\NormalFont\ShortTitle{1 WUNLUMBOLO}

{\MT WUNLUMBOLO

\par }{\MTB sɛwɛ koŋgbanŋa

\par }{\IMT Sɛwɛ wi nawa sɛnrɛ

\par }{\IP Wunlumbolo sɛwɛ koŋgbanŋa wi yɛn na para Izirayɛli woolo pe wunluwɔ sɛnrɛ to na, to nda tì peli wa Samiyɛli sɛwɛɛlɛ pe ni. Wunlumbolo sɛwɛ pàa wi kɔn shyɛn paa Samiyɛli sɛwɛ wi yɛn, katugu wi saa ya kɔ sɛlɛgɛ sɛwɛ ŋa pe ma migi wi nuŋgba ni.

\par }{\IP Wa wunlumbolo sɛwɛ wi ni, pe wunlumbolo pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pe yinwege ki cancan ma wele, ma yala pe yɛn sinmbele Yɛnŋɛlɛ li ni yɛgɛ ŋga na ko ni. Tara tìla pye na yɔngɔ na kee yɛgɛ, ma yala tara woolo pàa pye na nuru Yɛnŋɛlɛ li yeri yɛgɛ ŋga ni ko ni. Ɛɛn fɔ pe yarisunndo gbɔgɔwɔ po naa pe mbalogowo po maga kan pe juguye pe ma ya pe ni. Yɛnŋɛlɛ làa li yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ fanŋga fɛnnɛ torogo paa Eli yɛn, pe pan pe wunlumbolo pe nawa to ŋga laa jaa paa piin ki ni.

\par }{\IP Wunlumbolo sɛwɛ koŋgbanŋa wi sɛnrɛ tì kɔn ma yiri kɔnsaga taanri.

\par }{\IP Sɛwɛ wi kɔnsaga koŋgbanŋga (1–2) ko yɛn na para wunlunaŋa Davidi wi yɛgɛlɛ puŋgo wogolo koro sɛnrɛ na. Wi pinambyɔ Salomɔ wìla kaa cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.

\par }{\IP Wa wi kɔnsaga shyɛn wogo ki ni (3–11), Salomɔ wi wunluwɔ pi sɛnrɛ ti yɛgɛ yo wa. Wìla penjagbɔrɔ ta, a wi mɛgɛ kì yiri. Wìla shɛrigo gbɔgɔ kan wa Zheruzalɛmu ca. Konaa ki ni fuun, wa Salomɔ wi yinwege ki kɔsaga yeri, wìla kaa pye mbasinŋɛ Yɛnŋɛlɛ li ni na wi jɛɛlɛ pe yarisunndo ti gbogo. A Salomɔ wì si kaa ku, a wi pinambyɔ Orobowamu wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.

\par }{\IP Wa sɛwɛ wi kɔnsaga taanri wogo ki ni (12–22), Izirayɛli tara tì kɔn shyɛn. Nda pàa pye na yinri Zhuda tara to la pye wa yɔnlɔparawa kalige kɛɛ yeri, nda pàa pye na yinri Izirayɛli tara to la pye wa yɔnlɔparawa kamɛŋgɛ kɛɛ yeri. Izirayɛli tara wunlumbolo pe ni fuun pàa je Yawe Yɛnŋɛlɛ li na, ma saa na yarisunndo ta yɛgɛ gbogo. Ɛɛn fɔ Zhuda tara wunlumbolo pe gbɔwɔ la taga Yawe Yɛnŋɛlɛ, pe Yɛnŋɛlɛ li na.

\par }{\IOT Sɛwɛ wi yɛn ma kɔɔnlɔ yɛgɛ ŋga na

\par }{\IO Salomɔ wìla cɛn wunluwɔ pi na wa Davidi wi yɔnlɔ
{\IOR{1–2}}

\par }{\IO Salomɔ wi wunluwɔ sanga
{\IOR{3–11}}

\par }{\IOB Salomɔ wi wunluwɔ pi lɛsanga fɛɛ wi ni
{\IOR{3–4}}

\par }{\IOB Salomɔ wìla shɛrigo gbɔgɔ ki kan
{\IOR{5.15–8.66}}

\par }{\IOB Yɛnŋɛlɛ làa yɔn fɔlɔ lɛ Salomɔ wi yeri
{\IOR{9.1-28}}

\par }{\IOB Saba tara wunlunjɔ wìla saa Salomɔ wi shari
{\IOR{10.1-29}}

\par }{\IOB Salomɔ wi mbasinmɛ konaa wi kunwɔ
{\IOR{11.1-43}}

\par }{\IO Izirayɛli tara wunluwɔ pìla kɔn shyɛn
{\IOR{12–22}}

\par }{\IOB Izirayɛli woolo pàa yiri ma je Orobowamu wi na
{\IOR{12.1-33}}

\par }{\IOB Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pàa para ma wa Yerobowamu wi na
{\IOR{13.1-34}}

\par }{\IOB Zhuda tara naa Izirayɛli tara wunlumbolo
{\IOR{14–16}}

\par }{\IOB Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Eli wi wagati
{\IOR{17–19}}

\par }{\IOB Wunlunaŋa Ashabu wo naa wunlunjɔ Yezabɛli
{\IOR{20.1–22.40}}

\par }{\IOB Zhozafati naa Ahaziya pe kala
{\IOR{22.41-54}}



\par }{\MS SALOMƆ WILA CƐN WUNLUWƆ PI NA WA DAVIDI WI YƆNLƆ

\par }\ChapOne{1}{\MR 1–2

\par }{\SH Wunlunaŋa Davidi wi lelɛwɛ kala
\par }
{\PP \VerseOne{1}Wunlunaŋa Davidi wìla lɛ fɔ jɛŋgɛ ma yinwetɔnlɔgɔ ta. Pàa pye naa tɔnni paritɔnŋgɔ ni, ɛɛn fɔ konaa ki ni fuun, ko na ya mbe were ti laga wi na.

\VS{2}A wi tunmbyeele pè suu pye fɔ: «Wunlunaŋa, we tafɔ, ki yaga we sa sumboro naŋa mbajɛɛn wa lagaja ma kan, wi pan wila tunŋgo piin ma kan konaa wila ma kɔrɔsi. Ki sumboro naŋa mbajɛɛn wi yaa la sinlɛ ma tanla, pa kona wunlunaŋa, we tafɔ, ma were ti yaa laga ma na.»

\VS{3}A pè si saa yanri wa
Izirayɛli tara ti lagapyew ki ni mbe sumboro tiyɔɔn wa lagaja. A pè si saa Sunɛmu ca fɛnnɛ sumboro Abishagi wi yan, mɛɛ pan wi ni wa wunlunaŋa wi yeri.

\VS{4}Ki sumborombyɔ wìla pye ma yɔn fɔ jɛŋgɛ. Wìla pye na wunlunaŋa wi kɔrɔsi, na tunŋgo piin wi kan. Ɛɛn fɔ wunlunaŋa wi sila wi jɛn jɛlɛ.


\par }{\SH Adoniya wìla pye na jaa \newline  mboo yɛɛ pye wunluwɔ
\par }
{\PP \VS{5}Ki wagati wi ni, Davidi wìla pinambyɔ ŋa se wi jɔ Hagiti wi na, Adoniya we, wi nɛɛ wi yɛɛ gbogo na yuun fɔ: «Muwi mi yaa cɛn wunluwɔ pi na.» Wìla wotoro ŋa shɔn maa tilele wa lagaja, naa shɔn lugufɛnnɛ ni konaa nambala nafa shyɛn ma yiri kɛ ni, a poro na fee wi yɛgɛ\XREF{†}{{\XO 1:5 }{\XO{1.5:
}}{\XT{1 Sami 3.4}}}.

\VS{6}Wi yinwege piliye yi ni, wi to wi sila wi yɛri nakoma mbe sɛnŋgbanra yo wi ni mbe yo fɔ: «Yiŋgi maa piin yɛɛn?» Adoniya wìla yɔn fɔ jɛŋgɛ. Wo pàa se ma taga Abisalɔmu wi na.

\VS{7}A Adoniya wì si saa para Zeruya pinambyɔ Zhowabu\FTNT{†}{{\FR 1:7 }{\FR{1.7:
}}{\FT{Zhowabu wìla pye Izirayɛli tara maliŋgbɔɔnlɔ ŋgbeleye yi to.}}} wi ni konaa
saraga wɔfɔ Abiyatari wi ni. A poro si gbogolo wi ni mboo saga.

\VS{8}Ɛɛn fɔ, saraga wɔfɔ Zadɔki, naa Yehoyada pinambyɔ Benaya\FTNT{†}{{\FR 1:8 }{\FR{1.8:
}}{\FT{Benaya wìla pye Davidi wi maliŋgbɔɔnlɔ wɛlimbɛlɛ wo wa; puŋgo na wo wi mbaa ka pye maliŋgbɔɔnlɔ pe to wa Zhowabu wi yɔnlɔ.}}}, naa
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Natan, naa Shimeyi naa Ereyi konaa Davidi wi lenambala wɛlimbɛlɛ pe ni, poro sila gbogolo Adoniya wi ni.


\par }{\PP \VS{9}Pilige ka, a Adoniya wì si simbaala naa sikaala, naa nɛrɛ konaa napire nda tì tɔrɔ ta wɔ
saraga wa Zohelɛti sinndɛlɛgɛ ki tanla\FTNT{†}{{\FR 1:9 }{\FR{1.9:
}}{\FT{Adoniya wìla yaayoro ti wɔ saraga mbege naga fɔ wo wi yaa cɛn wunluwɔ pi na.}}}, ko ŋga ki yɛn wa Eni Oroguwɛli pulugo ki tanla we. A wì suu to seyɛɛnlɛ, wunlunaŋa wi pinambiile wele, pe ni fuun pe yeri wa ki saraga suro liwɛn pi na, konaa Zhuda tara nambala pe ni fuun pe ni, wunlunaŋa wi tunmbyeele wele.

\VS{10}Ɛɛn fɔ wi sila yɛnlɛ mbe Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Natan, naa Benaya, naa lenambala wɛlimbɛlɛ poro naa wi to seyɛnlɛ Salomɔ wi ni poro yeri.


\par }{\SH Natan naa Batisheba \newline  pàa saa para Davidi wi ni
\par }
{\PP \VS{11}Kona, a Natan wì si saa Salomɔ wi nɔ Batisheba\XREF{†}{{\XO 1:11 }{\XO{1.11:
}}{\XT{2 Sami 12.24}}} wi pye fɔ: «Mɛɛ ki logo mbe yo fɔ Hagiti pinambyɔ Adoniya wùu yɛɛ pye wunluwɔ, ma si yala we tafɔ Davidi wi woro ki jɛnmɛ?

\VS{12}Koni, ta nuru na yeri, mi yaa ma yɛri sɛnrɛ ta ni, jaŋgo mɔɔ yɛɛ go shɔ konaa mbɔɔn pinambyɔ Salomɔ wi go shɔ fun.

\VS{13}Kari wa wunlunaŋa Davidi wi yeri ma saa pye fɔ: ‹E, wunlunaŋa, na tafɔ, mboro ma màa wugu mi ŋa ma kulojɔ na kan ma yo fɔ na pinambyɔ Salomɔ wo wi yaa ka pye wunluwɔ ma puŋgo na le? Fɔ wo wi yaa ka cɛn wunluwɔ pi na ma yɔnlɔ? Mɛlɛ, a Adoniya wo si pye wunluwɔ?

\VS{14}Wele, mbɔɔn ta maa para wunlunaŋa wi ni sanga ŋa ni, mi jate mi yaa ye wa mbɔɔn sɛnrɛ ti kan fanŋga ni.› »


\par }{\PP \VS{15}Kona, a Batisheba wì si kari wa wunlunaŋa wi yumbyɔ wi ni. Ma si yala wunlunaŋa wìla lɛ fɔ jɛŋgɛ, a Sunɛmu ca fɛnnɛ sumboro Abishagi wi nɛɛ tunŋgo piin wi kan.

\VS{16}A Batisheba wì si sogo maa kanŋguuro ti kan wunlunaŋa wi yɛgɛ sɔgɔwɔ. A wunlunaŋa wì suu yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi maa jaa?»


\par }{\PP \VS{17}A wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Na tafɔ, màa wugu mi ŋa ma kulojɔ na kan Yawe Yɛnŋɛlɛ, ma Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ki na ma yo fɔ ma pinambyɔ Salomɔ wo wi yaa pye wunluwɔ ma puŋgo na, mbe cɛn wunluwɔ pi na ma yɔnlɔ.

\VS{18}Ɛɛn fɔ, konaa ki ni fuun, Adoniya wùu yɛɛ pye wunluwɔ koni, ma si yala wunlunaŋa, na tafɔ, ma woro ki jɛnmɛ.

\VS{19}Wì nɛrɛ naa napire nda tì tɔrɔ konaa simbaala lɛgɛrɛ wɔ saraga. Wì wunlunaŋa wi pinambiile pe ni fuun pe yeri ki suro liwɛn pi na, naa saraga wɔfɔ Abiyatari wi ni konaa maliŋgbɔɔnlɔ to Zhowabu wi ni. Ɛɛn fɔ wii ma tunmbyee Salomɔ wo yeri.

\VS{20}Ɛɛn fɔ, wunlunaŋa, na tafɔ, mboro Izirayɛli woolo pe ni fuun pe yɛn na wele, jaŋgo lere ŋa wi yaa cɛn wunluwɔ pi na, na tafɔ ma yɔnlɔ, maga yo maga filige pe kan.

\VS{21}Nakoma, wunlunaŋa, na tafɔ, na maga ka ku mbe taga wa ma tɛlɛye pe na, pa kona pe yaa ka mi naa na pinambyɔ Salomɔ wi ni we jɔlɔ paa kapege pyefɛnnɛ yɛn.»


\par }{\PP \VS{22}Maga ta Batisheba wìla pye na para wunlunaŋa wi ni bere, a Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Natan wì si gbɔn teere.

\VS{23}A pè sigi yo wunlunaŋa wi kan ma yo fɔ: «Wele, Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Natan wì pan laga.» A Natan wì si ye wa wunlunaŋa wi kɔrɔgɔ, mɛɛ fɔli maa yɛgɛ ki jiile wa tara wunlunaŋa wi yɛgɛ sɔgɔwɔ maa gbɔgɔ.

\VS{24}Ko puŋgo na, a Natan wì sho fɔ: «E, wunlunaŋa, na tafɔ, ki cɛn mboro màa ki yo ma yo fɔ Adoniya wi yaa ka pye wunluwɔ ma puŋgo na, mbe cɛn wunluwɔ pi na ma yɔnlɔ kɛ!

\VS{25}Katugu nala wì yiri ma kari sa nɛrɛ, naa napire nda tì tɔrɔ konaa simbaala naa sikaala lɛgɛrɛ wɔ saraga. Wì wunlunaŋa wi tunmbyeele pe ni fuun pe yeri ki suro liwɛn pi na, naa maliŋgbɔɔnlɔ teele poro naa saraga wɔfɔ Abiyatari wi ni. Pe mbele wa, pe yɛn na nii, na woo wa wi yɛgɛ sɔgɔwɔ na yuun fɔ: ‹Yɛnŋɛlɛ sa ti wunlunaŋa Adoniya wi yinwetɔnlɔgɔ ta!›

\VS{26}Ɛɛn fɔ, mi ŋa ma tunmbyee wii na yeri, wii saraga wɔfɔ Zadɔki naa Yehoyada pinambyɔ Benaya pe yeri; wii si ma tunmbyee Salomɔ wi yeri fun.

\VS{27}Naga yɛn ma, pa ko kapyege ŋga ko yiri wa wunlunaŋa, na tafɔ wi yeri wi le? Ma si yala, wunlunaŋa, na tafɔ, lere ŋa wi daga mbe cɛn wunluwɔ pi na ma puŋgo na, mɛɛ suu naga mi ŋa ma tunmbyee na na.»


\par }{\PP \VS{28}Kì pye ma, a wunlunaŋa wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ye Batisheba wi yeri wa na kan.» A pè suu yeri, a wì si ye wa go ma saa yere wunlunaŋa wi yɛgɛ sɔgɔwɔ.

\VS{29}A wunlunaŋa wì si wugu ma yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛn yinwege wolo, lo na lìlan shɔ jɔlɔgɔ ki ni fuun ki ni we.

\VS{30}Mìla wugu ma kan yɛgɛ ŋga na Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ li na ma yo fɔ ma pinambyɔ Salomɔ wi yaa ka pye wunluwɔ na puŋgo na, mbe cɛn wunluwɔ pi na na yɔnlɔ, pa mi yaa ki pye ma mbege yɔn fili nala.»

\VS{31}Kona, a Batisheba wì si fɔli maa yɛgɛ ki jiile wa tara, ma kanŋguuro kan wunlunaŋa wi yɛgɛ sɔgɔwɔ maa gbɔgɔ, mɛɛ yo fɔ: «Yɛnŋɛlɛ sa ti wunlunaŋa, na tafɔ Davidi, ma yinwetɔnlɔgɔ ta fɔ sanga pyew.»


\par }{\SH Davidi wìla Salomɔ wi wɔ \newline  wi cɛn wunluwɔ wa wi yɔnlɔ
\par }
{\PP \VS{32}Ko puŋgo na, a wunlunaŋa Davidi wì sho fɔ: «Ye sa saraga wɔfɔ Zadɔki wo naa Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Natan konaa Yehoyada pinambyɔ Benaya pe yeri na kan.» A pè si saa pe yeri, a pè pan wa wunlunaŋa wi yeri.

\VS{33}A wunlunaŋa wì si pe pye fɔ: «Mi ŋa ye tafɔ, yanla tunmbyeele pe lɛ ye kari pe ni, ye sanla pinambyɔ Salomɔ wi lurugo wa na sofile woroso wi na, ye kari wi ni wa Giyɔn pulugo ki yɔn na.

\VS{34}Wa ki laga ki na, saraga wɔfɔ Zadɔki wo naa Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Natan wi ni, pe yaa sa
sinmɛ kpoyi wo wi na mboo wɔ wi pye Izirayɛli tara ti wunlunaŋa. Ye yaa kaa mbanlaga ki wiin mbaa yuun fɔ: ‹Yɛnŋɛlɛ sa ti wunlunaŋa Salomɔ wi yinwetɔnlɔgɔ ta sanga pyew.›

\VS{35}Ko puŋgo na, ye yaa taga wi puŋgo na, wi yaa pan mbe cɛn wa na wunluwɔ jɔngɔ ki na, mbe pye wunluwɔ wa na yɔnlɔ. Wo mì tɛgɛ wi pye Izirayɛli woolo naa Zhuda tara woolo pe yɛgɛ sinvɔ.»


\par }{\PP \VS{36}A Yehoyada pinambyɔ Benaya wì si wunlunaŋa wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Anmiina. Yawe Yɛnŋɛlɛ, wunlunaŋa, na tafɔ wi Yɛnŋɛlɛ le, li ti ma sɛnrɛ ti pye kaselege.

\VS{37}Yawe Yɛnŋɛlɛ li pye Salomɔ wi ni paa yɛgɛ ŋga na làa pye wunlunaŋa, na tafɔ Davidi wi ni we. Li ti wi wunluwɔ pi gbɔgɔ pi wɛ wunlunaŋa, na tafɔ Davidi wi woo pi na.»


\par }{\PP \VS{38}Kona, saraga wɔfɔ Zadɔki, naa Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Natan, naa Yehoyada pinambyɔ Benaya, naa Kɛrɛti tara fɛnnɛ konaa Pelɛti cɛnlɛ woolo\FTNT{†}{{\FR 1:38 }{\FR{1.38:
}}{\FT{Kɛrɛti tara fɛnnɛ naa Pelɛti cɛnlɛ woolo pàa pye tara ta yɛgɛ woolo. Pàa pye wunlunaŋa wi maliŋgbɔɔnlɔ naa kɔrɔsi.}}} mbele pàa pye wunlunaŋa wi piŋgbaanla pè si Salomɔ wi lurugo maa teŋge wa wunlunaŋa Davidi wi sofile woroso wi na, ma kari wi ni wa Giyɔn pulugo ki yɔn na.

\VS{39}A saraga wɔfɔ Zadɔki wì si yɛnnɛ na làa pye ma yin sinmɛ pi ni li lɛ wa Yɛnŋɛlɛ li
cɛnsaga paraga go ki ni, mɛɛ pi wo wa Salomɔ wi go ki na maa tɛgɛ wunluwɔ. A pè si mbanlaga ki win, a leele pe ni fuun pe nɛɛ jɔrɔgi na yuun fɔ: «Yɛnŋɛlɛ sa ti wunlunaŋa Salomɔ wi yinwetɔnlɔgɔ ta!»

\VS{40}A leele pe ni fuun pè si taga wi puŋgo na na kee. Pàa pye na wegele wiin, na yɔgɔri fɔ jɛŋgɛ, fɔ a tara tila tigile pe jɔrɔgɔmɔ pi kala na.


\par }{\SH Adoniya wìla wi yɛɛ go sogo \newline  ma Salomɔ wi kan
\par }
{\PP \VS{41}Adoniya wo naa leele mbele fuun pàa pye wi ni wa lisaga, pè sigi tinmɛ pi logo, maga ta pàa pye na koo lige ki na. Zhowabu wìla mbanlaga ki magala li logo mɛɛ yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi tinmɛ gbɔɔ pila yinrigi wa ca ki ni yɛɛn?»

\VS{42}Ma pe ta pàa pye na para bere, a saraga wɔfɔ Abiyatari wi pinambyɔ Zhonatan wì si pan ma gbɔn. A Adoniya wì suu pye fɔ: «Pan laga, katugu ma yɛn lere ŋa wi yɛn sɔbɛ fɔ. Ki woro nala kɔɔn shyɛn, ma yɛn na paan mbe sɛntanra yo mbe we kan.»


\par }{\PP \VS{43}A Zhonatan wì si Adoniya wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Ayoo, sɛntanra ma. Ɛɛn fɔ wunlunaŋa, we tafɔ Davidi wì ti a pè Salomɔ wi tɛgɛ wunluwɔ.

\VS{44}Wì saraga wɔfɔ Zadɔki wo naa Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Natan, naa Yehoyada pinambyɔ Benaya, naa Kɛrɛti tara woolo konaa Pelɛti cɛnlɛ woolo pe pinlɛ Salomɔ wi ni, a pòo lurugo maa teŋge wa wunlunaŋa wi sofile woroso wi na.

\VS{45}Saraga wɔfɔ Zadɔki wo naa Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Natan wi ni, pè sinmɛ kpoyi wo wi na maa wɔ wunluwɔ wa Giyɔn pulugo ki yɔn na. A pè si yiri le ma sɔngɔrɔ wa ca nayinmɛ ni. A ca woolo pe ni fuun pe nɛɛ yɔgɔri. Ko tinmɛ po yè logo we.

\VS{46}Mbe taga wa ko na, Salomɔ wì yɛrɛ cɛn wa wunluwɔ jɔngɔ ki na.

\VS{47}A wunlunaŋa wi tunmbyeele pè pan ma duwaw pye wunlunaŋa, we tafɔ Davidi wi kan ma yo fɔ: ‹Ma Yɛnŋɛlɛ li Salomɔ wi mɛgɛ ki yirige ki wɛ ma wogo ki na! Luu wunluwɔ pi gbɔgɔ pi wɛ ma woo pi na!› A wunlunaŋa wì si fɔli wa wi sinlɛyaraga ki na ma Yɛnŋɛlɛ li gbɔgɔ,

\VS{48}ma sho fɔ: ‹Mi yɛn na Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ li sɔnni. Lo na lì lere wa tɛgɛ wunluwɔ pi na wa na yɔnlɔ, ma ti a mùu yan yɛnlɛ ni.› »


\par }{\PP \VS{49}Kì pye ma, Adoniya wìla leele mbele yeri, pe ni fuun pe nɛɛ seri fyɛrɛ ti kala na. A pè si yiri ma kari pe yɛ pe yɛ.

\VS{50}Adoniya wìla fyɛ jɛŋgɛ Salomɔ wi yɛgɛ, a wì si yiri ma fe ma saa
saraga wɔsaga ki yɛnŋgɛlɛ ke yigi ma karafa Yɛnŋɛlɛ li na.

\VS{51}A pè si saa ki yo Salomɔ wi kan ma yo fɔ: «Wele, Adoniya wi yɛn na fyɛ wunlunaŋa Salomɔ wi yɛgɛ, fɔ a wì fe ma saa saraga wɔsaga ki yɛnŋgɛlɛ ke yigi ma karafa Yɛnŋɛlɛ li na; ma yo fɔ: ‹Mi se yiri laga ki laga ŋga ki ni, fɔ ndɛɛ wunlunaŋa Salomɔ wi wugu na kan nala, fɔ wi sanla gbo tokobi ni.› »


\par }{\PP \VS{52}A Salomɔ wì sho fɔ: «Na wiga wi yɛɛ pye lejɛnŋɛ, ali wi yinzige nuŋgba ko se to tara. Ɛɛn fɔ na wiga kambasinŋge pye, pa wi yaa ku.»


\par }{\PP \VS{53}Kona, a wunlunaŋa Salomɔ wì si leele torogo, a pè saa wi yigi maa laga wa saraga wɔsaga ki na. A wì si pan ma fɔli wunlunaŋa Salomɔ wi yɛgɛ sɔgɔwɔ maa gbɔgɔ. Kona, a Salomɔ wì suu pye fɔ: «Ta kee ma go.»




\par }\Chap{2}{\SH Davidi wi kusanga wi ni, \newline  sɛnrɛ nda wìla yo wi pinambyɔ \newline  Salomɔ wi kan
\par }
{\PP \VerseOne{1}Naa Davidi wi kusanga wila kaa na yɔngɔ, a wì sigi sɛnrɛ nda ti yo wi pinambyɔ Salomɔ wi kan ma yo fɔ:

\VS{2}«Mi wo na, sanni jɛnri mi yaa kari wa we ni fuun karisaga ki ni. Koni kotogo le ma yɛɛ ni, ma pye lenaŋa.

\VS{3}Yawe Yɛnŋɛlɛ, ma Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro ti yigi, maa tanri li koŋgolo ke na, mali kondɛgɛŋgɛlɛ, naa li ŋgasegele, naa li kakɔnndɛgɛŋgɛlɛ, naa li nagawa sɛnrɛ ti yigi maa tanri ti na, paa yɛgɛ ŋga na ti yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Moyisi
lasiri sɛwɛ wi ni we. Pa kona laga o laga ma mbe kari, ma kapyegele ke ni fuun ke yaa la yɔngɔ.

\VS{4}Na ki ka pye ma, Yawe Yɛnŋɛlɛ làa sɛnrɛ nda yo na kanŋgɔlɔ, li yaa ti yɔn fili\XREF{†}{{\XO 2:4 }{\XO{2.4:
}}{\XT{2 Sami 7.11-16}}}. Làa ki yo na kan fɔ: ‹Na ma setirige piile pe kaa pe tangalɔmɔ pi kɔrɔsi, mbe pye tagawa ni na yɛgɛ sɔgɔwɔ pe kotogo ki ni fuun ni, naa pe nawa pi ni fuun ni, kona leele yaa kaa taa wa ma setirige piile pe ni mbaa cɛɛn
Izirayɛli tara wunluwɔ pi na fɔ sanga pyew.›


\par }{\PP \VS{5}«Kala na Zeruya pinambyɔ Zhowabu wìla pye na na, màli jɛn. Ŋga wìla pye Izirayɛli tara maliŋgbɔɔnlɔ teele shyɛn, Nɛri pinambyɔ Abinɛri naa Yetɛri pinambyɔ Amasa pe na, màga jɛn. Wìla pe gbo yɛyinŋge sanga ni ma mbe yo malaga gbɔnsanga wi. Wìla pe gbogo ki go kala li lɛ wi yɛ\XREF{†}{{\XO 2:5 }{\XO{2.5:
}}{\XT{2 Sami 3.27; 20.10}}}.

\VS{6}Ma wi kala li yɛgɛ wɔ ma yala ma tijinliwɛ pi ni. Maa kaa yaga wi ku yɛyinŋge na wa wi lelɛwɛ pi ni.


\par }{\PP \VS{7}«Barizilayi ŋa wì yiri wa Galaadi tara, ma kajɛŋgɛ pye wi pinambiile pe kan. Leele mbele pe yaa kaa nii wa ma tabali wi na, pe yaa ka pye pe ni; katugu sanga ŋa ni mìla pye na fee mbe shɔ ma ndɔ Abisalɔmu wi yeri, pàa kajɛŋgɛ pye na kan\XREF{†}{{\XO 2:7 }{\XO{2.7:
}}{\XT{2 Sami 17.27-29}}}.


\par }{\PP \VS{8}«Bɛnzhamɛ cɛnlɛ woolo naŋa Gera ŋa wì yiri wa Bahurimu ca, maga ka fɛgɛ wi pinambyɔ Shimeyi wi na. Pilige ŋga ni mìla pye na kee sa karafa wa Mahanayimu ca, wo wìla yiri na kɔrɔgɔ ma daŋga sɛnrɛ yo ma wa na na. Ɛɛn fɔ na sɔngɔrɔsaga, wìla pan mala fili wa Zhuridɛn gbaan wi yɔn na. A mì si wugu maa kan Yawe Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ki na ma yo mi soo gbo tokobi ni.

\VS{9}Ɛɛn fɔ koni, maga kaa yaga mbajɔlɔwɔ, katugu ma yɛn lere ŋa wi yɛn ma jilige. Ŋga ma daga mbe pye wi na, màga jɛn. Ali mbege ta wì lɛ, ma yaa ka ti poo gbo.»


\par }{\SH Davidi wi kunwɔ
\par }
{\PP \VS{10}Ko puŋgo na, a Davidi wì si ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na. A pè suu le wa Davidi wi wunluwɔ ca ki ni.

\VS{11}Yɛlɛ nafa shyɛn Davidi wìla pye wunluwɔ pi na Izirayɛli woolo pe go na. Wìla yɛlɛ kɔlɔshyɛn pye wa Eburɔn ca, ma yɛlɛ nafa ma yiri kɛ ma yiri taanri pye wa Zheruzalɛmu ca\XREF{†}{{\XO 2:11 }{\XO{2.11:
}}{\XT{2 Sami 5.4; 1 Kuro 3.4}}}.

\VS{12}A Salomɔ wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi to Davidi wi yɔnlɔ. A wi wunluwɔ pì si yeresaga ta fɔ jɛŋgɛ\XREF{†}{{\XO 2:12 }{\XO{2.12:
}}{\XT{1 Kuro 29.23}}}.


\par }{\SH Pàa Adoniya wi gbo
\par }
{\PP \VS{13}Pilige ka, a Hagiti pinambyɔ Adoniya wì si kari wa Salomɔ wi nɔ Batisheba wi yeri. A Batisheba wì suu yewe ma yo fɔ: «Ma pan tanga ni le?»

\par }{\PP A Adoniya wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ee, mì pan tanga ni.»

\VS{14}A Adoniya wì sho naa fɔ: «Mi yɛn na jaa mbe para ma ni.»

\par }{\PP A wì sho fɔ: «Ta para.»


\par }{\PP \VS{15}A Adoniya wì sho fɔ: «Màga jɛn ma yo wunluwɔ pila daga mbe kan mi yeri. Muwi Izirayɛli woolo pe ni fuun pàa pye na wele mbe tɛgɛ wunluwɔ pi na. Ɛɛn fɔ, a wunluwɔ pì si kaa kanŋga ma kan na jɔnlɔ Salomɔ wi yeri, katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ lo lùu kan wi yeri.

\VS{16}Koni mi yaa ma yɛnri kala nuŋgba ni, maga ka je li na.»

\par }{\PP A Batisheba wì sho fɔ: «Ti yo.»


\par }{\PP \VS{17}A Adoniya wì sho fɔ: «Mi yɛn nɔɔ yɛnri, ma saga yo wunlunaŋa Salomɔ wi kan fɔ wi Abishagi ŋa wì yiri wa Sunɛmu ca wi kan na yeri na jɔ, katugu mì taga ki na ma yo wi se je ma yɛnrɛgɛ ki na.»


\par }{\PP \VS{18}A Batisheba wì sho fɔ: «Mìgi logo. Mi jate mi yaa sɔɔn kala li yɛgɛ yo wunlunaŋa wi kan.»


\par }{\PP \VS{19}A Batisheba wì si kari wa wunlunaŋa Salomɔ wi yeri mbe sa para wi ni Adoniya wi kanŋgɔlɔ. A wunlunaŋa wì si yiri ma saa wi nɔ wi fili, ma fɔli wi yɛgɛ sɔgɔwɔ maa gbɔgɔ, mɛɛ sɔngɔrɔ ma cɛn wi wunluwɔ jɔngɔ ki na. A wì si ti a pè wunluwɔ jɔngɔ ka tɛgɛ wi nɔ wi kan, a wi nɔ wì si cɛn ki na wa wi kalige kɛɛ ki na.

\VS{20}A nɔfɔ wì sho fɔ: «Mi yɛn na jaa mbɔɔn yɛnri kala jɛɛlɛ nuŋgba ni, maga ka je li na.»

\par }{\PP A wunlunaŋa wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Na nɔ, ki kala li yɛnri, mi se je li na.»

\VS{21}A nɔfɔ wì sho naa fɔ: «Ki yaga ma Sunɛmu ca fɛnnɛ jɔ Abishagi wi kan ma ndɔ Adoniya wi yeri wi jɔ.»

\VS{22}A wunlunaŋa Salomɔ wì suu nɔ wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Kì pye mɛlɛ, a ma nɛɛ Sunɛmu ca fɛnnɛ sumboro Abishagi wi yɛnri Adoniya wi kan? Sin ma wunluwɔ po yɛnri wi kan teere ni, katugu Adoniya wi yɛn na ndɔ! Wunluwɔ pi yɛnri teere wo naa
saraga wɔfɔ Abiyatari konaa Zeruya pinambyɔ Zhowabu wi ni pe kan.»

\VS{23}Kona, a wunlunaŋa Salomɔ wì si wugu Yawe Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ki na, ma yo fɔ: «Yɛnŋɛlɛ li jɔlɔgɔ gbɔgɔ wa na na, na mi si ti pe Adoniya wi gbo yɛnrɛgɛ ŋga wi yɛnri na yeri ki kala na.

\VS{24}Koni mbege ta Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛn yinwege wolo, lo na lìlan tɛgɛ wunluwɔ pi na na to Davidi wi yɔnlɔ, ma yeresaga kan na wunluwɔ pi yeri, konaa ma wunluwɔ pi kan mi naa na setirige piile we yeri, ma yala
yɔn fɔlɔ na làa kɔn li ni, mì wugu li mɛgɛ ki na fɔ pe yaa Adoniya wi gbo nala yɛrɛ.»


\par }{\PP \VS{25}A wunlunaŋa Salomɔ wì si Yehoyada pinambyɔ Benaya wì tun, a wì saa Adoniya wì gbɔn maa gbo. Pa Adoniya wìla ku yɛɛn.


\par }{\SH Pàa Abiyatari wi purɔ maa laga \newline  wa saraga wɔgɔtunŋgo ki na \newline  konaa ma Zhowabu wi gbo
\par }
{\PP \VS{26}Ko puŋgo na, a wunlunaŋa wì sigi yo saraga wɔfɔ Abiyatari wi kan ma yo fɔ: «Kari ma sa cɛn wa ma tara laga ki ni, wa Anatɔti ca, mà jɛn mboro fun ma daga mbe ku. Ɛɛn fɔ mi sɔɔn gbo nala, katugu mà
we Fɔ, Yawe Yɛnŋɛlɛ li
yɔn finliwɛ kɛsu wi tugo na to Davidi wi yɛgɛ konaa jɔlɔgɔ ŋga fuun wìla jɔlɔ màa koro wi ni\XREF{†}{{\XO 2:26 }{\XO{2.26:
}}{\XT{1 Sami 22.20-23; 2 Sami 15.27}}}.»

\VS{27}Pa Salomɔ wìla Abiyatari wi laga wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
saraga wɔgɔtunŋgo ki na yɛɛn. Kì pye ma, sɛnrɛ nda Yawe Yɛnŋɛlɛ làa yo wa Silo ca Eli go woolo pe wogo na, a tì si ti yɛɛ yɔn fili\XREF{†}{{\XO 2:27 }{\XO{2.27:
}}{\XT{1 Sami 2.27-36}}}.


\par }{\PP \VS{28}Naa Zhowabu wìla kaa ki sɛnrɛ ti logo, a wì si fe ma kari wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
paraga go ki ni ma saa
saraga wɔsaga ki yɛnŋgɛlɛ ke yigi ma karafa Yɛnŋɛlɛ li na, katugu wìla gbogolo Adoniya wi ni, ɛɛn fɔ wi sila gbogolo Abisalɔmu wo ni.

\VS{29}A pè si saa ki yo wunlunaŋa Salomɔ wi kan ma yo fɔ Zhowabu wi fe ma kari wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li paraga go ki ni, fɔ wi yɛn ma lara wa saraga wɔsaga ki tanla. Kona, a Salomɔ wì si Yehoyada pinambyɔ Benaya wi tun ma yo fɔ: «Kari ma saa gbɔn maa gbo.»

\VS{30}A Baneya wì si kari wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li paraga go ki ni, ma saa Zhowabu wi pye fɔ: «Wunlunaŋa wì yo ma yiri laga ki laga ŋga ki ni.»

\par }{\PP Ɛɛn fɔ, a Zhowabu wì si Benaya wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Ayoo, pa mi yaa ku lagamɛ.»

\par }{\PP A Benaya wì si sɔngɔrɔ ma saa Zhowabu wi sɛnyoro ti yo wunlunaŋa wi kan.


\par }{\PP \VS{31}A wunlunaŋa wì si Benaya wi pye fɔ: «Ŋga wì yo, kari ma saga pye ma. Kari ma saa gbo, maa le. Ki ka pye ma, leele mbele Zhowabu wì gbo go fu, pa ma yaa ki kapege ki laga mi naa na go woolo we go na.

\VS{32}Yawe Yɛnŋɛlɛ li yaa wi legbogo ki fɔgɔ tɔn wo jate wi na, katugu wìla nambala shyɛn gbo tokobi ni, mbele pàa pye sinmbele konaa jɛrɛgisaga fu. Pàa pye ma sin ma wɛ wo jate wi na. Ma si yala na to Davidi wi sila pye pe gbokala li jɛnmɛ. Izirayɛli tara maliŋgbɔɔnlɔ to Nɛri wi pinambyɔ Abinɛri naa Zhuda tara maliŋgbɔɔnlɔ to Yetɛri wi pinambyɔ Amasa poro la wɛlɛ.

\VS{33}Zhowabu wo naa wi setirige piile pe ni poro pe yaa ki legbogo ki go kala li lɛ. Ɛɛn fɔ, Yawe Yɛnŋɛlɛ li yaa yɛyinŋge kan Davidi naa wi setirige piile, naa wi go woolo konaa wi wunluwɔ pi yeri fɔ sanga pyew.»


\par }{\PP \VS{34}Kona, a Yehoyada pinambyɔ Benaya wì si yiri ma kari ma saa Zhowabu wi gbɔn maa gbo. A pè si saa Zhowabu wi le wa wi yɛɛra tara laga ki ni, wa
gbinri wi ni.

\VS{35}A wunlunaŋa wì si Yehoyada pinambyɔ Benaya wi tɛgɛ maliŋgbɔɔnlɔ to wa Zhowabu wi yɔnlɔ, mɛɛ saraga wɔfɔ Zadɔki wi tɛgɛ wa Abiyatari wi yɔnlɔ.


\par }{\SH Pàa Shimeyi wi gbo
\par }
{\PP \VS{36}Ko puŋgo na, a wunlunaŋa wì si Shimeyi wi yeri maa pye fɔ: «Shimeyi, go ka kan laga Zheruzalɛmu ca ma cɛn wa ki ni. Maga ka yiri mbe kari laga ka kpɛ ni.

\VS{37}Ma cɛn ki cɛnwɛ fɔ pilige o pilige maga yiri laga ca ki ni mbe Sedirɔn lafogo ki kɔn mbe yiri, ma yaa ku ki pilige ki ni. Pa kona ma kunwɔ pi yaa pye mboro yɛɛra go kala.»


\par }{\PP \VS{38}A Shimeyi wì si wunlunaŋa wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Ŋga mà yo mìgi logo. Mi ŋa ma tunmbyee, mi yaa tanga mbe yala wunlunaŋa, na tafɔ ma sɛnyoro ti ni.» A Shimeyi wì si cɛn ma mɔ wa Zheruzalɛmu ca.

\VS{39}Ɛɛn fɔ yɛlɛ taanri toroŋgɔlɔ, a Shimeyi wi kulolo shyɛn si fe wa wi yeri ma kari wa Maaka pinambyɔ Akishi ŋa wìla pye Gati\XREF{†}{{\XO 2:39 }{\XO{2.39:
}}{\XT{1 Sami 21.11; 27.2}}} ca wunlunaŋa wi yeri. A pè si saa ki yo Shimeyi wi kan fɔ: «Ma kulolo pe yɛn wa Gati ca.»

\VS{40}Kì pye ma, a Shimeyi wì si yiri maa sofile jɔngɔ ki taga wi sofile wi na, mɛɛ kari wa Gati ca, wa Akishi wi yeri ma saa wi kulolo pe lagaja. A wì si sɔngɔrɔ ma pan pe ni wa Zheruzalɛmu ca.


\par }{\PP \VS{41}A pè si saa ki yo Salomɔ wi kan fɔ Shimeyi wìla yiri wa Zheruzalɛmu ca ma kari wa Gati ca, ma sɔngɔrɔ ma pan.

\VS{42}Kona, a wunlunaŋa wì si Shimeyi wi yeri maa pye fɔ: «Mi sila ti a mà wugu Yawe Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ki na fɔ ma se yiri laga ca ki ni le? Mi yo mìla ki yo maga ŋgban ma ni ma yo fɔ ma cɛn ki cɛnwɛ fɔ pilige o pilige maga yiri laga ca ki ni, mbe kari laga ka na, ma yaa ku? A màla yɔn sogo ma yo fɔ ŋga mì yo kɔ̀ɔn ndanla, fɔ ma yaa ki pye ma.

\VS{43}Yiŋgi na koni wuguro nda màa wugu Yawe Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ki na, mɛɛ siri jate? Yiŋgi na sɛnrɛ nda mìla yo ma kan mɛɛ si tanga ti na?»


\par }{\PP \VS{44}Ko puŋgo na, a wunlunaŋa wì si Shimeyi wi pye fɔ: «Kapege ŋga fuun mà pye na to Davidi wi na màga jɛn, ki si yɛn wa ma nawa. Ki kala na Yawe Yɛnŋɛlɛ li yaa ma tipewe pi fɔgɔ tɔn ma na.

\VS{45}Ɛɛn fɔ, wunlunaŋa Salomɔ wo yaa duwaw ta, Davidi wunluwɔ pi yaa yeresaga ta Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ sɔgɔwɔ\XREF{†}{{\XO 2:45 }{\XO{2.45:
}}{\XT{2 Sami 7.13-16}}}.»


\par }{\PP \VS{46}Kì pye ma, a wunlunaŋa wì si konɔ kan Yehoyada pinambyɔ Benaya wi yeri ma yo wi saa gbo. A wo si yiri ma saa Shimeyi wi gbɔn maa gbo.

\par }{\PP Ko puŋgo na, a wunluwɔ pì si yeresaga ta Salomɔ wi kɛɛ.




\par }{\MS SALOMƆ WI WUNLUWƆ SANGA

\par }\Chap{3}{\MR 3–11

\par }{\SH Salomɔ wìla Ezhipiti \newline  tara wunlunaŋa \newline  wi sumboro wa pɔri
\par }
{\PP \VerseOne{1}Kona, a Salomɔ wì si Ezhipiti tara wunlunaŋa
Farawɔn wi sumborombyɔ wa pɔri, ma
yɔn finliwɛ le wi ni ki pɔrɔgɔ ki fanŋga na. A wì si kari wi jɔ wi ni wa Davidi ca ki ni, sanni wi sa wi yɛɛra go ki kan, naa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ konaa Zheruzalɛmu ca mbogo ki ni.

\VS{2}Ki wagati wi ni, Yɛnŋɛlɛ gbɔgɔsara nda tìla pye wa tinndiye pe na, pa leele pàa pye na
saara ti woo wa ti na, wa tara ti ni, katugu kìla yala pe fa shɛrigo gbɔgɔ kan Yawe Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ki na gbɛn.

\VS{3}Yawe Yɛnŋɛlɛ làa Salomɔ wi ndanla, a wila tanri wi to Davidi wi sɛnyoro ti na. Ɛɛn fɔ wo fun pa wìla pye na saara ti woo, na
wusuna nuwɔ taan wi sori wa Yɛnŋɛlɛ gbɔgɔsara wa tinndiye pe na ti na.


\par }{\SH Salomɔ wìla tijinliwɛ yɛnri \newline  Yɛnŋɛlɛ li yeri
\par }
{\PP \VS{4}Pilige ka, a wunlunaŋa wì si kari wa Gabawɔn ca sa saara wɔ, katugu ko Yɛnŋɛlɛ gbɔgɔsaga ko kìla pye na jate Yɛnŋɛlɛ gbɔgɔsaga gbɔgɔ ma wɛ ti ni fuun ti na. A Salomɔ wì si yaayoro waga kele (1 000) gbo mari pye
saara sogoworo wa ki na.

\VS{5}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì sili yɛɛ naga Salomɔ wi na wɔɔnrɔ na ki yembinɛ li ni, wa Gabawɔn ca maa pye fɔ: «Yaraga ŋga maa jaa, ki yɛnri na yeri, pa mi yaa ki kan ma yeri.»


\par }{\PP \VS{6}A Salomɔ wì si Yɛnŋɛlɛ li yɔn sogo ma yo fɔ: «Mà kajɛŋgɛ gbɔgɔ pye ma tunmbyee Davidi, na to we, wi kan, katugu wìla tanga ma yɛgɛ sɔgɔwɔ kaselege ni, ma pye sinŋɛ konaa ma koro nawa jɛmbɛ ni. A mà ki kajɛŋgɛ gbɔgɔ ki pye wi kan ma pinambyɔ kan wi yeri, ŋa wì cɛn wunluwɔ pi na paa yɛgɛ ŋga na ki yɛn nala we.

\VS{7}Koni Yawe Yɛnŋɛlɛ, na Yɛnŋɛlɛ, mi ŋa ma tunmbyee, mboro màla tɛgɛ wunluwɔ wa na to Davidi wi yɔnlɔ. Ma si yala mi yɛn lefɔnmbile jɛɛlɛ. Mi sigi tunŋgo ŋga ki pyewe jɛn.

\VS{8}Mi ŋa ma tunmbyee, mi yɛn laga ma woolo mbele mà wɔ ma yɛɛ kan pe sɔgɔwɔ; poro mbele pe yɛn ma lɛgɛ, pe se ya jiri, pe yɔn ki se si ya jɛn pe lɛgɛwɛ ndorogo ki kala na we.

\VS{9}Ki kala na, ma tijinliwɛ kan mi ŋa ma tunmbyee na yeri, jaŋgo mbaa ma woolo pe kiti kɔnkagala ke yɛgɛ woo, mbe kajɛŋgɛ konaa kapege ki ni ti jɛn mberi wɔ ti yɛɛ ni; nakoma ambɔ wi mbe ya mbaa ma woolo, poro mbele pe yɛn ma lɛgɛ yɛɛn pe yɛgɛ sinni?»


\par }{\PP \VS{10}Kì pye ma, yɛnrɛgɛ ŋga Salomɔ wìla yɛnri, a kì si we Fɔ wi ndanla.

\VS{11}Kona, a Yɛnŋɛlɛ lì suu pye fɔ: «Kì kaa pye ko mà yɛnri na yeri, mɛɛ yinwetɔnlɔgɔ yɛnri ma yɛɛ kan, mɛɛ penjagbɔrɔ yɛnri ma yɛɛ kan, mɛɛ si yɛnri ma juguye poro mbe ku, ɛɛn fɔ tijinliwɛ mà yɛnri na yeri, jaŋgo mbaa kiti kɔnkagala ke yɛgɛ woo kaselege ni,

\VS{12}wele, ŋga mà yɛnri, mi yaa ki pye ma kan. Mi yaa kajɛnmɛ naa tijinliwɛ kan ma yeri, mba mbele pè keli ma yiri ma na pe fa ta gbɛn konaa mbele pe yaa ka yiri ma puŋgo na, pe se ka ta fyew.

\VS{13}Mbe taga wa ko na, ŋga mɛɛ yɛnri mi yaa ki kan ma yeri fun. Mi yaa penjagbɔrɔ to naa gbɔgɔwɔ pi kan ma yeri. Ma yinwege piliye yi ni fuun yi ni wunluwɔ wa se ka yiri mbe pye paa ma yɛn.

\VS{14}Na ma kaa tanri na koŋgolo ke na, mbanla
lasiri koŋgolo koro naa na ŋgasegele ke yigi la tanri ke na, paa yɛgɛ ŋga na ma to Davidi wìla ki pye we, pa mi yaa yinwetɔnlɔgɔ kan ma yeri.»


\par }{\PP \VS{15}A Salomɔ wì si yɛn ma yiri ki wɔɔnrɔ ti ni wa wi jatere wi na, mɛɛ sɔngɔrɔ ma kari wa Zheruzalɛmu ca. A wì si saa yere Yawe Yɛnŋɛlɛ li
yɔn finliwɛ kɛsu wi yɛgɛ sɔgɔwɔ, ma saara sogoworo naa nayinmɛ saara wɔ li yeri, mɛɛ sɔgɔlɔ gbɔlɔ sɔgɔ wi legbɔɔlɔ pe ni fuun pe kan.


\par }{\SH Salomɔ wìla jɛɛlɛ shyɛn \newline  pele kiti kɔnkala yɛgɛ wɔ
\par }
{\PP \VS{16}Pilige ka, a nanjaala shyɛn pèle si pan wa wunlunaŋa Salomɔ wi yeri, ma saa yere wi yɛgɛ sɔgɔwɔ.

\VS{17}Ki jɛɛlɛ shyɛn pe ni, a nuŋgba sho fɔ: «Ki yaga na tafɔ, ma logo na yeri. Mi naa ki jɛlɛ ŋa wi ni we yɛn ma cɛn go nuŋgba ni. A mì si kaa se le wi tanla wa go.

\VS{18}Ɛɛn fɔ, na seŋgɔlɔ ki pilige taanri wogo ki na, a ki jɛlɛ ŋa fun wì si se. Woro cɛ wàa pye wa go ki ni. Lere wa kpɛ sila pye wa we ni naa, kaawɔ woro leele shyɛn.

\VS{19}Ma si yala yembinɛ li ni, ki jɛlɛ ŋa wi pinambyɔ wì si ku, katugu wìla sinlɛ wi na.

\VS{20}A wì si yiri yindɛgɛ ki na ma yala mìla wɔnlɔ, ma mi ŋa ma tunmbyee na pinambyɔ wi lɛ le na tanla ma saa wi sinŋge maa mara wi yɛɛ na, mɛɛ wi pinambyɔ ŋa wì ku wi lɛ ma saa wi sinŋge maa mara na na.

\VS{21}Ki goto pinliwɛ pi ni, mì kaa yiri mbanla pyɔ wi kan wi wɔnri sanga ŋa ni, mbe ka wele, mɛɛ wi yan wì ku. Naa laga kìla kaa laga, a mì suu wele jɛŋgɛ, mɛɛ ki yan fɔ pinambyɔ ŋa mìla se wo ma.»


\par }{\PP \VS{22}Ɛɛn fɔ, a jɛlɛ sanŋa wì sho fɔ: «Kaselege ma. Na pinambyɔ wo wi yɛn wee we. Ma woo wo wì ku.»

\par }{\PP Ɛɛn fɔ, a jɛlɛ koŋgbanŋa wì sho fɔ: «Kaselege ma. Ma pinambyɔ wo wì ku, na woo wo wi yɛn wee we.»

\par }{\PP Pa pàa pye na para yɛɛn wunlunaŋa wi kan.

\VS{23}Kona, a wunlunaŋa wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Ye ni, nuŋgba ma yo fɔ: ‹Na pinambyɔ wo wi yɛn wee we, ma woo wo wì ku.› Sanŋa wi ma yo fɔ: ‹Ayoo, ma pinambyɔ wo wì ku, na woo wo wi yɛn wee we.› »

\VS{24}A wunlunaŋa wì sho naa fɔ: «Ye pan tokobi ni na kan.» A pè si pan tokobi wa ni wunlunaŋa wi kan.

\VS{25}A wunlunaŋa wì sho fɔ: «Pyɔ ŋa wi yɛn wee yoo kɔn shyɛn, ye kɔngɔ nuŋgba kan nuŋgba yeri, ye kɔngɔ sanŋga ki kan sanŋa wi yeri.»


\par }{\PP \VS{26}Kona, jɛlɛ ŋa wi pinambyɔ wìla pye wee, a pyɔ wi yinriwɛ suu ta fɔ ma saa toro. A wì si wunlunaŋa wi pye fɔ: «Na tafɔ, ki yaga we pyɔ ŋa wi yɛn wee wi kan wi yeri, yaga ka ti poo gbo.»

\par }{\PP Ɛɛn fɔ, a jɛlɛ sanŋa wì sho fɔ: «Ye pyɔ wi kɔn shyɛn. Mi soo ta, mboro fun ma soo ta.»


\par }{\PP \VS{27}Kona, a wunlunaŋa wì si sɛnrɛ ti lɛ ma yo fɔ: «Ye pyɔ wee wi kan jɛlɛ koŋgbanŋa wi yeri, yaga kaa gbo. Wo wi yɛn pyɔ wi nɔ we.»


\par }{\PP \VS{28}A
Izirayɛli woolo pe ni fuun pè si kiti ŋa wunlunaŋa wìla kɔn wi wogo ki logo. A leele pe ni fuun pe nɛɛ fyɛ wi yɛgɛ naa gbogo, katugu pàa ki jɛn ma yo pa wi tijinliwɛ pì yiri wa Yɛnŋɛlɛ li yeri, wila kiti wi kɔɔn.




\par }\Chap{4}{\SH Salomɔ wi legbɔɔlɔ wele
\par }
{\PP \VerseOne{1}Wunlunaŋa Salomɔ wìla cɛn wunluwɔ pi na
Izirayɛli tara ti ni fuun ti go na.

\VS{2}Wi tara legbɔɔlɔ pe mɛrɛ ti nda: Zadɔki pinambyɔ Azariya ŋa wìla pye
saraga wɔfɔ,

\VS{3}naa Shiba pinambiile Elihorɛfu naa Ahiya, poro la pye sɛwɛ yɔnlɔgɔfɛnnɛ; naa Ahiludi pinambyɔ Zhozafati, wo la pye sɛwɛɛrɛ tɛgɛfɔ.

\VS{4}Naa Yehoyada pinambyɔ Benaya, wo la pye maliŋgbɔɔnlɔ pe togbɔɔ; naa Zadɔki naa Abiyatari poro pàa pye saraga wɔfɛnnɛ wele.

\VS{5}Naa Natan pinambyɔ Azariya, wo la pye janmaratigiye pe to; naa Natan pinambyɔ Zabudi, wo la pye saraga wɔfɔ konaa wunlunaŋa wi yɛrifɔ.

\VS{6}Naa Ahishari, wo la pye wunlunaŋa wi go woolo poro go na; naa Abida pinambyɔ Adoniramu, wo la pye pɔrɔtɔya tunndo to go na.


\par }{\SH Wunlunaŋa Salomɔ \newline  wi janmaratigiye wele
\par }
{\PP \VS{7}Janmaratigiye kɛ ma yiri shyɛn Salomɔ wìla tɛgɛ Izirayɛli tara ti ni fuun ti go na. Poro pàa pye na wunlunaŋa wo naa wi go woolo pe yaakara wogo ki yɛgɛ woo. Pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pe ma wunlunaŋa wi yaakara ti wɔ ma saa gbɔn yeŋge nuŋgba yɛlɛ li ni.

\VS{8}Ki janmaratigiye pe mɛrɛ ti nda:

\par }{\PP Huri pinambyɔ wo la pye ma cɛn Efirayimu yanwira tara to go na.


\par }{\PP \VS{9}Dekɛri pinambyɔ wo la pye ma cɛn Makazi ca, naa Shaalibimu ca, naa Bɛti Shɛmɛshi ca, naa Elɔn ca konaa Bɛti Hana ca tara to go na.


\par }{\PP \VS{10}Hesɛdi pinambyɔ wo la pye ma cɛn Arubɔti ca, naa Soko ca konaa Efɛri ca tara ti ni fuun ti go na.


\par }{\PP \VS{11}Abinadabu pinambyɔ wo la pye ma cɛn Dɔri ca tara ti ni fuun ti go na. Salomɔ sumborombyɔ Tafati wo wìla pye wi jɔ we.


\par }{\PP \VS{12}Ahiludi pinambyɔ Baana wo wìla pye ma cɛn Taanaki ca naa Megido ca tara ti go na, naa Bɛti Sheyan ca tara ti ni fuun ti go na, ko ŋga ki yɛn wa Zaritan ca ki tanla, wa Zhizireyɛli ca ki nɔgɔna kɛɛ yeri; mbege lɛ wa Bɛti Sheyan ca ki na fɔ sa gbɔn wa Abɛli Mehola ca ki na, fɔ ma saa gbɔn wa Yokineyamu ca ki puŋgo na.


\par }{\PP \VS{13}Gebɛri pinambyɔ wo la pye ma cɛn Aramɔti ca ŋga wa Galaadi tara ki go na. Wo wìla pye fun Manase pinambyɔ Yayiiri wi kapire ti go na, wa Galaadi tara. Wo wìla pye fun Arigɔbu tara ti go na, wa Bazan tara. Cagbɔrɔ nafa taanri tìla pye wa ki tara ti ni, a pè malaga sigemboro kan mari maga konaa ma tuguyɛnrɛ kɔɔrɔ le ti yeyɔnrɔ ti na.


\par }{\PP \VS{14}Ido pinambyɔ Ahinadabu wo la pye ma cɛn Mahanayimu ca tara ti go na.


\par }{\PP \VS{15}Ahimaazi wo la pye ma cɛn Nɛfitali tara ti go na. Wo fun wìla Salomɔ wi sumborombyɔ Basimati wi pɔri wi jɔ.


\par }{\PP \VS{16}Hushayi pinambyɔ Baana wo la pye ma cɛn Asɛri tara to naa Beyalɔti ca ki go na.


\par }{\PP \VS{17}Paruwa pinambyɔ Zhozafati wo la pye ma cɛn Isakari tara ti go na.


\par }{\PP \VS{18}Ela pinambyɔ Shimeyi wo la pye ma cɛn Bɛnzhamɛ tara ti go na.


\par }{\PP \VS{19}Uri pinambyɔ Gebɛri wo la pye ma cɛn Galaadi tara ti go na. Wo wìla pye Amɔri cɛnlɛ woolo pe wunlunaŋa Sihɔn wi tara ti go na konaa Bazan tara wunlunaŋa Ɔgi wi tara ti go na. Janmaratigi nuŋgba wìla pye ki tara ti ni fuun ti go na.


\par }{\PP \VS{20}Zhuda tara woolo naa Izirayɛli woolo pàa lɛgɛ fɔ jɛŋgɛ, paa kɔgɔje yɔn taambugɔ ki yɛn. Pàa pye na kaa na tinni, na woo konaa na yɔgɔri.




\par }\Chap{5}{\SH Salomɔ wi wunluwɔ pìla gbɔgɔ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Kì pye ma, maga lɛ wa Efirati gbaan wi na, fɔ ma saa gbɔn wa Filisiti tara fɛnnɛ pe tara ti na konaa ma saa gbɔn wa Ezhipiti tara kɔnlɔ li na, Salomɔ wìla fanŋga ta ko wunluwɔ tara pyew to na. A ki woolo pàa nizara woo wi yeri, ma go sogo maa kan wi yinwege piliye yi ni fuun yi ni\XREF{†}{{\XO 5:1 }{\XO{5.1:
}}{\XT{Zhenɛ 15.18; 2 Kuro 9.26}}}.


\par }{\PP \VS{2}Pilige nuŋgba nuŋgba pyew Salomɔ naa wi go woolo pe ni fuun pe ni, pe yaakara tìla pye muwɛ tiyɔɔn tɔni kɔlɔjɛrɛ konaa muwɛ mba pi yɛn lere pyew woo pi tɔni kɛ ma yiri kɔlɔtaanri,

\VS{3}naa nɛrɛ kɛ ni, nda tì tɔrɔ, naa nɛrɛ nda pe maa kɔnri ti nafa ni, naa simbaala cɛnmɛ ni; mbe taga wa to na, naa wolowoye, naa lufaala ni, naa sawɔɔlɔ ni konaa sannjɛrɛ nda tì tɔrɔ ta ni.


\par }{\PP \VS{4}Tara nda fuun tìla pye wa Efirati gbaan wi yɔnlɔ tosaga yeri, maga lɛ wa Tifisa ca ki na fɔ ma saa gbɔn wa Gaza ca ki na, Salomɔ wìla pye ki wunlumbolo pe ni fuun pe go na. A tara tì si yɛyinŋge ta lagapyew ki ni.

\VS{5}Salomɔ wi yinwege piliye yi ni fuun yi ni, Zhuda tara woolo naa
Izirayɛli woolo pe ni fuun pàa pye yɛyinŋge na pɔw, maga lɛ wa Dan ca fɔ ma saa gbɔn wa Bɛrisheba ca ki na. Lere nuŋgba nuŋgba pyew wìla pye ma cɛn yɛyinŋge na wa wi
ɛrɛzɛn tirige naa wi
figiye tige ki nɔgɔ\FTNT{†}{{\FR 5:5 }{\FR{5.5:
{\QT{Lere nuŋgba nuŋgba pyew wìla pye ma cɛn yɛyinŋge na wa wi ɛrɛzɛn tirige naa wi figiye tige ki nɔgɔ:}} Ko yɛn naga nari ma yo yɛyinŋge naa nayinmɛ la pye wa tara ti ni lagapyew konaa kaŋgbanga saa ya gbɔn leele pe na.}}}.


\par }{\PP \VS{6}Shɔn jasaala waga nafa shyɛn (40 000) pàa pye Salomɔ wi yeri, ki shɔnye pàa pye na malaga gbɔnwotoroye tilele. Shɔn lugufɛnnɛ waga kɛ ma yiri shyɛn (12 000) pàa pye wi yeri\FTNT{†}{{\FR 5:6 }{\FR{5.6:
}}{\FT{Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛɛlɛ pele ni, yɔn ŋga kì naganaga lagamɛ, kì yiri ki yɛ ŋga kì naganaga wa pe ni ki ni (}}{\XT{1 Wunlu 10.26; 2 Kuro 1.14; 9.25}}{\FT{).}}}.

\VS{7}Janmaratigiye poro pàa pye na wunlunaŋa Salomɔ wo naa wi go woolo pe ni fuun pe yaakara wogo ki yɛgɛ woo. Janmaratigiye pe ni fuun nuŋgba nuŋgba naa pe yaakara kanyeŋge yɛlɛ li ni, pe sila ti yaraga ka kpɛ mbe pe la.

\VS{8}Pàa pye na paan
ɔrizhi pyɔ konaa yan ni wa wunlunaŋa wi yeri, pe ni fuun nuŋgba nuŋgba naa pe pansanga nari kaan shɔnye mbele pàa pye na wotoroye pe tilele poro naa shɔnye sanmbala pe yeri.


\par }{\SH Salomɔ wi tijinliwɛ kala
\par }
{\PP \VS{9}Kona, a Yɛnŋɛlɛ lì si tijinliwɛ naa kajɛnmɛ gbɔɔ konaa kagala kɔrɔ jɛnmɛ gbɔɔ lɛgɛrɛ kan Salomɔ wi yeri paa kɔgɔje yɔn taambugɔ ki yɛn.

\VS{10}Salomɔ wi tijinliwɛ pìla gbɔgɔ ma wɛ tara nda wa Kana tara ti yɔnlɔ yirisaga kɛɛ yeri ti tijinliwɛ fɛnnɛ pe ni fuun pe woo pi na, konaa Ezhipiti tara tijinliwɛ fɛnnɛ pe ni fuun pe woo pi na.

\VS{11}Wi tijinliwɛ pìla gbɔgɔ ma wɛ leele sanmbala pe ni fuun pe woo pi na. Pìla gbɔgɔ ma wɛ Ezirahi setirige pyɔ Etan wi woo pi na, naa Mahɔli pinambiile Hema, naa Kakɔli konaa Darida pe woo pi na. Salomɔ wi mɛgɛ kìla yiri fɔ ma saa gbɔn wa tara nda fuun tìla pe maga ti woolo pe na\XREF{†}{{\XO 5:11 }{\XO{5.11:
}}{\XT{Yuuro 89.1}}}.

\VS{12}Wìla yomiyɛgɛlɛ waga taanri (3 000) wa konaa ma yuuro waga kele naa kaŋgurugo (1 005) kɔ\XREF{†}{{\XO 5:12 }{\XO{5.12:
}}{\XT{Yomi 1.1; 10.1; 25.1; Yurutan 1.1}}}.

\VS{13}Wìla para tire ti wogo na, maga lɛ wa Liban tara
sɛdiri tige ki na fɔ ma saa ki wa
yizɔpi wɛrɛ nda ti ma fi mbogo na ti na. Wìla para fun yanyaara naa yaayoro, naa sannjɛrɛ, naa yaara nda ti maa fulolo lara na konaa ŋgbanra ti wogo na.

\VS{14}Leele pàa pye na yinrigi tara ti lagapyew, ma pan na Salomɔ wi tijinliwɛ sɛnrɛ ti nuru. Dunruya wunlumbolo mbele fuun pàa wi sɛnrɛ logo, pàa pye na leele torogi, a pe saa na nuru wi yeri.


\par }{\SH Salomɔ wìla yɔn finliwɛ le \newline  Tiri ca wunlunaŋa wi ni
\par }
{\PP \VS{15}Naa
Tiri ca wunlunaŋa Hiramu wìla kaa ki logo ma yo pè
sinmɛ kpoyi wo Salomɔ wi na maa tɛgɛ wunluwɔ pi na wa wi to Davidi wi yɔnlɔ, a wì si pitunmbolo torogo, a pè kari wa Salomɔ wi yeri (mbe saa shari), katugu wi to Davidi wìla pye ma Hiramu wi ndanla sanga pyew.

\VS{16}Kona, a Salomɔ wì si pitunmbolo torogo wa Hiramu wi yeri ma yo fɔ:

\VS{17}«Mboro jate màa na to Davidi wi jɛn fɔ wi sila ya mbe
shɛrigo kan Yawe Yɛnŋɛlɛ, wi Yɛnŋɛlɛ li kan, katugu malaga kìla ŋgban wi na kɛɛ ki ni fuun na; a wì malaga ki gbɔn, fɔ a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì saa yawa kan na yeri wi juguye pe na.

\VS{18}Ɛɛn fɔ koni, Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yɛyinŋge kan na yeri kɛɛ ki ni fuun ki na. Lere woro na wiin na ni, jɔlɔgɔ kpɛ si woro wa naa.

\VS{19}Wele, koni mila jaa mbe shɛrigo kan Yawe Yɛnŋɛlɛ, na Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ni, paa yɛgɛ ŋga na Yawe Yɛnŋɛlɛ làa ki yo na to Davidi wi kan maa pye fɔ: ‹Ma pinambyɔ ŋa mi yaa ka tɛgɛ wunluwɔ pi na wa ma yɔnlɔ, wo wi yaa ka shɛrigo kan na kan\XREF{†}{{\XO 5:19 }{\XO{5.19:
}}{\XT{2 Sami 12.13; 1 Kuro 17.11-12}}}.›

\VS{20}Koni, ki yaga ma konɔ kan leele pe yeri pe Liban sɛdiri tire ta kɔn na kan. Na tunmbyeele pe yaa sa taga ma woolo pe na mbaa pe sari. Mi yaa kɔɔn tunmbyeele pe sara mbe yala yɔn ŋga ma yaa naga ko ni; katugu màga jɛn ma yo lere woro laga we ni, ŋa wi tire kɔngɔ ki jɛn paa yoro Sidɔn ca fɛnnɛ ye yɛn.»


\par }{\PP \VS{21}Naa Hiramu wìla kaa Salomɔ wi sɛnyoro ti logo, a kì suu nawa pi yinŋgi fɔ jɛŋgɛ. A wì sho fɔ: «Sɔnmɔ yɛn Yawe Yɛnŋɛlɛ li woo nala; lo na lì pinambyɔ tijinliwɛ fɔ kan Davidi wi yeri, jaŋgo wila ki Izirayɛli woolo janwa gbɔlɔ na li yɛgɛ sinni.»


\par }{\PP \VS{22}Kona, a Hiramu wì si tunŋgo torogo naa wa Salomɔ wi yeri, maa yɔn sogo ma yo fɔ: «Tunŋgo ŋga mà torogo laga na yeri mìgi logo. Mi yaa ŋga fuun maa jaa ki pye ma kan. Mi yaa sɛdiri tire konaa
sipirɛsi tire nda maa jaa ti kan ma yeri.

\VS{23}Na tunmbyeele pe yaa yiri tire ti ni wa Liban tara mbe kari ti ni wa kɔgɔje wi yɔn na. Mi yaa ti peri pɔpɔ ti yɛɛ na pɔgɔlɔ pɔgɔlɔ mberi torogo ma kan tɔnmɔ pi na, fɔ sa gbɔn wa laga ŋga ma yaa ka naga we. Pa mi yaa ti peri sangala ti yɛɛ na wa ki laga ki na, kona ma yaa ti lɛ. Mboro wo na, ma yaa la yaakara kaan na go woolo pe yeri, mbe yala ŋga kìlan ndanla ki ni.»


\par }{\PP \VS{24}Kì pye ma, sɛdiri tire naa sipirɛsi tire nda fuun Salomɔ wìla jori ti kala na, a Hiramu wì siri kan wi yeri.

\VS{25}Salomɔ wo na, yɛlɛ pyew wìla pye na
bile tɔni waga kɔgɔlɔni (6 000) kaan Hiramu wi yeri konaa oliviye tige pire sinmɛ piiri po litiri waga kɔlɔjɛrɛ ni (9 000) mbaa wi go woolo pe baro. Ki yaara nda to Salomɔ wìla pye na kaan Hiramu wi yeri yɛlɛ pyew.

\VS{26}Yawe Yɛnŋɛlɛ làa tijinliwɛ kan Salomɔ wi yeri paa yɛgɛ ŋga na làa ki
yɔn fɔlɔ kɔn wi yeri we. Yɛyinŋge la pye Hiramu wo naa Salomɔ pe sɔgɔwɔ. A pè si
yɔn finliwɛ le pe yɛɛ ni.


\par }{\SH Salomɔ wìla shɛrigo gbɔgɔ \newline  tunŋgo ki gbɛgɛlɛ
\par }
{\PP \VS{27}Wunlunaŋa Salomɔ wìla pɔrɔtɔɔlɔ wɔ Izirayɛli tara ti lagapyew ki ni. Pàa pye lere waga nafa ma yiri kɛ (30 000).

\VS{28}Wìla pye na pe torogi lere waga kɛ kɛ (10 000) wa Liban tara, na pe sunru yeŋge pyew. Mbele ka kari poro ma saa yeŋge nuŋgba pye wa Liban tara, mbe si sɔngɔrɔ mbe pan mbe yeyɛn shyɛn pye wa pe yeri. Adoniramu wo wìla pye pe kɔrɔsifɔ.

\VS{29}Tuguro lɛfɛnnɛ waga nafa taanri ma yiri kɛ (70 000) pàa pye Salomɔ wi yeri konaa sinndɛɛrɛ tɛfɛnnɛ waga nafa tijɛrɛ (80 000) ni, mbaa ti tɛni wa yanwira ti na.

\VS{30}Tunndo teele waga taanri naa cɛnmɛ taanri (3 300) la pye Salomɔ wi yeri fun, a pàa pɔrɔtɔɔlɔ pe tunndo ti kɔrɔsi. Salomɔ wi janmaratigiye poro la pye ko tunndo teele poro go na.

\VS{31}A wunlunaŋa wì si konɔ kan ma yo pe sinndɛɛrɛ tugbɔɔrɔ tiyɔnrɔ ta wɔ peri tɛ, to mbe tɛgɛ ti
shɛrigo gbɔgɔ ki nɔgɔ le.

\VS{32}A Salomɔ wi tunmbyeele, naa Hiramu tunmbyeele poro naa Gebali ca nambala pe ni, pè si sinndɛɛrɛ ti tɛ, ma tire ti kɔn konaa ma go kansinndɛɛrɛ ti gbɛgɛlɛ.




\par }\Chap{6}{\SH Shɛrigo gbɔgɔ ki kanwa sɛnrɛ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Izirayɛli woolo pe yiriŋgɔlɔ wa Ezhipiti tara, ki yɛlɛ cɛnmɛ tijɛrɛ naa nafa tijɛrɛ (480) wolo li ni, ki yeŋge shyɛn wogo ki na, ko ŋga pe maa yinri Zivu\FTNT{†}{{\FR 6:1 }{\FR{6.1:
}}{\FT{Eburuye yɛlɛ li ni, zivu yeŋge ki ma saa yala mɛ yeŋge ki ni.}}} yeŋge ye, a Salomɔ wì sigi lɛ na Yawe Yɛnŋɛlɛ li go ki kanni, wi wunluwɔ pi yɛlɛ tijɛrɛ wolo li ni Izirayɛli woolo pe go na.

\VS{2}Go ŋga wunlunaŋa Salomɔ wìla kan Yawe Yɛnŋɛlɛ li kan ki titɔnlɔwɔ pìla pye mɛtɛrɛ nafa ma yiri kɛ. Ki gbemɛ pìla pye mɛtɛrɛ kɛ. Ki yagawa pìla pye mɛtɛrɛ kɛ ma yiri kaŋgurugo.

\VS{3}Pàa ndɔgɔrɔ wɔ wa
shɛrigo gbɔgɔ ki yɛgɛ kɛɛ yeri. Ti titɔnlɔwɔ pìla pye mɛtɛrɛ kɛ ma yala shɛrigo gbɔgɔ ki gbemɛ pi ni. Ti gbemɛ pìla pye mɛtɛrɛ kaŋgurugo.

\VS{4}Wunlunaŋa wìla fenɛtiriye wɔ shɛrigo gbɔgɔ ki na, ma tugurɔn mɛrɛ lele pe na.

\VS{5}Wìla sanŋgazoye kan ma shɛrigo gbɔgɔ konaa ki lajɛŋgɛ
kpoyi ki maga. Pàa pe kan ma mara shɛrigo gbɔgɔ ki na, ma yumbiile wɔ wa pe ni.

\VS{6}Sanŋgazo wi nɔgɔna go ki gbemɛ pìla pye mɛtɛrɛ shyɛn naa kɔngɔ, wi nandogomɔ go ki gbemɛ pìla pye mɛtɛrɛ taanri, wi taanri wogo ki gbemɛ pìla pye mɛtɛrɛ taanri naa kɔngɔ; katugu pàa ka taga shɛrigo gbɔgɔ mbogo gbemɛ pi na ki funwa kɛɛ ki na, jaŋgo sanŋgazo wi biritire ti tagataga ko lara to na, tiga ka ye wa shɛrigo gbɔgɔ mbogo jate ki ni.


\par }{\PP \VS{7}Shɛrigo gbɔgɔ ki kansanga wi ni, sinndɛɛrɛ nda pàa tɛ makɔ wa ti tɛsaga to pàa lɛ maga kan ti ni. Ki kala na, pe sila marito nakoma gbɔnlɔgɔ nakoma tugurɔn tunŋgo pyeyaraga ka kpɛ tinmɛ logo ki kansanga wi ni.


\par }{\PP \VS{8}Sanŋgazo wi nɔgɔna go yeyɔngɔ kìla pye wa shɛrigo gbɔgɔ ki yɔnlɔparawa kalige kɛɛ ki na. Pe ma ye lema mbe lugu lugusara ta na, mbe kari wa sanŋgazo go nandogomɔ wogo ki ni, mbe si lugu lugusara ta na, mbe kari wa sanŋgazo wi naayeri go ki ni.

\VS{9}Shɛrigo gbɔgɔ ki kanŋgɔlɔ, a Salomɔ wì sho fɔ pege gona wi biritire papara papara naa
sɛdiri tire tiyapaara ni.

\VS{10}Sanŋgazoye mbele pàa kan ma mara shɛrigo gbɔgɔ ki na maga maga, pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pe yagawa pìla pye mɛtɛrɛ shyɛnzhyɛn naa kɔngɔ. A pè si sɛdiri tire tɛgɛ ma sanŋgazoye pe biri ma pe mara shɛrigo gbɔgɔ ki na.


\par }{\PP \VS{11}Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si para Salomɔ wi ni ma yo fɔ: «Ki go ŋga maa kanni yɛɛn,

\VS{12}na ma kaa tanri na kondɛgɛŋgɛlɛ ke na, na ma kaa na kakɔnndɛgɛŋgɛlɛ ke piin konaa mbanla ŋgasegele ke ni fuun ke yigi mbaa tanri ke na, kona sɛnrɛ nda mìla yo ma to Davidi wi kan, mi yaa ki kala li pye mbeli yɔn fili ma kanŋgɔlɔ.

\VS{13}Mi yaa pan mbe cɛn wa Izirayɛli woolo pe sɔgɔwɔ. Mi se ka laga na woolo, Izirayɛli woolo wele, pe na fyew.»


\par }{\SH Shɛrigo gbɔgɔ ki nawa \newline  pìla gbegele yɛgɛ ŋga na
\par }
{\PP \VS{14}Koni Salomɔ wìla shɛrigo gbɔgɔ ki kan maga kɔ.

\VS{15}Wìla sɛdiri tire papara papara lɛ mari maramara go ki nawa mbogo ki na maga tɔn, maga lɛ wa ki nɔgɔna fɔ ma saa gbɔn wa ki naayeri. A wì si
sipirɛsi tire papara papara lɛ mari jan ma go nawa tara ti yɛgɛ tɔn.

\VS{16}Yumbyɔ ŋa wìla pye wa shɛrigo gbɔgɔ ki puŋgo kɛɛ yeri wi titɔnlɔwɔ pìla pye mɛtɛrɛ kɛ. Wìla sɛdiri tire papara papara lɛ mari maramara mbogo ki na maga tɔn, maga lɛ wa tara fɔ ma saa gbɔn wa ki naayeri. Kona, a pè sigi yumbyɔ wi gbegele, ma wo pye shɛrigo gbɔgɔ ki lajɛŋgɛ kpoyi.


\par }{\PP \VS{17}Shɛrigo gbɔgɔ ki nawa mba pì koro wa lajɛŋgɛ kpoyi ki yɛgɛ, pi titɔnlɔwɔ pìla pye mɛtɛrɛ nafa.

\VS{18}Sɛdiri tire papara papara nda pàa tɛgɛ ma lajɛŋgɛ kpoyi ki nawa mbogo ki tɔn, pàa kolokɛnti tirige pire yanlɛrɛ gbegele ti na konaa yarifyɛɛnrɛ yanlɛrɛ ni, nda tì pɛlɛgi. Go ki nawa mbogo ki ni fuun kìla pye ma tɔn sɛdiri tire papara papara ni, ali ki sinndɛlɛgɛ ka kpɛ sila pye na yaan funwa na.


\par }{\PP \VS{19}Salomɔ wìla shɛrigo gbɔgɔ ki lajɛŋgɛ kpoyi ki gbegele mbe Yawe Yɛnŋɛlɛ li
yɔn finliwɛ kɛsu wi tɛgɛ wa ki ni.

\VS{20}Ki lajɛŋgɛ kpoyi ki titɔnlɔwɔ pìla pye mɛtɛrɛ kɛ. Ki gbemɛ pìla pye mɛtɛrɛ kɛ. Ki yagawa pìla pye mɛtɛrɛ kɛ. Pàa tɛ piiri wo ki nawa mbogo ki lagapyew ki na maga tɔn. Pàa
saraga wɔsaga ka gbegele sɛdiri tire ni, ma tɛ piiri wo ki lagapyew ki na maga tɔn.

\VS{21}Salomɔ wìla tɛ piiri wo shɛrigo gbɔgɔ nawa pi ni fuun pi na maa tɔn. Wìla tɛ yɔngɔwɔ gbegele maa pɔpɔ lajɛŋgɛ kpoyi ki yeyɔngɔ ki na. Lajɛŋgɛ kpoyi ki lagapyew kìla pye ma tɔn tɛ piiri ni.

\VS{22}Wìla tɛ piiri wo shɛrigo gbɔgɔ ki nawa pi lagapyew ki na maga tɔn. Saraga wɔsaga ŋga kìla pye wa lajɛŋgɛ kpoyi ki yɛgɛ\FTNT{†}{{\FR 6:22 }{\FR{6.22:
}}{\FT{Saraga wɔsaga ŋga kìla pye wa lajɛŋgɛ kpoyi ki yɛgɛ, ko ki yɛn saraga wɔsaga ŋga pàa pye na wusuna nuwɔ taan wi sori ki na we;
}}{\XT{Ɛki 30.1-3}}{\FT{.}}}, wìla tɛ piiri wo ki lagapyew ki na maga tɔn.


\par }{\PP \VS{23}Pàa
sherubɛnye yanlɛɛlɛ shyɛn gbegele oliviye tire yan woro ni, mbe pe tɛgɛ wa lajɛŋgɛ kpoyi ki ni. Pe yagawa pìla pye mɛtɛrɛ kaŋgurugo kaŋgurugo.

\VS{24}Ki sherubɛnye yanlɛɛlɛ pe kanwira ti nuŋgba nuŋgba pyew ti titɔnlɔwɔ pìla pye mɛtɛrɛ shyɛnzhyɛn naa kɔngɔ. Mbege lɛ kanwiga ŋga ki numaga ki na saga wa sanŋga ki numaga ki na, ki titɔnlɔwɔ pìla pye mɛtɛrɛ kaŋgurugo.

\VS{25}Sherubɛn yanlɛɛ shyɛn woo wi kanwira ti titɔnlɔwɔ pìla pye fun mɛtɛrɛ kaŋgurugo. Ki sherubɛnye yanlɛɛlɛ shyɛn pe titɔnlɔwɔ po naa pe cɛnlɔmɔ pi ni, pìla pye ja.

\VS{26}Ki sherubɛnye yanlɛɛlɛ pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pe yagawa pìla pye ja, pìla pye mɛtɛrɛ kaŋgurugo kaŋgurugo.

\VS{27}Salomɔ wìla sherubɛnye yanlɛɛlɛ pe tɛgɛ wa shɛrigo gbɔgɔ ki lajɛŋgɛ kpoyi ki nandogomɔ. Pe kanwira tìla pye ma sangasanga. Koŋgbanŋa wi kanwiga nuŋgba numaga la gbɔn wa go mbogo ki na. A shyɛn woo wi kanwiga nuŋgba numaga gbɔn wa go mbogo sanŋga ki na. Pe shyɛn pe kanwira sannda ti numara tìla pye na jiinri ti yɛɛ na wa go ki nandogomɔ.

\VS{28}Salomɔ wìla tɛ wo sherubɛnye yanlɛɛlɛ pe lagapyew ki na\XREF{†}{{\XO 6:28 }{\XO{6.23-28:
}}{\XT{Ɛki 25.18-20}}}.


\par }{\PP \VS{29}Kona, a Salomɔ wì si sherubɛnye yanlɛɛlɛ keregi keregi wa shɛrigo gbɔgɔ ki nawa mbogo naa ki funwa mbogo ki na, naa sɛngɛndire yanlɛrɛ ni konaa yarifyɛɛnrɛ yanlɛrɛ ni, nda tì pɛlɛgi.

\VS{30}A wì si tɛ wo shɛrigo gbɔgɔ ki nawa tara lara ti ni fuun ti na mari tɔn ma pinlɛ lajɛŋgɛ kpoyi ki ni.


\par }{\PP \VS{31}A wì si kɔrɔ piile shyɛn gbegele oliviye tire yan woro ni, mberi le lajɛŋgɛ kpoyi ki yeyɔngɔ ki na mbaa ki tɔnni. Kɔrɔ ki naayeri tige naa ki kanŋgara na tire ti ni, ti gbemɛ pìla yala mbogo ki walisaga kaŋgurugo wogo ki ni.

\VS{32}Ki kɔrɔ piile shyɛn pàa pe gbegele oliviye tire yan woro ni. A wì si ti a pè sherubɛnye yanlɛɛlɛ, naa sɛngɛndire yanlɛrɛ konaa yarifyɛɛnrɛ, nda tì pɛlɛgi ta yanlɛrɛ gbegele kɔrɔ piile shyɛn pe na, ma tɛ wo pe na. A pè si tɛ gbɔn ma taga sherubɛnye yanlɛɛlɛ naa sɛngɛndire yanlɛrɛ ti na.

\VS{33}A wì sigi nuŋgba ki pye ma fun shɛrigo gbɔgɔ ki yeyɔngɔ wogo ki na. Wìla ti a pè kɔrɔ ki kanŋgara na tire ti gbegele oliviye tire ni. Ti gbemɛ pìla yala mbogo ki walisaga tijɛrɛ wogo ki ni. A pè si kɔrɔ piile pe gbegele sipirɛsi tire ni.

\VS{34}Pàa kɔrɔ piile shyɛn pe gbegele sipirɛsi tire ni. Pàa kɔrɔ piile shyɛn pe gbegele tire papara papara shyɛnzhyɛn ni, ma tugurɔn ta gbegele kiiri kiiri ma kɔrɔ piile pe lele ti na.

\VS{35}A wì si ti a pè sherubɛnye yanlɛɛlɛ, naa sɛngɛndire yanlɛrɛ konaa yarifyɛɛnrɛ, nda tì pɛlɛgi ta yanlɛrɛ gbegele kɔrɔ piile pe na mari kerikeri, ma tɛ wo ti ni fuun ti na, ma tɛ wi gbɔn maa yɔn yala ti na.


\par }{\PP \VS{36}Ko puŋgo na, a wì si sinndɛɛrɛ nda pè tɛ ti koŋgolo taanri wa ti yɛɛ go na, konaa sɛdiri tire kologo nuŋgba ni ti go na, ma loŋgo ki maga.


\par }{\PP \VS{37}Pàa Yawe Yɛnŋɛlɛ li go ki nɔgɔ le Salomɔ wi wunluwɔ pi yɛlɛ tijɛrɛ wolo lo ni, Zivu yeŋge ki ni.

\VS{38}Wi wunluwɔ pi yɛlɛ kɛ ma yiri nuŋgba wolo li ni, yeŋge kɔlɔtaanri wogo ki na, ko ŋga pe yinri Buli\FTNT{†}{{\FR 6:38 }{\FR{6.38:
}}{\FT{Eburuye yɛlɛ li ni, Buli yeŋge ki ma saa yala ɔkitɔburu naa novamburu yende ti ni.}}} yeŋge ye, a shɛrigo gbɔgɔ ki kanwa pi ni fuun pì si kɔ naa ki tunmbigile ke ni fuun ke ni, paa yɛgɛ ŋga na kìla daga mbe pye we. Yɛlɛ kɔlɔshyɛn Salomɔ wìla pye maga kan maga kɔ. 



\par }\Chap{7}{\SH Salomɔ wi wunluwɔ go ki kanwa
\par }
{\PP \VerseOne{1}Salomɔ wìla wi wunluwɔ go ki kan fun. Yɛlɛ kɛ ma yiri taanri wìla pye maga kan maga kɔ.

\VS{2}Wìla keli ma wunluwɔ go ŋga pe yinri Liban kɔlɔgɔ go ko kan gbɛn. Ki titɔnlɔwɔ pìla pye mɛtɛrɛ nafa shyɛn ma yiri kɛ. Ki gbemɛ pìla pye mɛtɛrɛ nafa ma yiri kaŋgurugo. Ki yagawa pìla pye mɛtɛrɛ kɛ ma yiri kaŋgurugo. Ki go kìla pye ma cɛn
sɛdiri tire tiyagala koloyo tijɛrɛ na; pàa ki gona wi biri sɛdiri tiyapaara ni.

\VS{3}Pàa
sɛdiri tire tipaara paragi tiyapaara ti na koŋgolo taanri. Kologo nuŋgba ki tipaara tìla pye kɛ ma yiri kaŋgurugo. Ki koloyo taanri tipaara tìla pye nafa shyɛn ma yiri kaŋgurugo. Ti ni fuun tìla pye ma cɛn tiyagala ke na.

\VS{4}Fenɛtiriye koloyo taanri yìla pye go ki kɛɛ ki ni fuun ki na. Kologo nuŋgba la pye nɔgɔna, kologo nuŋgba la pye nandogomɔ; kologo nuŋgba la pye wa naayeri. Fenɛtiriye pàa pye yɛsinmɛ nuŋgba na.

\VS{5}Go ki kɔɔrɔ ti ni fuun naa fenɛtiriye pe ni fuun pe ni, ti titɔnlɔwɔ naa ti gbemɛ pìla pye ma yala. Fenɛtiriye pàa pye yɛsinmɛ nuŋgba na. Pàa pye koloyo taanri.


\par }{\PP \VS{6}Ko puŋgo na, a Salomɔ wì si go ka yɛgɛ kan naga yinri tiyagala go. Ki titɔnlɔwɔ pìla pye mɛtɛrɛ nafa ma yiri kaŋgurugo. Ki gbemɛ pìla pye mɛtɛrɛ kɛ ma yiri kaŋgurugo. Pàa ndɔgɔrɔ wɔ ki na maga biri wi tɔgɔtɔgɔ tiyagala ni, mari yɛgɛ kɛɛ ki tɔnlɔ.


\par }{\PP \VS{7}Ko puŋgo na, a Salomɔ wì si go ka kan naa, naga yinri wunluwɔ jɔngɔ go. Pàa pye naga yinri fun kiti kɔngo. Pa wìla pye na leele pe kiti wi kɔɔn wa ki ni. Pàa sɛdiri tire maramara ki go ki lagapyew ki na, maga lɛ wa nɔgɔna fɔ ma saa gbɔn wa ki naayeri.

\VS{8}Salomɔ wìla wi yɛɛra wɔnlɔgo ki kan laga ka yɛgɛ ni, maga lali Liban kɔlɔgɔ go ki ni. Ɛɛn fɔ, ki kanlɔmɔ pìla pye ja sannda ti ni.

\par }{\PP Salomɔ wìla
Farawɔn sumborombyɔ ŋa pɔri\XREF{†}{{\XO 7:8 }{\XO{7.8:
}}{\XT{1 Wunlu 3.1}}} wìla go ŋga kan wi kan, ki kanlɔmɔ pìla pye paa wunlunaŋa wi go ki kanlɔmɔ pi yɛn.


\par }{\PP \VS{9}Ki yinrɛ ti ni fuun, naa yinrɛ nda pàa kan wa funwa na konaa loŋgogbɔgɔ ki mbogo ki ni, mbege lɛ wa ki mboro ti nɔgɔna, fɔ sa gbɔn wa naayeri pàa ti kan sinndɛɛrɛ tiyɔnrɔ ni, nda pàa tɛ. Pàa ki sinndɛɛrɛ ti kanŋgɔlɔyɔ shyɛn yi tɛ sinndɛɛrɛ tɛgbenɛ ni, mayi yɔn yala.

\VS{10}Sinndɛɛrɛ tugbɔɔrɔ tiyɔnrɔ tari pàa lɛ ma pye go ki nɔgɔ lesinndɛɛrɛ. Ki sinndɛɛrɛ ta titɔnlɔwɔ la pye mɛtɛrɛ kaŋgurugo kaŋgurugo; ta titɔnlɔwɔ la pye tijɛrɛ tijɛrɛ.

\VS{11}Pàa sinndɛɛrɛ tiyɔnrɔ nda pè taanla ma tɛtɛ ta tagataga sinndɛɛrɛ tugbɔɔrɔ tiyɔnrɔ ti go na ma pinlɛ sɛdiri tire ni.

\VS{12}Wunluwɔ go ki loŋgo mbogo pàa ki kan maga maga sinndɛɛrɛ nda pè tɛtɛ ti kologo taanri ni, naa sɛdiri tire tiyara kologo nuŋgba ni, paa yɛgɛ ŋga na Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ ki loŋgo mbogo naa ki ndɔgɔrɔ mbogo pàa ki kan we.


\par }{\SH Salomɔ wìla Hiramu wi yeri \newline  wi pan wi shɛrigo gbɔgɔ tunŋgo \newline  pyeyaara ti gbegele
\par }
{\R (2 Kuro 2.12-13)

\par }{\PP \VS{13}Ko puŋgo na, a wunlunaŋa Salomɔ wì si tun wa Tiri ca, a pè saa tunmbyee wa yeri wi kan, ŋa pàa pye na yinri Hiramu.

\VS{14}Hiramu wìla pye naŋgunjɔ wa pinambyɔ, ma yiri wa Nɛfitali cɛnlɛ li ni. Wi to wìla pye
Tiri ca fɛnnɛ woo. Hiramu wìla pye tuguyɛnrɛ tunŋgo pyefɔ. Wìla pye tijinliwɛ fɔ konaa kajɛnŋɛ; wìla ya na kapyɔ tunndo cɛnlɛ pyew ti piin tuguyɛnrɛ ni. A wì si pan wa wunlunaŋa Salomɔ wi yeri, maa tunndo ti ni fuun ti pye.


\par }{\SH Tuguyɛnrɛ tiyagala ke gbegelelɔmɔ
\par }
{\R (2 Kuro 3.15-17)

\par }{\PP \VS{15}Hiramu wìla tuguyɛnrɛ tiyagala shyɛn gbegele. Li koŋgbanna li yagawa pìla pye mɛtɛrɛ kɔlɔjɛrɛ. Li gbemɛ mbeli maga mbeli fili pìla pye mɛtɛrɛ kaŋgurugo naa kɔngɔ. Pa tiyala shyɛn wolo làa pye ma fun.

\VS{16}A wì si tuguyɛnrɛ yan ma tiyagala ke gona tɔnyaara shyɛn gbegele mberi jiile tiyagala ke go na. Ki gona tɔnyaara ti ni fuun nuŋgba nuŋgba ti yagawa pìla pye mɛtɛrɛ shyɛnzhyɛn naa kɔngɔ.

\VS{17}A wì si tuguyɛnrɛ ta gbegele paa mɛrɛ yɛn konaa ma yɔngɔwɔ yaŋgala gbegele, mɛɛ ti lele tiyagala ke gona tɔnyaara ti na mari fere. Ki yaara ti kɔlɔshyɛn kɔlɔshyɛn tìla pye tiyagala ke gona tɔnyaara ti nuŋgba nuŋgba pyew ti na.

\VS{18}A Hiramu wì si girenadi tige pire yanlɛrɛ gbegele koŋgolo shyɛn, ma mɛrɛ ti nuŋgba nuŋgba pyew ti lele ti na, mari maga mari fili, ma tiyagala ke gona wi fere.


\par }{\PP \VS{19}Pàa tiyagala ke gona tɔnyaara ta gbegele ndɔgɔrɔ tiyagala ke go na. Ti ni fuun nuŋgba nuŋgba ti yagawa pìla pye mɛtɛrɛ shyɛnzhyɛn. Pàa ti gbegele paa masho pɔlɔ yarifyɛɛnrɛ yɛn.

\VS{20}Gona tɔnyaara nda tìla pye tiyagala shyɛn ke go na, pàa girenadi tige pire yanlɛrɛ cɛnmɛ shyɛn (200) gbegele mari maga mari fili wa naayeri, le gbuŋgbunɔ na làa pye wa mɛrɛ ti naayeri li tanla.

\VS{21}Hiramu wìla tiyagala shyɛn ke kan wa shɛrigo gbɔgɔ ki yɛgɛ. Wìla nuŋgba kan kalige kɛɛ ki na, mali mɛgɛ taga nali yinri Yakini\FTNT{†}{{\FR 7:21 }{\FR{7.21:
}}{\FT{{\QT{Yakini
}} mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa fɔ: Yɛnŋɛlɛ li maa fanŋga kaan.
{\QT{Bozazi
}} mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa fɔ: Fanŋga ki yɛn Yɛnŋɛlɛ lo ni.}}}; ma nuŋgba kan kamɛŋgɛ kɛɛ ki na, mali mɛgɛ taga nali yinri Bowazi.

\VS{22}A wì si masho pɔlɔ yarifyɛɛnrɛ yanlɛrɛ gbegele mari tagataga tiyagala ke ni fuun nuŋgba nuŋgba ke go na. Pa tiyagala ke gbegewe pìla kɔ yɛɛn.


\par }{\SH Jogoyaraga gbegbeŋge \newline  ki gbegelelɔmɔ
\par }
{\R (2 Kuro 4.2-5)

\par }{\PP \VS{23}Ko puŋgo na, a Hiramu wì si tuguyɛnrɛ yan ma jogoyaraga gbegbeŋge ki gbegele. Kìla pye kiiri. Ki yɛgɛ pyɛlɛwɛ pìla pye mɛtɛrɛ kaŋgurugo. Ki yagawa pìla pye mɛtɛrɛ shyɛn naa kɔngɔ. Mbege gbemɛ pi maga mbege fili, ki mana li titɔnlɔwɔ pìla pye mɛtɛrɛ kɛ ma yiri kaŋgurugo.

\VS{24}Wìla kolokɛnti tirige pire yanlɛrɛ gbegele jogoyaraga gbegbeŋge ki yɔn kɛɛrɛ ki nɔgɔ, maga maga fili; mɛtɛrɛ kɔngɔ nuŋgba nuŋgba pyew kolokɛnti pire yanlɛrɛ kɛ tìla pye wa, ma jogoyaraga ki maga maga fili. Kolokɛnti pire yanlɛrɛ tìla pye koloyo shyɛn maga fili. Pàa tuguyɛnrɛ yan ma ti ni fuun ti pinlɛ mari gbegele nuŋgba jogoyaraga gbegbeŋge ki ni.

\VS{25}Jogoyaraga kìla pye ma tɛgɛ tuguyɛnrɛ napɛnɛ kɛ ma yiri shyɛn na. Napɛnɛ taanri la pye ma yɛgɛ wa yɔnlɔparawa kamɛŋgɛ kɛɛ yeri. A taanri yɛgɛ wa yɔnlɔ tosaga kɛɛ yeri. A taanri yɛgɛ wa yɔnlɔparawa kalige kɛɛ yeri. A taanri yɛgɛ wa yɔnlɔ yirisaga kɛɛ yeri. Pe ni fuun pàa pye ma puŋgo wa pe yɛɛ yeri wa jogoyaraga gbegbeŋge ki nɔgɔ.

\VS{26}Jogoyaraga ki liriwɛn pìla pye paa kɛndala gbemɛ yɛn. Wìla ki yɔn ki gbegele paa wɔjɛnnɛ wogo yɛn, ma yiri masho pɔlɔ yarifyɛɛnrɛ kɔrɔgɔ. Litiri waga nafa shyɛn (40 000) si wìla pye na yiin wa ki ni.


\par }{\SH Tuguyɛnrɛ wotoroye pe gbegelelɔmɔ
\par }
{\PP \VS{27}Kona, a Hiramu wì si tuguyɛnrɛ wotoro kɛ gbegele. Ki wotoroye pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pe titɔnlɔwɔ pìla pye mɛtɛrɛ shyɛnzhyɛn, pe gbemɛ pìla pye mɛtɛrɛ shyɛnzhyɛn, a pe yagawa pì pye mɛtɛrɛ nuŋgba nuŋgba naa kɔngɔ.

\VS{28}Pàa ki wotoroye pe gbegele yɛgɛ ŋga na ki ŋga: Pàa tuguyɛnrɛ gbɔn papara papara ma pe kanŋgara na tijɛrɛ tijɛrɛ ti gbegele, mɛɛ ta gbɔn papara papara ma to tɛgɛ mari yigiyigi wa ti yɛngɛlɛ ke na.

\VS{29}A wì si jaraye yanlɛɛlɛ, naa napɛnɛ yanlɛɛlɛ konaa
sherubɛnye yanlɛɛlɛ gbegele wotoroye pe kanŋgara na tuguyɛnrɛ papara papara ti na, konaa pe yɛgɛ kɛɛ naa pe puŋgo kɛɛ ki na. A wì si yarifyɛɛnrɛ yanlɛrɛ ta gbegele wa jaraye poro naa napɛnɛ pe go na konaa wa pe nɔgɔna, a tila yɔlɔ.

\VS{30}Tuguyɛnrɛ ŋgeere tijɛrɛ tijɛrɛ tìla pye wotoroye pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pe na. Pàa ŋgeere ti lele tugurɔn kanŋgagala ŋgele ni, pàa ke gbegele tuguyɛnrɛ ni fun. Ki tuguyɛnrɛ kanŋgagala kàa pye ma ye tuguyɛnrɛ tɔgɔyaara tijɛrɛ ni, wa wotoro wi yɛngɛlɛ tijɛrɛ ke na. Ki tuguyɛnrɛ kanŋgagala koro naa wotoro wi tugurɔn ti ni, pàa ti pinlɛ mari gbegele mari mara ti yɛɛ na. Ɛɛn fɔ ke titɔnlɔwɔ pi sila toro yarifyɛɛnrɛ ti titɔnlɔwɔ pi na.

\VS{31}Wa wotoro nuŋgba nuŋgba pyew wi go na, pàa wege ka kɔn wa kiiri. Ki tijuguwo pìla pye mɛtɛrɛ kɔngɔ. Ki nawa pi pyɛlɛwɛ pìla pye mɛtɛrɛ kɔngɔ naa kɔngɔ ki kɔngɔ. Ko kìla pye yaara lesaga ye. Ki wege laga ŋga kìla pye wa go na, yɛngɛlɛ tijɛrɛ la pye ki na. Ke sila pye kiiri. Ki titɔnlɔwɔ naa ki gbemɛ pi ni fuun pìla pye ja. Hiramu wìla yaara ta yanlɛrɛ keregi keregi ki na maga fere.

\VS{32}Wotoroye pe ŋgeere tijɛrɛ tìla pye wa tuguyɛnrɛ papara papara ti nɔgɔna. Ŋgeere tìla pye ma ye tugurɔn kanŋgagala ŋgele ni, kàa pye ma kan wa wotoroye pe nɔgɔ ki na. Ŋgeere ti ni fuun nuŋgba nuŋgba ti yagawa pìla pye mɛtɛrɛ kɔngɔ naa kɔngɔ ki kɔngɔ.

\VS{33}Pàa ki wotoroye pe ŋgeere ti gbegele paa wotoroye mbele shɔnye maa tilele pe woro ti yɛn. Ŋgeere tìla pye ma ye tugurɔn kanŋgagala ŋgele ni, naa ŋgeere ti zandiye pe ni, naa ɛrɛyɔnye pe ni konaa muwayoye pe ni, pàa ti gbegele tuguyɛnrɛ ni.

\VS{34}Tugumbogoŋgolo ŋgele kàa pye ma kurukuru wa wotoro nuŋgba nuŋgba pyew wi yɛngɛlɛ tijɛrɛ ke na, koro naa wotoroye pe tugurɔn sannda pyew ti ni, tìla pye ma mara ti yɛɛ na.

\VS{35}Wege ŋga kìla pye wa wotoro nuŋgba nuŋgba pyew wi go na, pàa yaraga ka gbegele kiiri maga maga. Ki yaraga kiiri ki nawa pi pyɛlɛwɛ pìla pye mɛtɛrɛ kɔngɔ ki kɔngɔ. Wotoro wìla pye ma cɛn tugurɔn nda na, naa wi kanŋgara na tuguyɛnrɛ papara papara ti ni konaa naayeri tugurɔn ti ni, tìla pinlɛ ma gbegele nuŋgba wotoro wi ni.

\VS{36}Wotoroye pe tugurɔn naa pe tuguyɛnrɛ papara papara ti lara nda pe sila yaraga keregi wa ti na, Hiramu wìla sherubɛnye, naa jaraye konaa sɛngɛmbanra yanlɛrɛ keregi keregi ki lara ti na, mɛɛ yarifyɛɛnrɛ gbegele mari maga.

\VS{37}Wotoroye kɛ pe ni fuun pe gbegelelɔmɔ pìla pye ja. Tugurɔn wìla yan ma pe ni fuun pe gbegele. Pe ni fuun pe titɔnlɔwɔ, naa pe gbemɛ naa pe yagawa konaa pe cɛnlɔmɔ pìla pye nuŋgba.


\par }{\PP \VS{38}Ko puŋgo na, a Hiramu wì si jogoyaara kɛ gbegele tuguyɛnrɛ ni. Jogoyaraga ki nuŋgba nuŋgba pyew ki yagawa pìla pye mɛtɛrɛ shyɛn. Litiri waga kele ŋgele naa cɛnmɛ kɔgɔlɔni (1 600) si wi mbaa ya ye ti nuŋgba nuŋgba pyew ki ni. Jogoyaraga nuŋgba la pye ma taga wotoroye kɛ pe nuŋgba nuŋgba pyew pe na.

\VS{39}Wìla wotoroye pe kaŋgurugo tɛgɛ wa shɛrigo gbɔgɔ ki kalige kɛɛ ki na, ma pinlɛ pe jogoyaara ti ni, mɛɛ kaŋgurugo sanmbala pe tɛgɛ wa shɛrigo gbɔgɔ ki kamɛŋgɛ kɛɛ ki na, ma pinlɛ pe jogoyaara ti ni. A wì si jogoyaraga gbegbeŋge ki tɛgɛ wa shɛrigo gbɔgɔ ki kalige kɛɛ ki na, yɔnlɔparawa kalige kɛɛ naa yɔnlɔ yirisaga sɔgɔwɔ pi ni.


\par }{\SH Shɛrigo gbɔgɔ \newline  ki tunŋgo pyeyaara
\par }
{\R (2 Kuro 4.11–5.1)

\par }{\PP \VS{40}Kona, a Hiramu wì si tasaala, naa cɔnrɔ koliyaara konaa wɔjɛŋgɛlɛ ke gbegele.

\par }{\PP Kì pye ma, yaara nda fuun Hiramu wìla daga mbe gbegele wunlunaŋa Salomɔ wi kan wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, a wì siri gbegele mari kɔ. Tori nda yɛɛn:

\VS{41}Tiyagala shyɛn, naa ke gona tɔnyaara shyɛn nda ti yaa jiile wa ke go na ti ni, konaa mɛrɛ shyɛn nda ti yaa tɛgɛ mbe gona tɔnyaara ti tɔn ti ni;

\VS{42}naa girenadi tige pire yanlɛrɛ cɛnmɛ tijɛrɛ (400) ti ni, to nda ti yaa pye mbe yanŋga yanŋga wa mɛrɛ shyɛn ti na. Girenadi tige pire yanlɛrɛ koloyo shyɛnzhyɛn yi yaa pye mɛrɛ ti nuŋgba nuŋgba pyew ti na, wa tiyagala ke tɔnyaara ti go na;

\VS{43}naa wotoroye kɛ pe ni, naa jogoyaara kɛ nda pàa tɛgɛ wa wotoroye pe nawa ti ni;

\VS{44}naa jogoyaraga gbegbeŋge ki ni, ko ŋga ki cɛnlɛ làa pye li yɛ, konaa kìla pye ma tɛgɛ napɛnɛ yanlɛɛlɛ kɛ ma yiri shyɛn mbele na pe ni,

\VS{45}naa cɔrɔ ti ni, naa cɔnrɔ koliyaara ti ni konaa wɔjɛŋgɛlɛ ke ni. Hiramu wìla ki yaara nda ti ni fuun ti gbegele wunlunaŋa Salomɔ wi kan Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ko woro. Wìla ti ni fuun ti gbegele tuguyɛnrɛ ni, nda ti yɛn ma wɔlɔgɔ.

\VS{46}Wunlunaŋa wìla ti a pège tuguyɛnrɛ ti yan wa Zhuridɛn gbaan wi funwa laga falafala ki ni, wa Sukɔti naa Zaritan cara ti sɔgɔwɔ pi ni.

\VS{47}Salomɔ wìla ti a pège yaara ti ni fuun ti gbegele, pee tuguyɛnrɛ ti culo yɔn ki jate, katugu tìla lɛgɛ fɔ jɛŋgɛ.


\par }{\PP \VS{48}Kona, a Salomɔ wì si ti a pè Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ yaara sannda pyew ti gbegele. Tori nda yɛɛn:
Saraga wɔsaga ŋga pàa gbegele tɛ ni, naa tɛ tabali wi ni, wo ŋa buru ŋa pe ma kan Yɛnŋɛlɛ yeri pàa pye naa teri wi na we\XREF{†}{{\XO 7:48 }{\XO{7.48:
}}{\XT{Ɛki 25.23-30; 30.1-3}}};

\VS{49}naa fitanladagaye mbele pàa gbegele tɛ piiri ni pe ni, ma pe tɛgɛ wa lajɛŋgɛ
kpoyi ki yɛgɛ. Kaŋgurugo la pye kalige na, kaŋgurugo la pye kamɛŋgɛ na; naa yarifyɛɛnrɛ yanlɛrɛ ti ni, naa fitanladagaye pe ni, naa pe yɔn yirigeyaara nda tìla pye tɛ woro ti ni\XREF{†}{{\XO 7:49 }{\XO{7.49:
}}{\XT{Ɛki 25.31-40; 26.35}}};

\VS{50}naa tasaala pe ni, naa gbeŋgele ke ni, naa leyaara ti ni, naa wɔjɛŋgɛlɛ ke ni, naa naŋganra wɔyaara ti ni, pàa ti gbegele tɛ piiri ni. Shɛrigo gbɔgɔ nawa kɔɔrɔ, to nda ti yɛn lajɛŋgɛ kpoyi ki kɔɔrɔ re, ti sanriyɛnye poro naa shɛrigo gbɔgɔ yeyɔngɔ kɔɔrɔ woolo pe ni, pàa pe ni fuun pe gbegele tɛ ni.


\par }{\PP \VS{51}Tunŋgo ŋga fuun wunlunaŋa Salomɔ wìla pye wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, pa kìla kɔ yɛɛn. Ko puŋgo na, wi to Davidi wìla yaara nda tɛgɛ ti yɛ Yɛnŋɛlɛ li kan\XREF{†}{{\XO 7:51 }{\XO{7.51:
}}{\XT{2 Sami 8.11; 1 Kuro 18.11}}}, warifuwe, naa tɛ konaa yaapire ti ni, a wì siri lɛ ma saa ti tɛgɛ wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki yarijɛndɛ tɛgɛsaga ki ni.




\par }\Chap{8}{\SH Pàa yɔn finliwɛ kɛsu wi tɛgɛ \newline  wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni
\par }
{\R (2 Kuro 5.2–6.2)

\par }{\PP \VerseOne{1}Kona, a wunlunaŋa Salomɔ wì si
Izirayɛli tara
lelɛɛlɛ, naa cɛngɛlɛ teele konaa sege teele pe ni fuun pe gbogolo wa wi yɛɛ tanla, wa Zheruzalɛmu ca, jaŋgo pe kari wa Davidi ca\XREF{†}{{\XO 8:1 }{\XO{8.1:
}}{\XT{2 Sami 6.12-16; 1 Kuro 15.25-29}}}, ko ŋga pe yinri fun
Siyɔn we, pe sa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
yɔn finliwɛ kɛsu wi lɛ.

\VS{2}A Izirayɛli woolo pe ni fuun pè si saa pe yɛɛ gbogolo wa wunlunaŋa Salomɔ wi tanla Etamu\FTNT{†}{{\FR 8:2 }{\FR{8.2:
}}{\FT{Eburuye yɛlɛ li ni, Etamu yeŋge ki ma saa yala sɛpitamburu naa ɔkitɔburu yende ti ni (}}{\XT{Levi 23.33-34}}{\FT{).}}} yeŋge ki ni fɛti wagati wi ni. Ko yeŋge ko ki yɛn yɛlɛ li yeŋge kɔlɔshyɛn wogo ye.

\VS{3}Izirayɛli lelɛɛlɛ pe ni fuun pàa pan. A
saraga wɔfɛnnɛ pè si yɔn finliwɛ kɛsu wi lɛ.

\VS{4}Pàa Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɔn finliwɛ kɛsu wi lɛ naa
filisaga paraga go ki ni konaa yaara nda fuun tìla tɛgɛ ti yɛ Yɛnŋɛlɛ kan wa ki ni ti ni. Saraga wɔfɛnnɛ poro naa
Levi setirige piile pe ni, poro pàa ti lɛ ma kari ti ni.

\VS{5}Wunlunaŋa Salomɔ wo naa Izirayɛli woolo mbele fuun pàa gbogolo wa wi tanla, pè si yere yɔn finliwɛ kɛsu wi yɛgɛ sɔgɔwɔ. Pàa simbaala naa nɛrɛ lɛgɛrɛ wɔ
saraga. Tìla lɛgɛ fɔ lere saa ya mberi jiri mberi yɔn jɛn.


\par }{\PP \VS{6}Kona, a saraga wɔfɛnnɛ pè si kari Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɔn finliwɛ kɛsu wi ni, ma saa wi tɛgɛ wa wi tɛgɛsaga, wa
shɛrigo gbɔgɔ ki nawa, wa lajɛŋgɛ
kpoyi ki ni, fɔ wa
sherubɛnye pe kanwira ti nɔgɔ.

\VS{7}Katugu sherubɛnye pe kanwira tìla pye ma jaraga wa yɔn finliwɛ kɛsu wi tɛgɛsaga ki go na. Sherubɛnye pe kanwira tìla pye ma yɔn finliwɛ kɛsu wo naa wi lɛkanŋgagala ke tɔn.

\VS{8}Pàa wi lɛkanŋgagala ke pye, a kè tɔnlɔ, fɔ lere ma ya ma koro wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni, wa lajɛŋgɛ kpoyi ki yɛgɛ, na ke yaan. Ɛɛn fɔ lere saa ya koro wa funwa na mbe ke yan. Tìla koro ma tɛgɛ wa ki laga ki ni fɔ ma pan gbɔn nala.

\VS{9}Yaraga ka kpɛ sila pye wa yɔn finliwɛ kɛsu wi ni, kaawɔ sinndɛɛrɛ papara papara shyɛn to cɛ. Moyisi wo wìla ti le wa wi ni wa Horɛbu\XREF{†}{{\XO 8:9 }{\XO{8.9:
}}{\XT{Ɛki 25.16; 40.20; Dete 10.5}}} yanwiga ki na, sanga ŋa ni Yawe Yɛnŋɛlɛ làa yɔn finliwɛ le Izirayɛli woolo pe ni, pe yiriŋgɔlɔ wa Ezhipiti tara we.


\par }{\PP \VS{10}Naa saraga wɔfɛnnɛ pàa kaa yiri wa
laga kpoyi ki ni sanga ŋa ni, a kambaaga kà si pan ma Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki yin.

\VS{11}Saraga wɔfɛnnɛ pe sila ya koro wa mbaa pe tunŋgo ki piin kambaaga ki kala na; katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ li gbɔgɔwɔ yanwa pìla li shɛrigo gbɔgɔ ki yin\XREF{†}{{\XO 8:11 }{\XO{8.11:
}}{\XT{Ɛki 40.34-35}}}.

\VS{12}Kona, a Salomɔ wì sho fɔ:

\par }{\Q Yawe Yɛnŋɛlɛ làa yo li yaa ka cɛn kambaaga wɔgɔ ni, wa wɔwɔ pi ni.


\par }{\Q \VS{13}Koni mì go kan ma kan,

\par }{\Q ŋga ma yaa cɛn wa ki ni fɔ sanga pyew.


\par }{\SH Salomɔ wìla Yɛnŋɛlɛ li sɔn
\par }
{\R (2 Kuro 6.3-12)

\par }{\PP \VS{14}Ko puŋgo na, a wunlunaŋa wì si kanŋga ma yɛgɛ wa, wa Izirayɛli woolo janwa wi ni fuun wi yeri ma duwaw pye pe kan. Janwa wi ni fuun wìla yiri ma yere.

\VS{15}A wì sho fɔ: «Sɔnmɔ yɛn Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ li woo. Lo jate làa sɛnrɛ nda yo wa li yɔn, ma
yɔn fɔlɔ na lɛ na to Davidi wi yeri, lì ki yɔn fɔlɔ li yɔn fili li yawa pi fanŋga na. Làa yo fɔ:

\VS{16}‹Maga lɛ pilige ŋga ni mìla na woolo, Izirayɛli woolo wele, pe yirige wa Ezhipiti tara ti ni, mi fa ca ka kpɛ wɔ Izirayɛli cɛngɛlɛ la kpɛ ni, jaŋgo pe go kan wa ki ni mbaa na yɛɛ nari wa ki ni. Ɛɛn fɔ mìla Davidi wi wɔ wi pye Izirayɛli, na woolo wele, pe yɛgɛ sinvɔ\XREF{†}{{\XO 8:16 }{\XO{8.16:
}}{\XT{2 Sami 7.4-11; 1 Kuro 17.3-10}}}.›


\par }{\PP \VS{17}«Ma sigi ta, na to Davidi wìla ki kɔn maga tɛgɛ wa wi nawa mbe go kan Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ li kan.

\VS{18}Ɛɛn fɔ, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì silan to Davidi wi pye fɔ: ‹Kì kaa pye màga tɛgɛ wa ma nawa mbe go kan na kan, ki jatere wi yɛn ma yɔn.

\VS{19}Ɛɛn fɔ mboro ma ma yaa go ki kan na kan. Ma pinambyɔ, wo ŋa wi yɛn ma yɛɛra pisee, wo wi yaa go kan na kan\XREF{†}{{\XO 8:19 }{\XO{8.19:
}}{\XT{2 Sami 7.12-13; 1 Kuro 17.11-12}}}.›


\par }{\PP \VS{20}«A Salomɔ wì sho naa fɔ: ‹Yawe Yɛnŋɛlɛ làa yɔn fɔlɔ na kɔn, lìli pye mali yɔn fili. Mì kaa cɛn wa na to Davidi wi yɔnlɔ. Mì cɛn wunluwɔ pi na Izirayɛli woolo pe go na, paa yɛgɛ ŋga na Yawe Yɛnŋɛlɛ làa ki yo we. Mìgi go ki kan Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ li kan.›

\VS{21}Yawe Yɛnŋɛlɛ li
yɔn finliwɛ sɛnrɛ ti yɛn ma tɛgɛ kɛsu ŋa ni, mì yɛrɛ laga ka gbɛgɛlɛ wi kan wa go ki ni. Ko yɔn finliwɛ po làa le we tɛlɛye pe ni, naa làa pe yirige wa Ezhipiti tara we.»


\par }{\SH Wunlunaŋa Salomɔ \newline  wi yɛnrɛwɛ sɛnrɛ
\par }
{\R (2 Kuro 6.12-41)

\par }{\PP \VS{22}Ko puŋgo na, a Salomɔ wì si yiri ma yere wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
saraga wɔsaga ki yɛgɛ, Izirayɛli woolo janwa wi ni fuun wi yɛgɛ sɔgɔwɔ, maa kɛyɛn shyɛn yi yirige wa naayeri, mɛɛ yo fɔ:

\VS{23}«Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ, Yɛnŋɛlɛ la yɛgɛ woro wa naayeri, wa yɛnŋɛlɛ na, nakoma laga nɔgɔna, laga tara ti na paa ma yɛn. Ma tunmbyeele mbele pe maa tanri na yala ma nandanwa kala li ni pe kotogo ki ni fuun ni, ma ma koro yɔn finliwɛ na pe ni konaa na kajɛŋgɛ piin pe kan.

\VS{24}Yɔn fɔlɔ na màa lɛ ma tunmbyee, na to Davidi wi yeri, màga kala li pye. Sɛnrɛ nda mboro jate màa yo, màri tanga mari yɔn fili nala ma yawa pi fanŋga na.

\VS{25}Koni Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ, yɔn fɔlɔ sanna na màa lɛ na to Davidi wi yeri, li pye mali yɔn fili. Màa wi pye fɔ: ‹Ma setirige piile wa yaa la taa wa pe ni mbaa cɛɛn wunluwɔ pi na na yɛgɛ sɔgɔwɔ sanga pyew, Izirayɛli woolo pe go na. Ko yaa pye, na pe kaa pe tangalɔmɔ pi kɔrɔsi, mbaa tanri la yala na nandanwa kala li ni, paa yɛgɛ ŋga na mboro jate mà tanga na yɛgɛ sɔgɔwɔ we\XREF{†}{{\XO 8:25 }{\XO{8.25:
}}{\XT{1 Wunlu 2.4}}}.›

\VS{26}Ki kala na, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ, koni ki yaga, yɔn fɔlɔ na mà lɛ na to Davidi, ma tunmbyee wi yeri, mali pye mali yɔn fili.


\par }{\PP \VS{27}«Ɛɛn fɔ, kaselege ko na, Yɛnŋɛlɛ li mbe pan mbe cɛn laga tara ti na okɛ? Ali yɛrɛ naayeri wo naa wi gbemɛ pi ni fuun pì kologo ma na, si ka logo go ŋga mì kan ma kan ko.

\VS{28}Konaa ki ni fuun, Yawe Yɛnŋɛlɛ, na Yɛnŋɛlɛ, nuŋgbolo jan ma mi ŋa ma tunmbyee na yɛnrɛwɛ pi logo. Mala yɛnrɛwɛ gbɔɔ pi logo. Mi ŋa ma tunmbyee, gbelege ŋga mila gbele nɔɔ yɛnri nala pilige ŋga ki na, ki logo.

\VS{29}Maa ki go ŋga ki kɔrɔsi yɔnlɔ naa yembinɛ; katugu mboro jate, màa ki yo ki laga ŋga ki wogo na ma yo fɔ: ‹Pa mi yaa lanla yɛɛ nari laga ki laga ŋga ki ni.› Mi ŋa ma tunmbyee, yɛnrɛgɛ ŋga mi yɛn na yɛnri laga ki laga ŋga ki ni, maga logo\XREF{†}{{\XO 8:29 }{\XO{8.29:
}}{\XT{Dete 12.11}}}!

\VS{30}Mi ŋa ma tunmbyee konaa Izirayɛli, ma woolo pe ni, na waga pan mbɔɔn yɛnri laga ki laga ŋga ki ni, mɔɔ yɛɛ yaga ma pe yɛnrɛwɛ pi logo. Ee, mbɔɔn ta wa ma cɛnsaga wa naayeri, ma we yɛnrɛwɛ pi logo ma we kapere ti kala yaga we na.


\par }{\PP \VS{31}«Na lere wa ka kapege pye wi lewee yɛnlɛ wa na, na paga wi ŋgbanga mbe yo wi pan wi wugu ki wogo ki na wa ma saraga wɔsaga ki yɛgɛ sɔgɔwɔ, laga ki go ŋga ki ni,

\VS{32}mbɔɔn ta wa yɛnŋɛlɛ na, maga kala li logo, mali yɛgɛ wɔ, mɔɔ tunmbyeele pe kiti wi kɔn, ma kapere pyefɔ wi le jɔlɔgɔ mbe yala wi kapyere ki ni, mbe tanga ki kan ŋa wì sin wi yeri mbe yala wi yɛn ma sin yɛgɛ ŋga na ki ni.


\par }{\PP \VS{33}«Na ma woolo, Izirayɛli woolo wele, paga kari malaga na, pe juguye pe ya pe ni, katugu pè kapege pye ma na, na paga sɔngɔrɔ mbe pan ma kɔrɔgɔ, mbe pan mbɔɔn gbɔgɔ, mbɔɔn yɛnri, na paga ma yɛnrɛwɛ gbɔɔ yɛnri laga ki go ŋga ki ni,

\VS{34}mbɔɔn ta wa yɛnŋɛlɛ na, ma logo pe yeri; mɔɔ woolo, Izirayɛli woolo pe kapere ti kala yaga pe na. Tara nda màa kan pe tɛlɛye pe yeri, ma sɔngɔrɔ ma pan pe ni wa ti ni.


\par }{\PP \VS{35}«Na tisaga wegele kaga tɔn wa naayeri, mbe ti tisaga kiga kaa paan naa, katugu ma woolo pè kapege pye ma na, na paga ma yɛnri laga ki laga ŋga ki ni, mbɔɔn gbɔgɔ konaa mbe pe kapere ti yaga, mbe pan ma kɔrɔgɔ, na maga pe jɔlɔ mbe kɔ,

\VS{36}kona mbɔɔn ta wa yɛnŋɛlɛ na, ma logo pe yeri, mɔɔ tunmbyeele, Izirayɛli woolo wele, pe kapere ti kala yaga pe na. Konɔ na pe daga mbaa tanri li na, mali naga pe na. Konaa ma tisaga ki yaga ki pan wa tara ti ni, to nda màa kan pe yeri ti pye pe woro we.


\par }{\PP \VS{37}«Na fuŋgo ka ka to wa tara ti ni, na tifɛlɛgɛ yama ka ka to wa tara ti ni, na yarilire tiga kaa waga mbaa fɔnri yere na, na
gbatɔ wo naa kambɛɛrɛ ti ni tiga ka pan mbe yarilire ti jɔgɔ, na pe juguye paga ka pan mbe maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsara kan wa pe tara, wa pe cara nda pè malaga sigemboro kan mari maga ti tanla mbe pe yɔn tɔn, na jɔlɔgɔ cɛnlɛ pyew konaa yama cɛnlɛ pyew ka ka to pe na,

\VS{38}na lere o lere kɔɔn yɛnri, mbɔɔn yɛnrɛwɛ gbɔɔ yɛnri, nakoma na ma woolo, Izirayɛli woolo wele, pe ni fuun paga ŋga kì pe nawa pi tanga ki jɛn mbege yaga, mbe pe kɛyɛn yi yirige mbe wa wa ki go ŋga ki yeri mbɔɔn yɛnri,

\VS{39}mbɔɔn ta wa yɛnŋɛlɛ na, wa ma cɛnsaga, ma logo pe yeri, ma pe kapere ti kala yaga pe na. Ma pe ni fuun pe sara mbe yala pe kapyege ki ni, katugu mboro nuŋgba ma sɛnwee piile pe ni fuun pe nawa kala li jɛn.

\VS{40}Ki ka pye ma, pa pe yaa la fyɛ ma yɛgɛ wagati ŋa fuun pe yaa pye laga tara ti ni, to nda mà kan we tɛlɛye pe yeri we.


\par }{\PP \VS{41}«Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na, nambanŋa ŋa wi woro Izirayɛli woo, ma woolo wo wa, na wiga ka yiri taleere ta ni mbe pan ma mɛgɛ ni,

\VS{42}katugu pe yaa kaga logo mbe yo ma mɛgɛ kì gbɔgɔ, fanŋga yɛn ma ni naa yawa ni. Na ki nambanŋa wiga ka pan mbɔɔn yɛnri laga ki go ŋga ki ni,

\VS{43}mbɔɔn ta wa yɛnŋɛlɛ na, wa ma cɛnsaga ki ni, ma logo wi yeri, ma ŋga fuun wì yɛnri ma yeri ki pye wi kan, jaŋgo dunruya woolo pe ni fuun pɔɔn mɛgɛ ki jɛn paa fyɛ ma yɛgɛ, paa yɛgɛ ŋga na Izirayɛli, ma woolo pe yɛn. Ko pe yaa ki jɛn mbe yo fɔ go ŋga mì kan, ki yɛn mboro wogo.


\par }{\PP \VS{44}«Na ma woolo paga ka yiri mbe sa malaga gbɔn pe juguye pe ni, na ki ka ka pye laga ŋga fuun na, na paga yɛgɛ wa wa ca ŋga mà wɔ konaa go ŋga mì kan ma mɛgɛ ni ki yeri, mbɔɔn yɛnri,

\VS{45}mbɔɔn ta wa yɛnŋɛlɛ na wa ma cɛnsaga, ma pe yɛnrɛwɛ po naa pe yɛnrɛwɛ gbɔɔ pi logo, ma yere pe kala li ni.


\par }{\PP \VS{46}«Na Izirayɛli woolo paga kapege pye ma na, ma jɛn lere wo wa woro wa, ŋa wila kapege pye. Na maga nawa ŋgban pe ni, mbe pe le pe juguye pe kɛɛ, na pe juguye paga pe koli mbe kari pe ni kulowo wa pe tara, taleere ni nakoma tara tɔɔn ni,

\VS{47}pè pe koli ma kari pe ni tara nda ni, mbe pe ta wa ti ni, na paga pe jatere wi kanŋga mbe sɔngɔrɔ mbe pan ma kɔrɔgɔ, mbɔɔn yɛnrɛwɛ gbɔɔ yɛnri, mbe yo fɔ: ‹Wè kapege pye, ma jɔgɔwɔ pye, ma kambasinŋge pye.›

\VS{48}Pe juguye pè pe koli ma kari pe ni tara nda ni, mbe pe ta wa ti ni, na paga sɔngɔrɔ mbe pan ma kɔrɔgɔ pe kotogo ki ni fuun ni konaa pe nawa pi ni fuun ni, mbe yɛgɛ wa wa tara nda màa kan pe tɛlɛye pe yeri ti yeri, naa wa ca ŋga mà wɔ ki yeri konaa go ŋga mì kan ma mɛgɛ ni ki yeri,

\VS{49}kona mbɔɔn ta wa yɛnŋɛlɛ na, wa ma cɛnsaga ki ni, ma pe yɛnrɛwɛ naa pe yɛnrɛwɛ gbɔɔ pi logo ma yere pe kala li ni.

\VS{50}Mɔɔ woolo pe kapere ti kala yaga pe na naa pe kambasinnde ti ni. Ma ti pe yinriwɛ mbe pye pe kolifɛnnɛ pe na, jaŋgo pe pe yinriwɛ ta.

\VS{51}Katugu Izirayɛli woolo pe yɛn ma woolo konaa ma kɔrɔgɔ. Poro mbele mà yirige wa Ezhipiti tara ma pe wɔ wa fugufugu kasɔn gbɔgɔ ki ni we\XREF{†}{{\XO 8:51 }{\XO{8.51:
}}{\XT{Dete 4.20}}}.


\par }{\PP \VS{52}«Ma yɛnlɛ mi ŋa ma tunmbyee na yɛnrɛwɛ gbɔɔ pi na konaa Izirayɛli, ma woolo pe yɛnrɛwɛ gbɔɔ pi na, mbaa nuru pe yeri sanga o sanga paga ma yɛnri we.

\VS{53}Katugu
we Fɔ, Yawe Yɛnŋɛlɛ, mboro màa pe wɔ dunruya woolo sanmbala pe ni fuun pe sɔgɔwɔ, jaŋgo pe pye ma kɔrɔgɔ, paa yɛgɛ ŋga na màa ki yo ma tunmbyee Moyisi wi kan, a wìgi yo we, sanga ŋa ni màa we tɛlɛye pe yirige wa Ezhipiti tara we.»


\par }{\SH Salomɔ wìla duwaw pye \newline  Izirayɛli woolo janwa wi kan
\par }
{\PP \VS{54}Naa Salomɔ wìla kaa kɔ ki yɛnrɛwɛ pi ni fuun pi na konaa yɛnrɛwɛ gbɔɔ pi na Yawe Yɛnŋɛlɛ li yeri, a wì si yiri wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li saraga wɔsaga ki yɛgɛ sɔgɔwɔ, katugu pa wìla pye maa kanŋguuro ti kan le ki laga ki na maa kɛyɛn yi yirige wa naayeri na yɛnri.

\VS{55}Maa ta yeresaga, a wì suu magala li yirige ma duwaw pye Izirayɛli woolo janwa wi ni fuun wi kan, ma yo fɔ:

\VS{56}«Sɔnmɔ yɛn Yawe Yɛnŋɛlɛ li woo, lo na lì yɛyinŋge kan Izirayɛli, li woolo pe yeri, ma yala sɛnrɛ nda fuun làa yo ti ni. Sɛnjɛndɛ nda fuun làa yo li tunmbyee Moyisi wi kan mbe kajɛŋgɛ ŋga fuun pye we kan, ta kpɛ si koro nda tii ti yɛɛ yɔn fili\XREF{†}{{\XO 8:56 }{\XO{8.56:
}}{\XT{Dete 12.10; Zhozu 21.44-45}}}.

\VS{57}Yawe Yɛnŋɛlɛ, we Yɛnŋɛlɛ li pye we ni paa yɛgɛ ŋga na làa pye we tɛlɛye pe ni we. Liga ka we wa, liga si ka je we na.

\VS{58}Ɛɛn fɔ li ti we jatere wi kanŋga mbe pan we ni li yɛɛ kɔrɔgɔ, jaŋgo waa tanri li koŋgolo ke ni fuun ke na, mbaa tanri li ŋgasegele, naa li kondɛgɛŋgɛlɛ konaa li kakɔnndɛgɛŋgɛlɛ ŋgele làa kan we tɛlɛye pe yeri ke na.

\VS{59}Sɛnrɛ nda fuun mì yo ma naga Yawe Yɛnŋɛlɛ li na konaa yɛnrɛwɛ gbɔɔ mba mì yɛnri, Yawe Yɛnŋɛlɛ, we Yɛnŋɛlɛ le, laa jatere piin pi na yɔnlɔ naa yembinɛ. Laa mi ŋa li tunmbyee na sari konaa Izirayɛli, li woolo pe ni pilige nuŋgba nuŋgba pyew.

\VS{60}Pa kona dunruya woolo pe ni fuun pe yaa ki jɛn fɔ Yawe Yɛnŋɛlɛ lo nuŋgba li yɛn Yɛnŋɛlɛ le. Yɛnŋɛlɛ la yɛgɛ woro wa lo puŋgo na.

\VS{61}Ki kala na, yoro wo na, ye daga mbe taga Yawe Yɛnŋɛlɛ, we Yɛnŋɛlɛ li na ye kotogo ki ni fuun ni, paa yɛgɛ ŋga na ki yɛn nala we; yaa tanri li kondɛgɛŋgɛlɛ ke na, yeli ŋgasegele ke lɛ yaa tanri ke na.»


\par }{\SH Saara nda pàa wɔ Yɛnŋɛlɛ li yeri
\par }
{\R (2 Kuro 7.4-10)

\par }{\PP \VS{62}Kona, a wunlunaŋa wo naa Izirayɛli woolo mbele fuun pàa pye wa wi ni pè si saara wɔ Yawe Yɛnŋɛlɛ li yeri.

\VS{63}Salomɔ wìla
nayinmɛ saraga wɔ Yawe Yɛnŋɛlɛ li yeri. Yaayoro nda wìla wɔ tìla pye nɛrɛ waga nafa ma yiri shyɛn (22 000) konaa simbaala naa sikaala waga cɛnmɛ naa nafa (120 000). Ko saraga ko wunlunaŋa wo naa Izirayɛli woolo pe ni fuun pàa wɔ ma Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki yɔn yɛngɛ.

\VS{64}Ki pilige nuŋgba ki ni, a wunlunaŋa wì si shɛrigo gbɔgɔ loŋgo ki nandogomɔ laga ki pye kpoyi, ko ŋga ki yɛn wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki yɛgɛ kɛɛ yeri we. A wì si
saara sogoworo, naa muwɛ saara konaa nayinmɛ saara ti yanlaga ki sogo wa ki laga ki na, katugu tuguyɛnrɛ saraga wɔsaga ŋga kìla pye wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ sɔgɔwɔ, kìla kaa kologo paa saara sogoworo, naa muwɛ saara konaa nayinmɛ saara ti yanlaga ki sori wa ki na.


\par }{\PP \VS{65}Salomɔ wo naa Izirayɛli woolo pe ni fuun pàa fɛti wi pye ki wagati wi ni. Janwa gbɔlɔ làa yiri tara ti lagapyew ma pan, maga lɛ wa Hamati ca wasege ki na fɔ ma saa gbɔn wa Ezhipiti tara lafogo yɔn ki na. Pàa pan ma gbogolo ma fɛti wi pye Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ sɔgɔwɔ piliye kɔlɔshyɛn ni. A pè si piliye kɔlɔshyɛn ya yɛgɛ pye naa, a yi ni fuun yì pye piliye kɛ ma yiri tijɛrɛ.

\VS{66}Pilige kɔlɔtaanri wogo ki na, a wunlunaŋa wì si leele pe yaga ma yo paa kee. A pè si duwaw pye wunlunaŋa wi kan mɛɛ sɔngɔrɔ ma kari pe cara. Yawe Yɛnŋɛlɛ làa kajɛŋgɛ ŋga fuun pye li tunmbyee Davidi wi kan konaa Izirayɛli, li woolo pe kan, pe ni fuun pe nawa pìla yinŋgi, a paa yɔgɔri ki kala na.




\par }\Chap{9}{\SH Yɛnŋɛlɛ làa li yɛɛ naga \newline  Salomɔ wi na ki shyɛn wogo na
\par }
{\R (2 Kuro 7.11-22)

\par }{\PP \VerseOne{1}Naa Salomɔ wìla kaa kɔ Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ ki kanga ki na, naa wunlunaŋa go ki ni konaa yinrɛ nda fuun wìla pye na jaa mbe kan ti ni sanga ŋa ni,

\VS{2}a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì sili yɛɛ naga Salomɔ wi na naa ki shyɛn wogo na, paa yɛgɛ ŋga na làa li yɛɛ naga wi na wa Gabawɔn ca we\XREF{†}{{\XO 9:2 }{\XO{9.2:
}}{\XT{1 Wunlu 3.7-15; 1 Kuro 1.7}}}.

\VS{3}A Yawe Yɛnŋɛlɛ li suu pye fɔ: «Mɔ̀ɔ yɛnrɛwɛ naa ma yɛnrɛwɛ gbɔɔ pi logo. Go ŋga mà kan, mì yere ki na mbege pye
kpoyi mbaa na yɛɛ nari wa ki ni sanga pyew. Mi yaa laga kɔrɔsi konaa mbaa jatere piin ki na sanga pyew.

\VS{4}Mboro wo na, na ma kaa tanri nawa nuŋgba ni naa kaselege ni paa ma to Davidi wi yɛn, mbaa ŋga fuun mì yo ma kan ki piin konaa mbaa tanri na ŋgasegele koro naa na kakɔnndɛgɛŋgɛlɛ ke na,

\VS{5}pa kona mi yaa yeresaga kan ma wunluwɔ pi yeri
Izirayɛli tara ti go na fɔ sanga pyew, paa yɛgɛ ŋga na mìla ki yo ma to Davidi wi kan ma yo fɔ: ‹Ma setirige piile wa se ka la wa wunluwɔ pi na Izirayɛli tara ti go na\XREF{†}{{\XO 9:5 }{\XO{9.5:
}}{\XT{2 Sami 7.12-16; 1 Wunlu 2.4; 8.25}}}.›

\VS{6}Ɛɛn fɔ na yoro naa ye pinambiile pe ni, yaga laga na na, na yee yɛnlɛ mbaa tanri na ŋgasegele koro naa na kondɛgɛŋgɛlɛ ke na, na ye kaa kee mbe saa yarisunndo ta yɛgɛ gbogo, mbaa fɔli ti yɛgɛ sɔgɔwɔ,

\VS{7}kona tara nda mì kan yoro Izirayɛli woolo ye yeri, mi yaa ye kɔ mbe ye wɔ wa ti ni. Go ŋga mì pye kpoyi na yɛɛ mɛgɛ ni, mi yaa je ki na. Kona tara woolo pe yaa la tɛgɛ ye na mbaa ki la koo ye na.

\VS{8}Ki shɛrigo gbɔgɔ ŋga konaa ki gbɔgɔwɔ pi ni fuun ni, na leele mbele ka kaa toro le ki tanla, pe yaa la kawa mbaa wofegele wiin mbaa yuun fɔ: ‹Kì pye mɛlɛ, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì sigi tara nda konaa ki shɛrigo gbɔgɔ ŋga ki tɛgɛ ki tɛgɛlɔmɔ mba pi na ma\XREF{†}{{\XO 9:8 }{\XO{9.8:
}}{\XT{2 Wunlu 25.9; 2 Kuro 36.19}}}?›

\VS{9}Pa kona leele pe yaa ka pe yɔn sogo mbe yo fɔ: ‹Ko pye ma, katugu Izirayɛli woolo pè laga Yawe Yɛnŋɛlɛ, pe Yɛnŋɛlɛ li na, lo na làa pe tɛlɛye pe yirige wa Ezhipiti tara we. Pè taga yarisunndo ta yɛgɛ na, na fɔli ti yɛgɛ sɔgɔwɔ nari gbogo konaa na tunŋgo piin ti kan. Ko kì ti Yawe Yɛnŋɛlɛ lìgi jɔlɔgɔ ŋga ki ni fuun ki wa pe na.› »


\par }{\SH Salomɔ wìla cara nda laga \newline  ma kan wunlunaŋa Hiramu \newline  wi yeri
\par }
{\R (2 Kuro 8.1-2)

\par }{\PP \VS{10}Yɛlɛ nafa Salomɔ wìla pye ma yinrɛ shyɛn ti kan: Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ konaa wunluwɔ go ki ni.

\VS{11}Tiri ca wunlunaŋa Hiramu wìla
sɛdiri tire naa
sipirɛsi tire, naa tɛ lɛgɛrɛ kan Salomɔ wi yeri paa yɛgɛ ŋga na Salomɔ wìla pye naga jaa we. Kì kaa pye ma, a Salomɔ wì si Galile tara ca nafa laga ma kan Hiramu wi yeri.

\VS{12}A Hiramu wì si yiri wa Tiri ca ma pan ma cara nda Salomɔ wìla kan wi yeri ti wele. Ɛɛn fɔ ki cara ti sila Hiramu wi ndanla.

\VS{13}A Hiramu wì si Salomɔ wi pye fɔ: «E, na sefɔ, cara nda mà ta ma kan mi yeri tori nda yɛɛn?» A Hiramu wì siri mɛgɛ taga nari yinri Kabuli\FTNT{†}{{\FR 9:13 }{\FR{9.13:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Kabuli mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa ki woro yaraga ka.}}}. Ko mɛgɛ ko ki yɛn ti na, fɔ ma pan ma nala.


\par }{\PP \VS{14}Ma si yala, tɛ tɔni taanri naa kɔngɔ Hiramu wìla kan wunlunaŋa Salomɔ wi yeri.


\par }{\SH Salomɔ wi kapyegele sanŋgala
\par }
{\R (2 Kuro 8.3-18)

\par }{\PP \VS{15}Wunlunaŋa Salomɔ wìla leele pe wa pɔrɔtɔya tunndo nda na, a pèri pye tori nda yɛɛn: Pàa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki kan, naa wi wunluwɔ go ki ni, ma Milo laga ki gbegele, ma Zheruzalɛmu ca mbogo ki kan, naa Hazɔri ca ki ni, naa Megido ca konaa Gezɛri ca ki ni.


\par }{\PP \VS{16}Farawɔn, Ezhipiti tara wunlunaŋa we, faa wìla saa to Gezɛri ca ki na maga shɔ, ma Kana tara fɛnnɛ mbele pàa pye ma cɛn wa pe gbo ma ca ki sogo. Ko puŋgo na, naa wi sumborombyɔ wìla kaa pɔri Salomɔ wi yeri, a wì sigi ca ki kan wi sumborombyɔ wi yeri wi pɔrɔgɔ yarikanga.

\VS{17}Salomɔ wìla Gezɛri ca ki kan naa fɔnŋgɔ, naa Bɛti Horɔn ca ŋga wa nɔgɔna ki ni;

\VS{18}naa Baalati ca konaa Tamari ca ŋga wa tara ti
gbinri wi ni ti ni;

\VS{19}naa cara nda fuun wìla pye naa kɛɛ yaara ti teri wa ti ni, naa cara nda wìla pye naa wotoroye pe teri wa ti ni, naa nda wìla pye naa shɔnye pe teri wa ti ni; yaraga ŋga fuun wìla pye na jaa mbe kan wa Zheruzalɛmu ca, naa wa Liban tara konaa wi tara lara ti ni fuun ti ni, wìla ti ni fuun ti kan.

\VS{20}Cɛngɛlɛ kèle yɛgɛ la pye wa tara ti ni, koro sila pye Izirayɛli woolo. Koro la wɛlɛ Amɔri cɛnlɛ woolo, naa Hɛti cɛnlɛ woolo, naa Perɛzi cɛnlɛ woolo, naa Hɛvi cɛnlɛ woolo konaa Zhebusi cɛnlɛ woolo wele.

\VS{21}Ki cɛngɛlɛ ke setirige piile pàa koro wa tara ti ni, katugu Izirayɛli woolo pe sila ya mbe pe tɔngɔ mbe pe kɔ. Poro wɛlɛ Salomɔ wìla lɛ ma wa pɔrɔtɔya tunndo ti na. Pe yɛn ki wogo ki na fɔ ma pan ma gbɔn nala.

\VS{22}Ɛɛn fɔ Salomɔ wi sila Izirayɛli woo wo wa pye kulo. Poro la pye wi maliŋgbɔɔnlɔ. Wìla pele pye wi tara ti legbɔɔlɔ, ma pele pye wi maliŋgbɔɔnlɔ teele, ma pele pye wi malaga gbɔnwotoroye pe fevɛnnɛ konaa wi shɔn lugufɛnnɛ pe teele.


\par }{\PP \VS{23}Teele mbele pàa pye Salomɔ wi tunmbyeele pe go na pàa pye lere cɛnmɛ kaŋgurugo naa nafa shyɛn ma yiri kɛ (550). Poro pàa pye na tunmbyeele pe tunŋgo ki wele.


\par }{\PP \VS{24}Farawɔn sumborombyɔ wìla kaa yiri wa Davidi ca ma ye wa wunluwɔ go ŋga Salomɔ wìla kan wi kan ki ni; kona, a Salomɔ wì si Milo laga ki gbegele.


\par }{\PP \VS{25}Salomɔ wìla
saraga wɔsaga ŋga kan Yawe Yɛnŋɛlɛ li kan, wìla pye na
saara sogoworo naa
nayinmɛ saara woo wa ki na yɛlɛ pyew wɔsaga taanri. Wìla pye na
wusuna nuwɔ taan sori fun wa saraga wɔsaga ŋga kìla pye wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ sɔgɔwɔ ki na. Pa shɛrigo gbɔgɔ kìla kan ma kɔ yɛɛn\XREF{†}{{\XO 9:25 }{\XO{9.25:
}}{\XT{Ɛki 23.17; 34.23; Dete 16.16}}}.


\par }{\PP \VS{26}Wunlunaŋa Salomɔ wìla tɔnmɔkɔɔrɔ gbegele wa Eziyɔn Gebɛri ca, wa Eyilati ca ki tanla, wa Kɔgɔje yɛɛn wi yɔn na, wa Edɔmu tara.

\VS{27}Wunlunaŋa Hiramu wìla wi tunmbyeele pele torogo Salomɔ wi kan ki tɔnmɔkɔɔrɔ ti na, pe pan pe Salomɔ wi woolo pe saga. Pàa pye ma tɔnmɔkɔɔrɔ tunŋgo ki jɛn fɔ jɛŋgɛ.

\VS{28}A pè si kari tɔnmɔkɔɔrɔ ti na wa Ofiri tara ma saa tɛ tɔni kɛ ma yiri shyɛn naa ki puŋgo lɛ ma pan wi ni wunlunaŋa Salomɔ wi kan.




\par }\Chap{10}{\SH Seba tara wunlunjɔ wìla kari \newline  ma saa wunlunaŋa Salomɔ wi shari
\par }
{\PP \VerseOne{1}Saba tara wunlunjɔ wìla ki logo fɔ Salomɔ wi mɛgɛ kì yiri Yawe Yɛnŋɛlɛ li gbɔgɔwɔ pi kala na. A wì si yiri wa wi tara ma pan mboo wa mbe wele nandaleŋgele ni.

\VS{2}Ki wunlunjɔ wìla pan wa Zheruzalɛmu ca lelɛgɛrɛ ni wi puŋgo na, naa yɔngɔmɛye ni, naa nuwɔ taanyaara ni, naa tɛ lɛgɛrɛ ni konaa sinndɛɛrɛ sɔnŋgbanga woro ni. Pàa ki tuguro ti taga yɔngɔmɛye poro na. Wìla pan wa Salomɔ wi yeri ma pan ma sɛnrɛ nda fuun tìla pye wa wi nawa ti yo maa kan.

\VS{3}Yewige ŋga fuun wìla yewe, wunlunaŋa Salomɔ wìla wi yɔn sogo ki ni fuun ki na. Yewige ka kpɛ sila pye ma ŋgban wunlunaŋa wi yeri, ŋga wi sila ya mboo yɔn sogo ki na.

\VS{4}Kona, Saba tara wunlunjɔ wì sigi wele maga yan fɔ tijinliwɛ gbɔɔ la pye Salomɔ wi yeri; Salomɔ wìla go ŋga kan, wìla ki yan fun,

\VS{5}naa yaakara nda pàa pye na kaa wa wi go ti ni, naa legbɔɔlɔ pe yinrɛ ti ni, naa pe tunŋgo pyewe pi ni. Tunmbyeele mbele pe maa yaakara to naa yaara nda pe maa woo ti kaan leele pe yeri, wìla pe yaripɔrɔ ti yan, ma
saara sogoworo nda wi maa woo wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ ki ni ti yan. A kì si to wi yɔn na.

\VS{6}A wì si wunlunaŋa wì pye fɔ: «Mala ta wa na tara, sɛnrɛ nda mì logo ma kapyegele ke wogo na naa ma tijinliwɛ pi wogo na, jaga ti ni fuun ti yɛn kaselege.

\VS{7}Sanga ŋa ni mi fa pan mbege yan na yɛ, sɛnrɛ nda fuun pàa pye na yuun, mi sila taga ti na. Kagala ŋgele mì yan yɛnlɛ ni, pe sila koro walaga sɛnrɛ yo na kan yɛrɛ. Ma tijinliwɛ gbɔɔ po naa ma yarijɛndɛ tawa pì wɛ nda mìla logo ma kanŋgɔlɔ ti na.

\VS{8}Fɛrɛwɛ yɛn ma go woolo pe woo! Fɛrɛwɛ yɛn ma tunmbyeele pe woo, poro mbele pe yɛn ma ni sanga pyew nɔɔ tijinliwɛ sɛnrɛ ti nuru we!

\VS{9}Sɔnmɔ yɛn Yawe Yɛnŋɛlɛ, ma Yɛnŋɛlɛ li woo, lo na lì kajɛŋgɛ pye ma kan, mɔɔ tɛgɛ
Izirayɛli tara ti wunluwɔ we. Izirayɛli woolo pe yɛn ma Yawe Yɛnŋɛlɛ li ndanla fɔ sanga pyew, ko kì ti lɔ̀ɔn tɛgɛ pe wunluwɔ, jaŋgo maa pe kagala ke yɛgɛ woo kasinŋge naa kaselege ni.»


\par }{\PP \VS{10}Ko puŋgo na, a Saba tara wunlunjɔ wì si tɛ tɔni taanri naa kɔngɔ kan wunlunaŋa Salomɔ wi yeri, naa nuwɔ taanyaara lɛgɛrɛ ni konaa sinndɛɛrɛ sɔnŋgbanga woro ni. Saba tara wunlunjɔ wìla pan ma nuwɔ taanyaara nda kan Salomɔ wi yeri, lere fa pan mbe yaara ta kan wa Izirayɛli tara mbe wɛ to na\XREF{†}{{\XO 10:10 }{\XO{10.10:
}}{\XT{Mati 12.42; Luki 11.31}}}.


\par }{\PP \VS{11}Wunlunaŋa Hiramu wi tɔnmɔkɔɔrɔ nda tìla pan tɛ wi ni ma yiri wa Ofiri tara, tìla pan fun santali\FTNT{†}{{\FR 10:11 }{\FR{10.11:
}}{\FT{Santali tige kìla pye tige jɛŋgɛ ŋga pàa pye na kapyɔ tunndo lɛgɛrɛ gbegele ki ni.}}} tire lɛgɛrɛ naa sinndɛɛrɛ sɔnŋgbanga woro ni.

\VS{12}Wunlunaŋa wìla ki tire ta pye tiyagala wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki nawa, konaa wa wi yɛɛra wunluwɔ go ki ni. Pàa ta tɛgɛ ma ŋgɔniye naa juruye gbegele yurukɔɔlɔ pe kan. Mbe wɔ ko ni, pe fa pan ki tire cɛnlɛ ta ni wa Zheruzalɛmu ca, pe fa si ta yan, ali ma pan ma gbɔn nala.


\par }{\PP \VS{13}Kona, yaraga ŋga fuun Saba tara wunlunjɔ wìla pye na jaa konaa yaraga ŋga fuun wìla yɛnri, Salomɔ wìla ki ni fuun ki kan wi yeri. Mbe taga wa ko na, wunlunaŋa wìla wi kan yarikanra ni, ma yala wi wunluwɔ pì gbɔgɔ yɛgɛ ŋga na ki ni. Ko puŋgo na, a Saba tara wunlunjɔ wo naa wi tunmbyeele pe ni, pè si yiri ma sɔngɔrɔ wa pe tara.


\par }{\SH Wunlunaŋa Salomɔ wìla pye \newline  penjagbɔrɔ fɔ
\par }
{\PP \VS{14}Yɛlɛ nuŋgba nuŋgba pyew, tɛ tɔni nafa wìla pye na paan na kaan Salomɔ wi yeri.

\VS{15}Safari wafɛnnɛ konaa pɛrɛfɛnnɛ pàa pye na lambo ŋa sara wi yeri, naa Larabuye wunlumbolo konaa tara ti janmaratigiye pàa pye na nizara ŋa woo na kaan wi yeri, to ni sila pye wa.


\par }{\PP \VS{16}Wunlunaŋa Salomɔ wìla
tugurɔn sigeyaara tugbɔɔrɔ cɛnmɛ shyɛn (200) gbegele tɛ ni. Ti ni fuun nuŋgba nuŋgba ti nuguwɔ pìla pye culo kɔgɔlɔni kɔgɔlɔni.

\VS{17}Wìla tugurɔn sigeyaara tumɔɔrɔ cɛnmɛ taanri (300) gbegele tɛ ŋa pè gbɔn wa ni. Ki tugurɔn sigeyaara ti ni fuun nuŋgba nuŋgba ti nuguwɔ pìla pye tɛ culo nuŋgba nuŋgba naa walaga. A wì si saa ti tɛgɛ wa wunluwɔ go ŋga pàa pye na yinri Liban kɔlɔgɔ go ki ni.


\par }{\PP \VS{18}A wunlunaŋa Salomɔ wì si wunluwɔ jɔngɔ gbeŋge ka gbegele solo ŋgangala ni, mɛɛ tɛ piiri wo ki na maga tɔn.

\VS{19}Pàa lugusaga gbegele ki wunluwɔ jɔngɔ ki na, naa tɔɔrɔ tagasaga kɔgɔlɔni ni. Jɔngɔ ki tɛlɛgɛsaga kìla pye kiiri. Kɛyɛn tagasara la pye ki kanŋgɔlɔyɔ shyɛn yi na. Pàa jara yanlɛɛlɛ shyɛn tɛ ma pe yerege yerege kɛyɛn tagasara ti nuŋgba nuŋgba ti tanla.

\VS{20}Pàa jara yanlɛɛlɛ kɛ ma yiri shyɛn gbegele ma pe yerege yerege jɔngɔ ki tɔɔrɔ tagasaga kɔgɔlɔni ti kanŋgɔlɔyɔ shyɛn yi na. Ki jɔngɔ cɛnlɛ ka fa gbegele wunluwɔ pa yɛgɛ ni gbɛn.


\par }{\PP \VS{21}Wunlunaŋa Salomɔ wi wɔjɛŋgɛlɛ ke ni fuun kàa pye tɛ wogolo. Wi wunluwɔ go ŋga pàa pye na yinri Liban kɔlɔgɔ go ki yaapire ti ni fuun tìla pye tɛ piiri woro. Yaraga ko ka sila pye wa ti ni warifuwe wogo, katugu Salomɔ wagati wi na pe sila pye na warifuwe wi jate.

\VS{22}Tarisisi ca tɔnmɔkɔɔrɔ tugbɔɔrɔ la pye wunlunaŋa Salomɔ wi yeri, nda tìla pye na tangaŋgala piin kɔgɔje wi na to naa wunlunaŋa Hiramu wi woro ti ni. Yɛlɛ taanrindaanri pyew ki tɔnmɔkɔɔrɔ tugbɔɔrɔ tìla pye na paan tɛ naa warifuwe ni, naa solo ŋgangala ni, naa kana ni konaa sannjɛrɛ nda pe yinri pan ta ni.


\par }{\PP \VS{23}Wunlunaŋa Salomɔ wi mɛgɛ kìla yiri ma wɛ dunruya wunlumbolo pe ni fuun pe na wi yarijɛndɛ tawa naa wi tijinliwɛ pi kala na.

\VS{24}Leele pe ni fuun pàa pye naga jaa mbe wunlunaŋa Salomɔ wi yan, jaŋgo mbe tijinliwɛ mba Yɛnŋɛlɛ li kan wi yeri pi sɛnrɛ ta logo.

\VS{25}Pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pàa pye na paan yarikanra ni wi kan, to ti yɛn warifuwe yaara, naa tɛ yaara, naa yaripɔrɔ, naa maliŋgbɔnyaara, naa nuwɔ taanyaara, naa shɔnye konaa sofilele worosoye ni. Ko la pye na piin ma yɛlɛ pyew.


\par }{\PP \VS{26}Salomɔ wìla malaga gbɔnwotoroye naa shɔn lugufɛnnɛ gbogolo wi yɛɛ kan. Malaga gbɔnwotoroye pàa pye waga kele naa cɛnmɛ tijɛrɛ (1 400); shɔn lugufɛnnɛ pàa pye lere waga kɛ ma yiri shyɛn (12 000). Wi malaga gbɔnwotoroye pàa pye cara nda ni, wìla pele tɛgɛ wa ti ni konaa ma pele tɛgɛ wa wo wunlunaŋa wi yɛɛ tanla wa Zheruzalɛmu ca\XREF{†}{{\XO 10:26 }{\XO{10.26:
}}{\XT{1 Wunlu 5.6; Dete 17.16-17}}}.

\VS{27}Wunlunaŋa Salomɔ wìla ti a warifuwe wì lɛgɛ wa Zheruzalɛmu ca paa sinndɛɛrɛ ti yɛn. Wìla ti a
sɛdiri tire tì lɛgɛ fun wa tara ti ni, paa yɛgɛ ŋga na sikomɔri tire ti yɛn ma lɛgɛ wa yanwira tigiwɛn tara ti ni we\XREF{†}{{\XO 10:27 }{\XO{10.27:
}}{\XT{Amɔ 7.14; 1 Kuro 27.28}}}.

\VS{28}Wunlunaŋa Salomɔ wi shɔnye pàa pye na yinrigi pe ni wa Ezhipiti tara. Wunlunaŋa wi safari wafɛnnɛ poro pele wɛlɛ pàa pye na kee ma saa na pe loo ŋgbeleye ŋgbeleye na paan pe ni. Pe sɔnŋgɔ kìla pye ma jɛn ma tɛgɛ.

\VS{29}Malaga gbɔnwotoroye mbele pàa pye na yinrigi wa Ezhipiti tara, wi nuŋgba nuŋgba pyew wi sɔnŋgɔ kìla pye warifuwe pyɔ cɛnmɛ kɔgɔlɔni (600), shɔn nuŋgba nuŋgba pyew wi sɔnŋgɔ kìla pye warifuwe pyɔ cɛnmɛ naa nafa shyɛn ma yiri kɛ (150). Ki safari wafɛnnɛ pàa pye na paan wotoroye naa shɔnye pele ni fun, na pe pɛrɛ Hɛti cɛnlɛ woolo pe wunlumbolo pe yeri konaa Siri tara fɛnnɛ wunlumbolo pe yeri.




\par }\Chap{11}{\SH Salomɔ wìla jɛɛlɛ lɛgɛrɛ lɛ \newline  ma kapege pye Yɛnŋɛlɛ li na
\par }
{\R (2 Kuro 11.8–12.1)

\par }{\PP \VerseOne{1}Jɛɛlɛ lɛgɛrɛ la pye ma wunlunaŋa Salomɔ wi ndanla ma yiri tara ta yɛgɛ ni, a wì pe pɔri ma taga
Farawɔn wi sumborombyɔ wi na. Poro la wɛlɛ Mowabu cɛnlɛ jɛɛlɛ, naa Amɔ cɛnlɛ jɛɛlɛ, naa Edɔmu cɛnlɛ jɛɛlɛ, naa Sidɔn ca jɛɛlɛ konaa Hɛti cɛnlɛ jɛɛlɛ wele.

\VS{2}Ma si yala Yawe Yɛnŋɛlɛ làa para
Izirayɛli woolo pe ni ki cɛngɛlɛ ke wogo na ma yo fɔ: «Yaga kaa pe sumbonɔ pe pori, yaga si ka ti paa ye sumbonɔ pe pori ye yeri. Nakoma pe yaa ka ye jatere wi kanŋga ye na, yaa kee ye saa pe yarisunndo ti gbogo.» Ɛɛn fɔ, ki cɛngɛlɛ ke jɛɛlɛ paa Salomɔ wi ndanla, a wì mara pe na\XREF{†}{{\XO 11:2 }{\XO{11.2:
}}{\XT{Ɛki 34.15-16; Dete 7.3-4}}}.

\VS{3}Wi japɔrimbɔlɔ pàa pye cɛnmɛ kɔlɔshyɛn (700), pàa pye wunlumbolo piile. Wi cɛnfɛnnɛ poro la pye cɛnmɛ taanri (300). Ki jɛɛlɛ wele, pàa wi jatere wi kanŋga wi na\XREF{†}{{\XO 11:3 }{\XO{11.3:
}}{\XT{Dete 17.17}}}.

\VS{4}Naa Salomɔ wìla kaa lɛ, a wi jɛɛlɛ pè suu jatere wi kanŋga wi na ma kari pe yarisunndo ti yeri. Ki kala na, wi sila taga Yawe Yɛnŋɛlɛ, wi Yɛnŋɛlɛ li na wi nawa pi ni fuun ni paa yɛgɛ ŋga na wi to Davidi wìla ki pye we.

\VS{5}Salomɔ wìla pye na Sidɔn ca fɛnnɛ yarisunŋgo jɛlɛ
Asitarite ki gbogo, na Amɔ cɛnlɛ woolo pe yarisunŋgo tijaanga Milikɔmu ki gbogo.

\VS{6}Salomɔ wìla Yawe Yɛnŋɛlɛ li kambɛngɛ pye. Wi sila Yawe Yɛnŋɛlɛ li konɔ li tanga wi kotogo ki ni fuun ni, paa yɛgɛ ŋga na wi to Davidi wìla ki pye we.

\VS{7}Kì pye ma, tinndi ŋa wi yɛn wa Zheruzalɛmu ca ki yɔnlɔ yirisaga yeri, Salomɔ wìla sunsaga kan wa wi na Mowabu cɛnlɛ woolo pe yarisunŋgo tijaanga Kemɔshi ki kan, ma ka kan fun Amɔ cɛnlɛ woolo pe yarisunŋgo tijaanga Molɔki\XREF{†}{{\XO 11:7 }{\XO{11.7:
}}{\XT{Nɔmbu 21.29; Zhere 48.7,13,16}}} ki kan.

\VS{8}Wìla ki nuŋgba ki pye ma fun jɛɛlɛ mbele fuun wìla lɛ cɛngɛlɛ kele yɛgɛ ni pe kan, jaŋgo paa
wusuna nuwɔ taan sori pe yarisunndo ti kan, paa
saara woo ti yeri.


\par }{\PP \VS{9}Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si nawa ŋgban Salomɔ wi ni, katugu wìla wi jatere wi kanŋga ma laga Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ li na, lo na làa li yɛɛ naga wi na fɔ nagasaga shyɛn we\XREF{†}{{\XO 11:9 }{\XO{11.9:
}}{\XT{1 Wunlu 3.4-15; 9.1-9}}}.

\VS{10}Yawe Yɛnŋɛlɛ làa para wi ni ki kala li wogo na ma yo fɔ wiga ka taga yarisunŋgo ka kpɛ na. Ɛɛn fɔ Salomɔ wi sila logo Yawe Yɛnŋɛlɛ li yeri.

\VS{11}Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si Salomɔ wi pye fɔ: «Kì kaa pye pa mà tanga yɛɛn, ma silan
yɔn finliwɛ pi yigi, ŋgasegele ŋgele mìla kan ma yeri, mɛɛ si tanga ke na, ma taga ki na fɔ mi yaa wunluwɔ pi shɔ ma yeri mboo kan ma tunmbyee wa yeri.

\VS{12}Ɛɛn fɔ ma to Davidi wi kala na, mi sege kala li pye mbɔɔn ta go na. Mi yaa ka wunluwɔ pi shɔ ma pinambyɔ wi sanga wo ni.

\VS{13}Konaa ki ni fuun, mi se ka wunluwɔ pi ni fuun pi shɔ wi yeri. Ɛɛn fɔ mi yaa ka cɛnlɛ nuŋgba yaga wi kan na tunmbyee Davidi wi kala na konaa Zheruzalɛmu ca ŋga mì wɔ na yɛɛ kan ki kala na.»


\par }{\SH Yɛnŋɛlɛ làa leele pele yirige \newline  ma wa Salomɔ wi na
\par }
{\PP \VS{14}Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si jugu wa yirige maa wa Salomɔ wi na. Wo wìla pye Edɔmu cɛnlɛ woolo naŋa Hadadi we. Wìla pye Edɔmu tara wunlunaŋa wo setirige pyɔ.

\VS{15}Wagati ŋa ni Davidi wìla pye na malaga ki gbɔɔn Edɔmu cɛnlɛ woolo pe ni, wi maliŋgbɔɔnlɔ to Zhowabu wì si kari sa Izirayɛli maliŋgbɔɔnlɔ mbele pàa ku wa malaga pe gboolo pe le, mɛɛ saa Edɔmu cɛnlɛ nambala pe ni fuun pe gbo.

\VS{16}Zhowabu wo naa Izirayɛli woolo pe ni fuun pe ni, pàa koro wa Edɔmu tara ma saa gbɔn fɔ yeŋge kɔgɔlɔni, fɔ a wì saa Edɔmu cɛnlɛ nambala pe ni fuun pe tɔngɔ ma pe kɔ.

\VS{17}Ki wagati wi ni Hadadi wìla pye lefɔnmbile. A wì si fe wo naa wi to wi tunmbyeele mbele pàa pye Edɔmu cɛnlɛ woolo pe ni, ma kari wa Ezhipiti tara.

\VS{18}Pàa yiri wa Madiyan tara ma kari wa Paran
gbinri wi ni, ma Paran tara nambala pele lɛ ma taga pe yɛɛ na. Ko puŋgo na, a pè si kari wa Ezhipiti tara, wa Farawɔn wi yeri, Ezhipiti tara wunlunaŋa we. A Farawɔn wì si go kan wi yeri, naa yɔn suro ti woo konaa ma tara laga ka kan wi yeri.

\VS{19}Hadadi wi kala làa Farawɔn wi ndanla, fɔ a wùu jɔ wi jɔnlɔ sumboro wi kan Hadadi wi yeri jɛlɛ. Wunlunjɔ Tapenɛsi wo jɔnlɔ sumboro lawi.

\VS{20}Tapenɛsi wi jɔnlɔ sumboro wìla pinambyɔ se Hadadi wi kan, a pòo mɛgɛ taga naa yinri Genubati. Tapenɛsi wìla wi lɛ maa koro wa Farawɔn wi go. Kì pye ma, Genubati wìla cɛn wa Farawɔn wi go ki ni ma pinlɛ Farawɔn wi pinambiile pe ni.


\par }{\PP \VS{21}Ma Hadadi wi ta wa Ezhipiti tara, a wì sigi logo ma yo fɔ Davidi wìla ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na, fɔ wi maliŋgbɔɔnlɔ to Zhowabu wìla ku fun. Kì pye ma, a wì sigi yo Farawɔn wi kan ma yo fɔ: «Ki yaga mbe sɔngɔrɔ wa na tara.»


\par }{\PP \VS{22}A Farawɔn wì suu yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi kɔɔn la laga na yeri, fɔ a maa ki jaa mbe sɔngɔrɔ wa ma tara?»

\par }{\PP A Hadadi wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Yaraga ko ka kpɛ silan la, ɛɛn fɔ ki yaga mbe kari san.»


\par }{\PP \VS{23}Yɛnŋɛlɛ làa jugu wa yɛgɛ yirige maa wa wunlunaŋa Salomɔ wi na naa; wo lawi ŋa Eliyada pinambyɔ Erezɔn we. Erezɔn wìla fe wa wi tafɔ Hadadezɛri wi yeri, Zoba ca wunlunaŋa we.

\VS{24}Wagati ŋa ni Davidi wìla Erezɔn wi tafɔ wi maliŋgbɔɔnlɔ pe tɔngɔ, a Erezɔn wì si leele pele kɔn ma taga wi yɛɛ na ma pye pe to. A pè si kari wa Damasi ca, ma saa cɛn wa, ma cɛn ki laga woolo pe go na.

\VS{25}Erezɔn wìla pye Izirayɛli woolo pe jugu Salomɔ wi yinwege piliye yi ni fuun ni. Ki wagati nuŋgba wi ni Hadadi fun wìla pye na kapege piin Izirayɛli woolo pe na. Ma Erezɔn wi ta wìla pye Siri tara ti wunluwɔ, wìla pye ma Izirayɛli woolo pe panra fɔ jɛŋgɛ.


\par }{\SH Yɛnŋɛlɛ làa yɔn fɔlɔ kɔn \newline  mbe wunluwɔ pi kan \newline  Yerobowamu wi yeri
\par }
{\PP \VS{26}Kona, a Nebati pinambyɔ Yerobowamu wì si yiri fun wunlunaŋa Salomɔ wi kɔrɔgɔ. Wìla pye Efirayimu cɛnlɛ woo ma yiri wa Zereda ca. Pàa pye naa nɔ wi yinri Zeruya; wìla pye naŋgunjɔ. Yerobowamu wìla pye Salomɔ wi tunmbyee.

\VS{27}Wìla yiri wunlunaŋa wi kɔrɔgɔ yɛgɛ ŋga na ki ŋga: Ki wagati wi ni Salomɔ wìla pye na Milo laga ki gbegele, konaa wi to Davidi wi ca mbogo kìla jɛɛnri laga ŋga na, naga tɔnni.

\VS{28}Yerobowamu wìla pye lefɔnŋɔ fanŋga fɔ ma pye kotogo ni. Naa wunlunaŋa Salomɔ wìla kaa wi tunmbyege ki yan, a wì suu tɛgɛ Zhozɛfu setirige piile mbele fuun pàa pye na pɔrɔtɔya tunŋgo piin pe go na, a wila pe kɔrɔsi.

\VS{29}Pilige ka, Yerobowamu wì si yiri wa Zheruzalɛmu ca ma saa fili
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Ahiya ŋa wìla yiri wa Silo ca wi ni wa konɔ. Derigbɔgɔ fɔnŋgɔ kà la pye Ahiya wi na. Poro leele shyɛn pàa pye wa wasege ki ni cɛ.

\VS{30}Derigbɔgɔ fɔnŋgɔ ŋga kìla pye Ahiya wi na, a Ahiya wì sigi yigi maga walagi, a kì yiri parisanyɛɛrɛ kɛ ma yiri shyɛn.

\VS{31}Kona, a wì si Yerobowamu wi pye fɔ: «Parisanyɛɛrɛ kɛ lɛ ma ta. Katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ, pa lì yo yɛɛn fɔ: ‹Wele, mi yaa wunluwɔ pi shɔ Salomɔ wi yeri, mbe cɛngɛlɛ kɛ kan ma yeri ma cɛn ke go na.

\VS{32}Ɛɛn fɔ cɛnlɛ nuŋgba mi yaa yaga wi kan na tunmbyee Davidi wi kala na, konaa Zheruzalɛmu ca ki kala na, ko ŋga mì wɔ Izirayɛli cɛngɛlɛ ke ni fuun ke cara ti sɔgɔwɔ we.

\VS{33}Mi yaa ko pye ma, katugu Izirayɛli woolo pè laga na na ma saa na fɔli Sidɔn ca fɛnnɛ pe yarisunŋgo jɛlɛ Asitarite ki yɛgɛ sɔgɔwɔ naga gbogo, naa Mowabu cɛnlɛ woolo pe yarisunŋgo Kemɔshi ki ni konaa Amɔ cɛnlɛ woolo pe yarisunŋgo Milikɔmu ki ni, katugu pee tanga na koŋgolo ke na, mbe ŋga ki yɛn ma sin na yɛgɛ na ki pye. Pee tanga na ŋgasegele naa na kakɔnndɛgɛŋgɛlɛ ke na paa Salomɔ wi to Davidi wi yɛn.

\VS{34}Ɛɛn fɔ mi se ka wunluwɔ pi ni fuun pi shɔ Salomɔ wi yeri. Mi yaa wi yaga wa wunluwɔ pi na, fɔ sa gbɔn wi kupilige ki na, na tunmbyee Davidi ŋa mìla wɔ wo kala na, katugu wìla tanga na ŋgasegele naa na kondɛgɛŋgɛlɛ ke na.

\VS{35}Mi yaa ka wunluwɔ pi shɔ wi pinambyɔ wo yeri mbe cɛngɛlɛ kɛ kan mboro Yerobowamu ma yeri ma cɛn ke go na.

\VS{36}Mi yaa cɛnlɛ nuŋgba yaga Salomɔ wi pinambyɔ wi kan, jaŋgo na tunmbyee Davidi wi setirige piile wa mbaa taa pe ni wila cɛɛn wunluwɔ pi na, na yɛgɛ sɔgɔwɔ wa Zheruzalɛmu ca sanga pyew, ko ŋga mì wɔ mbaa na yɛɛ nari wa ye sɔgɔwɔ we.

\VS{37}Mboro wo na Yerobowamu, mi yaa ma lɛ mbɔɔn tɛgɛ wunluwɔ pi na paa yɛgɛ ŋga na kɔ̀ɔn ndanla we. Ma yaa pye wunluwɔ Izirayɛli tara ti go na.

\VS{38}Na ma kaa na sɛnyoro nda fuun mila yuun ma kan ti nuru, na ma kaa tanri na koŋgolo ke na, na ma kaa ŋga ki yɛn sinŋge na yɛgɛ na ki piin, na ma kaa tanri na kondɛgɛŋgɛlɛ naa na ŋgasegele ke na paa yɛgɛ ŋga na na tunmbyee Davidi wìla ki pye we, pa kona mi yaa pye ma ni, mbe setirige kan ma yeri ŋga ki yaa yeresaga ta paa yɛgɛ ŋga na mìla ki pye Davidi wi kan we. Mi yaa ka Izirayɛli tara ti kan ma yeri.

\VS{39}Mi yaa ki pye ma mbe Davidi setirige piile pe go sogo, ɛɛn fɔ ki se koro ma sanga pyew.› »


\par }{\PP \VS{40}Ko puŋgo na, a Salomɔ wi nɛɛ ki lagajaa mbe Yerobowamu wi gbo. Kona, a Yerobowamu wì si fe ma kari wa Ezhipiti tara, ma saa karafa Ezhipiti tara wunlunaŋa Shishaki wi na. Wìla koro wa fɔ a Salomɔ wì saa ku\XREF{†}{{\XO 11:40 }{\XO{11.40:
}}{\XT{1 Wunlu 14.25-26}}}.


\par }{\SH Wunlunaŋa Salomɔ wi kunwɔ
\par }
{\PP \VS{41}Salomɔ wi kagala sanŋgala, naa wi kapyegele ke ni fuun konaa wi tijinliwɛ pi ni, ti ni fuun ti yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Salomɔ wi kapyegele sɛwɛ wi ni.

\VS{42}Salomɔ wìla yɛgɛlɛ ŋgele pye wunluwɔ pi na Izirayɛli tara ti ni fuun ti go na wa Zheruzalɛmu ca, kàa pye nafa shyɛn.

\VS{43}Ko puŋgo na, a wì si ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na. A pè suu le wa wi to Davidi wi ca. A wi pinambyɔ Orobowamu wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.




\par }{\MS IZIRAYƐLI TARA WUNLUWƆ PILA KƆN SHYƐN

\par }\Chap{12}{\MR 12–22

\par }{\SH Orobowamu wìla je \newline  mbe logo Izirayɛli woolo pe yeri
\par }
{\R (2 Kuro 10.1-14)

\par }{\PP \VerseOne{1}Kona, a Orobowamu wì si yiri ma kari wa Sishɛmu ca, katugu
Izirayɛli woolo pe ni fuun pàa pan ma gbogolo wa mboo tɛgɛ wunluwɔ.

\VS{2}A Nebati pinambyɔ Yerobowamu wì sigi logo, maga ta wìla pye bere wa Ezhipiti tara, to nda wìla fe wunlunaŋa Salomɔ wi yɛgɛ ma saa lara wa we. Pa Yerobowamu wìla pye ma cɛn wa Ezhipiti tara.

\VS{3}A pè si leele tun, a pè saa wi yeri ma pan wi ni. Kona, a wo naa Izirayɛli gbogolomɔ woolo pe ni fuun pe ni, pè si kari ma saa para Orobowamu wi ni ma yo fɔ:

\VS{4}«Ma to wìla tugugbɔrɔ taga we go na. Koni mboro wo na, na maga yɛnlɛ mbe pɔrɔtɔya tunndo naa tugugbɔrɔ nda ma to wìla taga we go na ti tifaga we na, pa we yaa la tunŋgo piin ma kan.»


\par }{\PP \VS{5}A Orobowamu wì si pe pye fɔ: «Ye sɔngɔrɔ gbɛn, mi yaa jatere pye. Piliye taanri toroŋgɔlɔ ye pan laga na yeri.» A leele pè si sɔngɔrɔ ma kari.


\par }{\PP \VS{6}Kona
lelɛɛlɛ mbele pàa pye na tunŋgo piin wunlunaŋa Orobowamu wi to Salomɔ wi ni wi yinwege sanga wi ni, a wì si saa pe gbogolo ma pe yewe ma yo fɔ: «Yoro naga jaa mbe ki leele mbele pe yɔn sogo mbe yo mɛlɛ?»


\par }{\PP \VS{7}A lelɛɛlɛ pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Nala na ma kaa tunŋgo piin ki leele mbele pe kan, mbe pe yɛnrɛgɛ ki logo, mbe pe yɔn sogo sɛnjɛndɛ ni, kona pe yaa pye ma tunmbyeele fɔ sanga pyew.»


\par }{\PP \VS{8}Ɛɛn fɔ Orobowamu wi sila lelɛɛlɛ pe yɛrɛwɛ sɛnrɛ ti lɛ. Wo naa lefɔnmbɔlɔ mbele pàa yiri ma lɛ ja, poro mbele pàa pye le wi tanla, a wì si poro yewe.

\VS{9}Wìla pe pye fɔ: «Ki leele mbele pè pan mala pye ma yo tugugbɔrɔ nda na to wìla taga pe go na, mberi tifaga pe na. Yaa jaa mbe pe yɔn sogo mbe yo mɛlɛ?»

\VS{10}A wi yɛnlɛzaga lefɔnmbɔlɔ pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ki leele mbele pè pan ma sɛnrɛ nda yo ma kan ma yo fɔ ma to wìla tugugbɔrɔ nda taga pe go na mari tifaga pe na, pa ma yaa pe yɔn sɔn sogo yɛɛn, mbe yo fɔ: ‹Na yombɛnjo wì gbɔgɔ ma wɛ na to wi sɛnnɛ li na\FTNT{†}{{\FR 12:10 }{\FR{12.10:
}}{\FT{Ŋga kì yo fɔ:
{\QT{Na yombɛnjo wì gbɔgɔ ma wɛ na to wi sɛnnɛ li na,}} ko kɔrɔ wo yɛn fɔ: Fanŋga yɛn na yeri ma wɛ na to wi fanŋga ki na. Faa Izirayɛli woolo pàa pye na sɛnnɛ li jate paa sɛnwee wi fanŋga ki go yɛn, yombɛnjo wo la pye na sɛnwee wi fanŋgɔgɔ ko nari. Kì cɛn ndɛɛ Orobowamu wìla ki naga ma yo wo fanŋgɔgɔ ye, ko yɛn fanŋga ni ma wɛ wi to wi fanŋga ki na.}}}.›

\VS{11}Yè yo na to wì tugugbɔrɔ taga ye go na, nda mi wo yaa taga ye go na to yaa nugu na to wo woro to na. Na to wìla pye na ye gbɔɔn na ye yɛrɛgi gbatorogo ni, mi wo yaa la ye yɛrɛgi naala ni\FTNT{†}{{\FR 12:11 }{\FR{12.11:
}}{\FT{Na to wìla pye na ye gbɔɔn na ye yɛrɛgi gbatorogo ni, mi wo yaa la ye yɛrɛgi naala ni: Ko naga nari ma yo tege ŋga Orobowamu wi yaa taga Izirayɛli woolo pe na, ko yaa wɛ ŋga wi to wìla taga pe na ko na. Naala mbele pe sɛnrɛ tì yo tugurɔn kandɔgɔŋgɔlɔ jɛgɛlɛ jɛgɛlɛ kele la wɛlɛ. Kìla pye pe ma ke pɔpɔ wa gbatorogo ki numaga ki na; na paga lere gbɔn ki ni pe maga tile, kandɔgɔŋgɔlɔ ke mɛɛ ye wi ni maa kɔɔnlɔ pɔyi pɔyi.}}}.»


\par }{\PP \VS{12}Pilige taanri wogo ki na, a Yerobowamu wo naa Izirayɛli woolo pe ni fuun pe ni pè si pan wa Orobowamu wi yeri, paa yɛgɛ ŋga na wunlunaŋa wìla ki yo pe kan fɔ: «Ye sɔngɔrɔ ye pan laga na yeri piliye taanri ni.»

\VS{13}A wunlunaŋa wì si leele pe yɔn sogo sɛnŋgbanra ni. Lelɛɛlɛ pàa yɛrɛwɛ sɛnrɛ nda yo wi kan, wi sila ti lɛ.

\VS{14}Wìla leele pe yɔn sogo ma yala lefɔnmbɔlɔ pàa yɛrɛwɛ sɛnrɛ nda yo to ni. Wìla pe pye fɔ: «Na to wìla tugugbɔrɔ taga ye go na, ɛɛn mi fun, mi yaa ka taga ki tugugbɔrɔ ti na naa ye go na. Na to wìla pye na ye gbɔɔn na ye yɛrɛgi gbatorogo ni, mi wo yaa la ye yɛrɛgi naala ni.»

\VS{15}Kì pye ma, wunlunaŋa wi sila logo leele pe yeri; katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ lo làa ko pye ma, jaŋgo li
yɔn sɛnrɛ yofɔ Ahiya ŋa wìla yiri wa Silo ca, sɛnrɛ nda làa yo wi kan, a wìri yo Nebati pinambyɔ Yerobowamu wi kan, ti ta tiri yɛɛ yɔn fili.


\par }{\SH Izirayɛli tara woolo mbele \newline  wa yɔnlɔparawa kamɛŋgɛ kɛɛ yeri pàa yiri ma je
\par }
{\R (2 Kuro 10.16-19)

\par }{\PP \VS{16}Naa Izirayɛli woolo pe ni fuun pàa kaa ki yan wunlunaŋa wii yɛnlɛ mbe logo pe yeri, a pè suu pye fɔ:

\par }{\Q «We kala woro Davidi wi ni.

\par }{\Q Woro naa Zhese pinambyɔ wi ni, kɔrɔgɔ liwɛn woro we sɔgɔwɔ.

\par }{\Q Izirayɛli woolo ye yiri yaa kee ye yinrɛ.

\par }{\Q Koni, mboro
Davidi setirige pyɔ, ta jaan ma go woolo pe ni\XREF{†}{{\XO 12:16 }{\XO{12.16:
}}{\XT{2 Sami 20.1}}}.»

\par }{\PP Kì pye ma, a Izirayɛli woolo pè si yiri ma kari pe yinrɛ.

\VS{17}Izirayɛli woolo mbele pàa pye ma cɛn wa Zhuda tara cara ti ni poro wɛlɛ Orobowamu wìla pye wunluwɔ pe go na.

\VS{18}Kona, a wunlunaŋa Orobowamu wì si Adoramu ŋa wìla pye pɔrɔtɔya tunndo pyefɛnnɛ pe go na wi tun wa Izirayɛli woolo pe yeri. Ɛɛn fɔ, a Izirayɛli woolo pe ni fuun pè suu wa sinndɛɛrɛ ni maa gbo. Wunlunaŋa Orobowamu wo la bala ma fyɛɛlɛ ma ye wa wi wotoro ŋa shɔn maa tilele wi ni ma fe ma kari wa Zheruzalɛmu ca.

\VS{19}Kì pye ma, Izirayɛli woolo sanmbala pè si yiri ma je Davidi wunluwɔ go woolo pe na, fɔ ma pan ma gbɔn nala.


\par }{\PP \VS{20}Naa Izirayɛli woolo sanmbala pàa kaa ki logo ma yo Yerobowamu wìla sɔngɔrɔ ma pan, a pè si janwa wi gbogolo maa yeri ma pan maa tɛgɛ wunluwɔ Izirayɛli woolo sanmbala pe ni fuun pe go na. Zhuda cɛnlɛ lo cɛ làa koro ma mara Davidi go woolo pe na.


\par }{\SH Yɛnŋɛlɛ li sila yɛnlɛ \newline  Izirayɛli woolo pe malaga gbɔn \newline  pe yɛɛ ni
\par }
{\PP \VS{21}Naa Orobowamu wìla kaa sɔngɔrɔ ma ye wa Zheruzalɛmu ca, a wì si saa Zhuda cɛnlɛ woolo pe ni fuun pe gbogolo naa Bɛnzhamɛ cɛnlɛ woolo pe ni. Pàa pye maliŋgbɔɔnlɔ wɛlimbɛlɛ waga cɛnmɛ naa nafa tijɛrɛ (180 000). A pè sho fɔ pe yaa sa malaga gbɔn Izirayɛli woolo sanmbala pe ni, jaŋgo mbe Izirayɛli tara wunluwɔ pi sɔngɔrɔ mboo kan Salomɔ pinambyɔ Orobowamu wi yeri.

\VS{22}Ɛɛn fɔ, a Yɛnŋɛlɛ lì si para
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Shemaya wi ni, ma yo fɔ:

\VS{23}«Ki yo Salomɔ wi pinambyɔ Orobowamu wi kan, wo ŋa wi yɛn Zhuda tara wunlunaŋa we, naa Zhuda cɛnlɛ woolo pe ni fuun naa Bɛnzhamɛ cɛnlɛ woolo pe ni fuun pe kan konaa leele sanmbala pe ni fuun pe kan fɔ:

\VS{24}‹Pa Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yo yɛɛn fɔ: Yaga ka yiri mbe sa to ye sefɛnnɛ Izirayɛli woolo pe na malaga ni. Ye ni fuun nuŋgba nuŋgba ye sɔngɔrɔ yaa kee ye yinrɛ, katugu ki kala na lì yiri mi yeri.› »

\par }{\PP A leele pè si logo Yawe Yɛnŋɛlɛ li yeri, mɛɛ sɔngɔrɔ ma kari pe yinrɛ ma yala Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro ti ni.


\par }{\SH Yerobowamu wìla \newline  yarisunndo gbegele \newline  ma Izirayɛli woolo pe puŋgo
\par }
{\PP \VS{25}Kona, a Yerobowamu wì si malaga sigembogo kan ma Sishɛmu ca ki maga, ko ŋga ki yɛn wa Efirayimu yanwira tara ti ni, mɛɛ cɛn wa ki ni. Ko puŋgo na, a wì si yiri ma saa malaga sigembogo kan fun ma Penuwɛli\XREF{†}{{\XO 12:25 }{\XO{12.25:
}}{\XT{Zhenɛ 32.31; Kiti 8.8,17}}} ca ki maga.

\VS{26}A Yerobowamu wì suu yɛɛ pye fɔ: «Konaa ki ni fuun, wunluwɔ pi mbe ya sɔngɔrɔ mbe pye Davidi go woolo pe woo pilige ka.

\VS{27}Ma jɛn ki leele mbele, na paga koro la kee wa Zheruzalɛmu ca mbe saa
saara woo wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ ki ni, pa pe jatere wi yaa kanŋga mbe sɔngɔrɔ pe tafɔ Orobowamu wi yeri naa, wo ŋa wi yɛn Zhuda tara wunlunaŋa we. Ki ka pye ma, pe yaa kanla gbo mbe si sɔngɔrɔ mbe taga Orobowamu wi na.»


\par }{\PP \VS{28}Kona, a wunlunaŋa wì si jatere pye ki wogo ki na. Ko puŋgo na, a wì si napire yanlɛrɛ shyɛn gbegele tɛ ni, mɛɛ leele pe pye fɔ: «Izirayɛli woolo, ye Zheruzalɛmu ca karaga ki yaga ma! Ye yarisunndo ti nda! To tì ye yirige wa Ezhipiti tara\XREF{†}{{\XO 12:28 }{\XO{12.28:
}}{\XT{Ɛki 32.4}}}.»

\VS{29}A wì si saa nuŋgba tɛgɛ wa Betɛli ca, mɛɛ saa sanŋga ki tɛgɛ wa Dan ca.

\VS{30}Ɛɛn fɔ ki wogo kìla ki kan, a leele pè kapege pye, katugu leele pàa pye na kee fɔ wa Dan ca ma saa na ki napire yanlɛrɛ ka nuŋgba gbogo.

\VS{31}Yerobowamu wìla yarisunndo gbɔgɔyinrɛ kankan wa sunzara nda wa tinndiye pe na ti na, mɛɛ leele pele wɔ wa tara woolo pe ni, ma poro tɛgɛ
saraga wɔfɛnnɛ, poro sila pye
Levi setirige piile poro pele\FTNT{†}{{\FR 12:31 }{\FR{12.31:
}}{\FT{Mbe yala Yɛnŋɛlɛ li lasiri wi ni, saraga wɔfɛnnɛ pe ni fuun pàa daga mbe yiri wa Levi sege ko ni. Ɛɛn fɔ ko wagati wo ni, Levi setirige woolo pàa pye Orobowamu wi puŋgo na wa Zhuda tara.}}}.


\par }{\PP \VS{32}A Yerobowamu wì si fɛti wa tɛgɛ yɛlɛ li yeŋge kɔlɔtaanri wogo, ki pilige kɛ ma yiri kaŋgurugo wogo ki na, paa fɛti ŋa wi maa piin wa Zhuda tara wi yɛn. A wo jate wì si saara ta wɔ wa
saraga wɔsaga ki na. Pa wila ki pye ma wa Betɛli ca, ma saara wɔ napire yanlɛrɛ nda wìla gbegele ti yeri. Sunzara nda wìla gbegele wa Betɛli ca, wìla saraga wɔfɛnnɛ tɛgɛ paa saara woo wa ti na.


\par }{\PP \VS{33}Yɛlɛ li yeŋge kɔlɔtaanri wogo, ki pilige kɛ ma yiri kaŋgurugo wogo ki na, a wì si kari wa saraga wɔsaga ŋga wìla kan wa Betɛli ca ki laga ki na. Wo wìla ki pilige ki kɔn maga tɛgɛ wi yɛ. A wì sigi pilige ki pye fɛti pilige Izirayɛli woolo pe kan. Ki pilige ki ni, a wo jate wì si lugu wa saraga wɔsaga ki na ma
wusuna nuwɔ taan sogo wa ki na
saraga\XREF{†}{{\XO 12:33 }{\XO{12.33:
}}{\XT{Levi 23.33-34; 2 Wunlu 23.15-16}}}.




\par }\Chap{13}{\SH Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ \newline  wà la Yerobowamu wi jɛrɛgi
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ma si yala Yawe Yɛnŋɛlɛ li lere wà la yiri wa Zhuda tara ma kari wa Betɛli ca, ma yala Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro ti ni. Wìla saa gbɔn wa ma Yerobowamu wi ta yeresaga wa
saraga wɔsaga ki na, wila jaa mbaa
wusuna nuwɔ taan wi sori makɔ.

\VS{2}A Yɛnŋɛlɛ li lere wì si para ŋgbanga ma wa saraga wɔsaga ki na, ma yala Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro ti ni, ma yo fɔ: «Mboro saraga wɔsaga ŋga, mboro saraga wɔsaga ŋga, pa Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yo yɛɛn fɔ: ‹Wele, pe yaa ka pinambyɔ wa se wa Davidi go ki ni, mboo mɛgɛ taga laa yinri Zhoziyasi. Yarisunndo sunzara ti
saraga wɔfɛnnɛ mbele pe maa wusuna nuwɔ taan wi sori laga ma na, wi yaa ka pe gbo mbe pe wɔ
saraga wa ma na. Pe yaa ka leele kajeere sogo wa ma na\XREF{†}{{\XO 13:2 }{\XO{13.2:
}}{\XT{2 Wunlu 23.15-20}}}.› »

\VS{3}Ki pilige nuŋgba ki ni, a Yɛnŋɛlɛ li
yɔn sɛnrɛ yofɔ wì si kacɛn wa naga ma yo fɔ: «Ye wele, kacɛn ŋa wi yaa kaga naga fɔ Yawe Yɛnŋɛlɛ lo lì para wi ŋa: ‹Ki saraga wɔsaga ŋga ki yaa ka jɛnw, cɔnrɔ nda ti yɛn wa ki na ti yaa ka wo.› »


\par }{\PP \VS{4}Naa wunlunaŋa Yerobowamu wìla kaa sɛnrɛ nda Yɛnŋɛlɛ li lere wìla yo ma wa Betɛli ca saraga wɔsaga ki na ti logo, a wì suu kɛɛ ki yirige wa saraga wɔsaga ki go na, ma yo fɔ: «Yoo yigi na kan.» Ɛɛn fɔ kɛɛ ŋga Yerobowamu wìla yirige Yɛnŋɛlɛ li lere wi na, a kì si waga ma sheli wi na, wii ya mbege tirige naa.

\VS{5}Ki wagati nuŋgba wi ni, a saraga wɔsaga kì si jɛnw, cɔnrɔ nda tìla pye wa ki na, a tì si wo tara ma yala Yɛnŋɛlɛ li lere wìla kacɛn ŋa sɛnrɛ yo wi ni, ma yala Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro ti ni.

\VS{6}Kona, a wunlunaŋa wì si Yɛnŋɛlɛ li lere wi pye fɔ: «Ki yaga ma para ma Yɛnŋɛlɛ li ni, mali yɛnri na kan, jaŋgo mbe ya mbanla kɛɛ ki tirige.»

\par }{\PP A Yɛnŋɛlɛ li lere wì si Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛnri, a wunlunaŋa wì si ya maa kɛɛ ki tirige, a kì sɔngɔrɔ wa ki yɔn lɛlɛ li ni.

\VS{7}A wunlunaŋa wì si Yɛnŋɛlɛ li lere wi pye fɔ: «Shokari wa na go ma sa li. Ko puŋgo na, mi yaa yarikanga kan ma yeri.»


\par }{\PP \VS{8}Ɛɛn fɔ, a Yɛnŋɛlɛ li lere wì si wunlunaŋa wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Ali na maga ma go yaara ti walaga nuŋgba kan na yeri, mi se kari wa ma go, mi se yaakaga ka wa, mi se si tɔnmɔ wɔ wa,

\VS{9}katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ làa ki tunŋgo ŋga ki kan na yeri ma yo fɔ: ‹Maga ka yaakaga ka wa, maga si ka tɔnmɔ wɔ wa. Konɔ na ma yaa lɛ mbe kari, maga ka sɔngɔrɔ lo ni.› »


\par }{\PP \VS{10}Kì pye ma, a Yɛnŋɛlɛ li lere wì si konɔ la yɛgɛ lɛ ma sɔngɔrɔ. Konɔ na wìla lɛ ma kari wa Betɛli ca wi sila sɔngɔrɔ lo ni.


\par }{\SH Pitunŋɔ wà yɛgɛ la Yɛnŋɛlɛ lere \newline  wi fanla maa puŋgo
\par }
{\R (1 Wunlu 20.35-36; Gala 1.6-8)

\par }{\PP \VS{11}Ma si yala, ki sanga wi ni, Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ lelɛɛ wà la pye ma cɛn wa Betɛli ca. Kagala ŋgele fuun Yɛnŋɛlɛ li lere wìla pye wa Betɛli ca konaa sɛnrɛ nda fuun wìla yo wunlunaŋa wi kan, ki naŋa lelɛɛ wi pinambyɔ wà si pan maga sɛnrɛ ti yɛgɛ yo wi kan ki pilige ki ni. Naa pinambiile pàa kaa ki yo pe to wi kan,

\VS{12}a pe to wì si pe yewe ma yo fɔ: «Konɔ liliin ki naŋa wi lɛ?» Yɛnŋɛlɛ li lere ŋa wìla yiri wa Zhuda tara, konɔ na wìla lɛ, a naŋa lelɛɛ wi pinambiile pè sili naga pe to wi na.

\VS{13}A pe to wì si pe pye fɔ: «Ye sofile jɔngɔ ki taga wa sofile wi na na kan.» A pè si sofile jɔngɔ ki taga wa sofile wi na. A wì si lugu ma cɛn sofile wi na,

\VS{14}mɛɛ lɛ ma taga Yɛnŋɛlɛ li lere wi na, ma saa wi ta wì cɛn
terebɛnti tige ka nɔgɔ. A wì suu yewe ma yo fɔ: «Mboro ma yɛn Yɛnŋɛlɛ li lere ŋa wì yiri wa Zhuda tara le?»

\par }{\PP A Yɛnŋɛlɛ li lere wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ee, muwi.»


\par }{\PP \VS{15}Kona, a wì si Yɛnŋɛlɛ li lere wi pye fɔ: «Pan we kari wa na go ma sa li.»


\par }{\PP \VS{16}A Yɛnŋɛlɛ li lere wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Mi se ya sɔngɔrɔ mbe kari ma ni, mi se ya kari wa ma go; mi se yaakaga ka, mi se si tɔnmɔ wɔ ma ni laga ki laga ŋga ki ni;

\VS{17}katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɛnrɛ tìgi yo na kan ma yo fɔ: ‹Maga ka yaakaga ka wa, maga si ka tɔnmɔ wɔ wa ki laga ki ni. Konɔ na mà lɛ ma kari, maga ka lo lɛ mbe sɔngɔrɔ.› »

\VS{18}Kona, a Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ lelɛɛ wì suu pye fɔ: «Mi fun, mi yɛn Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ paa ma yɛn.
Mɛrɛgɛ wà pan ma para na ni, ma Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɛnrɛ yo na kan ma yo fɔ: ‹Kari ma sa ki naŋa ŋa wi sɔngɔrɔ ma kari wi ni wa ma go, wi sa yaakaga ka, wi tɔnmɔ wɔ.› » Ɛɛn fɔ ki sɛnrɛ tìla pye yagbolo.

\VS{19}Kì pye ma, a Yɛnŋɛlɛ li lere wì si sɔngɔrɔ ma pinlɛ naŋa wi ni, ma saa li ma wɔ wa wi go.


\par }{\PP \VS{20}Naa paa kaa na nii sanga ŋa ni, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si para Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ lelɛɛ wi ni, wo ŋa wìla saa Yɛnŋɛlɛ li lere wi sɔngɔrɔ ma pan wi ni wa wi go we.

\VS{21}A wì si para ŋgbanga Yɛnŋɛlɛ li lere ŋa wìla yiri wa Zhuda tara wi ni ma yo fɔ: «Pa Yawe Yɛnŋɛlɛ li yo yɛɛn fɔ: ‹Mà je Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɛnrɛ ti na. Yawe Yɛnŋɛlɛ, ma Yɛnŋɛlɛ le, lì ŋgasegele ŋgele yo ma kan, mɛɛ tanga ke na.

\VS{22}Laga ŋga làa yo fɔ ma se ka yaakara ka wa, ma se si ka wɔ wa, mà sɔngɔrɔ ma saa li konaa ma wɔ wa ki laga ki na. Ki kala na, ma gboo wi se ka le wa ma tɛlɛye pe fanga ki ni.› »


\par }{\PP \VS{23}Naa Yɛnŋɛlɛ li lere wìla kaa li ma wɔ makɔ sanga ŋa ni, Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ lelɛɛ ŋa wìla wi yeri ma sɔngɔrɔ wi ni, a wì suu sofile jɔngɔ ki taga wa sofile wi na wi kan.

\VS{24}A Yɛnŋɛlɛ li lere wì si lɛ na kee. A wì si saa fili jara wa ni wa konɔ. A jara wì si to wi na maa gbo. Wi gboo wìla koro le tara wa konɔ. Sofile wìla pye ma yere le gboo wi tanla, a jara fun wì yere le gboo wi kanŋgaga na.

\VS{25}Kona, a torofɛnnɛ pèle si pan ma gboo wi yan tosaga wa konɔ, ma jara wi yan yeresaga le wi tanla. A pè si saa ki sɛnrɛ ti yɛgɛ yo wa Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ lelɛɛ wi ca.


\par }{\PP \VS{26}Ki Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ lelɛɛ ŋa wìla saa Yɛnŋɛlɛ li lere wi sɔngɔrɔ ma pan wi ni wa wi go, a wì sigi sɛnrɛ ti logo, mɛɛ yo fɔ: «Yɛnŋɛlɛ li lere ŋa wì je Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɛnrɛ ti na wowi. Yawe Yɛnŋɛlɛ lì jara wa wi na, a wùu kɔɔnlɔ maa gbo ma yala sɛnrɛ nda Yawe Yɛnŋɛlɛ làa yo ti ni.»

\VS{27}Kona, a wì suu pinambiile pe pye fɔ: «Ye sofile jɔngɔ ki taga na sofile wi na na kan.» A pè si sofile jɔngɔ ki taga wi na.

\VS{28}A wì si lugu wi na ma kari, ma saa gboo wi yan tosaga wa konɔ. Sofile wo naa jara wi ni pàa pye ma yere le wi tanla. Jara wi sila gboo wi ka, wi sila si sofile wi gbo fun.

\VS{29}A Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ lelɛɛ wì si Yɛnŋɛlɛ li lere wi gboo wi lɛ maa taga wa wi sofile wi na, ma sɔngɔrɔ wi ni wa wi ca, mbe sa kunwɔ pi gbele mboo le.

\VS{30}A wì si saa wi gboo wi le wa wi yɛɛra fanga ki ni. A pè si kunwɔ pi gbele ma yo fɔ: «E, we sefɔ.»

\VS{31}Naŋa wi leŋgɔlɔ, a Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ lelɛɛ wì suu pinambiile pe pye fɔ: «Na mi ka ka ku, Yɛnŋɛlɛ li lere pòo le fanga ŋga ni, yanla le wa ki ni fun. Yanla kajeere ti tɛgɛ wa wi kajeere ti tanla\XREF{†}{{\XO 13:31 }{\XO{13.31:
}}{\XT{2 Wunlu 23.16-18}}}.

\VS{32}Katugu sɛnrɛ nda Yawe Yɛnŋɛlɛ làa le wi yɔn, a wì yo ma wa Betɛli ca saraga wɔsaga ki na konaa
Samari tara yarisunndo sunzara yinrɛ ti na, ki yɛn kaselege fɔ ki sɛnrɛ ti yaa ti yɛɛ yɔn fili.»


\par }{\SH Yerobowamu wi sila \newline  wi kapege pyege ki yaga
\par }
{\R (1 Wunlu 4.7-10; 15.25-30)

\par }{\PP \VS{33}Ki kagala ke pyeŋgɔlɔ, konaa ki ni fuun, Yerobowamu wi sila wi kombege ki yaga. Wìla leele pele wɔ naa fɔnŋɔ leele pe ni fuun pe sɔgɔwɔ, ma pe tɛgɛ yarisunndo sunzara ti saraga wɔfɛnnɛ. Mbele fuun saraga wɔgɔtunŋgo kìla pe ndanla, wìla pe tɛgɛ yarisunndo sunzara ti saraga wɔfɛnnɛ.

\VS{34}Ki wogo ŋga kìla pye Yerobowamu go woolo pe kapege. Ko kala na pàa kɔ pew ma wɔ wa. Pàa pe tɔngɔ ma pe kɔ laga tara ti na.




\par }\Chap{14}{\SH Yerobowamu pinambyɔ Abiya wi kunwɔ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ki wagati nuŋgba wi ni, a Yerobowamu wi pinambyɔ Abiya wì si to na yaa.

\VS{2}A Yerobowamu wì suu jɔ wi pye fɔ: «Ki yaga ma yiri ma yaripɔrɔ ta le, mɔɔ cɛnlɔmɔ pi kanŋga, jaŋgo paga kaga jɛn fɔ mboro ma yɛn mi Yerobowamu na jɔ we; ma lɛ ma kari wa Silo ca.
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Ahiya wi yɛn wa. Wo wìla ki yo na kan ma yo mi yaa ka pye ki tara woolo mbele pe wunluwɔ.

\VS{3}Buru kɛ lɛ maa le ma yɛɛ go na, naa gato ni konaa sɛnrɛgɛ kugbogo nuŋgba ni, ma kari wa wi yeri. Na maga sa gbɔn wa, ŋga ki yaa pyɔ wi ta wi yaa ki yo ma kan.»


\par }{\PP \VS{4}A Yerobowamu wi jɔ wì sigi pye ma. Wìla yiri ma kari wa Silo ca, wa Ahiya wi go. Ki wagati wi ni, Ahiya wi sila pye na yaan, katugu wi yɛngɛlɛ kàa te wi lelɛwɛ pi kala na.

\VS{5}Ɛɛn fɔ, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì sigi yo Ahiya wi kan fɔ: «Wele, Yerobowamu jɔ wi yɛn na paan laga ma yeri mbɔɔn yewe wi pinambyɔ wi wogo na, katugu wi yɛn na yaa. Na wiga pan sɛnrɛ nda, naa sɛnrɛ nda to ma yaa yo wi kan. Na wiga ka sa gbɔn wa ma na, wi yaa wi yɛɛ pye fɔ wi yɛn lere wa yɛgɛ.»


\par }{\PP \VS{6}Naa Ahiya wìla kaa jɛlɛ wi tangala tinmɛ pi ta sanga ŋa ni wa yeyɔngɔ ki na, a wì sho fɔ: «Yerobowamu jɔ, ye go. Yiŋgi na, a mà sɔɔn yɛɛ pye lere wa yɛgɛ? Pànla tun ma yeri mbe sɛnŋgbanra yo ma kan.

\VS{7}Sɔngɔrɔ ma saga yo Yerobowamu wi kan fɔ pa Yawe Yɛnŋɛlɛ,
Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ lì yo yɛɛn: ‹Mɔ̀ɔ tɛgɛ cɛnsagbɔgɔ na leele sanmbala pe sɔgɔwɔ. Mɔ̀ɔ tɛgɛ to Izirayɛli, na woolo pe go na.

\VS{8}Mì wunluwɔ pi shɔ Davidi go woolo pe yeri maa kan ma yeri. Ɛɛn fɔ, na tunmbyee Davidi wìla pye yɛgɛ ŋga na mboro woro ma. Wìla tanga na ŋgasegele ke na, ma taga na na wi kotogo ki ni fuun ni, na ŋga fuun ki yɛn sinŋge na yɛgɛ na ki piin.

\VS{9}Mà kapege pye ma wɛ mbele fuun pè keli ma yɛgɛ pe na. Mà saa yarisunndo gbegele mɔɔ yɛɛ kan. Mà tugurɔn yan ma yarisunndo yanlɛrɛ gbegele mbaa ti gbogo, jaŋgo mbanla nawa pi ŋgban. Mà puŋgo le na ni.

\VS{10}Ki kala na, mi yaa jɔlɔgɔ wa Yerobowamu go woolo pe na. Mi yaa lenambala mbele fuun pe yɛn wi kɛɛ woolo pe tɔngɔ, kulolo mbe pinlɛ leseele pe ni laga Izirayɛli tara. Mi yaa ma setirige piile pe ni fuun pe pɛ mbe pe kɔ, paa yɛgɛ ŋga na pe ma kayangara pɛ mberi kɔ we\XREF{†}{{\XO 14:10 }{\XO{14.10:
}}{\XT{1 Wunlu 15.29}}}.

\VS{11}Yerobowamu wi go woo ŋa ka ku wa ca nawa, pyɔɔnlɔ pe yaa wo ka. Ŋa ka ku wa yan naayeri sannjɛrɛ ti yaa wo yɔli. Yawe Yɛnŋɛlɛ lo lìgi yo ma.›


\par }{\PP \VS{12}«Mboro wo na, yiri maa kee ma go. Na maga sa ma yɔnlɔ li wa wa ca sanga ŋa ni, pyɔ wi yaa ku.

\VS{13}Izirayɛli woolo pe ni fuun pe yaa kaa kunwɔ pi gbele mbe gboo wi le. Yerobowamu go woolo pe ni fuun pe ni, ko pyɔ wo nuŋgba gboo wi yaa ka le fanga ni; katugu Yerobowamu go woolo pe ni fuun pe ni, wo nuŋgba Yawe Yɛnŋɛlɛ lì kajɛŋgɛ yan wi ni.

\VS{14}Ko puŋgo na, Yawe Yɛnŋɛlɛ li yaa wunlunaŋa fɔnŋɔ tɛgɛ Izirayɛli woolo pe go na li yɛɛ kan. Wo wi yaa ka Yerobowamu go woolo pe ni fuun pe tɔngɔ mbe pe kɔ. Ki pilige ki wa na paan, kì yɛrɛ gbɔn makɔ.

\VS{15}Yawe Yɛnŋɛlɛ li yaa ka Izirayɛli woolo pe gbɔn mbe pe koro, fɔ pe yaa la yɛgɛ paa yɛgɛ ŋga na gbagara ma kaa na yɛgɛ tɔnmɔ go na we. Tara tiyɔnrɔ nda làa kan pe tɛlɛye pe yeri, li yaa Izirayɛli woolo pe purɔ mbe pe yirige wa ti ni, mbe pe jaraga wa Efirati gbaan wi puŋgo na, katugu pè yarisunŋgo jɛlɛ
Ashera ki tiyagala kele kan naga gbogo ma Yawe Yɛnŋɛlɛ li nawa pi ŋgban.

\VS{16}Yerobowamu wì kapere nda pye konaa ma Izirayɛli woolo pe puŋgo, a pè kapere nda pye, Yawe Yɛnŋɛlɛ li yaa je pe na ti kala na.»


\par }{\PP \VS{17}A Yerobowamu jɔ wì si yiri ma kari, mɛɛ saa gbɔn wa Tiriza ca. Pa wila gbɔɔn le yeyɔngɔ ki na, a pyɔ wì si ku.

\VS{18}A Izirayɛli woolo pè suu le. Pàa wi kunwɔ pi gbele paa yɛgɛ ŋga na Yawe Yɛnŋɛlɛ làa ki le wa li tunmbyee, Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Ahiya wi yɔn, a wìgi yo we.


\par }{\SH Yerobowamu wi kunwɔ
\par }
{\PP \VS{19}Yerobowamu wi kapyegele sanŋgala, naa malaga ŋga fuun wìla gbɔn konaa wi wunluwɔ wìla pi pye yɛgɛ ŋga na, ki kagala ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Izirayɛli tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.

\VS{20}Yerobowamu wìla pye yɛlɛ nafa ma yiri shyɛn wa wunluwɔ pi na. Kona, a wì si ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na. A wi pinambyɔ Nadabu wì si cɛn wa wi yɔnlɔ.


\par }{\SH Zhuda tara wunlunaŋa \newline  Orobowamu wi sanga
\par }
{\R (2 Kuro 11.5–12.15)

\par }{\PP \VS{21}Salomɔ pinambyɔ Orobowamu wìla cɛn wunluwɔ pi na Zhuda tara ti go na. Wìla ta yɛlɛ nafa shyɛn ma yiri nuŋgba mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yɛlɛ kɛ ma yiri kɔlɔshyɛn wìla pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca ki ni, ki ca ŋga Yawe Yɛnŋɛlɛ làa wɔ Izirayɛli cɛngɛlɛ ke ni fuun ke sɔgɔwɔ mbaa li yɛɛ nari wa. Orobowamu nɔ pàa pye naa yinri Naama ma yiri wa Amɔ cɛnlɛ li ni.


\par }{\PP \VS{22}Kona, Zhuda cɛnlɛ woolo pè si ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na ki pye. Kapere nda pàa pye ma yenjaga yirige li ni, tì wɛ kapere nda pe tɛlɛye pàa pye ti na.

\VS{23}Poro fun pàa yarisunndo sunzara kan wa tinndiye pe na pe yɛɛ kan, ma sinndɛɛrɛ titɔɔnrɔ titɔɔnrɔ yerege yerege nari gbogo, konaa ma yarisunŋgo jɛlɛ Ashera ki tiyagala kele kankan wa tinndiye pe ni fuun pe na konaa wa tire tipiire ti nɔgɔ\XREF{†}{{\XO 14:23 }{\XO{14.23:
}}{\XT{2 Wunlu 17.9-10}}}.


\par }{\PP \VS{24}Nambala naa jɛɛlɛ pàa pye na yarisunndo gbɔgɔsara nanjara\FTNT{†}{{\FR 14:24 }{\FR{14.24:
}}{\FT{Nambala jajara pyefɛnnɛ pa pàa pye na ki jajara ti piin wa pe yarisunndo gbɔgɔyinrɛ ti ni. Pa jɛɛlɛ pàa pye na kee ki nambala pe kɔrɔgɔ wa, ki wogo kìla pye yarisunndo ti ŋgasele la (}}{\XT{Dete 23.18}}{\FT{).}}} piin wa tara ti ni yɛrɛ. Cɛngɛlɛ ŋgele Yawe Yɛnŋɛlɛ làa purɔ ma ke yirige wa Zhuda cɛnlɛ woolo pe yɛgɛ ke kapyere tijangara ti ni fuun to pàa pye na fɔrɔgi.

\VS{25}Orobowamu wi yɛlɛ kaŋgurugo wolo li ni wa wunluwɔ pi na, a Ezhipiti tara wunlunaŋa Shishaki wì si pan ma to Zheruzalɛmu ca ki na.

\VS{26}Wìla Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ yarijɛndɛ ti lɛ konaa wunlunaŋa wi go yarijɛndɛ ti ni. Wìla ti ni fuun ti lɛ ma kari ti ni konaa
tugurɔn sigeyaara tɛ woro nda Salomɔ wìla gbegele ti ni fun\XREF{†}{{\XO 14:26 }{\XO{14.26:
}}{\XT{1 Wunlu 10.16-17; 2 Kuro 9.15-16}}}.

\VS{27}A wunlunaŋa Orobowamu wì si tugurɔn sigeyaara ta gbegele tuguyɛnrɛ ni nda pàa lɛ ti yɔnlɔ, mɛɛ ti le wunlunaŋa wi go kɔrɔsifɛnnɛ teele pe kɛɛ paa ti kɔrɔsi, poro mbele pàa pye na wunlunaŋa wi go yeyɔngɔ ki kɔrɔsi we.

\VS{28}Wunlunaŋa wi kaa kee wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni sanga o sanga, kɔrɔsifɛnnɛ pe ma saa tugurɔn sigeyaara ti lɛ ma pan ti ni wa. Ko puŋgo na pe mɛɛ ti lɛ mbe sɔngɔrɔ ti ni wa kɔrɔsifɛnnɛ pe go ki ni.


\par }{\PP \VS{29}Orobowamu wi kapyegele sanŋgala konaa kagala ŋgele fuun wìla pye ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Zhuda tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.


\par }{\PP \VS{30}Malaga la pye Orobowamu naa Yerobowamu pe sɔgɔwɔ sanga pyew.


\par }{\PP \VS{31}Ko puŋgo na, a Orobowamu wì si ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na. A pè suu le wa wi tɛlɛye pe tanla wa Davidi ca. Pàa pye na Orobowamu wi nɔ wi yinri Naama ma yiri wa Amɔ cɛnlɛ li ni. A wi pinambyɔ Abiyamu wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.




\par }\Chap{15}{\SH Zhuda tara wunlunaŋa Abiyamu \newline  wi sanga
\par }
{\R (2 Kuro 13.1-14)

\par }{\PP \VerseOne{1}Nebati pinambyɔ Yerobowamu wi wunluwɔ pi yɛlɛ kɛ ma yiri kɔlɔtaanri wolo li ni, a Abiyamu wì si cɛn wunluwɔ pi na wa Zhuda tara ti go na.

\VS{2}Wìla yɛlɛ taanri pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca. Wi nɔ pàa pye naa yinri Maaka. Maaka wìla pye Abishalɔmu\XREF{†}{{\XO 15:2 }{\XO{15.2:
}}{\XT{2 Kuro 11.20}}} wo sumborombyɔ.

\VS{3}Kapere nda fuun wi to wìla pye faa, wìla ti cɛnlɛ nuŋgba ti pye fun. Wi sila wi kotogo ki ni fuun ki kan Yawe Yɛnŋɛlɛ, wi Yɛnŋɛlɛ li yeri paa yɛgɛ ŋga na wi tɛlɛ Davidi wìla wi kotogo ki ni fuun ki kan li yeri we.

\VS{4}Ɛɛn fɔ Davidi wi kala na, Yawe Yɛnŋɛlɛ, wi Yɛnŋɛlɛ le, làa setirige pyɔ kan wi yeri wi cɛn wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca wi yɔnlɔ, jaŋgo wunluwɔ pi koro wa wi setirige ki ni konaa Zheruzalɛmu ca ki fanŋga ta;

\VS{5}katugu ŋga ki yɛn ma sin Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na ko Davidi wìla pye. Sɛnrɛ nda fuun làa yo wi kan wi sila ta kpɛ kɛ wi yinwege piliye yi ni fuun yi ni, kaawɔ Hɛti cɛnlɛ woolo naŋa Uri wi kala lo\XREF{†}{{\XO 15:5 }{\XO{15.5:
}}{\XT{2 Sami 11}}}.


\par }{\PP \VS{6}Orobowamu wi yinwege piliye yi ni fuun yi ni, malaga la pye wo naa Yerobowamu pe sɔgɔwɔ.


\par }{\PP \VS{7}Abiyamu wi kapyegele sanŋgala konaa kagala ŋgele fuun wìla pye, ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Zhuda tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni. Malaga la pye Abiyamu wo naa Yerobowamu pe sɔgɔwɔ suyi.


\par }{\PP \VS{8}Ko puŋgo na, a Abiyamu wì si ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na; a pè suu le wa Davidi ca. A wi pinambyɔ Asa wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.


\par }{\SH Zhuda tara wunlunaŋa Asa \newline  wi sanga
\par }
{\R (2 Kuro 15.16–16.1)

\par }{\PP \VS{9}Izirayɛli tara wunlunaŋa Yerobowamu wi wunluwɔ pi yɛlɛ nafa wolo li ni, a Asa wì si cɛn wunluwɔ pi na wa Zhuda tara.

\VS{10}Wìla yɛlɛ nafa shyɛn ma yiri nuŋgba pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca. Wi mama pàa pye naa yinri Maaka. Abishalɔmu sumborombyɔ lawi.

\VS{11}Ŋga ki yɛn ma sin Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na ko Asa wìla pye, paa wi tɛlɛ Davidi wi yɛn.

\VS{12}Wìla nambala naa jɛɛlɛ mbele pe maa yarisunndo gbɔgɔsaga nanjara piin pe purɔ ma pe wɔ wa tara ti ni. Wi tɛlɛye pàa yarisunndo nda gbegele wìla ti jɔgɔ mari wɔ wa tara ti ni\XREF{†}{{\XO 15:12 }{\XO{15.12:
}}{\XT{2 Kuro 15.8-15}}}.

\VS{13}Asa wìla wi mama Maaka wi laga yɛrɛ wa wunlunaŋa nɔ cɛnsaga ki na, katugu wo la yarisunŋgo jɛlɛ
Ashera ka gbegele wi yɛɛ kan. Asa wìla ki yarisunŋgo ki gbɔn maga jaanri, maga lɛ ma saa ki sogo wa Sedirɔn lafoŋgologo ki ni.

\VS{14}Ɛɛn fɔ ali mbege ta Asa wìla wi kotogo ki ni fuun ki kan Yawe Yɛnŋɛlɛ li yeri wi yinwege piliye yi ni fuun yi ni, yarisunndo sunzara nda tìla pye wa tinndiye pe na, ti sila ya kɔ mbe wɔ wa tara ti ni.

\VS{15}Wi to wìla yaara nda tɛgɛ ti yɛ Yɛnŋɛlɛ li kan konaa wo jate wìla yaara nda tɛgɛ ti yɛ Yɛnŋɛlɛ li kan, warifuwe, naa tɛ konaa yaara ta yɛgɛ ni, wìla ti lɛ ma saa ti tɛgɛ wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ ki ni.


\par }{\PP \VS{16}Malaga la pye Asa naa Izirayɛli tara wunlunaŋa Bayesha pe sɔgɔwɔ pe wunluwɔ sanga wi ni fuun wi ni.

\VS{17}Izirayɛli tara wunlunaŋa Bayesha wìla saa to Zhuda tara ti na malaga ni. Wìla malaga sigembogo kan ma Arama ca ki maga, jaŋgo leele paga ka ya mbaa yinrigi nakoma mbaa yiin wa Zhuda tara wunlunaŋa Asa wi tara.

\VS{18}Kì pye ma, warifuwe naa tɛ ŋa fuun wìla koro wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki yarijɛndɛ tɛgɛsaga ki ni konaa wa wunluwɔ go ki yarijɛndɛ tɛgɛsaga ki ni, a Asa wì si wi ni fuun wi lɛ maa kan wi legbɔɔlɔ pe yeri ma yo pe saa kan Bɛni Hadadi wi yeri. Bɛni Hadadi wìla pye Hɛziyɔn pinambyɔ Tabirimɔ wo pinambyɔ. Wìla pye Siri tara ti wunlunaŋa ma cɛn wa Damasi ca. Wunlunaŋa Asa wìla yo pe saa pye fɔ:

\VS{19}«Ki yaga mi naa mboro ni we
yɔn finliwɛ le we yɛɛ sɔgɔwɔ, paa yɛgɛ ŋga na we teele pàa yɔn finliwɛ le pe yɛɛ sɔgɔwɔ we. Wele, mi yɛn naga warifuwe ŋa wo naa ki tɛ ŋa wi torogi ma kan yarikanga. Yɔn finliwɛ mba pi yɛn mboro naa Izirayɛli tara wunlunaŋa Bayesha wi ni ye sɔgɔwɔ, mila jaa maa jɔgɔ, jaŋgo wi kari wi laga na na.»


\par }{\PP \VS{20}A Bɛni Hadadi wì si yɛnlɛ wunlunaŋa Asa wi sɛnrɛ ti na, mɛɛ wi maliŋgbɔɔnlɔ teele pele torogo, a pè saa to Izirayɛli tara cara ti na. Pàa ya Iyɔn ca ki ni, naa Dan ca ki ni, naa Abɛli Bɛti Maaka ca ki ni, naa Kinerɛti tara ti ni fuun ti ni konaa Nɛfitali tara ti ni fuun ti ni.

\VS{21}Naa Bayesha wìla kaa ki sɛnrɛ ti logo, a wì si Arama ca mbogo kanga ki yaga mɛɛ saa koro wa Tiriza ca.


\par }{\PP \VS{22}Kona, a wunlunaŋa Asa wì si Zhuda tara woolo pe ni fuun pe yeri; wi sila lere wo wa yaga na wì suu yeri. Bayesha wìla pye na Arama ca mbogo ki kanni sinndɛɛrɛ naa tire nda ni, a wì si ti a leele pè saa ti koli ma pan ti ni. A wunlunaŋa Asa wì siri lɛ ma saa Geba ca ki kan wa Bɛnzhamɛ tara konaa Mizipa ca ki ni.


\par }{\PP \VS{23}Asa wi kapyegele sanŋgala ke ni fuun, naa wi kotogo kagala ke ni fuun, naa kagala ŋgele fuun wìla pye konaa cara nda wìla kan, ki kagala ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Zhuda tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni. Ɛɛn fɔ naa wìla kaa lɛ, a tɔɔrɔ yama si to wi na.

\VS{24}A Asa wì si ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na. A pè suu le wa wi tɛlɛye pe tanla, wa Davidi ca ki ni. A wi pinambyɔ Zhozafati wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.


\par }{\SH Izirayɛli tara wunlunaŋa Nadabu \newline  wi sanga
\par }
{\PP \VS{25}Zhuda tara wunlunaŋa Asa wi wunluwɔ pi yɛlɛ shyɛn wolo li ni, a Yerobowamu pinambyɔ Nadabu wì si cɛn wunluwɔ pi na Izirayɛli tara ti go na. Wìla yɛlɛ shyɛn pye wunluwɔ pi na Izirayɛli tara ti go na.

\VS{26}Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na ko wìla pye. Wi to wìla tanga konɔ na na, lo wìla tanga li na maa yɛɛ kan kapege pyewe pi yeri ma ti a Izirayɛli woolo pe kapege pye.

\VS{27}Kona, Ahiya pinambyɔ Bayesha ŋa wìla yiri wa Isakari cɛnlɛ li ni, wì si yɔn le Nadabu wi na. Ma Nadabu wo naa Izirayɛli woolo pe ni fuun pe ta pàa pan ma maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga kan wa Gibetɔn ca ki tanla mbege yɔn tɔn, a Bayesha wì si saa Nadabu wi gbɔn maa gbo. Gibetɔn ca kìla pye Filisiti tara fɛnnɛ poro wogo.

\VS{28}Zhuda tara wunlunaŋa Asa wi wunluwɔ pi yɛlɛ taanri wolo li ni ko Bayesha wìla Nadabu wi gbo, mɛɛ cɛn wa wi yɔnlɔ.


\par }{\PP \VS{29}Naa Bayesha wìla kaa cɛn wunluwɔ pi na sanga ŋa ni, a wì si Yerobowamu wi go woolo pe ni fuun pe gbo. Wi sila Yerobowamu wi go lere wa kpɛ yaga go na. Wìla pe ni fuun pe tɔngɔ pew, ma yala Yawe Yɛnŋɛlɛ làa sɛnrɛ nda yo li tunmbyee Ahiya ŋa wìla yiri wa Silo ca wi kan ti ni\XREF{†}{{\XO 15:29 }{\XO{15.29:
}}{\XT{1 Wunlu 14.10}}}.

\VS{30}Ko la pye ma, katugu Yerobowamu wìla kapege pye ma ti a Izirayɛli woolo pè kapege pye fun ma Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ li nawa pi ŋgban.


\par }{\PP \VS{31}Nadabu wi kapyegele sanŋgala koro naa kagala ŋgele fuun wìla pye ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Izirayɛli tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.

\VS{32}Malaga la pye Asa wo naa Izirayɛli tara wunlunaŋa Bayesha pe sɔgɔwɔ pe yinwege piliye yi ni fuun yi ni.


\par }{\SH Izirayɛli tara wunlunaŋa Bayesha \newline  wi sanga
\par }
{\PP \VS{33}Zhuda tara wunlunaŋa Asa wi wunluwɔ pi yɛlɛ taanri wolo li ni, a Ahiya pinambyɔ Bayesha wì si cɛn wunluwɔ pi na Izirayɛli tara ti go na wa Tiriza ca. Wìla pye yɛlɛ nafa ma yiri tijɛrɛ wunluwɔ pi na.

\VS{34}Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na ko wìla pye. Yerobowamu wìla tanga koŋgolo ŋgele na, koro wìla tanga ke na maa yɛɛ kan kapege pyewe pi yeri ma ti a Izirayɛli woolo pe kapege pye.




\par }\Chap{16}{\PP \VerseOne{1}Yawe Yɛnŋɛlɛ làa para Hanani pinambyɔ Yehu wi ni ma yo wigi yo Bayesha wi kan fɔ:

\VS{2}«Mɔ̀ɔ yirige mɔɔ wɔ wa taambugɔ ki ni mɔɔ tɛgɛ
Izirayɛli, na woolo pe yɛgɛ sinvɔ. Ɛɛn fɔ mà tanga wa Yerobowamu wi konɔ li ni, ma ti a Izirayɛli, na woolo pè kapege pye, mala nawa pi ŋgban pe kapere ti kala na.

\VS{3}Ki kala na, mi yaa Bayesha naa wi go woolo pe kɔ pew mbe pe wɔ wa. Mi yaa wi go woolo pe pye paa yɛgɛ ŋga na mìla Nebati pinambyɔ Yerobowamu wi go woolo pe pye we.

\VS{4}Bayesha wi go woo ŋa ka ku wa ca nawa, pyɔɔnlɔ pe yaa wo ka. Ŋa ka ku wa yan, naayeri sannjɛrɛ ti yaa wo yɔli.»


\par }{\PP \VS{5}Bayesha wi kapyegele sanŋgala, naa kagala ŋgele wì pye konaa wi kotogo kagala ke ni, ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Izirayɛli wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.

\VS{6}Ko puŋgo na, a Bayesha wì si ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na, a pè suu le wa Tiriza ca. A wi pinambyɔ Ela wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.


\par }{\PP \VS{7}Yawe Yɛnŋɛlɛ làa para yɛrɛ li yɔn sɛnrɛ yofɔ Yehu wi ni, Hanani pinambyɔ we, ma yo wi para Bayesha naa wi go woolo pe ni pe kapere nda fuun pè pye Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ sɔgɔwɔ ti kala na, katugu wìla Yawe Yɛnŋɛlɛ li nawa pi ŋgban wi kapyere ti ni, paa Yerobowamu go woolo pe yɛn konaa ma Yerobowamu go woolo pe ni fuun pe tɔngɔ ma pe kɔ pew.


\par }{\SH Izirayɛli tara wunlunaŋa Ela \newline  wi sanga
\par }
{\PP \VS{8}Zhuda tara wunlunaŋa Asa wi wunluwɔ pi yɛlɛ nafa ma yiri kɔgɔlɔni wolo li ni, a Bayesha pinambyɔ Ela wì si cɛn wunluwɔ pi na Izirayɛli tara ti go na. Yɛlɛ shyɛn wìla pye wunluwɔ pi na wa Tiriza ca.

\VS{9}Ela wi tunmbyee Zimiri ŋa wìla pye malaga gbɔnwotoroye pe walaga nuŋgba go na, a wo si kaa yɔn le wi na. Pilige ka, Ela wìla pye wa Tiriza ca, wa wunluwɔ go ki kagala yɛgɛ wɔfɔ Ariza wi go. Wìla pye na sinmɛ woo na sinndire piin.

\VS{10}A Zimiri wì si pan ma ye wa maa gbɔn maa gbo. Ki kala làa pye Zhuda tara wunlunaŋa Asa wi wunluwɔ pi yɛlɛ nafa ma yiri kɔlɔshyɛn wolo lo ni. A Zimiri wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.

\VS{11}Naa wìla kaa ta ma pye wunluwɔ, ma cɛn wa wunluwɔ pi na, a wì si Bayesha wi go woolo pe ni fuun pe gbo. Wi sila lere kpɛ wo yaga go na; wi sila wi sege woo nakoma wi wɔnlɔ wa kpɛ yaga go na.

\VS{12}Sɛnrɛ nda Yawe Yɛnŋɛlɛ làa yo li yɔn sɛnrɛ yofɔ Yehu wi kan Bayesha wi kanŋgɔlɔ, a wìri yo Bayesha wi kan, Zimiri wìla Bayesha wi go woolo pe ni fuun pe tɔngɔ ma yala ki sɛnrɛ ti ni.

\VS{13}Ki kagala kàa pye Bayesha naa wi pinambyɔ Ela pe kapere nda fuun pàa pye to kala na konaa pàa ti a Izirayɛli woolo pè kapere pye ma Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ li nawa pi ŋgban pe yarisunndo gbɔgɔwɔ pi ni.

\VS{14}Ela wi kapyegele sanŋgala konaa kagala ŋgele wìla pye ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Izirayɛli tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.


\par }{\SH Izirayɛli tara wunlunaŋa Zimiri \newline  wi sanga
\par }
{\PP \VS{15}Zhuda tara wunlunaŋa Asa wi wunluwɔ pi yɛlɛ nafa ma yiri kɔlɔshyɛn wolo li ni, a Zimiri wì si cɛn wunluwɔ pi na, ma piliye kɔlɔshyɛn pye pi na wa Tiriza ca. Ki wagati wi ni, kìla yala Izirayɛli maliŋgbɔɔnlɔ pàa saa maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga kan wa Gibetɔn ca ki tanla mbege yɔn tɔn, ko ŋga ki yɛn Filisiti tara fɛnnɛ pe wogo.

\VS{16}Naa leele pàa kaa koro wa maga logo ma yo Zimiri wìla yɔn le wunlunaŋa wi na maa gbo, a pè si maliŋgbɔɔnlɔ to Omiri wi tɛgɛ wunluwɔ Izirayɛli woolo pe go na.

\VS{17}Kona, a Omiri wo naa maliŋgbɔɔnlɔ pe ni fuun pe ni, pè si yiri wa Gibetɔn ca, ma saa maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga kan wa Tiriza ca ki tanla maga yɔn tɔn.

\VS{18}Naa Zimiri wìla kaa ki yan pè gbɛrɛ mbe ca ki shɔ mbege ta sanga ŋa ni, a wì si kari ma saa ye wa wunluwɔ go ki yumbyɔ larawa woo wi ni, mɛɛ kasɔn le wunluwɔ go ki ni, ma pinlɛ ma sogo go ki ni.

\VS{19}Zimiri wìla ku wi kapere to kala na, katugu ŋga kìla pye kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na ko wìla pye. Wìla tanga wa Yerobowamu wi tulugo ki ni, maa yɛɛ kan kapege ki yeri, ko ŋga Yerobowamu wìla pye ma ti a Izirayɛli woolo pè kapege pye we.

\VS{20}Zimiri wi kapyegele sanŋgala konaa yɔn ŋga wìla le, ki kagala ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Izirayɛli tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.


\par }{\PP \VS{21}Kona, a Izirayɛli woolo pè si kɔn shyɛn. Leele pe walaga nuŋgba la taga Ginati pinambyɔ Tibini wi puŋgo na, maa tɛgɛ wunluwɔ; a walaga sanŋga ko si taga Omiri wo puŋgo na.

\VS{22}Ɛɛn fɔ mbele pàa taga Omiri wi puŋgo na poro la ya Ginati pinambyɔ Tibini wi woolo pe ni. A Tibini wì si ku, a Omiri wo si cɛn wunluwɔ pi na.


\par }{\SH Izirayɛli tara wunlunaŋa Omiri \newline  wi sanga
\par }
{\PP \VS{23}Zhuda tara wunlunaŋa Asa wi wunluwɔ pi yɛlɛ nafa ma yiri kɛ ma yiri nuŋgba wolo li ni, a Omiri wì si cɛn wunluwɔ pi na Izirayɛli tara ti go na. Wìla pye yɛlɛ kɛ ma yiri shyɛn wa wunluwɔ pi na. Wìla keli ma yɛlɛ kɔgɔlɔni lo pye wa Tiriza ca gbɛn.

\VS{24}A wì si saa
Samari tara yanwiga laga ka lɔ naŋa ŋa pàa pye na yinri Shemɛri wi yeri warifuwe pyɔ waga kɔgɔlɔni (6 000) na. A wì si ca ka kan wa maga mɛgɛ taga naga yinri
Samari ma yala yanwiga laga ki fɔ Shemɛri wi mɛgɛ ki ni.


\par }{\PP \VS{25}Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na ko Omiri wìla pye. Wìla kapege pye ma wɛ mbele fuun pàa keli ma cɛn wunluwɔ pi na wi yɛgɛ pe na.

\VS{26}Wìla tanga wa Nebati pinambyɔ Yerobowamu wi konɔ li ni fuun li ni, maa yɛɛ kan kapege pyewe pi yeri, ko ŋga wìla pye ma ti a Izirayɛli woolo pè kapege pye ma Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ li nawa pi ŋgban pe yarisunndo gbɔgɔwɔ pi ni.

\VS{27}Omiri wi kapyegele sanŋgala, naa kagala ŋgele wìla pye konaa wi kotogo kagala ŋgele wìla pye, ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Izirayɛli tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.

\VS{28}Ko puŋgo na, Omiri wì si kaa ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na. A pè suu le wa Samari ca. A wi pinambyɔ Ashabu wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.


\par }{\SH Izirayɛli tara wunlunaŋa Ashabu \newline  wi sanga
\par }
{\PP \VS{29}Zhuda tara wunlunaŋa Asa wi wunluwɔ pi yɛlɛ nafa ma yiri kɛ ma yiri kɔlɔtaanri wolo li na, a Omiri pinambyɔ Ashabu wì si cɛn wunluwɔ pi na Izirayɛli tara ti go na. Wìla pye yɛlɛ nafa ma yiri shyɛn Izirayɛli tara ti go na, wa Samari ca.

\VS{30}Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na ko Omiri pinambyɔ Ashabu wìla pye. Wì kapege kìla wɛ mbele pàa keli ma cɛn wunluwɔ pi na wi yɛgɛ pe woro ti na.

\VS{31}Nebati pinambyɔ Yerobowamu wìla kapere nda pye ti cɛnlɛ nuŋgba to wìla pye, ɛɛn fɔ ko yɛrɛ suu yɛnlɛ tin bere, fɔ a wì saa Sidɔn ca fɛnnɛ wunlunaŋa Etibaali wi sumborombyɔ Yezabɛli wi pɔri wi jɔ konaa na tunŋgo piin yarisunŋgo
Baali ki kan, na fɔli ki yɛgɛ sɔgɔwɔ naga gbogo.

\VS{32}A wì si
saraga wɔsaga kan yarisunŋgo Baali ki kan wa Samari ca, wa yarisunŋgo gbɔgɔgo ŋga wìla kan Baali wi kan ki ni.

\VS{33}Ashabu wìla yarisunŋgo jɛlɛ
Ashera ki tiyala la kan mbaa ki gbogo. Wìla kapere lɛgɛrɛ ta yɛgɛ pye naa ma Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ li nawa pi ŋgban. Wi kapere tìla wɛ Izirayɛli tara wunlumbolo mbele fuun pàa keli ma cɛn wunluwɔ pi na wi yɛgɛ pe woro ti na.

\VS{34}Ashabu wi wagati wi na, a Betɛli ca fɛnnɛ naŋa Hiyɛli wì si yiri ma Zheriko ca ki kan naa. Wìla tunŋgo ki nɔgɔ lɛ pilige ŋga ni, a wi pinambyɔ koŋgbanŋa Abiramu wì si ku. Wi yaa ca ki mbogo yeyɔngɔ kɔɔrɔ ti le pilige ŋga ni, a wi pinambyɔ puŋgofɔ Segubu wì si ku. Kìla pye ma yala Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro ti ni, to nda làa yo Nuni pinambyɔ Zhozuwe wi kan we\XREF{†}{{\XO 16:34 }{\XO{16.34:
}}{\XT{Zhozu 6.26}}}.




\par }\Chap{17}{\SH Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Eli \newline  wìla yo wawa yaa yere \newline  wa Izirayɛli tara
\par }
{\PP \VerseOne{1}Naŋa wà la pye wa Tishibe ca, wa Galaadi tara, pàa pye naa yinri
Eli. Pilige ka, a wì si saa wunlunaŋa Ashabu wi pye fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ na yinwege wolo,
Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ na mi yɛn na tunŋgo piin li kan li mɛgɛ ki na, sɛnrɛ nda mi yɛn na yuun ti nda: ‹Yɛgɛlɛ ŋgele kaa paan ke ni, fɔɔngɔ se wo laga tara ti na, tisaga se si pan laga tara ti na, kaawɔ mi mbe ka pan mbege yo fɔ ki to\XREF{†}{{\XO 17:1 }{\XO{17.1:
}}{\XT{Zhaki 5.17}}}.› »


\par }{\SH Eli wìla saa cɛn \newline  wa Keriti lafogo yɔn ki na
\par }
{\PP \VS{2}Ko puŋgo na, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si para Eli wi ni ma yo fɔ:

\VS{3}«Yiri laga ki laga ŋga ki ni, ma kari wa yɔnlɔ yirisaga kɛɛ yeri, ma sa lara wa Keriti lafogo ki tanla, wa Zhuridɛn gbaan wi yɔnlɔ yirisaga kɛɛ yeri.

\VS{4}Maa lafogo tɔnmɔ pi woo. Mìgi konɔ kan kaankaanye pe yeri pe saa yaakara kaan ma yeri wa ki laga ki na.»

\VS{5}A Eli wì si yiri ma kari ma yala Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro ti ni. Wìla saa cɛn wa Keriti lafogo ki yɔn na, wa Zhuridɛn gbaan wi yɔnlɔ yirisaga kɛɛ yeri.

\VS{6}Kaankaanye pàa pye na paan na buru naa kara kaan wi yeri pinliwɛ naa yɔnlɔkɔgɔ. A wi nɛɛ lafogo tɔnmɔ pi woo.

\VS{7}Ɛɛn fɔ sanni sa gbɔn wagati wa ni, a lafogo tɔnmɔ pì si waga, katugu tisaga kpɛ sila pan wa tara ti ni.


\par }{\SH Eli wìla kari wa \newline  Sarɛpita ca naŋgunjɔ wa yeri
\par }
{\PP \VS{8}Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si para Eli wi ni maa pye fɔ:

\VS{9}«Yiri ma kari wa Sarɛpita ca, wa Sidɔn tara ma sa cɛn wa. Wele, mìgi konɔ kan naŋgunjɔ wa yeri wila ma kaan maa kaa.»


\par }{\PP \VS{10}Kì pye ma, a Eli wì si yiri ma kari wa Sarɛpita ca. Naa wìla ka saa gbɔn wa ca ki yesaga sanga ŋa ni, a wì si naŋgunjɔ wa yan wi yɛn na kanŋgirɛ wulowulo. A Eli wì suu yeri maa pye fɔ: «Mila ma yɛnri, ki yaga ma sa tɔnmɔ ko na kan leyaraga ka ni, jaŋgo mbe ta mbe wɔ.»

\VS{11}A jɛlɛ wì si kari sa tɔnmɔ pa ko wi kan, a Eli wì suu yeri naa maa pye fɔ: «Mi yɛn nɔɔ yɛnri, ki yaga ma sa buru kɔngɔ lagaja ma pan ki ni na kan.»

\VS{12}A jɛlɛ wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ, ma Yɛnŋɛlɛ na yinwege wolo li mɛgɛ ki na, yaakaga kpɛ woro laga, ŋga kì sɔgɔ. Ɛɛn fɔ, muwɛ kɛɛ yɛnlɛ nuŋgba pi yɛn na yeri cɔlɔ la ni, naa sinmɛ jɛnri ni sinmɛ cɔpile la ni. Mɛɛ na yan mi yɛn na kanŋgirɛ jɛnri wulowulo? Po mi yaa sɔngɔrɔ sa sɔgɔ mi naa na pinambyɔ wi ni we ka. Na waga to ka mbe kɔ, kona wee cɛn waa kunwɔ pi singi.»


\par }{\PP \VS{13}A Eli wì suu pye fɔ: «Maga ka fyɛ. Kari ma saga pye paa yɛgɛ ŋga na màga yo. Ɛɛn fɔ keli ma sa buru wa gbegele na kan jɛɛlɛ ma pan wi ni na kan gbɛn. Ko puŋgo na, mɛɛ sa mboro naa ma pinambyɔ wi ni ye woo wi gbegele.

\VS{14}Katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ pa lì yo yɛɛn fɔ: ‹Muwɛ pi se ka kɔ wa cɔlɔ li ni, sinmɛ pi se si ka kɔ wa sinmɛ cɔpile li ni, fɔ pilige ŋga ni Yawe Yɛnŋɛlɛ li yaa ti tisaga ki pan laga tara ti na.› »

\VS{15}A jɛlɛ wì si kari ma saa ki pye paa yɛgɛ ŋga na Eli wìla ki yo wi kan we. Jɛlɛ wo naa wi pinambyɔ wi ni, naa Eli wi ni pàa pye na yaakara taa na kaa fɔ ma saa gbɔn wagati titɔnlɔwɔ ni.

\VS{16}Katugu muwɛ pi sila kɔ wa cɔlɔ li ni, sinmɛ fun pi sila kɔ wa sinmɛ cɔpile li ni, ma yala Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro ti ni Eli wi kan, a wìgi yo we.


\par }{\SH Eli wìla naŋgunjɔ \newline  wi pinambyɔ wi yɛn maa yirige \newline  wa kunwɔ pi ni
\par }
{\PP \VS{17}Ki kagala ke puŋgo na, naŋgunjɔ ŋa wìla Eli wi yaara wɔ, a wi pinambyɔ wì si to na yaa. Wi yama pìla ŋgban fɔ a wi wɔnwɔn pì yere.

\VS{18}Kona, a jɛlɛ wì si Eli wi pye fɔ: «Yɛnŋɛlɛ li lere, yiŋgi ki yɛn mi naa mboro we sɔgɔwɔ? Kì cɛn ma pan laga na yeri mbe pan mbe ti na kapere ti fɔgɔ mbe tɔn na na konaa mbe ti na pinambyɔ wi ku wi le?»


\par }{\PP \VS{19}A Eli wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ma pinambyɔ wi kan na yeri.» A Eli wì si pyɔ wi shɔ wi nɔ wi kɛɛ. Wo jate wìla pye na wɔnlɔ sanŋgazo wi yumbyɔ ŋa ni, a wì si lugu ma kari pyɔ wi ni wa wi ni, ma saa wi sinŋge wa wi sinlɛyaraga ki na.

\VS{20}Ko puŋgo na, a wì si Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛnri ma yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ, na Yɛnŋɛlɛ, ma mbe yɛnlɛ kaselege mbe jɔlɔgɔ wa ki naŋgunjɔ ŋa wìlan yaara wɔ laga wi go wi na mboo pinambyɔ wi gbo le?»

\VS{21}Kona, a Eli wì si sinlɛ ma sanga pyɔ wi na ma saa ta yɔnlɔ taanri, mɛɛ Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛnri ma yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ, na Yɛnŋɛlɛ, mila ma yɛnri, maga yaga ma yinwege wɔnwɔn pi sɔngɔrɔ maa le ki pinambyɔ ŋa wi ni naa.»

\VS{22}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si Eli wi yɛnrɛwɛ pi logo, mɛɛ yinwege wɔnwɔn pi sɔngɔrɔ maa le pyɔ wi ni, a wì si sɔngɔrɔ ma pye yinwege na naa.

\VS{23}A Eli wì si pyɔ wi lɛ ma yiri wi ni wa sanŋgazo yumbyɔ wi ni, ma tigi wi ni wa go nawa, maa kan wi nɔ wi yeri, mɛɛ wi pye fɔ: «Wele, ma pinambyɔ wi yɛn yinwege na.»

\VS{24}Kona, a jɛlɛ wì si Eli wi pye fɔ: «Koni mìgi jɛn fɔ ma yɛn Yɛnŋɛlɛ li lere. Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɔn sɛnrɛ nda maa yuun ti yɛn kaselege.»




\par }\Chap{18}{\SH Eli wìla kari \newline  wa wunlunaŋa Ashabu wi yeri
\par }
{\PP \VerseOne{1}Naa wagati titɔnlɔwɔ wà la kaa toro, wawa mba pìla yere pi yɛlɛ taanri wolo li ni, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si para
Eli wi ni maa pye fɔ: «Yiri ma kari wa Ashabu wi yɛgɛ sɔgɔwɔ, kona mi yaa ti tisaga ki pan laga tara ti ni.»

\VS{2}A Eli wì si yiri ma kari wa Ashabu wi yeri.

\par }{\PP Kìla yala fuŋgo kì ŋgban wa
Samari tara fɔ jɛŋgɛ.

\VS{3}A Ashabu wì suu wunluwɔ go ki kagala yɛgɛ wɔfɔ Abidiyasi wi yeri, a wì pan wa wi yeri. Ma si yala Abidiyasi wìla pye na fyɛ Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ fɔ jɛŋgɛ;

\VS{4}katugu sanga ŋa ni Yezabɛli wìla pye na Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe tɔngɔ, Abidiyasi wìla Yɛnŋɛlɛ li yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ cɛnmɛ lɛ ma saa pe kɔn shyɛn ma pe lara waliwere ta ni lere nafa shyɛn ma yiri kɛ kɛ, nɛɛ pe kaan yaakara naa tɔnmɔ ni.

\VS{5}A Ashabu wì si Abidiyasi wi pye fɔ: «Yiri ma sa tara ti yanri ma toro, ma puluyo yi ni fuun naa laforo ti ni fuun ti wele. Kana ma yaa sa yantipirige yan wa laga ka na mbaa ki kaan we shɔnye naa we sofilele worosoye pe yeri paa kaa, jaŋgo pe koro yinwege na, waga ka pe gbo jorowo na.

\VS{6}A pè si tara ti wali pe yɛɛ kan mberi yanri mbe toro. Ashabu wìla konɔ la lɛ ma kari wi yɛ, a Abidiyasi wì konɔ la yɛgɛ lɛ ma kari wi yɛ.»


\par }{\PP \VS{7}Ma Abidiyasi wi ta wa konɔ wila kee, a wì si saa fo ma fili Eli wi ni. A Abidiyasi wì suu jɛn. A wì si to maa yɛgɛ ki jiile wa tara maa gbɔgɔ, mɛɛ yo fɔ: «Na tafɔ Eli, mboro wi yɛɛn le?»


\par }{\PP \VS{8}A Eli wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ee, muwi. Kari ma saga yo na tafɔ Ashabu wi kan fɔ: ‹Wele, Eli wi yɛn wa.› »


\par }{\PP \VS{9}A Abidiyasi wì sho fɔ: «Yiŋgi kapege mì pye, fɔ a ma yɛn na mi ŋa ma tunmbyee na nii Ashabu wi kɛɛ wilan gbo?

\VS{10}Yawe Yɛnŋɛlɛ, ma Yɛnŋɛlɛ na yinwege wolo li mɛgɛ ki na, mì wugu ma kan fɔ cɛnlɛ lo la woro wa nakoma wunluwɔ tara to ta woro wa, nda na tafɔ Ashabu wii leele tun pe sɔɔn lagaja wa. Ɛɛn fɔ, na ki woolo paga pan mbe yo fɔ pe sɔɔn yan wa pe yeri, wi ma ti ki cɛnlɛ woolo nakoma ki wunluwɔ tara woolo pe ma wugu mbege naga fɔ pe sɔɔn yan wa.

\VS{11}Koni, a mbòro sho fɔ: ‹Kari ma saga yo na tafɔ wi kan fɔ: Wele, Eli wi yɛn wa.›

\VS{12}Mbe sigi ta, na mi ka yiri na ma tanla fɔɔnfɔɔn ŋga na mbe kari, Yɛnŋɛlɛ li yinnɛ li yaa ma lɛ mbe kari ma ni laga ŋga mii jɛn. Na mi ka sɔɔn sɛnrɛ yo Ashabu wi kan, na wi sɔɔn yan pa wi yaa na gbo. Ma si yala mi ŋa ma tunmbyee mi maa fyɛ Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ maga lɛ wa na punwɛ sanga wi ni.


\par }{\PP \VS{13}«Na tafɔ, sanga ŋa ni Yezabɛli wìla pye na Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe kuun, ŋga mìla pye pe sila ki wogo ki yɛgɛ yo ma kan wi le? Mìla Yɛnŋɛlɛ li yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ cɛnmɛ lɛ ma saa pe lara waliwege ka ni nambala nafa shyɛn ma yiri kɛ kɛ, na pe kaan yaakara naa tɔnmɔ ni na pe baro.

\VS{14}Koni, a mbòro sho fɔ: ‹Kari ma saga yo ma tafɔ Ashabu wi kan fɔ: Wele, Eli wi yɛn wa.› Pa wi yaa na gbo.»


\par }{\PP \VS{15}A Eli wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ na yawa pi ni fuun fɔ, naa yinwege wolo li mɛgɛ ki na, lo na mi yɛn na tunŋgo piin li kan we, ma taga ki na fɔ nala mi jate mi yaa kari wa Ashabu wi yeri.»


\par }{\SH Eli wìla wi yɛɛ naga Ashabu wi na
\par }
{\PP \VS{16}Kona, a Abidiyasi wì si kari ma saa Ashabu wi fili maga sɛnrɛ ti yɛgɛ yo wi kan. A Ashabu wì si kari wa Eli wi yeri.

\VS{17}Naa Ashabu wìla kaa Eli wi yan, a wì sho fɔ: «Ma ŋa san, mboro ŋa maa jɔlɔgɔ ki waa
Izirayɛli woolo pe na we!»

\VS{18}A Eli wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Mi ma mila jɔlɔgɔ ki waa Izirayɛli woolo pe na. Ɛɛn fɔ mboro naa ma to go woolo pe ni yoro wɛlɛ, katugu yè je mbaa tanri Yawe Yɛnŋɛlɛ li ŋgasegele ke na, ma taga yarisunndo
Baali ti na nari gbogo.

\VS{19}Koni leele torogo pe sa Izirayɛli woolo pe ni fuun pe yeri pe pe gbogolo wa na tanla wa Karimɛli yanwiga ki na, naa yarisunŋgo Baali ki yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ cɛnmɛ tijɛrɛ naa nafa shyɛn ma yiri kɛ (450) pe ni konaa yarisunŋgo
Ashera ki yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ cɛnmɛ tijɛrɛ (400) pe ni, poro mbele pe maa nii wa wunlunjɔ Yezabɛli wi go we.»


\par }{\SH Eli wo naa yarisunŋgo Baali \newline  ki yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe kala
\par }
{\PP \VS{20}Kona, a Ashabu wì si leele torogo Izirayɛli woolo pe ni fuun pe yeri, mɛɛ yarisunŋgo Baali ki yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe gbogolo wa Karimɛli yanwiga ki na.

\VS{21}Kona, a Eli wì si fulo wa leele pe ni fuun pe tanla mɛɛ pe pye fɔ: «Ye yaa la yewile la kanni kanŋgɔlɔyɔ shyɛn yi na fɔ sa gbɔn wagati wi wiwiin? Na ki ka pye Yawe Yɛnŋɛlɛ lo li yɛn Yɛnŋɛlɛ, ye taga li na ye. Ɛɛn fɔ na ki ka si pye yarisunŋgo Baali ko ki yɛn Yɛnŋɛlɛ, ye taga ki na kɛ.» Ɛɛn fɔ leele pe sila wi yɔn sogo sɛnpyɔ nuŋgba ni.

\VS{22}A Eli wì si leele pe pye fɔ: «Mi nuŋgba mì koro Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɔn sɛnrɛ yofɔ, ma si yala yarisunŋgo Baali ki yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe yɛn lere cɛnmɛ tijɛrɛ naa nafa shyɛn ma yiri kɛ (450).

\VS{23}Ye pan napɛnɛ shyɛn ni we kan. Baali yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe nuŋgba wɔ pe yɛɛ kan, poo gbo, poo kɔɔnlɔ, poo taga wa kanŋgirɛ ti go na mboo pye
saraga, paga ka kasɔn le ti ni. Mi fun mi yaa sanŋa wi lɛ mboo gbɛgɛlɛ mboo taga wa kanŋgirɛ ti go na, mi se kasɔn le wa ti ni.

\VS{24}Ko puŋgo na, ye ye yɛnŋɛlɛ li yɛnri, mi fun mi yaa Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛnri. Na ŋa Yɛnŋɛlɛ kaa yɔn sogo kasɔn ni, pa kona lo li yaa pye Yɛnŋɛlɛ jɛnnɛ le.»

\par }{\PP A leele pe ni fuun pè si Eli wi yɔn sogo ma yo: «Wège logo.»


\par }{\PP \VS{25}A Eli wì si Baali yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe pye fɔ: «Ye keli ye napɔlɔ wa wɔ yoo gbɛgɛlɛ, katugu yoro ye yɛn ma lɛgɛ. Kona ye ye yarisunŋgo ki yɛnri, ɛɛn fɔ yaga ka kasɔn le kanŋgirɛ ti ni.»


\par }{\PP \VS{26}A pè si napɔlɔ ŋa pàa kan pe yeri wi lɛ maa gbɛgɛlɛ, mɛɛ yarisunŋgo Baali ki yɛnri maga lɛ pinliwɛ pi ni fɔ ma saa gbɔn yɔnlɔfugo ki na. Pàa pye na yuun fɔ: «Baali, we yɔn sogo.» Ɛɛn fɔ, pe sila magala logo, pe sila si pe yɔn sogo sɛnpyɔ ni.
Saraga wɔsaga ŋga pàa kan, a pe nɛɛ yeni na kanni naga mari.


\par }{\PP \VS{27}Naa yɔnlɔfugo kìla kaa gbɔn, a Eli wì si to na tɛgɛ pe na, na yuun fɔ: «Yaa jɔrɔgi ŋgbanga, ki kaa pye Baali wi yɛn yɛnŋɛlɛ we. Kana wi yɛn na jatere piin kala la na, nakoma wi kɛɛ yɛn ma yanra, nakoma wi kari ca na, nakoma wi yɛn na wɔnlɔ; ye daga mboo yɛn.»

\VS{28}Kona, a pe nɛɛ jɔrɔgi ŋgbanga naa ma wɛ, na pe yɛɛ wire ti kɔɔnlɔ pe tokobiye naa pe njaanra ti ni, ma yala pe kalɛgɛ ki ni, fɔ a kasanwa pila yinrigi na fuun pe na.

\VS{29}Naa yɔnlɔ kìla kaa pari, a pe nɛɛ Baali wi yɔn sɛnrɛ yuun fɔ ma saa gbɔn yɔnlɔkɔgɔ saraga wɔsanga wi na. Ɛɛn fɔ pe sila magala logo, pe sila pe yɔn sogo, pe sila si logo pe yeri.


\par }{\PP \VS{30}Kona, a Eli wì si leele pe ni fuun pe pye fɔ: «Ye fulo laga na tanla.» A leele pe ni fuun pe si fulo wa wi tanla. Kona, a Eli wì si Yawe Yɛnŋɛlɛ li saraga wɔsaga ŋga kìla to ki gbegele naa fɔnŋgɔ.

\VS{31}A wì si sinndɛɛrɛ kɛ ma yiri shyɛn lɛ ma yala Zhakɔbu pinambiile pe cɛngɛlɛ ke yɔn ki ni, ki Zhakɔbu wo Yawe Yɛnŋɛlɛ làa ki yo wi kan ma yo fɔ: «Pe yaa lɔɔn yinri Izirayɛli\XREF{†}{{\XO 18:31 }{\XO{18.31:
}}{\XT{Zhenɛ 32.29; 35.10; Zhozu 4.8}}}.»

\VS{32}A wì sigi sinndɛɛrɛ ti tɛgɛ ma saraga wɔsaga ki kan Yawe Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ni. Wìla wege wɔ ma saraga wɔsaga ki maga; tɔnmɔ litiri nafa ma yiri kɛ mbaa ya mbe ye wa ki wege ki ni.

\VS{33}A wì si kanŋgirɛ ti tagala wa saraga wɔsaga ki na, mɛɛ napɔlɔ wi kɔɔnlɔ maa taga wa ti go na.

\VS{34}Ko puŋgo na, a wì sho fɔ: «Ye cɔgbɔrɔ tijɛrɛ yin tɔnmɔ ni yoo wo
saraga sogowogo konaa kanŋgirɛ ti na.» A pè sigi pye ma. A Eli wì sho fɔ: «Yege pye naa shyɛn wogo na.» A pè sigi pye ma. A wì sho naa fɔ: «Yege pye naa taanri wogo na.» A pè sigi pye ma.

\VS{35}Tɔnmɔ pìla wo ma fo saraga wɔsaga ki kanŋgara ti lagapyew ma wege ki yin.


\par }{\PP \VS{36}Naa yɔnlɔkɔgɔ saraga wɔsanga wìla kaa gbɔn, a
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Eli wì si fulo wa saraga wɔsaga ki tanla ma sho fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ, Abirahamu, naa Izaki konaa Zhakɔbu Yɛnŋɛlɛ, ti leele pege jɛn nala fɔ mboro ma yɛn Yɛnŋɛlɛ laga Izirayɛli tara, fɔ muwi mi yɛn ma tunmbyee we, fɔ mìgi kagala ŋgele ke ni fuun ke pye ma sɛnrɛ to fanŋga na.

\VS{37}Na yɔn sogo Yawe Yɛnŋɛlɛ, na yɔn sogo, jaŋgo ki leele mbele pege jɛn fɔ mboro ma yɛn Yawe Yɛnŋɛlɛ, Yɛnŋɛlɛ jɛnnɛ le, fɔ maa jaa pe sɔngɔrɔ pe pan ma kɔrɔgɔ pe kotogo ki ni fuun ni.»


\par }{\PP \VS{38}Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ li kasɔn kì si yiri wa naayeri ma tigi, ma saraga sogowogo ki sogo, naa kanŋgirɛ ti ni, naa sinndɛɛrɛ to naa tara ti ni konaa ma tɔnmɔ mba pìla pye wa wege ki ni pi waga.

\VS{39}Naa leele pe ni fuun pàa kaa ki wogo ki yan ma, a pè si to ma pe yɛrɛ ti jiile wa tara nɛɛ yuun fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ lo li yɛn Yɛnŋɛlɛ le! Yawe Yɛnŋɛlɛ lo li yɛn Yɛnŋɛlɛ le!»

\VS{40}A Eli wì sho fɔ: «Ye Baali yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe yigi na kan. Yaga ka ti lere kpɛ mbe fe wi shɔ pe ni.» A pè si pe yigi wi kan. A Eli wì si ti a pè kari pe ni wa Kishɔn lafogo ki yɔn na ma saa pe kɔnlɔgi wa.


\par }{\SH Tisaga kìla pan wa tara ti ni naa
\par }
{\PP \VS{41}Kona, a Eli wì si Ashabu wi pye fɔ: «Yiri maa kee ma sa li ma wɔ, katugu mi yɛn na tisaga ki tinmɛ taa.»

\VS{42}A Ashabu wì si kari sa li mbe wɔ. Ɛɛn fɔ, a Eli wì si lugu wa Karimɛli yanwiga ki go na, ma saa fɔli maa yɛgɛ ki le wa wi kanŋguuro ti sɔgɔwɔ, maga jiile wa tara ma Yɛnŋɛlɛ li yɛnri.

\VS{43}A Eli wì suu tunmbyee lefɔnŋɔ wi pye fɔ: «Kari ma sa wele wa kɔgɔje kɛɛ ki yeri.» A wi tunmbyee wì si kari ma saa wele wa, mɛɛ sɔngɔrɔ ma pan ma yo fɔ: «Mi si yaraga ka yan wa.» Eli wìla wi tun ma yo wi sa wele wa fɔ ma saa ta welesaga kɔlɔshyɛn.

\VS{44}Welesaga kɔlɔshyɛn wogo ki na, a wi tunmbyee wì sho fɔ: «Na yɛgɛ yɛn kambaaga jɛɛlɛ la na laa yinrigi wa kɔgɔje kɛɛ yeri, li gbemɛ pi yɛn paa kɛndala yɛn.» Kona, a Eli wì suu pye fɔ: «Kari ma saga yo Ashabu wi kan fɔ wuu wotoro ŋa shɔn maa tilele wi gbɛgɛlɛ wi yiri wila kee, nakoma tisaga ki yaa wi yɔn tɔn laga.»


\par }{\PP \VS{45}Ko puŋgo na, a yɛnŋɛlɛ lì si wɔ lagapyew. A tifɛlɛgɛ kì si yiri na gbɔɔn. A tisagbɔgɔ kà si pan fɔ jɛŋgɛ. Ashabu wìla lugu wi wotoro ŋa shɔn maa tile wi na ma kari wa Zhizireyɛli ca\XREF{†}{{\XO 18:45 }{\XO{18.45:
}}{\XT{Zhaki 5.18}}}.

\VS{46}Yawe Yɛnŋɛlɛ làa fanŋga le Eli wi ni. A wì suu kurusijara wi pɔ wa wi sɛnnɛ, nɛɛ fee Ashabu wi wotoro wi yɛgɛ fɔ ma saa gbɔn wa Zhizireyɛli ca yesaga ki na.




\par }\Chap{19}{\SH Eli wìla fe ma lara Yezabɛli wi na
\par }
{\PP \VerseOne{1}Eli wìla kagala ŋgele fuun pye konaa wìla
Baaliyɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe gbo tokobi ni yɛgɛ ŋga na, Ashabu wìla saa ki ni fuun ki yɛgɛ yo Yezabɛli wi kan.

\VS{2}A Yezabɛli wì si lere tun wa Eli wi yeri wi saa pye fɔ: «Goto anmɛ yɛgɛ, na mi sɔɔn gbo paa yɛgɛ ŋga na mà Baali yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe gbo, kona yarisunndo ti jɔlɔgɔ gbɔgɔ wa na na.»

\VS{3}A Eli wì si fyɛ fɔ jɛŋgɛ, mɛɛ yiri ma fe mbe ta mboo yɛɛ go shɔ. A wì si saa gbɔn wa Bɛrisheba ca, wa Zhuda tara, mɛɛ wi tunmbyee lefɔnŋɔ wi toro lema.


\par }{\PP \VS{4}A Eli wo si kari wa
gbinri wi ni ma pilige nuŋgba tangala tanga. A wì si saa cɛn tipige ka nɔgɔ nɛɛ kunwɔ pi lagajaa ma yo fɔ: «E, Yawe Yɛnŋɛlɛ, yiŋgɔ wo ni ki kala na lì toro li da wi na. Ma ti mbe ku teere, katugu mii mbɔnrɔ na tɛlɛye pe na.»


\par }{\PP \VS{5}Ko puŋgo na, a wì si sinlɛ le tipige ki nɔgɔ mɛɛ wɔnlɔ. Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a
mɛrɛgɛ wà si pan ma jiri wi na maa yɛn, mɛɛ wi pye fɔ: «Yiri ma ka.»

\VS{6}A wì si yiri ma wele, mɛɛ gato wa yan tɛgɛsaga wa wi go kɛɛ ki yeri konaa tɔnmɔ kugbogo ni. Ki buru cɛnlɛ pe maa fɔ sinndɛlɛgɛ ŋga kì wɛri ko ka na. A wì si ka ma wɔ, mɛɛ sɔngɔrɔ ma sinlɛ.

\VS{7}A Yawe Yɛnŋɛlɛ li mɛrɛgɛ wì si pan ma jiri naa Eli wi na ki shyɛn wogo na, mɛɛ wi pye fɔ: «Yiri ma ka, katugu ma kondangala li yɛn ma tɔnlɔ.»

\VS{8}A wì si yiri ma ka ma wɔ. Ki yaakara tìla fanŋga kan wi yeri. A wì si yiri ma tanga piliye nafa shyɛn ni, ki yɔnlɔ naa ki yembinɛ, fɔ ma saa gbɔn wa Yɛnŋɛlɛ li yanwiga ki na, ko ŋga ki yɛn Horɛbu yanwiga ye.


\par }{\SH Yɛnŋɛlɛ làa li yɛɛ naga Eli wi na
\par }
{\PP \VS{9}Ma Eli wi ta wa Horɛbu yanwiga ki na, a wì si ye wa yanwiga ki wege ka ni ma wɔnlɔ wa. A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si para Eli wi ni maa yewe ma yo fɔ: «Eli, yiŋgi ma yɛn na piin lagamɛ?»


\par }{\PP \VS{10}A Eli wì si Yɛnŋɛlɛ li yɔn sogo ma yo fɔ: «Mì jan leele pe ni na fanŋga ki ni fuun ni, Yawe Yɛnŋɛlɛ, Yɛnŋɛlɛ na yawa pi ni fuun fɔ li mɛgɛ ki kala na; katugu
yɔn finliwɛ mba màa le
Izirayɛli woolo pe ni, pòo jɔgɔ, mɔɔ
saraga wɔsara ti jaanri, mɔɔ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe gbo tokobi ni. Mi nuŋgba mì koro, kooŋga pe yɛn naga jaa mbanla gbo fun\XREF{†}{{\XO 19:10 }{\XO{19.10:
}}{\XT{Ɔrɔmu 11.3}}}.»


\par }{\PP \VS{11}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si Eli wi pye fɔ: «Yiri ma sa yere wa yanwiga ki na mi ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ na yɛgɛ sɔgɔwɔ.» Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a Yɛnŋɛlɛ li nɛɛ toro. A tifɛliŋgbɔgɔ kà si yiri nɛɛ gbɔɔn wa yanwiga ki na, fɔ na yanwira ti walagi, na waara ti jɛɛnri Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ sɔgɔwɔ. Ɛɛn fɔ, Yawe Yɛnŋɛlɛ li sila pye wa tifɛlɛgɛ ki ni. Tifɛlɛgɛ ki toroŋgɔlɔ, a tara tì si yɛgɛ, ɛɛn fɔ Yawe Yɛnŋɛlɛ li sila pye wa tara ti yɛgɛwɛ pi ni.

\VS{12}Tara ti yɛgɛŋgɔlɔ, a kasɔn si pan. Ɛɛn fɔ Yawe Yɛnŋɛlɛ li sila pye wa kasɔn ki ni. Kasɔn ki toroŋgɔlɔ, a magala jɛɛlɛ tanla la nɛɛ yinrigi.

\VS{13}Naa Eli wìla kaa ki magala li logo, a wì suu yɛgɛ ki fo wi derigbɔgɔ ki ni, mɛɛ yiri ma yere wa waliwege ki yɔn na. A magala là suu pye fɔ: «Eli yiŋgi maa piin lagamɛ?»


\par }{\PP \VS{14}A Eli wì sho fɔ: «Mì jan leele pe ni na fanŋga ki ni fuun ni Yawe Yɛnŋɛlɛ, Yɛnŋɛlɛ na yawa pi ni fuun fɔ li mɛgɛ ki na; katugu yɔn finliwɛ mba màa le Izirayɛli woolo pe ni, pòo jɔgɔ, mɔɔ saraga wɔsara ti jaanri, mɔɔ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe gbo tokobi ni, kooŋga pe yɛn naga jaa mbanla gbo fun.»


\par }{\PP \VS{15}Ɛɛn fɔ, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì suu pye fɔ: «Yiri ma gbinri konɔ li lɛ ma sɔngɔrɔ ma kari fɔ wa Damasi ca. Na maga sa ye wa, ma sa
sinmɛ kpoyi wo Hazayɛli wi na maa tɛgɛ Siri tara ti wunlunaŋa\XREF{†}{{\XO 19:15 }{\XO{19.15:
}}{\XT{2 Wunlu 8.7-13}}}.

\VS{16}Ko puŋgo na, ma sa sinmɛ kpoyi wo Nimishi pinambyɔ Yehu wi na maa tɛgɛ Izirayɛli tara ti wunlunaŋa. Shafati pinambyɔ Elize ŋa wì yiri wa Abɛli Mehola ca, ma sa sinmɛ kpoyi wo wi na fun maa tɛgɛ
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ ma yɛɛ yɔnlɔ\XREF{†}{{\XO 19:16 }{\XO{19.16:
}}{\XT{2 Wunlu 9.1-6}}}.

\VS{17}Kona lere ŋa fuun ka fe mbe shɔ Hazayɛli wi tokobi wi kɛɛ, Yehu wi yaa wo gbo. Ŋa fuun ka fe mbe shɔ Yehu wi tokobi wi kɛɛ, Elize wi yaa wo gbo.

\VS{18}Ɛɛn fɔ mi yaa lere waga kɔlɔshyɛn (7 000) wo yaga na yɛɛ kan laga Izirayɛli tara, poro mbele pee kanŋguuro kan yarisunŋgo Baali ki yɛgɛ sɔgɔwɔ mbege gbɔgɔ, konaa mbe kɛyɛn wa ki yɔlɔgɔ mbege gbɔgɔ\XREF{†}{{\XO 19:18 }{\XO{19.18:
}}{\XT{Ɔrɔmu 11.4}}}.»


\par }{\SH Eli wìla Elize wi yeri \newline  wi pye Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ \newline  wa wi yɔnlɔ
\par }
{\PP \VS{19}Kona, a Eli wì si yiri le ki laga ki na ma kari, mɛɛ saa Shafati pinambyɔ Elize wi yan. Wìla pye na fali kɛrɛ falinɛrɛ capire ni. Nɛrɛ shyɛnzhyɛn tɛgɛsaga kɛ ma yiri shyɛn tìla pye wi yeri. Wo jate wìla pye na tunŋgo piin tɛgɛsaga kɛ ma yiri shyɛn woro ti ni. A Eli wì si fulo wa wi tanla maa derigbɔgɔ ki wɔ maga wa wi na\FTNT{†}{{\FR 19:19 }{\FR{19.19:
}}{\FT{Eli wìla wi derigbɔgɔ ki wɔ maga wa Elize wi na ko kapyege ko la pye naga nari ma yo wìla Elize wi yeri wi pye Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ.}}}.

\VS{20}Kì pye ma, a Elize wì suu nɛrɛ ti yaga le, ma fe Eli wi puŋgo na ma saa wi pye fɔ: «Ki yaga mbe sa kɛyɛn wa na to naa na nɔ pe yɔlɔgɔ mbe sara pe na, mbe si jɛn mbe pan mbe taga ma na.»

\par }{\PP A Eli wì suu pye fɔ: «Kari ma pan, ŋga mì pye ma na ki kala na.»


\par }{\PP \VS{21}A Elize wì si yiri le Eli wi tanla ma kari, mɛɛ saa falinɛrɛ ti shyɛn yigi mari gbo. A wì si falinɛrɛ capire tire ti tɛgɛ maga kara ti sɔgɔ mari kan wi woolo pe yeri, a pèri ka. Ko puŋgo na, a wì si yiri ma taga Eli wi na ma pye wi tunmbyee.




\par }\Chap{20}{\SH Bɛni Hadadi naa Ashabu \newline  pe malaga koŋgbanŋga
\par }
{\PP \VerseOne{1}Kona, a Siri tara wunlunaŋa Bɛni Hadadi wì suu maliŋgbɔɔnlɔ pe ni fuun pe gbogolo. Wunlumbolo nafa ma yiri kɛ ma yiri shyɛn poro la saga wi na, naa shɔnye ni konaa malaga gbɔnwotoroye ni. A wì si kari ma saa maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga kan wa
Samari ca ki tanla maga yɔn tɔn.

\VS{2}A wì si pitunmbolo torogo wa ca ki ni wa
Izirayɛli tara wunlunaŋa Ashabu wi yeri ma yo pe saa pye fɔ:

\VS{3}«Bɛni Hadadi wì yo fɔ ma warifuwe naa ma tɛ wi yɛn wi woo. Ma jɛɛlɛ naa ma pinambiile mbele pè yɔn ma wɛ pe ni fuun na, pe yɛn wi woolo.»


\par }{\PP \VS{4}A Izirayɛli wunlunaŋa wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Na tafɔ, sɛnrɛ nda mà yo tori. Mi yɛn ma woo naa na kɛɛ yaara ti ni fuun ti ni.»


\par }{\PP \VS{5}Ko puŋgo na, a Bɛni Hadadi wi pitunmbolo pè si sɔngɔrɔ ma kari ma saa Ashabu wi pye naa fɔ: «Bɛni Hadadi pa wì yo yɛɛn fɔ: ‹Mì pitunmbolo torogo wa ma yeri pe saga yo ma kan fɔ mɔɔ warifuwe, naa ma tɛ, naa ma jɛɛlɛ konaa ma pinambiile pe kan na yeri.

\VS{6}Ɛɛn, goto anmɛ yɛgɛ, mi yaa na tunmbyeele pe torogo wa ma yeri. Pe yaa sɔɔn go ki san konaa ma legbɔɔlɔ pe yinrɛ ti ni. Yaara nda fuun ti yɛn sɔnŋgbanga woro ma yɛgɛ na, pe yaa ti ni fuun ti lɛ mbe pan ti ni na kan.› »


\par }{\PP \VS{7}Kona, a Izirayɛli tara wunlunaŋa wì si
tara ti lelɛɛlɛ pe ni fuun pe yeri ma pe pye fɔ: «Yoro jate yege jɛn ye filige ki na fɔ ki naŋa ŋa wi yɛn na kapege jate we ni; katugu wìla leele torogo laga na yeri ma yo mbanla jɛɛlɛ, naa na pinambiile pe kan wi yeri konaa na warifuwe naa na tɛ wi ni. Mi sila je ki na.»


\par }{\PP \VS{8}A lelɛɛlɛ pe ni fuun konaa leele sanmbala pe ni fuun pè si Ashabu wi pye fɔ: «Maga ka logo wi yeri, maga ka yɛnlɛ ŋga wì yo ki na.»

\VS{9}Kona, a Ashabu wì si Bɛni Hadadi wi pitunmbolo pe pye fɔ: «Ye kari ye saga yo na tafɔ wunlunaŋa wi kan fɔ: ‹Ŋga wìla keli ma yɛnri, mi ŋa wi tunmbyee na yeri koŋgbanŋga ki na, mì yere ki na mbe ki ni fuun ki pye. Ɛɛn fɔ, ŋga wì yo yɔnlɔ na lo na, mi se ya ko pye.› »

\par }{\PP A Pitunmbolo pè si sɔngɔrɔ ma saa ki sɛnrɛ ti yɛgɛ yo Bɛni Hadadi wi kan.

\VS{10}A Bɛni Hadadi wì si tunŋgo torogo naa wa Ashabu wi yeri ma yo fɔ: «Samari ca na ki ka ka tɔngɔ, maliŋgbɔɔnlɔ mbele pe yɛn na puŋgo na, na ki mbogo tara tiga pe ni fuun pe kɛndagala ke yinyin, pa kona na yarisunndo ti jɔlɔgɔ gbɔgɔ wa na na!»


\par }{\PP \VS{11}Ɛɛn fɔ, a Izirayɛli tara wunlunaŋa wì si pitunmbolo pe pye fɔ: «Ye saga yo wi kan fɔ lere ŋa wila kee wa malaga gbɔnsaga wo si daga mbaa wi yɛɛ sɔnni paa yɛgɛ ŋga na ŋa wì yiri wa malaga gbɔnsaga na paan wi yɛn!»


\par }{\PP \VS{12}Naa Bɛni Hadadi wìla kaa ki sɛnrɛ ti logo maa ta wi yɛn na sinmɛ woo wo naa wi wunlumbolo yɛɛnlɛ nafa ma yiri kɛ pe ni, wa pe
paara yinrɛ ti ni, a wì suu maliŋgbɔɔnlɔ pe pye fɔ: «Ye yiri ye yere wa ye yeresara!» A pè si yiri ma yere ma yɛgɛ wa Samari ca ki yeri.

\VS{13}Kona, a
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ wà si pan Izirayɛli tara wunlunaŋa Ashabu wi kɔrɔgɔ ma yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ pa lì yo yɛɛn fɔ: ‹Ki maliŋgbɔɔnlɔ janwa gbɔlɔ na ma woro nali yaan? Mi yaa pe ni fuun pe le ma kɛɛ nala. Pa kona ma yaa ki jɛn mbe yo fɔ muwi mi yɛn Yawe Yɛnŋɛlɛ le!› »


\par }{\PP \VS{14}A Ashabu wì suu yewe ma yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ li yaa pe le kɛɛ ambɔ fanŋga na?»

\par }{\PP A Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Pa Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yo yɛɛn fɔ: ‹Janmaratigiye pe yaa ka lefɔnmbɔlɔ mbele wɔ, li yaa pe le kɛɛ poro fanŋga na.› »

\par }{\PP A Ashabu wì sho naa fɔ: «Ambɔ wi yaa keli sa to malaga ki na?»

\par }{\PP A Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ wì sho fɔ: «Mboro wi.»

\VS{15}Kona, janmaratigiye pàa tunmbyeele lefɔnmbɔlɔ mbele wɔ, a Ashabu wì si pe jiri. Pàa pye lere cɛnmɛ shyɛn naa nafa ma yiri kɛ ma yiri shyɛn (232). Ko puŋgo na, a wì si Izirayɛli maliŋgbɔɔnlɔ pe jiri. Poro la pye lere waga kɔlɔshyɛn (7 000).

\VS{16}A pè si yiri mbe sa to pe na yɔnlɔ fuŋgbanga ki na. Kìla yala Bɛni Hadadi naa wunlumbolo nafa ma yiri kɛ mbele pàa pye wi ni pe yɛn na sinmɛ woo na sinndire piin wa pe paara yinrɛ ti ni.

\VS{17}Janmaratigiye pàa tunmbyeele lefɔnmbɔlɔ mbele wɔ poro pàa keli ma saa to malaga ki na. A Bɛni Hadadi wì si leele pele torogo pe sa ŋga kila piin wa ki wele. A pè si sɔngɔrɔ ma pan maga yo wi kan fɔ: «Leele pele yɛn na yinrigi wa Samari ca na paan.»

\VS{18}A Bɛni Hadadi wì sho fɔ: «Na ki ka pye paa paan mbe yɛyinŋge lagaja, ye pe yigi weele yaa paan pe ni. Na ki ka si pye paa paan mbe to we na malaga ni, ye pe yigi weele yaa paan pe ni.»


\par }{\PP \VS{19}Ma si yala janmaratigiye pàa tunmbyeele lefɔnmbɔlɔ mbele wɔ pàa yiri wa ca ki ni. A Izirayɛli maliŋgbɔɔnlɔ pè si yiri ma taga pe na.

\VS{20}A pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pè si saa to maliwiinle nuŋgba nuŋgba na ma pe gbɔn ma pe gbo. Kì kaa pye ma, a Siri tara fɛnnɛ pè si fe. A Izirayɛli woolo pè si taga pe na, na pe puro. Siri tara wunlunaŋa Bɛni Hadadi wì si lugu shɔn wa na ma fe ma shɔ wo naa wi shɔn lugufɛnnɛ pele ni.

\VS{21}Ki pyelɔmɔ pi na ma, Izirayɛli tara wunlunaŋa wìla malaga gbɔn Siri tara fɛnnɛ pe ni, ma pe shɔnye pe gbo, ma pe malaga gbɔnwotoroye pe jɔgɔ konaa ma pe ya fɔ jɛŋgɛ.


\par }{\SH Bɛni Hadadi naa Ashabu \newline  pe malaga shyɛn wogo
\par }
{\PP \VS{22}Kona, a Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ wà si pan wa Izirayɛli tara wunlunaŋa Ashabu wi yeri maa pye fɔ: «Bala ma kotogo le ma yɛɛ ni, ma jatere pye jɛŋgɛ, ma ŋga ma yaa pye ki jɛn; katugu yelapanna anmɛ yɛgɛ Siri tara wunlunaŋa wi yaa pan mbe to ma na malaga ni.»


\par }{\PP \VS{23}Siri tara wunlunaŋa wi legbɔɔlɔ pè si kaa wi pye fɔ: «Izirayɛli woolo pe Yɛnŋɛlɛ li yɛn yanwira yɛnŋɛlɛ, ko ki ti pè ya we ni. Ɛɛn fɔ koni, ye ti we sa malaga ki gbɔn pe ni wa funwa laga falafala ki ni. Pa kona we yaa ya pe ni, ki ka kaa ma kɔɔn shyɛn.

\VS{24}Ŋga ma daga mbe pye naa ki ŋga: Ma wunlumbolo pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pe laga wa wunluwɔ pi na, mɛɛ teele pele yɛgɛ tɛgɛ wa pe yɔnlɔ.

\VS{25}Pè ya maliŋgbɔɔnlɔ mbele ni, mboro jate, maliŋgbɔɔnlɔ pele yɛgɛ wɔ naa lɛgɛrɛ pe yɔnlɔ, naa shɔnye ni mbele pè gbo pe yɔnlɔ konaa malaga gbɔnwotoroye ni, mbele pè jɔgɔ pe yɔnlɔ. Ko puŋgo na, we yaa sa malaga gbɔn Izirayɛli woolo pe ni wa funwa laga falafala ki ni. Pa kona, we yaa ya pe ni, ki ka kaa ma kɔɔn shyɛn.»

\par }{\PP A Bɛni Hadadi wì si logo pe yeri, ma ŋga pàa yo wi kan ki pye.


\par }{\PP \VS{26}Ki yelapanna, a Bɛni Hadadi wì si Siri tara fɛnnɛ pe jiri naa, mɛɛ pe lɛ ma kari wa Afɛki ca ki yeri mbe sa malaga gbɔn Izirayɛli woolo pe ni.

\VS{27}A Ashabu wì si Izirayɛli woolo pe jiri fun, mɛɛ yaakara kan pe yeri fun. Ko puŋgo na, a pè si kari mbe sa fili Siri tara fɛnnɛ pe ni. Pàa saa pe maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga ki kan ma yɛgɛ wa Siri tara fɛnnɛ pe yeri. Izirayɛli woolo pàa pye jɛgɛlɛ paa sikaŋgbeleye jɛgɛlɛ jɛgɛlɛ shyɛn yɛn; ma si yala Siri tara fɛnnɛ poro la tara ti yin lagapyew.


\par }{\PP \VS{28}A Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ wì si pan naa wa Izirayɛli tara wunlunaŋa wi yeri, maa pye fɔ: «Pa Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yo yɛɛn fɔ: ‹Kì kaa pye Siri tara fɛnnɛ pè yo mi ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ mi yɛn yanwira yɛnŋɛlɛ, fɔ mi woro funwa laga falafala ko Yɛnŋɛlɛ, mi yaa pe maliŋgbɔɔnlɔ janwa gbɔlɔ na li ni fuun li le ye kɛɛ. Pa kona, ye yaa ki jɛn fɔ muwi mi yɛn Yawe Yɛnŋɛlɛ le.› »


\par }{\PP \VS{29}Maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga shyɛn kìla yere ma yɛgɛ wa ki yɛɛ yeri fɔ ma saa gbɔn piliye kɔlɔshyɛn. Pilige kɔlɔshyɛn wogo ki na, a pè si to malaga ki na. Ki pilige nuŋgba ki ni, a Izirayɛli woolo pè si maliŋgbɔɔnlɔ mbele pàa pye tɔɔrɔ na pe waga cɛnmɛ (100 000) gbo Siri tara fɛnnɛ pe ni.

\VS{30}A Siri tara maliŋgbɔɔnlɔ sanmbala pè si fe ma kari wa Afɛki ca. Ɛɛn fɔ, a ca ki mbogo kì si toori lere waga nafa ma yiri kɔlɔshyɛn (27 000) na ma pe gbo.

\par }{\SH Ashabu wìla yɔn finliwɛ le \newline  Siri tara wunlunaŋa wi ni
\par }
{\PP Bɛni Hadadi wìla fe fun ma kari wa ca nawa, ma saa na lara yumbiile pe ni na toro\FTNT{†}{{\FR 20:30 }{\FR{20.30:
}}{\FT{Ŋga kì yo fɔ:
{\QT{Ma saa na lara yumbiile pe ni na toro}} Eburuye sɛnrɛ ti ni ki mbe ya logo fɔ ma saa lara wa go ki logologo wa ni.}}}.

\VS{31}A wi tara legbɔɔlɔ pè suu pye fɔ: «Wele, wège logo ma yo fɔ Izirayɛli tara wunlumbolo pe yɛn leele yinriwɛ tafɛnnɛ. Ki yaga we jatere piriwɛn yaripɔrɔ lele we yɛɛ na, we manda pɔpɔ wa we yinrɛ ti na\FTNT{†}{{\FR 20:31 }{\FR{20.31:
}}{\FT{Kìla pye mbe jatere piriwɛn yaripɔrɔ ti le ko la pye naga nari fɔ lere wa fanŋga ta ma na, a mà go sogo maa kan. Manda to na, kìla pye pe mari pɔpɔ kasopiile pe kanmishoolo pe na, mari pɔpɔ wa pe yinrɛ ti na.}}}, we kari wa Izirayɛli tara wunlunaŋa wi yeri we saa yɛnri, kana wi yaa ma yaga yinwege na.»


\par }{\PP \VS{32}A pè si jatere piriwɛn yaripɔrɔ lele pe yɛɛ na, ma manda pɔpɔ wa pe yinrɛ ti na, mɛɛ lɛ ma kari wa Izirayɛli tara wunlunaŋa wi yeri, ma saa wi pye fɔ: «Ma kulonaŋa Bɛni Hadadi wì pan nɔɔ yɛnri fɔ maa yaga yinwege na.»

\par }{\PP A Ashabu wì si pe yewe ma yo fɔ: «Wi yɛn yinwege na bere? Ɛɛn! Koni wi yaa pye na sefɔ.»


\par }{\PP \VS{33}A ki leele pè sigi wele maga yan fɔ ki sɛnrɛ ti yɛn sɛnjɛndɛ. A pè si fyɛɛlɛ ma sɛnrɛ ti shɔ wi yɔn na ma yo fɔ: «A, Bɛni Hadadi wi yɛn ma sefɔ!»

\par }{\PP A Ashabu wì sho naa fɔ: «Ye saa yeri ye pan wi ni na kan.» A Bɛni Hadadi wì si yiri wa wi larasaga ma pan wa Ashabu wi yeri. A Ashabu wì si ti a wì lugu wa wi wunluwɔ wotoro ŋa shɔnye maa tilele wi ni.

\VS{34}A Bɛni Hadadi wì sho fɔ: «Cara nda na to wìla shɔ ma to wi yeri mi yaa ti sɔngɔrɔ ma na. Ma mbe ya sa pɛrɛsara ta kan wa Damasi ca fun paa yɛgɛ ŋga na, na to wìla saa ta kan wa Samari ca we.»

\par }{\PP A Ashabu wì sho fɔ: «Mi wo na, mi yaa
yɔn finliwɛ le ma ni mbɔɔn yaga maa kee.» A Ashabu wì si yɔn finliwɛ le Bɛni Hadadi wi ni, maa yaga a wì sɔngɔrɔ ma kari.


\par }{\SH Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ \newline  wà la Ashabu wi jɛrɛgi
\par }
{\PP \VS{35}Pilige ka, wa Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ gbogolomɔ pi ni, pe
fɔrɔgɔfɔ wà sigi yo wi fɔrɔgɔfɔ yɛnlɛ wa kan fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yo mala gbɔn mala wɛlɛgɛ.» Ɛɛn fɔ, a ki naŋa wì si je ma yo wi soo gbɔn mboo wɛlɛgɛ.

\VS{36}Kona, ŋa wì yo poo gbo, a wì suu nimbye wi pye fɔ: «Mà kaa je Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro ti na, na maga ka yiri na na tanla mbaa kee, jara yaa sa to ma na mbɔɔn gbo.» Naa wi nimbye wìla kaa yiri le wi tanla na kee, a jara si saa to wi na teere maa gbo.


\par }{\PP \VS{37}A ki lere nuŋgba wì si kari ma saa wi nimbye wa yɛgɛ yan ma suu pye fɔ: «Na gbɔn mala wɛlɛgɛ.» A wo suu gbɔn maa wɛlɛgɛ.

\VS{38}Kona, a Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe fɔrɔgɔfɔ wì suu yɛgɛ ki pɔ parisanga ni, maa yɛɛ cɛnlɔmɔ pi kanŋga, mɛɛ kari ma saa yere wa konɔ na wunlunaŋa wi mbaa lɛ li yɔn na naa singi.

\VS{39}Naa wunlunaŋa wìla kaa na toro, a Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe fɔrɔgɔfɔ wì suu yeri ŋgbanga ma yo fɔ: «Mi ŋa ma tunmbyee mìla pye wa malaga gbɔnsaga. Ma we ta wa malaga ki na, a naŋa wà si yiri wa maliŋgbɔɔnlɔ pe ni, ma pan ma kasopyɔ wa kan na yeri, mɛɛ na pye fɔ: ‹Ta ki naŋa ŋa wi wele na kan. Na wi ka fe, mboro ma yaa kɔ ki ni wa wi yɔnlɔ nakoma ma yaa na kan warifuwe pyɔ waga taanri (3 000) ni.›

\VS{40}Ɛɛn fɔ, mi ŋa ma tunmbyee, maga ta na yɛgɛ kìla pye ma wɛri lagapyew, a naŋa wì si fe.»

\par }{\PP A Izirayɛli tara wunlunaŋa wì suu pye fɔ: «Mboro jate mà kiti wi kɔn ma yɛɛ na makɔ.»


\par }{\PP \VS{41}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ wì si parisanga ki sanga maga laga wa wi yɛgɛ ki na. A Izirayɛli tara wunlunaŋa wì suu yan maa jɛn fɔ Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ wo wa wi.

\VS{42}Kona, a wì si wunlunaŋa wi pye fɔ: «Pa Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yo yɛɛn fɔ: ‹Naŋa ŋa mìla tɛgɛ wi yɛ mboo tɔngɔ, màa yaga wi kari mɛɛ wi gbo. Koni mboro ma yaa ku wi yɔnlɔ, ma tara woolo pe yaa ku wi tara woolo pe yɔnlɔ.› »


\par }{\PP \VS{43}Ki sɛnrɛ ti logoŋgɔlɔ, a Izirayɛli tara wunlunaŋa wì si sɔngɔrɔ jatere piriwɛn naa yɛsanga ni ma kari wi ca, wa Samari.




\par }\Chap{21}{\SH Pàa Nabɔti wi gbo
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ki kagala ke puŋgo na, kala na làa pye li na: «Naŋa wà la pye wa Zhizireyɛli ca, pàa pye naa yinri Nabɔti.
Ɛrɛzɛn kɛrɛ la pye wi yeri wa Zhizireyɛli ca. Ki kɛrɛ tìla pye ma mara
Samari tara wunlunaŋa Ashabu wi wunluwɔ go ki na.»

\VS{2}Pilige ka, a Ashabu wì si Nabɔti wi pye fɔ: «Ma ɛrɛzɛn kɛrɛ ti kan na yeri, mi yaa ti pye sɛgɛ kɛrɛ, katugu ti yɛn le na go ki tanla. Mi yaa ɛrɛzɛn kɛrɛ ta yɛgɛ kan ma yeri nda ti yɔnlɔ, nda tì yɔn ma wɛ. Na ko sɔɔn ndanla pa mi yaa ti sɔnŋgɔ ki kan ma yeri penjara.»


\par }{\PP \VS{3}Ɛɛn fɔ, a Nabɔti wì si Ashabu wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Laga ŋga na tɛlɛye pè kan na yeri kɔrɔgɔ, Yawe Yɛnŋɛlɛ lilan shɔ mbe sa ko kan mboro yeri\XREF{†}{{\XO 21:3 }{\XO{21.3:
}}{\XT{Levi 25.23}}}.»


\par }{\PP \VS{4}A Ashabu wì si sɔngɔrɔ ma kari wi go jatere piriwɛn naa yɛsanga ni Zhizireyɛli ca fɛnnɛ naŋa Nabɔti wìla sɛnrɛ nda yo ti kala na. Nabɔti wìla wi pye ma yo fɔ: «Na tɛlɛye pè laga ŋga kan na yeri kɔrɔgɔ, mi sege kan ma yeri.» A wì si saa sinlɛ wa wi sinlɛyaraga ki na ma yɛgɛ wa wa mbogo ki yeri; wi sila yaraga kpɛ ko ka.

\VS{5}A wi jɔ Yezabɛli wì si pan le wi tanla, ma suu yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi kɔɔn nawa pi tanga ma na fɔ a mà je yaakara ti na?»


\par }{\PP \VS{6}A wì suu jɔ wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Mì saa para Zhizireyɛli ca fɛnnɛ naŋa Nabɔti wi ni maa pye fɔ: ‹Ma ɛrɛzɛn kɛrɛ ti pɛrɛ na yeri, nakosima na ki kɔɔn ndanla mi yaa ta yɛgɛ kan ma yeri ti yɔnlɔ.› Ɛɛn fɔ, a wì silan yɔn sogo ma yo fɔ: ‹Mi sanla ɛrɛzɛn kɛrɛ ti kan ma yeri.› »


\par }{\PP \VS{7}Kona, a wi jɔ Yezabɛli wì suu pye fɔ: «Mboro ma ma yɛn
Izirayɛli tara wunlunaŋa we le? Yiri ma li, maa yɔgɔri. Mi jate mi yaa Zhizireyɛli ca fɛnnɛ naŋa Nabɔti wi ɛrɛzɛn kɛrɛ ti kan ma yeri.»


\par }{\PP \VS{8}A Yezabɛli wì si sɛwɛɛlɛ yɔnlɔgɔ Ashabu wi mɛgɛ na, mɛɛ Ashabu wi mɛgɛ ki tɛgɛrɛ tɛgɛyaraga ki tagataga pe na, mɛɛ pe torogo Nabɔti wi ca
lelɛɛlɛ naa kagala yɛgɛ wɔfɛnnɛ pe yeri. 
\VS{9}Wìla ki yɔnlɔgɔ wa sɛwɛɛlɛ pe ni ma yo fɔ: «Ye pilige ka tɛgɛ yege yo lagapyew, fɔ lere pyew wi
yeŋge le. Ye Nabɔti wi tɛgɛ ki kapyege ki yɛgɛ na.

\VS{10}Ye lejagala shyɛn tɛgɛ wi yɛgɛ sɔgɔwɔ, pe baga wi na pe yo fɔ wì Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ki jɔgɔ, ma wunlunaŋa wi mɛgɛ ki jɔgɔ. Ko puŋgo na, ye saa wa sinndɛɛrɛ ni yoo gbo\XREF{†}{{\XO 21:10 }{\XO{21.10:
}}{\XT{Levi 24.10-16}}}.»


\par }{\PP \VS{11}Nabɔti wi ca woolo, naa wi ca lelɛɛlɛ konaa kagala yɛgɛ wɔfɛnnɛ pe ni, poro mbele pàa pye wi ni wa ca nuŋgba ki ni, a pè sigi pye paa yɛgɛ ŋga na Yezabɛli wìla ki yo pe kan we. Sɛnrɛ nda wìla le wa sɛwɛɛlɛ pe ni ma torogo pe kan, a pè sigi pye ma.

\VS{12}A pè si pilige tɛgɛ yeŋge lege ki na, mɛɛ Nabɔti wi tɛgɛ wi pye ki gbogolomɔ pi yɛgɛ.

\VS{13}A ki lejagala shyɛn pè si pan ma cɛn Nabɔti wi yɛgɛ sɔgɔwɔ, mɛɛ baga wi na janwa wi yɛgɛ na ma yo fɔ: «Nabɔti wì Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ki jɔgɔ, ma wunlunaŋa wi mɛgɛ ki jɔgɔ.» Kì kaa pye ma, a pè si kari wi ni wa ca ki puŋgo na, ma saa wi wa sinndɛɛrɛ ni maa gbo.

\VS{14}Ko puŋgo na, a pè si leele torogo wa Yezabɛli wi yeri ma yo fɔ pè Nabɔti wi wa sinndɛɛrɛ ni maa gbo.


\par }{\PP \VS{15}Naa Yezabɛli wìla kaa ki logo ma yo fɔ pè Nabɔti wi wa sinndɛɛrɛ ni maa gbo, a wì si Ashabu wi pye fɔ: «Yiri ma sa Zhizireyɛli ca fɛnnɛ naŋa Nabɔti wi ɛrɛzɛn kɛrɛ ti lɛ mari ta, to nda wìla je ti na ma yo wi seri pɛrɛ ma yeri we; katugu Nabɔti wi woro go na, wì ku.»


\par }{\PP \VS{16}Naa Ashabu wìla kaa ki logo ma yo Nabɔti wì ku, a wì si yiri ma kari sa Zhizireyɛli ca fɛnnɛ naŋa Nabɔti wi ɛrɛzɛn kɛrɛ ti lɛ mberi pye wi woro.


\par }{\SH Eli wìla Ashabu naa Yezabɛli \newline  pe jɛrɛgi
\par }
{\PP \VS{17}Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si para Tishibe ca fɛnnɛ naŋa
Eli wi ni maa pye fɔ:

\VS{18}«Yiri ma sa Izirayɛli tara wunlunaŋa Ashabu wi fili, wo ŋa wa
Samari ca we. Wowi ŋa yɛɛn wa Nabɔti ɛrɛzɛn kɛrɛ ti ni, wì kari sari lɛ mberi pye wi woro.

\VS{19}Ma saga yo wi kan fɔ mi ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ pa mì yo yɛɛn fɔ: ‹Wele, mà lere gbo, mɛɛ pan naa mboo yarijɛndɛ ti lɛ mberi pye ma woro!› Maga yo wi kan naa fɔ mi ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ pa mì yo yɛɛn fɔ: ‹Pyɔɔnlɔ pè Nabɔti wi kasanwa pi laala laga ŋga na, pe yaa kɔɔn woo pi laala le ki laga nuŋgba ki na.› »


\par }{\PP \VS{20}Naa Ashabu wìla kaa
Eli wi yan, a wì sho fɔ: «E, na mbɛnfɔ mà pan na kɔrɔgɔ lagamɛ naa?»

\par }{\PP A Eli wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ee, mì pan ma kɔrɔgɔ, katugu mɔ̀ɔ yɛɛ kan kapege ki yeri ma kapege pye Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ sɔgɔwɔ.

\VS{21}Ki kala na, Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yo fɔ: Wele, mi yaa ti jɔlɔgɔ gbɔgɔ mbe to ma na; mbe mboro naa ma setirige piile pe ni ye tɔngɔ mbe ye kɔ pew. Nambala mbele fuun pe yɛn Ashabu wi go woolo, kulolo naa leseele, mi yaa pe ni fuun pe kɔ mbe pe wɔ wa Izirayɛli gbogolomɔ woolo pe ni.

\VS{22}Mi yaa ma go ki pye paa Nebati pinambyɔ Yerobowamu wi go ki yɛn, konaa paa Ahiya pinambyɔ Bayesha wi go ki yɛn, katugu màla nawa pi ŋgban, naa mà ti Izirayɛli woolo pè kapege pye we.»

\VS{23}Yawe Yɛnŋɛlɛ làa para fun Yezabɛli wi wogo na ma yo fɔ: «Pyɔɔnlɔ pe yaa ka Yezabɛli gboo wi ka wa Zhizireyɛli ca mbogo ki tanla\XREF{†}{{\XO 21:23 }{\XO{21.23:
}}{\XT{2 Wunlu 9.36}}}.

\VS{24}Ashabu wi go lere ŋa fuun ka ku wa ca nawa, pyɔɔnlɔ pe yaa wo ka. Ŋa fuun ka si ku wa wasege, naayeri sannjɛrɛ ti yaa wo yɔli.»


\par }{\PP \VS{25}Lere wo wa fa yiri mboo yɛɛ kan kapege ki yeri mbaa kapege piin Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na paa Ashabu wi yɛn. Wi jɔ Yezabɛli wo la pye naa sunnu naa nii kapege ki ni.

\VS{26}Wìla katijangara pye jɛŋgɛ, maa yɛɛ kan yarisunndo gbɔgɔwɔ pi yeri, paa yɛgɛ ŋga na Amɔri cɛnlɛ woolo pàa pye naga piin we; poro mbele Yawe Yɛnŋɛlɛ làa pe purɔ ma pe yirige wa Izirayɛli woolo pe yɛgɛ we\XREF{†}{{\XO 21:26 }{\XO{21.26:
}}{\XT{Zhenɛ 15.16; Ɛki 23.23; Dete 1.17}}}.


\par }{\SH Ashabu wìla wi yɛɛ tirige \newline  Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ sɔgɔwɔ
\par }
{\PP \VS{27}Naa Ashabu wìla kaa ki sɛnrɛ ti logo, a wì suu yɛɛra yaripɔrɔ ti walagi maga naga fɔ wi jatere wì piri wi na, mɛɛ jatere piriwɛn yaripɔrɔ le wi yɛɛ na, ma je yaakara ti na. Wìla pye na sinlɛlɛ ki jatere piriwɛn yaripɔrɔ ti ni konaa na yinrigi na tanri ti ni yɔɔrɔ.


\par }{\PP \VS{28}Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si para Tishibe ca fɛnnɛ naŋa Eli wi ni ma yo fɔ:

\VS{29}«Ashabu wùu yɛɛ tirige na yɛgɛ sɔgɔwɔ yɛgɛ ŋga na, ma sigi yan? Kì kaa pye wùu yɛɛ tirige na yɛgɛ sɔgɔwɔ, mi se jɔlɔgɔ ki wa wi go woolo pe na wi yinwege sanga wo ni. Ɛɛn fɔ mi yaa kaga wa pe na wi pinambyɔ wi wunluwɔ sanga wo ni\XREF{†}{{\XO 21:29 }{\XO{21.29:
}}{\XT{2 Wunlu 10.1-11}}}.»




\par }\Chap{22}{\SH Ashabu wìla pye na jaa \newline  mbe sa Aramɔti ca ki shɔ mbege ta
\par }
{\PP \VerseOne{1}Yɛgɛlɛ taanri koro la toro, malaga si yiri
Izirayɛli woolo naa Siri tara fɛnnɛ pe sɔgɔwɔ.

\VS{2}Yɛlɛ taanri wolo li ni, a Zhuda tara wunlunaŋa Zhozafati wì si kari wa Izirayɛli tara wunlunaŋa Ashabu wi yeri.


\par }{\PP \VS{3}A Izirayɛli tara wunlunaŋa wì suu tunmbyeele pe pye fɔ: «Ndɛ yege jɛn ma yo Aramɔti ca ŋga wa Galaadi tara ki yɛn woro wogo? Ma sigi ta we woro na yaraga ka piin mbege shɔ Siri tara fɛnnɛ wunlunaŋa wi yeri.»

\VS{4}A wì si Zhozafati wi yewe ma yo fɔ: «Ma mbe yɛnlɛ mbe pinlɛ na ni we sa malaga gbɔn Aramɔti ca ŋga wa Galaadi tara ki ni le?»

\par }{\PP A Zhozafati wì si Izirayɛli tara wunlunaŋa wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Ee, mi yaa kari ma ni. Mi naa mboro ni we yɛn leele nuŋgba, na woolo poro naa ma woolo pe ni pe yɛn nuŋgba, na shɔnye poro naa ma shɔnye pe ni pe yɛn nuŋgba.»


\par }{\PP \VS{5}Ko puŋgo na, a Zhozafati wì si Izirayɛli tara wunlunaŋa wi pye fɔ: «Ki yaga ma Yawe Yɛnŋɛlɛ li yewe gbɛn.»


\par }{\SH Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Mishe \newline  wìla Ashabu wi yɛri
\par }
{\R (2 Kuro 18.2-27)

\par }{\PP \VS{6}Kona, a Izirayɛli tara wunlunaŋa wì si
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe gbogolo. Pàa pye na kee lere cɛnmɛ tijɛrɛ (400) yɔn ko yeri. A wì si pe yewe ma yo fɔ: «Mi daga mbe kari sa malaga gbɔn Aramɔti ca ŋga wa Galaadi tara ki ni lee nakoma mii daga mbe kari?»

\par }{\PP A pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ma mbe ya mbe kari. Yawe Yɛnŋɛlɛ li yaa pe le wunlunaŋa ma kɛɛ.»


\par }{\PP \VS{7}Ɛɛn fɔ, a Zhozafati wì si yewe ma yo fɔ: «Naga yɛn ma, Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ
yofɔ wa yɛgɛ woro laga naa ŋa we mbe ya sa Yawe Yɛnŋɛlɛ li yewe wa wi yeri?»


\par }{\PP \VS{8}A Izirayɛli tara wunlunaŋa wì si Zhozafati wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Naŋa nuŋgba wa yɛn wa, ŋa we mbe ya sa Yawe Yɛnŋɛlɛ li yewe wa wi yeri. Ɛɛn fɔ wi kala li silan ndanla, katugu wila Yɛnŋɛlɛ li yɔn sɛnrɛ yo mbe sɛntanra yo na kanŋgɔlɔ, na sɛnpere ma. Yimila pinambyɔ Mishe wowi.»

\par }{\PP A Zhozafati wì sho fɔ: «Wunlunaŋa maga kaga yo ma.»


\par }{\PP \VS{9}Kona, a Izirayɛli tara wunlunaŋa wì suu wunluwɔ go tunmbyeele pe yɛgɛfɔ wa yeri maa pye fɔ: «Kari ma sa Yimila pinambyɔ Mishe wi yeri wi pan laga fyaw.»


\par }{\PP \VS{10}Kìla yala Izirayɛli tara wunlunaŋa wo naa Zhuda tara wunlunaŋa Zhozafati wi ni pè pe wunluwɔ yaripɔrɔ ti lele ma cɛncɛn wa pe wunluwɔ jɔnrɔ ti na wa finliwɛ pyesaga ki ni, wa
Samari ca mbogo yeyɔngɔ ki tanla. Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe ni fuun pàa pye na Yɛnŋɛlɛ li yɔn sɛnrɛ yuun pe yɛgɛ sɔgɔwɔ.

\VS{11}Kenaana pinambyɔ Sedesiyasi wìla tugurɔn yɛnŋgɛlɛ kele gbegele wi yɛɛ kan. Wìla wunlunaŋa wi pye fɔ: «Pa Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yo yɛɛn fɔ: ‹Ma yaa Siri tara fɛnnɛ pe gbɔn ki yɛnŋgɛlɛ ŋgele ke ni fɔ mbe sa pe tɔngɔ mbe pe kɔ pew.› »

\VS{12}Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe ni fuun pàa pye naga sɛnrɛ nuŋgba ti yuun ma fun fɔ: «Yiri ma kari Aramɔti ca ŋga wa Galaadi tara ki kɔrɔgɔ. Ma yaa ya ki ni. Yawe Yɛnŋɛlɛ li yaa ca ki le mboro wunlunaŋa ma kɛɛ.»


\par }{\PP \VS{13}Pitunŋɔ ŋa wìla kari sa Mishe wi yeri, a wo si Mishe wi pye fɔ: «Wele, Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe ni fuun pè yɔn wa nuŋgba na sɛnjɛndɛ yuun wunlunaŋa wi kan. Ma ti ma woyoro ti pye nuŋgba pe woro ti ni. Ma sɛnjɛndɛ yo wi kan.»

\VS{14}A Mishe wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ na yinwege wolo li mɛgɛ ki na, Yawe Yɛnŋɛlɛ liga sɛnrɛ nda yo na kan, to mi yaa yari leele pe kan.»


\par }{\PP \VS{15}Naa Mishe wìla ka saa gbɔn wa wunlunaŋa wi na, a wunlunaŋa wì suu yewe ma yo fɔ: «Mishe, we daga mbe kari sa malaga gbɔn Aramɔti ca ŋga wa Galaadi tara ki ni lee nakoma we daga mbege yaga?»

\par }{\PP A Mishe wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ta kee fasi! Ma yaa cew ta. Yawe Yɛnŋɛlɛ li yaa ca ki le wunlunaŋa ma kɛɛ.»


\par }{\PP \VS{16}Ɛɛn fɔ, a wunlunaŋa wì suu pye fɔ: «Mi daga mbege yo ma kan yosaga jori fɔ ma wugu, maga ka yaraga ka kpɛ yo na kan na kaselege ko cɛ ma Yawe Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ki na?»


\par }{\PP \VS{17}A Mishe wì suu yɔn sogo ma yo fɔ:

\par }{\Q «Mì Izirayɛli woolo pe yan pè jaraga wa yanwira ti na paa simbaala yɛn mbele kɔnrifɔ woro pe na.

\par }{\Q Ki kala na, Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yo fɔ: ‹Ki leele mbele, to woro pe na.

\par }{\Q Pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pe sɔngɔrɔ yɛyinŋge na wa pe yinrɛ\XREF{†}{{\XO 22:17 }{\XO{22.17:
}}{\XT{Nɔmbu 27.17; Mati 9.36; Maki 6.34}}}.› »


\par }{\PP \VS{18}A Izirayɛli tara wunlunaŋa wì si Zhozafati wi pye fɔ: «Mi sigi yo na ma kan? Wila Yɛnŋɛlɛ li yɔn sɛnrɛ yo na kanŋgɔlɔ ti pye sɛnjɛndɛ, kaawɔ ti tipere to cɛ wi ma yo.»


\par }{\PP \VS{19}Kona, a Mishe wì sho naa fɔ: «Wele, Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɛnrɛ ti logo: ‹Mì Yawe Yɛnŋɛlɛ li yan lì cɛn wa li wunluwɔ jɔngɔ ki na, naayeri maliŋgbɔɔnlɔ\FTNT{†}{{\FR 22:19 }{\FR{22.19:
}}{\FT{Naayeri maliŋgbɔɔnlɔ poro pe yɛn Yɛnŋɛlɛ li mɛrɛgɛye wele.}}} pe ni fuun pe yɛn ma yere li tanla, li kalige kɛɛ naa li kamɛŋgɛ kɛɛ ki na.

\VS{20}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì sho fɔ: Ambɔ wi yaa kari sa Ashabu wi fanla mbe ti wi sa to Aramɔti ca ŋga wa Galaadi tara ki na, wi kɔ wa malaga ki ni?› » A naayeri maliŋgbɔɔnlɔ pe ni fuun pè si pe woyoro yo, a tì yiri ti yɛ ti yɛ.

\VS{21}Kona, a yinnɛ là si pan ma yere Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ sɔgɔwɔ ma yo fɔ: «Mi yaa saa fanla.» A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì sili yewe ma yo fɔ: «Ma yaa ki pye mɛlɛ?»

\VS{22}A yinnɛ lì sho fɔ: «Mi yaa yiri mbe sa yagbogowo sɛnrɛ le wi Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe ni fuun pe yɔn.» A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì sho fɔ: «A, mboro wo na, ma mbe ya mboo fanla mboo puŋgo. Yiri ma saga pye ma.»


\par }{\PP \VS{23}A Mishe wì sho naa fɔ: «Wele, koni Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yagbogolo yinnɛ le ma Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ mbele fuun pe yɛn laga pe nawa; katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ lìgi kɔn maga tɛgɛ mbe jɔlɔgɔ wa ma na.»


\par }{\PP \VS{24}Kona, a Kenaana pinambyɔ Sedesiyasi wì si yiri ma fulo wa Mishe wi tanla maa nuŋgbolo li gbɔn, mɛɛ yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ li yinnɛ li wɔmɔ wɔ mɛlɛ mi ni mɛɛ saa ye mboro ni na para?»


\par }{\PP \VS{25}A Mishe wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Pilige ŋga ni maga kaa yiin yumbiile pe ni mbaa lara la toro kona ma yaa ki jɛn.»


\par }{\PP \VS{26}Kona, a Izirayɛli tara wunlunaŋa wì si konɔ kan wi tunmbyee wa yeri ma yo fɔ: «Mishe wi lɛ ma kari wi ni wa cafɔ Amɔ wi yeri konaa wa na pinambyɔ Zhowasi wi yeri.

\VS{27}Maga yo pe kan fɔ: ‹Wunlunaŋa wì yo yege naŋa ŋa wi le wa kaso, yaa yaakara jɛnri naa tɔnmɔ jɛnri kaan wi yeri ko cɛ, fɔ mbe ka sa yiri wa malaga ki na mbe sɔngɔrɔ yɛyinŋge na.› »


\par }{\PP \VS{28}A Mishe wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Na maga sɔngɔrɔ mbe pan yɛyinŋge na, kona Yawe Yɛnŋɛlɛ lo ma li para na ni, a mìgi yo.» A wì sho naa fɔ: «Yoro sanmbala pyew, yege sɛnrɛ nda ti logo.»


\par }{\SH Pàa Ashabu wi gbo malaga na
\par }
{\R (2 Kuro 18.28-34)

\par }{\PP \VS{29}Kona, a Izirayɛli tara wunlunaŋa wo naa Zhuda tara wunlunaŋa Zhozafati wi ni pè si yiri ma kari sa to Aramɔti ca ŋga wa Galaadi tara ki na.

\VS{30}A Izirayɛli tara wunlunaŋa wì si Zhozafati wi pye fɔ: «Mi yaa yaripɔrɔ ta yɛgɛ le mbanla cɛnlɔmɔ pi kanŋga mbe kari wa malaga. Ɛɛn fɔ mboro wo na, mɔɔ wunluwɔ yaripɔrɔ ti le ma yɛɛ na.» Kona, a Izirayɛli wunlunaŋa wì suu yɛɛ cɛnlɔmɔ pi kanŋga ma kari wa malaga.


\par }{\PP \VS{31}Ma si yala Siri tara wunlunaŋa wìla konɔ kan wi malaga gbɔnwotoro fevɛnnɛ teele nafa ma yiri kɛ ma yiri shyɛn pe yeri ma yo fɔ: «Yaga ka to lepile nakoma legbɔɔ na, ɛɛn fɔ ye sa to Izirayɛli tara wunlunaŋa wo nuŋgba na.»

\VS{32}Naa malaga gbɔnwotoro fevɛnnɛ teele pàa kaa Zhozafati wi yan, a pè sho fɔ: «Kaselege ko na Izirayɛli tara wunlunaŋa wowi ŋa we.» A pè si go gbɔn wi na mbe to wi na, a Zhozafati wì si gbele ŋgbanga na sagafɔ jaa.

\VS{33}Naa malaga gbɔnwotoro fevɛnnɛ teele pàa kaa ki yan Izirayɛli tara wunlunaŋa wo ma, a pè si sɔngɔrɔ wi puŋgo na.

\VS{34}A naŋa wà si kaa wanla la wɔn jaga ma wele. A wanla lì si saa Izirayɛli tara wunlunaŋa wì sun wa wi malaga gbɔnderege ki yɔnrɔ filisaga ka na. A wunlunaŋa wì suu malaga gbɔnwotoro fevɔ wi pye fɔ: «Wotoro wi yɛgɛ kaw ma wɔ na ni laga malaga gbɔnsaga, katugu mì wɛlɛgɛ.»


\par }{\PP \VS{35}Malaga kìla ŋgban ki pilige ki ni fɔ jɛŋgɛ. Pàa Izirayɛli tara wunlunaŋa wi yigi maa yerege wa wi malaga gbɔnwotoro wi ni, maa yɛgɛ ki wa wa Siri tara fɛnnɛ pe yeri. A wì si ku ki yɔnlɔkɔgɔ ki ni. Kasanwa pìla yiri wa wi wɛlɛgɛsaga ki ni ma fo wa malaga gbɔnwotoro wi ni.

\VS{36}Ki yɔnlɔkɔgɔ ki ni, a pè si kɔnnɔ wa maga yari wa maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga ma yo fɔ: «Lere nuŋgba nuŋgba pyew wila kee wi ca, wila kee wi tara.»


\par }{\PP \VS{37}Pa Izirayɛli wunlunaŋa wìla ku yɛɛn. A pè si pan wi gboo wi ni wa Samari ca, maa le wa.

\VS{38}Naa pàa ka saa na malaga gbɔnwotoro wi jogo wa Samari ca lambaaga ki ni, a pyɔɔnlɔ pè si pan na Ashabu wi kasanwa pi laala. Nanjaala pèle la pye na wunru wa ki tɔnmɔ pi ni. Ki kagala kàa pye paa yɛgɛ ŋga na Yawe Yɛnŋɛlɛ làa ki yo we\XREF{†}{{\XO 22:38 }{\XO{22.38:
}}{\XT{1 Wunlu 21.19}}}.


\par }{\PP \VS{39}Ashabu wi kapyegele sanŋgala, naa kagala ŋgele fuun wìla pye, naa go ŋga wìla kan solo ŋgangala ni konaa cara nda fuun wìla kan, ki kagala ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Izirayɛli tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.

\VS{40}Ashabu wìla ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na. A wi pinambyɔ Ahaziya wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.


\par }{\SH Zhuda tara wunlunaŋa Zhozafati \newline  wi sanga
\par }
{\R (2 Kuro 20.31–21.1)

\par }{\PP \VS{41}Izirayɛli tara wunlunaŋa Ashabu wi wunluwɔ pi yɛlɛ tijɛrɛ wolo li ni, a Asa pinambyɔ Zhozafati wì si cɛn wunluwɔ pi na wa Zhuda tara.

\VS{42}Zhozafati wìla cɛn wunluwɔ pi na maga ta wì ta yɛlɛ nafa ma yiri kɛ ma yiri kaŋgurugo. Wìla pye yɛlɛ nafa ma yiri kaŋgurugo wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca. Pàa pye naa nɔ wi yinri Azuba, naa nɔ wi to wi yinri Shilishi\XREF{†}{{\XO 22:42 }{\XO{22.42:
}}{\XT{2 Kuro 20.31}}}.


\par }{\PP \VS{43}Wi to Asa wìla tanga konɔ na na, lo wìla tanga li na, wi sila kɛ mbe wɔ wa li ni. Kala na li yɛn ma sin Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na lo wìla pye na piin.

\VS{44}Konaa ki ni fuun sunzara nda tìla pye wa tinndiye pe na, ti sila kɔ wa tara ti ni. Leele pàa pye na
saara ti woo konaa na
wusuna nuwɔ taan yaara ti sori bere wa sunzara nda wa tinndiye pe na ti na.

\VS{45}Zhozafati wìla pye yɛyinŋge na Izirayɛli tara wunlunaŋa wi ni.


\par }{\PP \VS{46}Zhozafati wi kapyegele sanŋgala, naa kotogo kagala ŋgele wìla pye wa wi kapyegele ke ni konaa malaga ŋga wìla gbɔn, ki kagala ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Zhuda tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.

\VS{47}Leele mbele pàa pye na yarisunndo gbɔgɔsara nanjara piin, poro mbele pàa koro wa tara ti ni maga lɛ wi to Asa wi wagati wi na, wìla pe ni fuun pe yirige wa tara ti ni.


\par }{\PP \VS{48}Wunlunaŋa sila pye wa Edɔmu tara. Ɛɛn fɔ, Zhozafati wi legbɔɔ wo wawi wìla tɛgɛ wa ki tara ti go na.


\par }{\PP \VS{49}Zhozafati wìla Tarisisi ca tɔnmɔkɔɔrɔ tugbɔɔrɔ ta gbegele jaŋgo mbaa kee ti ni mbe saa tɛ lagajaa wa Ofiri tara. Ɛɛn fɔ ki tangala li sila ka yiri, katugu tìla saa jɔgɔ wa Eziyɔn Gebɛri ca.

\VS{50}Kona, a Ashabu wi pinambyɔ Ahaziya wì si Zhozafati wi pye fɔ: «Ki yaga na tunmbyeele poro naa ma woolo pe ni, pe pinlɛ pe kari tɔnmɔkɔɔrɔ ti na.» Ɛɛn fɔ, a Zhozafati wì si je.

\VS{51}Ko puŋgo na, a Zhozafati wì si ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na, a pè suu le wa pe tanla, wa wi tɛlɛ Davidi wi ca. A wi pinambyɔ Yoramu wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.


\par }{\SH Izirayɛli tara wunlunaŋa \newline  Ahaziya wi sanga
\par }
{\PP \VS{52}Ashabu pinambyɔ Ahaziya wìla cɛn wunluwɔ pi na Izirayɛli tara ti go na, wa Samari ca; kila yala Zhuda tara wunlunaŋa Zhozafati wì ta yɛlɛ kɛ ma yiri kɔlɔshyɛn wa wunluwɔ pi na. Yɛlɛ shyɛn wìla pye wunluwɔ pi na Izirayɛli tara ti go na.

\VS{53}Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na ko wìla pye. Wi to naa wi nɔ pàa tanga konɔ na na lo wìla tanga li na, konaa ma tanga wa Nebati pinambyɔ Yerobowamu wi wolo li na, wo ŋa wìla ti a Izirayɛli woolo pè kapege pye we.

\VS{54}Wìla tunŋgo pye yarisunŋgo
Baali ki kan, na fɔli ki yɛgɛ sɔgɔwɔ naga gbogo, ma Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ li nawa pi ŋgban paa yɛgɛ ŋga na wi to wìla ki pye we.

\par }