɔgɔ tiyɔngɔ ka le wi kan, mɛɛ wi sɔngɔrɔ naa wa Pilati wi yeri.

\VS{12}Ki pilige ki ni, Erɔdi naa Pilati pàa wɛɛnrɛ le pe yɛɛ ni. Ma si yala, pàa pye ma pe yɛɛ mbɛn faa.


\par }{\SH Pàa yo pe Zhezu wi gbo
\par }
{\R (Mati 27.15-26; Maki 15.6-15; Zhan 18.39–19.16)

\par }{\PP \VS{13}A Pilati wì si saraga wɔfɛnnɛ teele poro naa fanŋga fɛnnɛ pe yeri, naa leele sanmbala pe ni ma pe gbogolo,

\VS{14}mɛɛ pe pye fɔ: «Ki naŋa ŋa, yè pan wi ni na kɔrɔgɔ ma pan mala pye ma yo wi yɛn na leele pe fanla. Wi si ŋa, mùu yewe ye ni fuun ye yɛgɛ na. Kapere nda fuun yè baga wi na ma yo wì pye, mii ka yan wì pye.

\VS{15}Erɔdi fun, wii kapege jɛn wi na, ŋga wì pye; katugu wùu sɔngɔrɔ laga we kan. Yege wele, wii kala la pye, na li daga poo gbo.

\VS{16}Ki kala na, mi yaa ti poo gbɔn sapige ni, mbe suu wa.»


\par }{\PP \VS{17}[Kìla pye
Paki fɛti pyew, Pilati wila daga mbe kasopiile nuŋgba wa pe kan.]


\par }{\PP \VS{18}Ɛɛn fɔ, a pe ni fuun pe nɛɛ gbele ŋgbanga ja, na yuun fɔ: «Ki naŋa ŋa wo kan poo gbo, ma Barabasi wo wa!»


\par }{\PP \VS{19}Ma si yala, Barabasi wo la ye wa kaso, katugu wìla yiri ma je wa ca nawa, ma lere gbo.

\VS{20}Pilati wo la pye naga jaa mbe Zhezu wo wa. A wì si sɛnrɛ ti lɛ naa, ma para janwa wi ni.

\VS{21}Ɛɛn fɔ, a pè si gbele ŋgbanga maa pye fɔ: «Wi kan
tiparaga na! Wi kan tiparaga na!»


\par }{\PP \VS{22}A Pilati wì si sɛnrɛ ti lɛ naa taanri wogo ki na, mɛɛ pe yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi kapege wì pye! Mii kala la jɛn wi na, na li daga poo gbo. Ki kala na, mi yaa ti poo gbɔn sapige ni, mbe suu wa.»


\par }{\PP \VS{23}Ɛɛn fɔ, a pè si koro na gbele naa ŋgbanga, ma yo pe Zhezu wi kan tiparaga na, a gbelege ŋgbanga kì si fanŋga ta Pilati wi na.

\VS{24}Kì kaa pye ma, a Pilati wì si yere ki yerewe mbe ŋga pàa pye na jaa ki pye.

\VS{25}Ŋa wìla yiri ma je ma lere gbo, a pòo le kaso, a wì si wo wa, wo ŋa pàa pye na jaa we. A wì si Zhezu wo le pe kɛɛ poo pye pe pyewe.


\par }{\SH Pàa Zhezu wi kan tiparaga na
\par }
{\R (Mati 27.32-44; Maki 15.21-32; Zhan 19.17-27)

\par }{\PP \VS{26}Naa pàa kaa na kee Zhezu wi ni, a pè si fili Sirɛni ca fɛnnɛ naŋa wa ni. Wìla yiri kɛrɛ na paan. Pàa pye naa yinri Simɔ. A pè si wo yigi ma yo wi Zhezu wi tiparaga ki tugo wi taga ki ni wi puŋgo na.


\par }{\PP \VS{27}Janwa gbɔlɔ là la taga Zhezu wi na konaa jɛɛlɛ lɛgɛrɛ pele ni. Ki jɛɛlɛ pàa pye na gbele na kawa Zhezu wi kala na.

\VS{28}A Zhezu wì si wa ma kanŋga, mɛɛ pe pye fɔ: «Yoro Zheruzalɛmu jɛɛlɛ wele, yaga kaa gbele mi kala na. Yaa gbele ye yɛɛ wogo konaa ye piile wogo ko kala na.

\VS{29}Katugu piliye ya wa na paan, pe yaa kaa yuun fɔ: ‹Jɛɛlɛ mbele pe woro na siin, naa mbele pe fa se faa konaa mbele pe fa yinnɛ kan piile yeri, fɛrɛwɛ yɛn pe woo.›

\VS{30}Kona, leele pe yaa kaa ki yuun
{\QT{yanwira ti kan fɔ: Yanwira, ye toori we na; mbaa ki yuun tinndiye pe kan fɔ: Ye we lara!}}\XREF{†}{{\XO 23:30 }{\XO{23.30:
}}{\XT{Oze 10.8; Naga 9.6}}}

\VS{31}Na pe kaa ki piin tige tipirige\FTNT{†}{{\FR 23:31 }{\FR{23.31:
}}{\FT{Tige tipirige ko ki yɛn Zhezu we, tiwaga ko ki yɛn Zhufuye woolo wele, pe kotoŋgbanga ki kala na, pe yaa ki kan Ɔrɔmu tara fɛnnɛ pe kapere ti kayaŋga wɔ pe ni.}}} ko na yɛɛn, tiwaga ko wogo ko yaa ka pye mɛlɛ?»


\par }{\PP \VS{32}Pàa kari nambala kapere pyefɛnnɛ shyɛn ni fun, mbe sa pe pinlɛ mbe pe gbo ja Zhezu wi ni.

\VS{33}Naa pàa ka saa gbɔn wa laga ŋga pàa pye na yinri «Yuŋgɔrɔgɔ laga» ki na, a pè si Zhezu wi kan wa tiparaga ki na konaa kapere pyefɛnnɛ shyɛn pe ni. Nuŋgba la pye Zhezu wi kalige kɛɛ ki na, sanŋa wìla pye wi kamɛŋgɛ kɛɛ ki na. 
\VS{34}A Zhezu wì sho fɔ: «Na To, pe kapere ti kala yaga pe na, katugu ŋga paa piin pe sigi jɛn.»

\par }{\PP A pè si pɛtɛ gbɔn wi yaripɔrɔ ti na, mɛɛ ti yɛɛlɛ pe yɛɛ na.

\VS{35}Leele pe ni fuun pàa pye ma yere wa na wele. Zhufuye teele pàa pye na tɛgɛ wi na, nɛɛ yuun fɔ: «Ye wele, wì pele shɔ! Yiŋgɔ wuu yɛɛ shɔ ye, na kaa pye wo wi yɛn Kirisi, ŋa Yɛnŋɛlɛ lì wɔ we!»


\par }{\PP \VS{36}Sorodasheele fun pàa pye na tɛgɛ wi na. Pàa fulo wa wi tanla ma duvɛn tangara kan wi yeri wuu wɔ,

\VS{37}nɛɛ wi piin fɔ: «Na kaa pye mboro ma yɛn Zhufuye pe wunlunaŋa, ma yɛɛ shɔ ye!»


\par }{\PP \VS{38}Pàa ki yɔnlɔgɔ wa Zhezu wi tiparaga ki go na ma yo fɔ: «Ŋa yɛɛn, wo wi yɛn Zhufuye pe wunlunaŋa we.»


\par }{\PP \VS{39}Kapere pyefɛnnɛ mbele pàa kan tipaara ti na, nuŋgba la pye naa tegele na yuun fɔ: «Mboro ma ma yɛn Kirisi we! Ma yɛɛ shɔ, ma we shɔ fun ye!»


\par }{\PP \VS{40}Ɛɛn fɔ, a kapere pyefɔ sanŋa wì si gbanla wi nimbye wi na, ma yo fɔ: «Mboro ŋa maa ki jɔlɔgɔ cɛnlɛ nuŋgba ki jɔlɔ, ma woro na fyɛ Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ.

\VS{41}Woro wo na, ndɛ ki daga we ni, katugu kapere nda wè pye to jɔlɔgɔ ko we yɛn ki na. Ɛɛn fɔ, ki naŋa ŋa, wii kapege ka kpɛ pye.»


\par }{\PP \VS{42}Ko puŋgo na, a wì si Zhezu wi pye fɔ: «Zhezu, na maga ka pan mbe cɛn wa
ma wunluwɔ pi ni sanga ŋa ni, ma nawa to na na!»


\par }{\PP \VS{43}A Zhezu wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Kaselege ko na, mila ki yuun ma kan, nala ma yaa pye na ni wa
Yɛnŋɛlɛ li lajɛŋgɛ ki ni\XREF{†}{{\XO 23:43 }{\XO{23.43:
}}{\XT{2 Korɛn 12.4; Naga 2.7}}}.»


\par }{\SH Zhezu wi kunwɔ we
\par }
{\R (Mati 27.45-56; Maki 15.33-41; Zhan 19.28-30)

\par }{\PP \VS{44-45}Yɔnlɔfugo ko kìla pye na kee sa gbɔn, a yɔnlɔ kì si ye. A wɔwɔ pì si ye wa ki tara ti lagapyew ki ni, fɔ ma saa gbɔn yɔnlɔparaga ki na. Paraga ŋga pàa pɔ ma
shɛrigo gbɔgɔ ki kɔn shyɛn, a kì si wali wa ki nandogomɔ.

\VS{46}A Zhezu wì si gbele ŋgbanga ma yo fɔ:
{\QT{Na To, mila na yinnɛ li nii ma kɛɛ.}}\XREF{†}{{\XO 23:46 }{\XO{23.46:
}}{\XT{Yuuro 31.6}}}

\par }{\PP Naa wìla kaa to yo, a wì si ku.

\VS{47}Naa Ɔrɔmu tara sorodasheele tojɛɛ wìla kaa ko yan ma, a wì si Yɛnŋɛlɛ li gbɔgɔ, ma yo fɔ: «Kaselege ko na, ki naŋa ŋa, lesinŋɛ lawi.»


\par }{\PP \VS{48}Janwa ŋa fuun wìla pan ma gbogolo wa naga kala li wele, ŋga kìla pye, naa pàa kaa ki yan, a pe nɛɛ sɔngɔrɔ, na pe kotoro ti gbɔɔn yɛsanga ki kala na.

\VS{49}Zhezu wi jɛnfɛnnɛ pe ni fuun pàa pye ma yere wa lege, nɛɛ ki kala li wele konaa jɛɛlɛ mbele fuun pàa taga wi na ma yiri wa Galile\XREF{†}{{\XO 23:49 }{\XO{23.49:
}}{\XT{Yuuro 38.12; Luki 8.2}}} tara pe ni.


\par }{\SH Pàa Zhezu gboo wi le
\par }
{\R (Mati 27.57-61; Maki 15.42-47; Zhan 19.38-42)

\par }{\PP \VS{50-51}Wa Zhufuye ca ŋga pàa pye na yinri Arimate, naŋa wà la pye wa, pàa pye naa yinri Zhozɛfu. Ki naŋa wìla pye lejɛnŋɛ ma sin, na Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi singi pi pan. Wìla pye
kiti kɔnfɛnnɛ ŋgbelege ki woo wa. Ɛɛn fɔ, kiti kɔnfɛnnɛ sanmbala ŋga pàa yere ki na ma pye, wi sila yɛnlɛ ki na.

\VS{52}A wì si kari Pilati wi kɔrɔgɔ, ma saa wi yɛnri Zhezu gboo wi ni.

\VS{53}Ko puŋgo na, a wì si saa Zhezu gboo wi tirige wa tiparaga ki na, maa fo parifige ni, mɛɛ saa wi le fanga ka ni, pàa ki kɔn walaga na. Fanga fɔnŋgɔ layi, pe sila gboo le wa ki ni faa.

\VS{54}Warijuwan lawi,
cɛnpilige ki lɛsanga wo wìla pye na jaa mbe gbɔn.


\par }{\PP \VS{55}Jɛɛlɛ mbele pàa yiri wa Galile tara, ma pan Zhezu wi ni, pàa taga Zhozɛfu wi na ma saa fanga ki wele konaa yɛgɛ ŋga na pàa Zhezu gboo wi le we.

\VS{56}Ko puŋgo na, a pè si sɔngɔrɔ wa pe yinrɛ, mɛɛ saa latikɔrɔ nuwɔ taan naa sinmɛ nuwɔ taan gbɛgɛlɛ, mbe ka sari gbɔn Zhezu gboo wi na.

\par }{\PP Naa cɛnpilige kìla kaa gbɔn, a pè si cɛn ma wogo, paa yɛgɛ ŋga na Yɛnŋɛlɛ li ŋgasele làa ki naga\XREF{†}{{\XO 23:56 }{\XO{23.56:
}}{\XT{Ɛki 20.8-10}}} we.




\par }\Chap{24}{\SH Zhezu wìla yɛn ma yiri \newline  wa kunwɔ pi ni
\par }
{\R (Mati 28.1-10; Maki 16.1-8; Zhan 20.1-10)

\par }{\PP \VerseOne{1}Yapelege ki pilige koŋgbanŋga\XREF{†}{{\XO 24:1 }{\XO{24.1:
}}{\XT{Maki 16.2}}} ki na, yirifaga ki na, a ki jɛɛlɛ pè si kari wa fanga ki yɔn na pe sinmɛ nuwɔ taan mba pàa gbɛgɛlɛ pi ni.

\VS{2}A pè si saa sinndɛliŋgbɔgɔ ŋga pàa tɛgɛ ma fanga ki yɔn ki tɔn, ki yan pège koŋgo maga laga wa ki yɔn na.

\VS{3}A pè si ye wa fanga ki nawa, ɛɛn fɔ, pe sila
we Fɔ Zhezu wi gboo wi yan wa.

\VS{4}A pe nɛɛ pe yɛɛ yewe ki wogo ki ni, a nambala shyɛn pèle si pe yɛɛ naga wa pe na. Pe yaripɔrɔ tìla pye ma filige na yɛngɛlɛ fɔ jɛŋgɛ.

\VS{5}A jɛɛlɛ pè si fyɛ fɔ jɛŋgɛ, mɛɛ pe yɛrɛ ti sogosogo. A ki nambala pè si pe pye fɔ: «Yiŋgi na, a ye nɛɛ ŋa wi yɛn yinwege na wi lagajaa wa kuulo pe sɔgɔwɔ?

\VS{6}Wi woro laga, wì yɛn ma yiri wa kunwɔ pi ni. Sanga ŋa ni wìla pye wa Galile tara, sɛnrɛ nda wìla yo ma ye kan, ye nawa to ti na!

\VS{7}Wìla yo fɔ: ‹Ki daga pe
Lere wi Pinambyɔ wi le kapere pyefɛnnɛ pe kɛɛ, poo kan
tiparaga na, ki pilige taanri wogo wii yɛn wi yiri wa kunwɔ pi ni\XREF{†}{{\XO 24:7 }{\XO{24.7:
}}{\XT{Luki 9.22-23}}}.› »


\par }{\PP \VS{8}Kona, a pè si nawa to Zhezu wi sɛnyoro ti na.

\VS{9}A pè si yiri wa fanga ki tanla, mɛɛ saa ki yɛgɛ yo ma Zhezu wi
pitunmbolo kɛ ma yiri nuŋgba pe kan konaa leele sanmbala pe ni.

\VS{10}Jɛɛlɛ mbele pàa yiri wa fanga ki yɔn na, pe mɛrɛ tori nda yɛɛn we: Mari ŋa wì yiri wa Magidala ca, naa Zhani, naa naŋa ŋa pàa pye na yinri Zhaki\FTNT{†}{{\FR 24:10 }{\FR{24.10:
}}{\XT{Luki 8.2; Mati 27.56}}{\FT{pe wele.}}} wi nɔ Mari wi ni konaa jɛɛlɛ pele ni naa. A poro fun pège sɛnrɛ ti yo pitunmbolo pe kan.

\VS{11}Ɛɛn fɔ, ki sɛnrɛ tìla pye pitunmbolo pe yɛgɛ na paa sɛnrɛ faa yɛn. Pe sila taga ti na.

\VS{12}[Konaa ki ni fuun, a Pyɛri wì si yiri ma fe ma kari wa fanga ki yɔn, mɛɛ fɔli ma wele wa ki nawa, mɛɛ parisanyɛɛrɛ to cɛ to yan wa. Ko puŋgo na, a wì si sɔngɔrɔ ma kari wi go. Ŋga kìla pye, kìla wi pari\FTNT{†}{{\FR 24:12 }{\FR{24.12:
}}{\FT{Ki vɛrise ŋa wi yɛn sɛwɛɛlɛ pe ni fuun pe ni ndɛɛ nuŋgba.
}}{\XT{Zhan 20.6-7}}{\FT{wi wele.}}}.]


\par }{\SH Kala na làa pye \newline  wa Emawusi konɔ li na
\par }
{\R (Maki 16.12-13)

\par }{\PP \VS{13}Ki pilige nuŋgba ki ni, Zhezu wi
fɔrɔgɔfɛnnɛ shyɛn la pye na kee ca ka ni, pege yinri Emawusi. Ko naa Zheruzalɛmu ca ki ni ti mbaa culo kɛ ma yiri shyɛn yɔn ko tin ti yɛɛ ni.

\VS{14}Kagala ŋgele kàa pye, koro sɛnrɛ pàa pye na yuun na kee.

\VS{15}Ma pe ta pàa pye na para na kendige woo pe yɛɛ ni na kee, a Zhezu wo jate wì si fulo pe tanla, mɛɛ pinlɛ pe ni na kee.

\VS{16}Pàa pye naa yaan, ɛɛn fɔ, yaraga kà la pe yɛgɛ kɔn, pe sila wi jɛn.

\VS{17}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Yiŋgi kendige yaa woo, na tanri na kee?» Kona, a pè si yere yɛsanga ni.

\VS{18}Pe ni, nuŋgba la pye wa, pàa pye naa yinri Kilewopasi. A wo suu pye fɔ: «Mboro nuŋgba ma yɛn laga Zheruzalɛmu, mɛɛ kagala ŋgele kè pye piliye yan yi ni ke jɛn!»

\VS{19}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Yiŋgi kagala wɛlɛ koro?»

\par }{\PP A pè suu pye fɔ: «Ŋga kì pye Nazarɛti ca fɛnnɛ Zhezu wi na we.
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ wo wa lawi. Wìla pye fanŋga ni wa wi kapyegele koro naa wi sɛnyoro ti ni Yɛnŋɛlɛ lo naa leele pe ni fuun pe yɛgɛ na.

\VS{20}We
saraga wɔfɛnnɛ teele poro naa we fanŋga fɛnnɛ pe ni, pòo le Ɔrɔmu tara fɛnnɛ pe kɛɛ ma yo wi daga poo gbo. A pòo kan tiparaga na.

\VS{21}We jigi wìla pye ki na ndɛɛ wo wi yaa
Izirayɛli woolo pe go shɔ. Kooŋga ki kagala kè pye, nala wi yɛn ki pilige taanri.

\VS{22}Konaa ki ni fuun, jɛɛlɛ mbele laga we sɔgɔwɔ pèle pan ma we kan waa kawa. Nala yirifaga ki na, pè kari na wa fanga ki yɔn na.

\VS{23}Pee sa gboo wi ta wa fanga ki ni. Pe yɛrɛ pan ma we pye ma yo
mɛrɛgɛye pele pè yɛɛ naga pe na wa. A mɛrɛgɛye pège yo pe kan ma yo wi yɛn yinwege na.

\VS{24}Kì pye ma, we ni, pèle kari na wa fanga ki yɔn na ma saa ki yan paa yɛgɛ ŋga na jɛɛlɛ pè pan maga yo we. Ɛɛn fɔ, pee gboo jate wo yan wa.»


\par }{\PP \VS{25}Kona, a Zhezu wì si pe pye fɔ: «E, ye yɛn kambajɛnmbɛlɛ! Ye woro na tari Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe sɛnyoro ti na fyafyaw!

\VS{26}Pa ki sila daga
Kirisi wi jɔlɔ yɛɛn wii ye wa wi gbɔgɔwɔ pi ni wi le?»


\par }{\PP \VS{27}Ko puŋgo na, sɛnrɛ nda fuun tìla yɔnlɔgɔ wi kanŋgɔlɔ wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni, a wì siri kɔrɔ wi naga pe na. Maga lɛ wa Moyisi sɛwɛɛlɛ pe na, ma saa gbɔn fɔ wa Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe ni fuun pe woolo pe na\XREF{†}{{\XO 24:27 }{\XO{24.27:
}}{\XT{Dete 18.15-18; Yuuro 22.2-9; Eza 53}}}.


\par }{\PP \VS{28}Naa paa kaa yɔngɔ ca ŋga pàa pye na kee ki ni, a Zhezu wì sigi pye ndɛɛ wila toro na kee yɛgɛ.

\VS{29}Ɛɛn fɔ, a pè suu yɛnri ma yo fɔ: «Koro laga we ni, yɔnlɔ kila kee sa to makɔ. Yembinɛ laa woo.»

\par }{\PP Kì kaa pye ma, a wì si ye ma saa tugu pe na.

\VS{30}Naa pàa kaa cɛn na nii wo naa poro ni, a wì si buru lɛ ma Yɛnŋɛlɛ li shari, mɛɛ wi kɔɔnlɔ maa kan pe yeri\XREF{†}{{\XO 24:30 }{\XO{24.30:
}}{\XT{Mati 14.19}}}.

\VS{31}Kona, a pe yɛngɛlɛ kè si yɛngɛ pe na, a pè suu jɛn. Ɛɛn fɔ, a wì si kɔ le pe na le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni.

\VS{32}Kona, a pe nɛɛ pe yɛɛ piin fɔ: «Jaga ko kì ti sanga ŋa ni wì pye na para we ni wa konɔ, na Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ ti kɔrɔ wi yuun we kan, we nawa pi ja yinŋgi na ma!»


\par }{\PP \VS{33}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a pè si yiri ma sɔngɔrɔ wa Zheruzalɛmu, ma saa pitunmbolo pe kɛ ma yiri nuŋgba pe yan pè gbogolo, poro naa pe pinlɛyɛɛnlɛ pe ni.

\VS{34}A poro si pe pye fɔ: «Kaselege yi, we Fɔ wì yɛn ma yiri wa kunwɔ pi ni. Wùu yɛɛ naga Simɔ\XREF{†}{{\XO 24:34 }{\XO{24.34:
}}{\XT{1 Korɛn 15.5}}} wi na.»


\par }{\PP \VS{35}Ŋga kìla pye pe shyɛn pe na wa konɔ, konaa yɛgɛ ŋga na pàa Zhezu wi jɛn wa buru kɔɔnlɔsaga, a pè sigi yɛgɛ yo ma pe kan.


\par }{\SH Zhezu wìla wi yɛɛ naga \newline  wi fɔrɔgɔfɛnnɛ pe na
\par }
{\R (Mati 28.16-20; Maki 16.14-18; Zhan 20.19-23; Kapye 1.6-8)

\par }{\PP \VS{36}Maga ta pàa pye na para bere, a Zhezu wo jate wì si yiri le pe na, ma yere wa pe sɔgɔwɔ, mɛɛ pe shari ma yo fɔ: «Yɛyinŋge ki pye ye ni!»


\par }{\PP \VS{37}A pe sunndoro tì si kɔn pe na, a pe nɛɛ fyɛ; katugu pàa ki yan ndɛɛ gboo yinnɛ pàa yan.

\VS{38}A Zhezu wì si pe pye fɔ: «Yiŋgi na, a ye jatere wì si piri ye na. Yiŋgi na, a ye jatere wi nɛɛ ye kɔɔn shyɛnzhyɛn!

\VS{39}Yanla kɛyɛn yo naa na tɔɔrɔ ti wele, yege jɛn ye yo fɔ mi jate muwi! Ye jiri na na ye wele, katugu wire naa kajelege na pye gboo yinnɛ li ni, paa yɛgɛ ŋga na ye yɛn nari yaan na ni we.»


\par }{\PP \VS{40}Naa wìla kaa to yo ma, a wì suu kɛyɛn naa wi tɔɔrɔ ti naganaga pe na.

\VS{41}Nayinmɛ ndorogo ki na, konaa naa kìla pe pari ki kala na, pe sila ya taga ki na mbe yo wowi. Kì kaa pye ma, a Zhezu wì si pe yewe ma yo fɔ: «Yaakaga yɛn laga ye yeri le?»


\par }{\PP \VS{42}A pè si ŋgbankaala kɔnlɔ kan wi yeri.

\VS{43}A wì sili shɔ mali ka le pe yɛgɛ na.

\VS{44}Kona, a wì si pe pye fɔ: «Sanga ŋa ni mi yɛn ye ni, sɛnrɛ nda mìla yo ye kan tori nda fɔ: Kagala ŋgele fuun kè yɔnlɔgɔ na kanŋgɔlɔ wa Moyisi
lasiri wi ni, naa Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe sɛwɛɛlɛ pe ni, naa Yɛnŋɛlɛ gbɔgɔyuuro sɛwɛ wi ni, ke daga mbe pye mbe ke yɛɛ yɔn fili.»


\par }{\PP \VS{45}Kona, a wì si tijinliwɛ kan pe yeri pe ta pe Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi kɔrɔ jɛn.

\VS{46}A wì si pe pye fɔ: «Ki yɛn ma yɔnlɔgɔ ma yo fɔ: Kirisi wi daga mbe jɔlɔ mbe ku, ki pilige taanri wogo, wii yɛn wi yiri wa kunwɔ pi ni.

\VS{47}Pe yaa kaa ki yari tara woolo pe ni fuun pe kan wi mɛgɛ ki na, fɔ ki daga pe pe kapere ti jɛn peri yaga, jaŋgo ti kala mbe yaga pe na. Pa pe yaa kaga lɛ wa Zheruzalɛmu.

\VS{48}Yoro wo na, ye yɛn ki kagala ke sɛrɛfɛnnɛ.

\VS{49}Ye wele, na To wìla yarikanga ŋga
yɔn fɔlɔ kɔn mbe kan, mi yaa ki torogo ye kan. Ɛɛn fɔ, ye daga mbe koro wa ca nawa fɔ naayeri fanŋga ki sa tigi ye na ki ye ye ni.»


\par }{\SH Zhezu wìla kari wa Yɛnŋɛlɛ na
\par }
{\R (Maki 16.19-20; Kapye 1.9-11)

\par }{\PP \VS{50}Ko puŋgo na, a Zhezu wì si kari pe ni wa ca ki puŋgo na, wa Betani yɔn ki na, mɛɛ wi kɛyɛn yi yirige ma duwaw pe na.

\VS{51}Maa ta wìla pye na duwaw pe na, a wì si kaa yiri le pe tanla, mɛɛ kari wa yɛnŋɛlɛ na.

\VS{52}A pè suu gbɔgɔ, mɛɛ sɔngɔrɔ nayinmɛ coli wa Zheruzalɛmu.

\VS{53}Sanga pyew pàa pye wa
shɛrigo gbɔgɔ ki ni, na Yɛnŋɛlɛ li gbogo.

\par }