\NormalFont\ShortTitle{AZHE}

{\MTB Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ

\par }{\MT AZHE

\par }{\MTB wi sɛwɛ we

\par }{\IMT Sɛwɛ wi nawa sɛnrɛ

\par }{\IP Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Azhe wìla pye naa Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ ti yuun wagati ŋa ni, kìla yala Zhufuye pè yiri wa kulowo pi ni wa Babilɔni tara, ma sɔngɔrɔ ma pan wa Zhuda tara makɔ. Pèle la pye pe ni penjagbɔrɔ fɛnnɛ. Ɛɛn fɔ pe lɛgɛrɛ la pye na jɔlɔ fyɔnwɔ po naa fuŋgo ki kɛɛ. Yɛnŋɛlɛ làa yo fɔ leele pe yɛn na jɔlɔ, katugu pe sila li shɛrigo gbɔgɔ ki kan naa. Làa yo fɔ: «Yoro yɛgɛ na, wagati wì gbɔn ye yeri ye biriyinrɛ tiyɔnrɔ kan ye yɛɛ kan mbe cɛn wa ti ni, mbe sigi ta mi na shɛrigo gbɔgɔ ko jɔgɔ kɛ» (Azhe 1.4)?

\par }{\IP Yɛnŋɛlɛ làa ki yɔn fɔlɔ kɔn ma yo fɔ shɛrigo gbɔgɔ fɔnŋgɔ ŋga pe yaa kan, ki yaa ka yɔn mbe wɛ ŋga kìla jɔgɔ ki tiyɔnwɔ pi na. Làa pye na kotogo nii leele pe ni ma yo pe pe yɛɛ pye fyɔngɔ fu. Làa yɔn fɔlɔ kɔn pe yeri mbe kajɛŋgɛ lɛgɛrɛ pye pe kan.

\par }{\IOT Sɛwɛ wi yɛn ma kɔɔnlɔ yɛgɛ ŋga na

\par }{\IO Yawe Yɛnŋɛlɛ làa yo pe shɛrigo gbɔgɔ ki kan naa
{\IOR{1.1-15}}

\par }{\IO Shɛrigo gbɔgɔ ki yaa ka gbɔgɔwɔ ta
{\IOR{2.1-9}}

\par }{\IO Yɛnŋɛlɛ li yaa ka duwaw mbele pe maa li gbogo pe na
{\IOR{2.10-19}}

\par }{\IO Yɛnŋɛlɛ làa yɔn fɔlɔ kɔn Zhuda tara janmaratigi Zorobabɛli wi yeri
{\IOR{2.20-23}}



\par }\ChapOne{1}{\SH Yɛnŋɛlɛ làa ki yo li woolo pe kan \newline  ma yo pe shɛrigo gbɔgɔ \newline  ki kan naa
\par }
{\PP \VerseOne{1}Wunlunaŋa Dariyusi wi wunluwɔ pi yɛlɛ shyɛn wolo li yeŋge kɔgɔlɔni wogo ki pilige koŋgbanŋga ki na, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì sili sɛnrɛ ti yo li
yɔn sɛnrɛ yofɔ Azhe wi kan. Làa wi pye ma yo wigi yo Sheyalitiyɛli pinambyɔ Zorobabɛli ŋa wìla pye Zhuda tara ti janmaratigi wi kan, konaa Yehozadaki pinambyɔ Zhozuwe ŋa wìla pye
saraga wɔfɛnnɛ to wi kan fɔ\XREF{†}{{\XO 1:1 }{\XO{1.1:
}}{\XT{Ɛsidi 4.24–5.2; 6.14}}}:

\VS{2}«Yawe Yɛnŋɛlɛ na yawa pi ni fuun fɔ, pa lì yo yɛɛn fɔ: Ki leele mbele pe yɛn naga yuun ma yo fɔ mi ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ na
shɛrigo gbɔgɔ ki kansanga wi fa gbɔn gbɛn.»

\VS{3}Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si para li yɔn sɛnrɛ yofɔ Azhe wi ni, a wìgi yo pe kan ma yo fɔ:

\VS{4}«Yoro wo yɛgɛ na, wagati wì gbɔn ye yeri ye biriyinrɛ tiyɔnrɔ kan ye yɛɛ kan mbe cɛn wa ti ni, mbe sigi ta mi na shɛrigo gbɔgɔ ko jɔgɔ kɛ?»


\par }{\PP \VS{5}Koni, Yawe Yɛnŋɛlɛ na yawa pi ni fuun fɔ, pa lì yo yɛɛn fɔ: «Ye jatere pye jɛŋgɛ ŋga yaa piin ki na.

\VS{6}Yè yariluguro lɛgɛrɛ lugu, ɛɛn fɔ yarilire jɛnri yè kɔn. Ye ma ka, ɛɛn fɔ ye se tin. Ye ma wɔ, ɛɛn fɔ ye wɔgɔ ki se kɔ. Ye ma yaripɔrɔ le ye yɛɛ na, ɛɛn fɔ ti se were ti laga ye na. Mbele pe yɛn na sara lee, pe sara wi ma cɛn ndɛɛ pòo le kasha furugo.»


\par }{\PP \VS{7}Yawe Yɛnŋɛlɛ na yawa pi ni fuun fɔ, pa lì yo naa yɛɛn fɔ: «Ye jatere pye jɛŋgɛ ŋga yaa piin ki na.

\VS{8}Ye kari wa yanwiga ki na, ye sa tire kɔn ye pan yanla shɛrigo gbɔgɔ ki kan. Na ki ka pye ma, ki yaa na ndanla, mbe gbɔgɔwɔ kan na yeri.» Yawe Yɛnŋɛlɛ lo lì yo ma.

\VS{9}«Yàa pye naga jate mbe yarilire lɛgɛrɛ ta, ɛɛn fɔ jɛnri yè kaa ta. Ti jɛnri nda yè ta ma ye ti ni ca, a mìri fɛ, a tì yiri tifɛlɛgɛ. Ko pye ma yiŋgi na? Mì ko pye ma, katugu na shɛrigo gbɔgɔ kì jɔgɔ, ma si yala, ye ni fuun nuŋgba nuŋgba ye yɛn na jaan ye yinrɛ wogo ko ni. Yawe Yɛnŋɛlɛ na yawa pi ni fuun fɔ lo lì yo ma.


\par }{\PP \VS{10}«Ko kala na, naayeri wì je fɔɔngɔ kii wo, a tara fun tì je yarilire tii yɔn ye kan.

\VS{11}Ko kala na, mì ti wawa pì yere laga tara ti ni kɛɛrɛ ti na konaa wa yanwira ti na. Pì yere
bile wi na, naa duvɛn fɔnŋɔ wi na, naa sinmɛ liwoo pi na konaa tara na yariluguro sannda pyew ti na, ma yere sɛnweele pe na, naa yaayoro ti na konaa leele pe kɛɛ tunndo ti ni fuun ti na.»


\par }{\PP \VS{12}Kona, a Sheyalitiyɛli pinambyɔ Zorobabɛli, naa Yehozadaki pinambyɔ Zhozuwe ŋa wìla pye saraga wɔfɛnnɛ to konaa leele sanmbala mbele pàa koro ma yiri wa kulowo pi ni, pè si Yawe Yɛnŋɛlɛ, pe Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro ti logo. Pàa yɛnlɛ
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Azhe wi sɛnyoro ti na, wo ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ, pe Yɛnŋɛlɛ làa wi tun we. A leele pè si fyɛ Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ.


\par }{\PP \VS{13}Kona, Azhe ŋa wìla pye Yawe Yɛnŋɛlɛ li pitunŋɔ, wì si para leele pe ni, ma yala tunŋgo ŋga Yawe Yɛnŋɛlɛ làa kan wi yeri ki ni, ma yo fɔ: «Mi wo na, mi yɛn ye ni.» Yawe Yɛnŋɛlɛ, lo lì yo ma.


\par }{\PP \VS{14}Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si tunŋgo ki pyela wa Sheyalitiyɛli pinambyɔ Zorobabɛli ŋa wìla pye Zhuda tara janmaratigi wi na, naa Yehozadaki pinambyɔ Zhozuwe ŋa wìla pye saraga wɔfɛnnɛ to wi na, konaa leele sanmbala mbele pàa koro ma yiri wa kulowo pi ni pe na. A pè si pan ma to Yawe Yɛnŋɛlɛ, pe Yɛnŋɛlɛ na yawa pi ni fuun fɔ li shɛrigo gbɔgɔ ki na naga kanni.

\VS{15}Ko la pye wunlunaŋa Dariyusi wi wunluwɔ pi yɛlɛ shyɛn wolo li yeŋge kɔgɔlɔni wogo ki pilige nafa ma yiri tijɛrɛ wogo ki na.




\par }\Chap{2}{\SH Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ fɔnŋgɔ \newline  ki yaa ka yɔn fɔ jɛŋgɛ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Dariyusi wi wunluwɔ pi yɛlɛ shyɛn wolo li ni, yeŋge kɔlɔshyɛn wogo ki pilige nafa ma yiri nuŋgba wogo ki na, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì sili sɛnrɛ ti le wa li
yɔn sɛnrɛ yofɔ Azhe wi yɔn, a wìri yo, ma yo fɔ:

\VS{2}«Ki yo Sheyalitiyɛli pinambyɔ Zorobabɛli ŋa wi yɛn Zhuda tara janmaratigi wi kan, naa Yehozadaki pinambyɔ Zhozuwe ŋa wi yɛn
saraga wɔfɛnnɛ to wi kan konaa leele sanmbala mbele fuun pè koro ma yiri wa kulowo pi ni pe kan fɔ:

\VS{3}‹Yoro mbele yè koro go na, ambɔ wi yɛn laga ye ni, ŋa wìla
shɛrigo gbɔgɔ koŋgbanŋga ki faa tiyɔnwɔ pi yan? Nala wo ni, ye yɛn naga yaan mɛlɛ? Ki yɛn yɛgɛ ŋga na ki woro ye yɛgɛ na ndɛɛ yaraga ma le\XREF{†}{{\XO 2:3 }{\XO{2.3:
}}{\XT{Ɛsidi 3.12}}}?

\VS{4}Koni mboro Zorobabɛli, kotogo le ma yɛɛ ni. Yawe Yɛnŋɛlɛ lo lì yo ma. Yehozadaki pinambyɔ Zhozuwe, mboro ŋa saraga wɔfɛnnɛ to, kotogo le ma yɛɛ ni. Yoro Zhuda tara woolo ye ni fuun ye kotogo le ye yɛɛ ni. Yawe Yɛnŋɛlɛ lo lì yo ma. Ye to tunŋgo ki na yaa ki piin, katugu mi yɛn ye ni. Mi ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ na yawa pi ni fuun fɔ, muwi mì yo ma.

\VS{5}Ko
yɔn finliwɛ mba po mìla le ye ni, naa yàa yiri wa Ezhipiti tara we, fɔ na Yinnɛ li yaa pye laga ye sɔgɔwɔ, yaga ka fyɛ\XREF{†}{{\XO 2:5 }{\XO{2.5:
}}{\XT{Ɛki 29.45-46}}}.


\par }{\PP \VS{6}«Katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ na yawa pi ni fuun fɔ, pa lì yo yɛɛn fɔ: ‹Sanni jɛnri naa, mi yaa naayeri wo naa tara ti yɛgɛ, mbe kɔgɔje wo naa tara ti yɛgɛ\XREF{†}{{\XO 2:6 }{\XO{2.6:
}}{\XT{Ebu 12.26}}}.

\VS{7}Mi yaa cɛngɛlɛ ke ni fuun ke kala li gbɔn mbeli piri, cɛngɛlɛ ke ni fuun ke yarijɛndɛ ti yaa la paan lagamɛ. Mi yaa gbɔgɔwɔ kan ki shɛrigo gbɔgɔ ŋga ki yeri fɔ jɛŋgɛ.› Yawe Yɛnŋɛlɛ na yawa pi ni fuun fɔ, lo lì yo ma.

\VS{8}‹Penjara ti ni fuun ti yɛn na woro, tɛ wi ni fuun wi yɛn na woo.› Yawe Yɛnŋɛlɛ na yawa pi ni fuun fɔ, lo lì yo ma.

\VS{9}‹Ki shɛrigo gbɔgɔ fɔnŋgɔ ŋga ki yaa ka gbɔgɔwɔ ta mbe wɛ koŋgbanŋga ki woo pi na. Mi yaa ka yɛyinŋge kan ye yeri wa ki laga ki na.› Yawe Yɛnŋɛlɛ na yawa pi ni fuun fɔ, lo lì yo ma.»


\par }{\SH Na leele pe woro na nuru \newline  Yɛnŋɛlɛ li yeri, \newline  pe ma pye fyɔngɔ ni
\par }
{\PP \VS{10}Wunlunaŋa Dariyusi wi wunluwɔ pi yɛlɛ shyɛn wolo li yeŋge kɔlɔjɛrɛ wogo ki pilige nafa ma yiri tijɛrɛ wogo ki na, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si para li yɔn sɛnrɛ yofɔ Azhe wi ni, ma yo fɔ:

\VS{11}«Yawe Yɛnŋɛlɛ na yawa pi ni fuun fɔ, pa lì yo yɛɛn fɔ: ‹Saraga wɔfɛnnɛ pe yewe
lasiri wi wogo na, ma yo fɔ:

\VS{12}Na lere wa ka
saraga kara nda tì tɛgɛ ti yɛ Yɛnŋɛlɛ kan ta lɛ mberi fo wa wi derigbɔgɔ yɔn ki ni, na ki fɔ wi derigbɔgɔ ki ka jiri buru na, nakoma yaakara sɔgɔrɔ na, nakoma duvɛn na, nakoma sinmɛ liwoo na, nakoma yaakaga o yaakaga na, ki mbe ya kanŋga mbe pye yaraga ŋga kì tɛgɛ ki yɛ Yɛnŋɛlɛ kan ko ka le?› »

\par }{\PP A saraga wɔfɛnnɛ pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ayoo.»


\par }{\PP \VS{13}A Azhe wì si pe yewe naa ma yo fɔ: «Na lere wa ka jiri gboo na mbe pye
fyɔngɔ ni, na wi ka jiri ki yaara nda ta na, ti yaa kanŋga mbe pye fyɔngɔ yaara le?»

\par }{\PP A saraga wɔfɛnnɛ pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ti yaa kanŋga mbe pye fyɔngɔ yaara\XREF{†}{{\XO 2:13 }{\XO{2.13:
}}{\XT{Nɔmbu 19.11-22}}}.»


\par }{\PP \VS{14}Kona, a Azhe wì sho naa fɔ: «Ki leele mbele pa pe wogo ki yɛn ma, ki cɛnlɛ na pa li wogo ki yɛn ma na yɛgɛ na. Yawe Yɛnŋɛlɛ lo lì yo ma. Pe kɛɛ tunŋgo pyew pa ki yɛn ma. Saraga ŋga fuun pe ma wɔ na yeri ki yɛn fyɔngɔ ni.»


\par }{\SH Yɛnŋɛlɛ lì yo li yaa duwaw \newline  li woolo pe na
\par }
{\PP \VS{15}«Koni, ye jatere pye jɛŋgɛ, ŋga ki yaa pye, mbege lɛ nala konaa mbaa kee wa yɛgɛ. Sanni ye saga lɛ mbaa sinndɛɛrɛ ta tari ta na, mbaa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki kanni,

\VS{16}ye cɛnlɔmɔ pìla pye mɛlɛ? Kìla pye, na yaga kari sa yarilire nda tì gbogolo ti koli, ye maa ki jate ye yaa tiwiyaraga ki yɛnlɛ nafa ta wa, ɛɛn fɔ ki yɛnlɛ kɛ ye ma kaa ta wa. Na yaga kari wa
ɛrɛzɛn pire tɔnmɔ wɔsaga ki ni, ye maa ki jate mbe leyaraga ki yɛnlɛ nafa shyɛn ma yiri kɛ ta wa, ɛɛn fɔ yɛnlɛ nafa ye ma kaa ta wa.

\VS{17}Mì ye kɛɛ tunŋgo ki ni fuun ki jɔgɔ, ma ti a ye yariluguro tì waga yere na, ma fɔngɔ yere na konaa a yaanŋgumbire tisaga pan ti na. Konaa ki ni fuun, yee sɔngɔrɔ mbe pan na kɔrɔgɔ.» Yawe Yɛnŋɛlɛ lo lì yo ma.

\VS{18}«Ki kala na, ye jatere pye jɛŋgɛ, ŋga ki yaa pye mbege lɛ nala konaa mbaa kee wa yɛgɛ, mbege lɛ yɛlɛ li yeŋge kɔlɔjɛrɛ wogo ki pilige nafa ma yiri tijɛrɛ wogo ki na, ko ŋga mi ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ yàa na shɛrigo gbɔgɔ ki nɔgɔ le we. Ye jatere pye jɛŋgɛ.

\VS{19}Ndɛ yariluguro si koro bere wa ye bondoolo pe ni? Ɛrɛzɛn tiire naa
figiye tire, naa girenadi tire konaa oliviye tire ta kpɛ si sɛ. Ɛɛn fɔ mbege lɛ nala wo na, mi yaa duwaw tirige ye na.»


\par }{\SH Yawe Yɛnŋɛlɛ làa yɔn fɔlɔ kɔn \newline  Zorobabɛli wi yeri
\par }
{\PP \VS{20}Yawe Yɛnŋɛlɛ làa para naa li yɔn sɛnrɛ yofɔ Azhe wi ni ki shyɛn wogo na. Yɛlɛ li yeŋge kɔlɔjɛrɛ wogo ki pilige nafa ma yiri tijɛrɛ wogo ki na, ma yo fɔ:

\VS{21}«Ki yo Zhuda tara janmaratigi Zorobabɛli wi kan, fɔ mi yaa ka naayeri wo naa tara ti yɛgɛyɛgɛ.

\VS{22}Mi yaa ka wunlumbolo pe jaanri, mbe cɛngɛlɛ ke wunluwɔ fanŋga ki kɔ. Mi yaa ka malaga gbɔnwotoroye pe jaanri mbe pinlɛ pe fevɛnnɛ pe ni. Shɔnye pe yaa ka toori mbe ku, shɔn lugufɛnnɛ pe yaa ka pe yɛɛ gbo pe tokobiye pe ni.»

\VS{23}Yawe Yɛnŋɛlɛ na yawa pi ni fuun fɔ, lo lì yo ma fɔ: «Ko pilige ko ni, mboro Sheyalitiyɛli pinambyɔ Zorobabɛli, mboro ŋa ma yɛn na tunmbyee, mi yaa ka tunŋgo kan ma yeri. Yawe Yɛnŋɛlɛ lo lì yo ma. Mi yaa kɔɔn lɛ mbɔɔn pye paa vegeŋɛ yɛn, ŋa pe maa tɛgɛrɛ teri wi ni\FTNT{†}{{\FR 2:23 }{\FR{2.23:
}}{\FT{Vegeŋɛ ŋa pe maa tɛgɛrɛ teri wi ni, wi ma pye wunlunaŋa wi yeri naa fanŋga ko nari. Wi ka tɛgɛrɛ tɛgɛ wi ni sɛwɛ o sɛwɛ na, wi sɛnrɛ ti ma pye fanŋga ni.}}}, katugu mɔ̀ɔ wɔ. Yawe Yɛnŋɛlɛ na yawa pi ni fuun fɔ, lo lì yo ma.»

\par }