\NormalFont\ShortTitle{2 WUNLUMBOLO}

{\MT WUNLUMBOLO

\par }{\MTB sɛwɛ shyɛn woo

\par }{\IMT Sɛwɛ wi nawa sɛnrɛ

\par }{\IP Wunlumbolo sɛwɛ shyɛn woo wi yɛn na para na kee yɛgɛ Zhuda tara wunluwɔ naa Izirayɛli tara wunluwɔ po sɛnrɛ n, to nda tì lɛ wa wunlumbolo sɛwɛ koŋgbanŋa wi ni we. Wunlumbolo sɛwɛ pàa wi kɔn shyɛn, katugu wi saa ya kɔ sɛlɛgɛ sɛwɛ ŋa pe ma migi wi nuŋgba ni.

\par }{\IP Wunlumbolo sɛwɛ shyɛn woo wi sɛnrɛ tì kɔn ma yiri kɔnsaga shyɛn.

\par }{\IP Wa wi kɔnsaga koŋgbanŋga ki ni (1-17), Izirayɛli wunluwɔ pìla kɔn shyɛn yɛgɛ ŋga na ko sɛnrɛ to ti yɛn na yuun na kee bere. Izirayɛli tara, to nda ti yɛn yɔnlɔparawa kamɛŋgɛ kɛɛ wunluwɔ we, Asiri tara fɛnnɛ pàa pan ma ye wa ti ni, mari tɔn muŋga; ko la pye, a yɛlɛ cɛnmɛ kɔlɔshyɛn naa nafa ma yiri shyɛn (722) toro na Zhezu wi fa se. Pàa wunluwɔ cagbɔgɔ Samari ki tɔngɔ, ma ca woolo pe koli ma kari pe ni wa Asiri tara.

\par }{\IP Wa sɛwɛ wi kɔnsaga shyɛn wogo ki ni (18-25), yɔnlɔparawa kalige kɛɛ wunluwɔ po la fanŋga ta ma yere fɔ ma saa gbɔn wagati ŋa Babilɔni tara wunlunaŋa Nebukanezari wìla kaa pan ma ye wa ti ni, mari tɔn muŋga; ko la pye, a yɛlɛ cɛnmɛ kaŋgurugo naa nafa tijɛrɛ ma yiri kɔgɔlɔni (586) toro na Zhezu wi fa se. Pàa Zheruzalɛmu cagbɔgɔ ki tɔngɔ pew, ma ca woolo pe lɛgɛrɛ yigi kulolo, ma kari pe ni wa Babilɔni tara. Ɛɛn fɔ wa ki wagati ŋgbaan wi kɔsaga yeri, a Babilɔni tara fɛnnɛ pè si yɛnlɛ ki na ma wunluwɔ ŋa pàa yigi ma kari wi ni wi wɔ wa kaso.

\par }{\IP Wunlumbolo sɛwɛ shyɛn woo wi yɛn naga nari we na, yiŋgi na pàa si Izirayɛli tara naa Zhuda tara ti tɔngɔ. Ali maga ta Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe lɛgɛrɛ la pye na leele pe yɛrɛgi, leele wele, konaa wunlumbolo poro tende, pàa je mbe taga Yɛnŋɛlɛ li na ma saa na yarisunndo ta yɛgɛ gbogo. Zheruzalɛmu ca ki tolo li yɛn jɔlɔgɔ kagbɔgɔlɔ ŋgele kè Yɛnŋɛlɛ woolo pe ta, lo la nuŋgba. Sɛwɛ wi yɛn naga yɛgɛ yuun we kan fɔ: «Ki kagala ke ni fuun kàa pye, katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ làa nawa ŋgban Zheruzalɛmu ca woolo naa Zhuda tara woolo pe ni» (2 Wunlu 24.20).

\par }{\IOT Sɛwɛ wi yɛn ma kɔɔnlɔ yɛgɛ ŋga na

\par }{\IO Zhuda tara naa Izirayɛli tara wunlumbolo pe kala
{\IOR{1–17}}

\par }{\IOB Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Eli wo naa wunlunaŋa Ahaziya pe kala
{\IOR{1}}

\par }{\IOB Elize wìla pye Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ
{\IOR{2.1–8.15}}

\par }{\IOB Izirayɛli tara wunlumbolo puŋgo woolo naa Zhuda tara wunlumbolo pele ni
{\IOR{8.16–16.20}}

\par }{\IOB Juguye pàa ya Samari ca ki ni
{\IOR{17.1-41}}

\par }{\IO Zhuda tara wunlumbolo puŋgo woolo pe kala
{\IOR{18–25}}

\par }{\IOB Ezekiyasi wi wunluwɔ konaa Asiri tara fɛnnɛ pe panga mbe to wi tara ti na
{\IOR{18–20}}

\par }{\IOB Manase naa Amɔ pe wunluwɔ sanga
{\IOR{21.1-26}}

\par }{\IOB Wunlunaŋa Zhoziyasi wìla Yɛnŋɛlɛ li lasiri sɛwɛ wi kara mɛɛ kanŋguwa le wa tara ti ni
{\IOR{22.1–23.30}}

\par }{\IOB Zhuda tara wunlumbolo puŋgo woolo wele
{\IOR{23.31–24.20}}

\par }{\IO Zheruzalɛmu ca ki tɔngɔwɔ
{\IOR{25.1-30}}



\par }{\MS ZHUDA TARA \newline  NAA IZIRAYƐLI TARA WUNLUMBOLO PE KALA

\par }\ChapOne{1}{\MR 1–17

\par }{\SH Wunlunaŋa Ahaziya wi kapege \newline  naa wi yama kala
\par }
{\PP \VerseOne{1}Wunlunaŋa Ashabu wi kuŋgɔlɔ, a Mowabu cɛnlɛ woolo pè si yiri ma je
Izirayɛli woolo pe na.


\par }{\PP \VS{2}Ma si yala, pilige ka, Izirayɛli tara wunlunaŋa Ahaziya wìla pye wa wi sanŋgazo yumbyɔ wa ni wa
Samari ca, a wì si kaa yiri wa fenɛtiri wi ni ma to, mɛɛ wi yɛɛ wɛlɛgɛ fɔ jɛŋgɛ. Kona, a wì si leele tun, ma pe pye fɔ: «Ye kari ye sa Ekirɔn\FTNT{†}{{\FR 1:2 }{\FR{1.2:
}}{\FT{Ekirɔn ca kìla pye Filisiti tara fɛnnɛ poro wogo, ki mbaa wɛ culo nafa taanri yɔn ko na Zheruzalɛmu ca ki ni.}}} ca yarisunŋgo Baali Zebubu\FTNT{†}{{\FR 1:2 }{\FR{1.2:
{\QT{Baali Zebubu}} mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa tishɔnrɔ ti tafɔ. Ki mɛgɛ pàa ki kan Ekirɔn ca yarisunŋgo ko yeri, mbe ta mbaa tɛgɛ ki na, ko ŋga pàa pye na yinri wunluwɔ pyɔ Baali.}}} ki yewe na kaa pye mi yaa sagala ki yama mba pi na.»

\VS{3}Ɛɛn fɔ, a Yawe Yɛnŋɛlɛ li
mɛrɛgɛ wì si pan maga yo Tishibe ca fɛnnɛ naŋa
Eli wi kan, ma yo fɔ: «Yiri ma sa Samari ca wunlunaŋa wi pitunmbolo pe fili wa konɔ ma pe pye fɔ: ‹Kì cɛn Yɛnŋɛlɛ lo la li woro laga Izirayɛli tara ti ni, fɔ a yè yiri na kee sa Ekirɔn ca yarisunŋgo Baali Zebubu ki yewe wi le?›

\VS{4}Ki kala na, pa Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yo yɛɛn fɔ: ‹Ma yɛn ma sinlɛ yama sorondo nda na, ma se yiri wa ti na, katugu ma yaa ku kaselege.› »

\par }{\PP Ko puŋgo na, a Eli wì si kari.


\par }{\PP \VS{5}A pitunmbolo pè si sɔngɔrɔ ma pan Ahaziya wi kɔrɔgɔ. A wì si pe yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi na, a yè si sɔngɔrɔ ma pan fyaw?»

\VS{6}A pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Naŋa wa wì pan ma fili we ni, mɛɛ yo fɔ: ‹Ye sɔngɔrɔ ye kari wa wunlunaŋa ŋa wì ye tun wi yeri, yoo pye fɔ: Pa Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yo yɛɛn fɔ: Kì cɛn Yɛnŋɛlɛ lo la li woro laga Izirayɛli tara, fɔ a mà leele torogo pe sa Ekirɔn ca yarisunŋgo Baali Zebubu ki yewe kɛ? Ki kala na, ma yɛn ma sinlɛ yama sorondo nda na, ma se yiri wa ti na, katugu ma yaa ku kaselege.› »


\par }{\PP \VS{7}A Ahiziya wì si pe yewe ma yo fɔ: «Naŋa ŋa wì pan ma ye fili maga sɛnrɛ nda ti yo ye kan, wi cɛnlɔmɔ pi yɛn mɛlɛ?»


\par }{\PP \VS{8}A pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Yaayogo ka sire yaripɔgɔ kìla pye ki naŋa wi na, naa sɛlɛgɛ kurusijara ni wùu pɔ wa wi sɛnnɛ.» Kona, a Ahaziya wì sho fɔ: «Tishibe ca fɛnnɛ naŋa Eli wowi\FTNT{†}{{\FR 1:8 }{\FR{1.8:
}}{\FT{Ŋga kì yo fɔ:
{\QT{Yaayogo ka sire yaripɔgɔ kìla pye ki naŋa wi na,}} Eburuye sɛnrɛ ti ni ki mbe ya logo fɔ ki naŋa wìla pye sire ni. Ki laga ŋga ki yaa pye ki yɛn na para naŋa wi yaripɔgɔ ko sɛnrɛ na. Zhan Batisi wi yɛɛ pɔwɔ pìla yiri jɛnri Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Eli wi kɔrɔgɔ; Mati 3.4; Maki 1.6.}}}.»


\par }{\SH Wunlunaŋa Ahaziya \newline  wìla leele torogo \newline  pe sa Eli wi yigi wi kan
\par }
{\PP \VS{9}Kona, a Ahaziya wì si maliŋgbɔɔnlɔ to wa torogo, ŋa wi yɛn maliŋgbɔɔnlɔ nafa shyɛn ma yiri kɛ ŋgbelege go na, wo naa wi lenambala nafa shyɛn ma yiri kɛ pe ni, ma yo pe sa Eli wi yigi. A ki maliŋgbɔɔnlɔ to wì si kari, mɛɛ saa Eli wi ta wi yɛn ma cɛn wa yanwiga ki go na, ma suu pye fɔ: «Yɛnŋɛlɛ lere, wunlunaŋa wì yo ma tigi ma kari wa.»

\VS{10}A Eli wì si maliŋgbɔɔnlɔ to wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Na kaa pye mi yɛn Yɛnŋɛlɛ lere, kasɔn mbe yiri wa naayeri kɔɔn sogo mboro naa ma lenambala nafa shyɛn ma yiri kɛ pe ni.» Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a kasɔn si yiri wa naayeri ma tigi ma maliŋgbɔɔnlɔ to wo naa wi lenambala nafa shyɛn ma yiri kɛ pe sogo.


\par }{\PP \VS{11}A Ahaziya wì si maliŋgbɔɔnlɔ ŋgbelege to wa yɛgɛ torogo naa wi lenambala nafa shyɛn ma yiri kɛ pe ni wa Eli wi yeri. A ki maliŋgbɔɔnlɔ to wì si saa Eli wi pye fɔ: «Yɛnŋɛlɛ lere, wunlunaŋa wì yo ma fyɛɛlɛ ma tigi ma kari wa.»

\VS{12}A Eli wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Na kaa pye mi yɛn Yɛnŋɛlɛ lere, kasɔn mbe yiri wa naayeri kɔɔn sogo mboro naa ma lenambala nafa shyɛn ma yiri kɛ pe ni.» Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a kasɔn kì si yiri wa naayeri ma tigi ma maliŋgbɔɔnlɔ to wi sogo wo naa wi lenambala nafa shyɛn ma yiri kɛ pe ni.

\VS{13}A Ahaziya wì si nuru ma maliŋgbɔɔnlɔ ŋgbelege to taanri woo torogo naa wi lenambala nafa shyɛn ma yiri kɛ pe ni. Naa ki maliŋgbɔɔnlɔ to wìla ka saa gbɔn wa Eli wi tanla, a wì si kanŋguuro kan wi nɔgɔ maa yɛnri, ma yo fɔ: «Yɛnŋɛlɛ lere, mila ma yɛnri, maga yaga na yinwege konaa ki leele nafa shyɛn ma yiri kɛ mbele pe yinwege ki kala li gbɔgɔ ma yeri.

\VS{14}Mìgi jɛn fɔ kasɔn yiri wa naayeri ma maliŋgbɔɔnlɔ teele koŋgbanmbala shyɛn pe sogo, poro naa pe lenambala nafa shyɛnzhyɛn ma yiri kɛ kɛ pe ni. Ɛɛn fɔ koni, mila ma yɛnri, maga yaga na yinwege ki kala li gbɔgɔ ma yeri.»


\par }{\PP \VS{15}Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ li mɛrɛgɛ wì si Eli wi pye fɔ: «Tigi ma pinlɛ wi ni ma kari. Maga ka fyɛ.» A Eli wì si tigi ma pinlɛ wi ni ma kari wa wunlunaŋa wi yeri.

\VS{16}Naa pàa ka saa gbɔn wa, a Eli wì si wunlunaŋa wì pye fɔ: «Pa Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yo yɛɛn fɔ: ‹Mà leele tun pe sa Ekirɔn ca yarisunŋgo Baali Zebubu ki yewe ndɛɛ Yɛnŋɛlɛ la woro laga Izirayɛli tara pe sali yewe. Ki kala na, ma yɛn ma sinlɛ yama sorondo nda na, ma se yiri wa ti na, katugu ma yaa ku kaselege.› »


\par }{\SH Wunlunaŋa Ahaziya wi kunwɔ
\par }
{\PP \VS{17}Kona, a Ahaziya wì si ku ma yala Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɛnrɛ nda làa yo Eli wi kan ti ni. Pinambyɔ sila pye wi yeri, kì pye ma, a wi nɔsepyɔ lenaŋa Yoramu wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ. Kìla pye Zhuda tara wunlunaŋa Zhozafati wi pinambyɔ Yoramu wi wunluwɔ pi yɛlɛ shyɛn wolo lo ni.


\par }{\PP \VS{18}Ahaziya wi kapyegele sanŋgala konaa kagala ŋgele wìla pye ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Izirayɛli tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.




\par }\Chap{2}{\SH Yɛnŋɛlɛ làa Eli wi lɛ \newline  ma kari wi ni wa yɛnŋɛlɛ na
\par }
{\PP \VerseOne{1}Yawe Yɛnŋɛlɛ làa
Eli wi lɛ tifɛlinjolo la ni ma kari wi ni wa yɛnŋɛlɛ na sanga ŋa ni, kìla yala
Eli wo naa Elize wi ni pàa pinlɛ ma yiri wa Giligali ca na kee.

\VS{2}Kona, a Eli wì si Elize wi pye fɔ: «Ki yaga ma koro laga, katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ lìlan tun fɔ wa Betɛli ca.»

\par }{\PP A Elize wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ na yinwege wolo li mɛgɛ ki na, konaa mboro jate mbɔɔn ta yinwege na, mi se laga ma na.» Kì kaa pye ma, a pè si pinlɛ ma kari wa Betɛli ca.


\par }{\PP \VS{3}Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe
fɔrɔgɔfɛnnɛ mbele pàa pye ma cɛn wa Betɛli ca, pè si yiri ma saa Elize wi fili, ma suu pye fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ li yaa ma tafɔ wi lɛ mbe kari wi ni wa yɛnŋɛlɛ na nala, ma sigi jɛn le?»

\par }{\PP A Elize wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Ee, mìgi jɛn fun. Ɛɛn fɔ yoro mbe pyeri san.»


\par }{\PP \VS{4}A Eli wì si Elize wi pye naa fɔ: «Mi yɛn nɔɔ yɛnri, ma koro lagamɛ, katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ lìlan tun wa Zheriko ca.»

\par }{\PP Ɛɛn fɔ, a Elize wì suu yɔn sogo naa, ma yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ na yinwege wolo li mɛgɛ ki na konaa mboro jate mbɔɔn ta yinwege na, mi se laga ma na.» Kì kaa pye ma, a pè si pinlɛ ma kari wa Zheriko ca.


\par }{\PP \VS{5}Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe fɔrɔfɛnnɛ mbele pàa pye ma cɛn wa Zheriko ca, pè si fulo Elize wi tanla maa pye fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ li yaa ma tafɔ wi lɛ nala mbe kari wa yɛnŋɛlɛ na, ma sigi jɛn le?»

\par }{\PP A Elize wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Ee, mìgi jɛn fun. Ɛɛn fɔ, yoro mbe pyeri san.»


\par }{\PP \VS{6}A Eli wì si Elize wi pye naa fɔ: «Mi yɛn nɔɔ yɛnri, ma koro lagamɛ, katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ lìlan tun wa Zhuridɛn gbaan wi yɔn na.»

\par }{\PP Ɛɛn fɔ, a Elize wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ na yinwege wolo li mɛgɛ ki na konaa mboro jate mbɔɔn ta yinwege na, mi se laga ma na.» A pe shyɛn pè si pinlɛ ma konɔ li lɛ na kee.

\VS{7}Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe fɔrɔgɔfɛnnɛ pe ni, a lere nafa shyɛn ma yiri kɛ si lɛ ma taga pe puŋgo na, ma saa yere pe yɛsinmɛ na, ma lali pe ni jɛnri. A Eli naa Elize wi ni pe shyɛn pè si saa yere wa Zhuridɛn gbaan wi yɔn na.

\VS{8}Kona, a Eli wì suu derigbɔgɔ ki wɔ maga migi, mɛɛ gbaan wi tɔnmɔ pi gbɔn ki ni, a pì si kɔn shyɛn. A pe shyɛn pè si tanga tawara na ma gbaan wi kɔn ma yiri.

\VS{9}Naa pàa kaa gbaan wi kɔn ma yiri, a Eli wì si Elize wi pye ma yo fɔ: «Ŋga maa jaa mbe pye ma kan, ki yɛnri na yeri sanni Yawe Yɛnŋɛlɛ li sa pan lilan lɛ na ma tanla.»

\par }{\PP A Elize wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Mi yɛn nɔɔ yɛnri, ma ti yinnɛ na li yɛn ma ni, li si shyɛn mbe ye na ni\FTNT{†}{{\FR 2:9 }{\FR{2.9:
}}{\FT{Kìla pye faa wa Izirayɛli tara ti ni, pe kaa jaa mbe kɔrɔgɔ ki li, pinambyɔ lɛrɛfɔ wo ma daga mbe tasaga shyɛn ta wa kɔrɔgɔ ki ni. Mbe yala shɛrɛgɛ konɔ li ni, Elize wìla pye Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Eli wi pinambyɔ lɛrɛfɔ. Wìla pye naga yɛnri Eli wi yeri mbe cɛn wa wi yɔnlɔ;
}}{\XT{Dete 21.17}}{\FT{.}}}.»


\par }{\PP \VS{10}A Eli wì suu pye fɔ: «Yaraga ŋga mà yɛnri, ki pyewe pi yɛn ma ŋgban. Ɛɛn fɔ na Yɛnŋɛlɛ li ka ka pan mbanla lɛ na ma tanla wagati ŋa ni, na maga na yan karisaga, kona ŋga mà yɛnri ki yaa pye ma kan. Ɛɛn fɔ, na mɛɛ na yan karisaga, ki se pye ma kan.»


\par }{\PP \VS{11}Ma pe ta paa tanri na para na kee, pe mbe ka wele, mɛɛ malaga gbɔnwotoro kasɔn woo yan, ŋa shɔnye kasɔn woolo la pye naa tilele, a pè si pan ma ye pe sɔgɔwɔ ma pe laga pe yɛɛ na. A tifɛlinjolo là si pan ma Eli wi lɛ ma kari wi ni wa yɛnŋɛlɛ na.

\VS{12}A Elize wi nɛɛ wi wele wila kee, nɛɛ gbele na yuun fɔ: «Na to, na to, mboro ŋa màa pye fanŋga ni, paa Izirayɛli woolo pe malaga gbɔnwotoroye naa pe shɔn lugufɛnnɛ pe yɛn!» Ko puŋgo na, Elize wii Eli wi yan naa. A wì suu yɛɛra yaripɔrɔ ti yigi mari walagi shyɛn yɛsanga ki kala na\XREF{†}{{\XO 2:12 }{\XO{2.12:
}}{\XT{2 Wunlu 13.14}}}.


\par }{\PP \VS{13}Kona, Eli wìla wi derigbɔgɔ ŋga yaga, a kì to tara, a Elize wì sigi lɛ. Ko puŋgo na, a wì si sɔngɔrɔ ma saa yere le Zhuridɛn gbaan wi yɔn na.

\VS{14}Eli wi derigbɔgɔ ŋga kìla to, Elize wì sigi tɛgɛ ma tɔnmɔ pi gbɔn ma sho fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ, Eli wi Yɛnŋɛlɛ li yɛn se yeri?» Elize fun wìla tɔnmɔ pi gbɔn, a pì kɔn shyɛn ma pa yaga kɛɛ ŋga na, a pà koro kɛɛ ŋga na. A Elize wì si tanga ma toro.

\VS{15}Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe fɔrɔgɔfɛnnɛ mbele pàa pye wa Zheriko ca, pè si Elize wi yan wa pe yɛɛ yɛgɛ, mɛɛ pe yɛɛ pye fɔ: «Yinnɛ na làa pye Eli wi ni, lo lì ye Elize wi ni.» A pè si kari ma saa wi fili, mɛɛ fɔli ma pe yɛrɛ ti jiile wa tara wi yɛgɛ sɔgɔwɔ maa gbɔgɔ.

\VS{16}A pè suu pye fɔ: «Wele, woro mbele ma tunmbyeele, lenambala kotogofɛnnɛ nafa shyɛn ma yiri kɛ yɛn laga we ni. Ki yaga pe kari pe sɔɔn tafɔ wi lagaja ma kan. Kana Yawe Yɛnŋɛlɛ li yinnɛ lùu lɛ ma saa wi wa yanwiga ka go na nakoma yanwira sɔgɔwɔ pa ni.»

\par }{\PP A Elize wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Ayoo, yaga ka pe torogo wa.»


\par }{\PP \VS{17}Ɛɛn fɔ, a pè si yanra sɛnrɛ nuŋgba ti na, fɔ a Elize wì saa yɛnlɛ, mɛɛ pe pye fɔ: «Ye pe torogo.» Kona, a pè sigi nambala nafa shyɛn ma yiri kɛ pe torogo, a pè saa Eli wi lagaja ma saa gbɔn fɔ piliye taanri, pe suu yan.

\VS{18}A pè si sɔngɔrɔ ma pan Elize wi kɔrɔgɔ wa Zheriko ca, maga ta wi yɛn wa bere. A wì si pe pye fɔ: «Mìla ki yo ye kan ma yo yaga ka kari wa.»


\par }{\SH Elize wìla Zheriko ca tɔnmɔ \newline  pi pye kpoyi
\par }
{\PP \VS{19}Pilige ka, a Zheriko ca woolo pè sigi yo Elize wi kan fɔ: «We ca ki cɛnsaga ki yɛn ma yɔn paa yɛgɛ ŋga na na tafɔ ma yɛn naga yaan we. Ɛɛn fɔ, ki tɔnmɔ pi woro ma yɔn, ki tara fun ti woro ma tanla.»


\par }{\PP \VS{20}A Elize wì si pe pye fɔ: «Ye pan yanla kan tasa kpakpalakpa fɔnŋɔ ni, ye kɔ le wa wi ni.» A pè si pan maa kan wi yeri.

\VS{21}Kona, a Elize wì si yiri ma kari wa laga ŋga pulugo ki yɛn, ma saa kɔ wi wa wa tɔnmɔ pi ni, mɛɛ yo fɔ: «Ŋga Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yo ki ŋga fɔ: ‹Mìgi tɔnmɔ mba pi pye
kpoyi. Pi se ya mbe lere gbo naa, pi se si tara ti kan ti pɛn naa\FTNT{†}{{\FR 2:21 }{\FR{2.21:
}}{\FT{Ŋga kì yo fɔ:
{\QT{Pi se si tara ti kan ti pɛn naa,}} sɛwɛɛlɛ pele ni, pège yɔnlɔgɔ ma yo fɔ: Pi sege kan yaayoro naa sɛnweele paga kaa siin.}}}.› »


\par }{\PP \VS{22}Kona, a tɔnmɔ pì si kanŋga ma pye kpoyi fɔ ma pan ma gbɔn nala, ma yala sɛnrɛ nda Elize wìla yo ti ni.


\par }{\SH Betɛli ca piile \newline  pèle la Elize wi tɛgɛlɛ
\par }
{\PP \VS{23}A Elize wì si kaa yiri wa Zheriko ca na kee wa Betɛli ca. Maa ta wa konɔ wila kee, a lefɔnmbɔlɔ pèle si yiri wa ca ki ni ma pan na tɛgɛ wi na, na yuun fɔ: «Ta kee wa, yumbɛgɛ fɔ; ta kee wa, yumbɛgɛ fɔ.»

\VS{24}A Elize wì si kanŋga ma pe wele, mɛɛ pe daŋga Yawe Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ki na. A cɛnrɛ urusiye shyɛn si yiri wa kɔlɔgɔ ki ni, ma to ki lefɔnmbɔlɔ nafa shyɛn ma yiri shyɛn pe na, ma pe kɔɔnlɔ yuroyuroyuro.

\VS{25}A Elize wì si yiri le ma kari wa Karimɛli yanwiga ki na, ko puŋgo na, a wì si sɔngɔrɔ ma kari wa
Samari ca.




\par }\Chap{3}{\SH Izirayɛli tara wunlunaŋa Yoramu wi sanga
\par }
{\PP \VerseOne{1}Zhuda tara wunlunaŋa Zhozafati wi wunluwɔ pi yɛlɛ kɛ ma yiri kɔlɔtaanri wolo li ni, a Ashabu pinambyɔ Yoramu wì si cɛn wunluwɔ pi na
Izirayɛli tara ti go na. Pa wìla pye ma cɛn wa
Samari ca. Yɛlɛ kɛ ma yiri shyɛn wìla pye wunluwɔ pi na.

\VS{2}Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, ko wìla pye. Ɛɛn fɔ, wi kapege ki sila wi to naa wi nɔ pe wogo ki bɔ, katugu wi to wìla sinndɛlɛgɛ ŋga yerege yarisunŋgo
Baali ki mɛgɛ ni, wìla ki jaanri maga wɔ wa\XREF{†}{{\XO 3:2 }{\XO{3.2:
}}{\XT{1 Wunlu 16.33}}}.

\VS{3}Ɛɛn fɔ Nebati pinambyɔ Yerobowamu wìla kapege ŋga pye ma ti a Izirayɛli woolo pè kapege pye, ko kapege cɛnlɛ nuŋgba ko wila koro na piin. Wi sila yɛnlɛ mbe laga ki na.


\par }{\SH Izirayɛli woolo pàa malaga gbɔn \newline  Mowabu cɛnlɛ woolo pe ni
\par }
{\PP \VS{4}Mowabu tara wunlunaŋa Mesha wìla pye simbaala korofɔ. Kìla pye yɛlɛ pyew simbapɛnɛ yirifɔnmbɔlɔ waga cɛnmɛ (100 000), naa simbapɛnɛ waga cɛnmɛ (100 000) konaa pe sire nda pè kɔn to wìla pye na kaan Izirayɛli tara wunlunaŋa wi yeri wi nizara sɔnŋgɔ.

\VS{5}Ɛɛn fɔ Ashabu wi kuŋgɔlɔ, a Mowabu tara wunlunaŋa Mesha wì si yiri ma je Izirayɛli tara wunlunaŋa Yoramu wi na.

\VS{6}Kona, a wunlunaŋa Yoramu wì si yiri wa Samari ca ma saa Izirayɛli tara maliŋgbɔɔnlɔ pe ni fuun pe jiri.

\VS{7}A wì si yiri mɛɛ leele tun wa Zhuda tara wunlunaŋa Zhozafati wi yeri ma yo fɔ: «Mowabu tara wunlunaŋa wì yiri ma je na na, ma mbe yɛnlɛ mbe pinlɛ na ni we sa malaga gbɔn Mowabu cɛnlɛ woolo pe ni le?»

\par }{\PP A Zhozafati wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Mi yaa pinlɛ ma ni mbe kari. Mi naa mboro ni we yɛn leele nuŋgba, na woolo poro naa ma woolo pe ni pe yɛn nuŋgba, na shɔnye poro naa ma shɔnye pe ni pe yɛn yaraga nuŋgba.»

\VS{8}A Zhozafati wì suu yewe naa ma yo fɔ: «We yaa ka toro konɔ liliin mbe si sa to pe na?»

\par }{\PP A Yoramu wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Pa we yaa ka toro wa Edɔmu tara gbinri konɔ li ni.»


\par }{\PP \VS{9}Kì pye ma, Izirayɛli tara wunlunaŋa, naa Zhuda tara wunlunaŋa konaa Edɔmu tara wunlunaŋa wi ni, pè si lɛ ma kari. Naa pàa kaa piliye kɔlɔshyɛn tangala tanga, a tɔnmɔ pì si kɔ leele pe yeri; tɔnmɔ sila ta fun yaayoro nda tìla pinlɛ pe ni ti kan.

\VS{10}Kona, a Izirayɛli tara wunlunaŋa wì sho fɔ: «E, Yawe Yɛnŋɛlɛ lì woro wunlumbolo taanri mbele we yeri, mbe pan mbe we le Mowabu cɛnlɛ woolo pe kɛɛ win!»


\par }{\PP \VS{11}Ɛɛn fɔ, a Zhozafati wì si yewe ma yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɔn sɛnrɛ yofɔ wa woro laga, ŋa wi mbe ya Yawe Yɛnŋɛlɛ li yewe we kan?»

\par }{\PP A Izirayɛli tara wunlunaŋa wi tunmbyee wà sho fɔ: «Shafati pinambyɔ Elize ŋa wìla pye na tɔnmɔ wuun
Eli wi kɛyɛn yi na, wo wi yɛn laga\FTNT{†}{{\FR 3:11 }{\FR{3.11:
}}{\FT{Ŋga kì yo fɔ:
{\QT{Elize ŋa wìla pye na tɔnmɔ wuun Eli wi kɛyɛn yi na,}} ko kɔrɔ wo yɛn fɔ Elize wìla pye Eli wi sagafɔ jɛnŋɛ.}}}.»


\par }{\PP \VS{12}A Zhozafati wì sho fɔ: «Ki naŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɛnrɛ jate to wila yuun.» Kì pye ma, a Izirayɛli tara wunlunaŋa, naa Zhuda tara wunlunaŋa konaa Edɔmu tara wunlunaŋa wi ni pè si kari wa Elize wi yeri.


\par }{\PP \VS{13}A Elize wì si Izirayɛli tara wunlunaŋa wi pye fɔ: «Yiŋgi ki yɛn mi naa mboro we sɔgɔwɔ? Kari ma sɔɔn to naa ma nɔ pe
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ poro yewe ni.»

\par }{\PP A Izirayɛli tara wunlunaŋa wì si Elize wi pye fɔ: «Ayoo, katugu woro wunlumbolo taanri mbele yɛɛn, Yawe Yɛnŋɛlɛ lo lì we yeri mbe pan mbe we le Mowabu cɛnlɛ woolo pe kɛɛ.»


\par }{\PP \VS{14}A Elize wì sho naa fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ na yinwege wolo konaa yawa pi ni fuun fɔ li mɛgɛ ki na, lo na mi maa tunŋgo piin li kan we, ndɛɛ ki pye Zhuda tara wunlunaŋa Zhozafati wo ja ma mila jate, mi se jɛn na yɛgɛ tɛgɛ ma yeri, mi se si jɛn nɔɔ jate yɛrɛ.

\VS{15}Ɛɛn fɔ koni, ye pan ŋgɔni gbɔnfɔ wa ni na kan.» Naa ŋgɔni gbɔnfɔ wìla kaa na ŋgɔni wi gbɔɔn, a Yawe Yɛnŋɛlɛ li fanŋga kì si ye Elize wi ni.

\VS{16}A Elize wì sho fɔ: «Pa Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yo yɛɛn fɔ: ‹Ye were lɛgɛrɛ wɔ wa ki latɛgɛ waga ŋga ki ni.› »

\VS{17}Katugu pa Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yo yɛɛn fɔ: «Ye se ka tifɛlɛgɛ tinmɛ ta, ye se si ka tisaga yan kila paan. Ɛɛn fɔ ki latɛgɛ ŋga ye yaa sigi yan ki yin tɔnmɔ ni. Ye yaa wɔ, yoro naa ye nɛrɛ, naa ye simbaala naa sikaala konaa ye yaayoro sannda pyew ti ni.

\VS{18}Ɛɛn fɔ, ko wogo ŋga ko woro yaraga ka Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na. Li yaa Mowabu cɛnlɛ woolo pe le ye kɛɛ.

\VS{19}Pe cara nda fuun pè malaga sigemboro kan mari maga konaa pe cagbɔrɔ nda fuun ti yɛn kagbɔgɔ yɔn, ye yaa ti ni fuun ti yaari. Ye yaa pe tire tiyɔnrɔ ti ni fuun ti kɔɔnlɔ mberi jaanri, mbe pe puluyo yi ni fuun yi tɔnndɔ tara ni mberi fanri, konaa mbe sinndɛɛrɛ wa wa pe kɛɛrɛ kɔnsara tiyɔnrɔ ti ni mberi jɔgɔ.»


\par }{\PP \VS{20}Ki goto pinliwɛ pi ni, wagati ŋa pe ma pinliwɛ
saraga ki wɔ wi ni, pe mbe wele, mɛɛ tɔnmɔ pa yan pì yiri wa Edɔmu tara yeri, ma pan ma wasege ki ni fuun ki yin.


\par }{\PP \VS{21}Naa Mowabu cɛnlɛ woolo pàa kaa ki logo ma yo fɔ wunlumbolo taanri paa paan mbe to pe na malaga ni, a pè si pe woolo mbele fuun pe yɛlɛ yɔn kìla gbɔn mbe malaga gbɔn pe yeri konaa pe yɛgɛfɛnnɛ pe ni yɛrɛ. A pè si kari ma saa yere wa pe tara kɔnlɔ li na.

\VS{22}Ki goto yirifaga ki na, naa Mowabu cɛnlɛ woolo pàa kaa yiri sanga ŋa ni, kìla yala yɔnlɔ kìla yiri na yɛngɛlɛ wa tɔnmɔ pi ni. A pè si tɔnmɔ pi yan pì yanlaga paa kasanwa yɛn.

\VS{23}A pè sho fɔ: «Kasanwa wi! Maga yiri wa, wunlumbolo poro pe pe yɛɛ gbɔn tokobi ni ma pe yɛɛ gbo. Koni Mowabu cɛnlɛ woolo, yoo kari we sa pe san we pe kɛɛ yaara ti koli.»


\par }{\PP \VS{24}Kì pye ma, a pè si yiri ma kari wa Izirayɛli tara maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga ki ni. Ɛɛn fɔ, a Izirayɛli woolo pè si yiri pe kɔrɔgɔ ma malaga gbɔn pe ni, fɔ a pè fe pe yɛgɛ. A Izirayɛli woolo pè si pe purɔ ma saa ye wa Mowabu tara, ma pe gbo.

\VS{25}A pè si Mowabu tara cagbɔrɔ ti jaanri. A pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pè si sinndɛɛrɛ wulo ma wa wa pe kɛɛrɛ kɔnsara tiyɔnrɔ ti ni ma lagapyew ki tɛgɛ sinndɛɛrɛ ni. Pàa pe puluyo yi ni fuun yi tɔnndɔ mayi fanri, ma pe tire tiyɔnrɔ ti ni fuun ti kɔɔnlɔ mari jaanri; kaawɔ Kiri Haresɛti ca ko nuŋgba kìla koro pe sila to ki na. Ɛɛn fɔ maliŋgbɔɔnlɔ mbele pàa pye gbafuuro wafɛnnɛ, pè si pan ma yere ma ca ki maga, mɛɛ ki gbɔn ma ya ki ni.


\par }{\PP \VS{26}Naa Mowabu tara wunlunaŋa wìla kaa ki yan malaga kì wɛ pe fanŋga ki na, a wì si maliŋgbɔɔnlɔ tokobi fɛnnɛ cɛnmɛ kɔlɔshyɛn (700) lɛ ma taga wi yɛɛ na ma yo pe konɔ yɛngɛ wi kan fɔ sa gbɔn wa Edɔmu tara wunlunaŋa wi na. Ɛɛn fɔ, pe sila ya mbege pye.

\VS{27}Kì kaa pye ma, wi pinambyɔ koŋgbanŋa ŋa wila daga mbe ka cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ, a wì suu wɔ
saraga sogowogo wa ca ki mbogo ki go na. Naa Izirayɛli woolo pàa kaa ki wogo ki yan ma, a kì si pe nawa pì ŋgban pe na fɔ jɛŋgɛ\FTNT{†}{{\FR 3:27 }{\FR{3.27:
}}{\FT{Ŋga kì yo fɔ:
{\QT{A kì si pe nawa pi ŋgban fɔ jɛŋgɛ,}} ki sɛnrɛ ti woro ma filige Eburuye sɛnrɛ ti ni.}}}. A pè si sɔngɔrɔ Mowabu tara wunlunaŋa wi puŋgo na, ma kari pe tara.




\par }\Chap{4}{\SH Elize wìla naŋgunjɔ fyɔnwɔ fɔ \newline  wa saga
\par }
{\PP \VerseOne{1}Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe
fɔrɔgɔfɛnnɛ wa jɔ la pan Elize wi kɔrɔgɔ, ma pan ma gbele maa yɛnri ma yo fɔ: «Na pɔlɔ we, wo ŋa wìla pye ma tunmbyee wì ku. Mboro jate màga jɛn ma yo ma tunmbyee wìla pye na fyɛ Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ. Kooŋga wìla penjara jin naŋa wa yeri, wo pan ma yo wi yaa na piile shyɛn pe yigi mbe sa pe pye wi kulolo.»


\par }{\PP \VS{2}A Elize wì si jɛlɛ wi pye fɔ: «Yiŋgi mbe ya mbe pye ma kan? Yaraga ŋga ki yɛn ma yeri wa ma go, ki yo na kan.»

\par }{\PP A jɛlɛ wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Mi ŋa ma kulojɔ, yaraga ko ka kpɛ woro na yeri wa na go, kaawɔ sinmɛ cɔpile nuŋgba.»

\VS{3}Kona, a Elize wì suu pye fɔ: «Kari ma sa leyaara yɛnri ma cɛnyɛɛnlɛ pe ni fuun pe yeri lɛgɛrɛ. Mari yɛnri lɛgɛrɛ.

\VS{4}Ko puŋgo na, ma sa ye wa ma go, mboro naa ma piile pe ni, ye kɔɔrɔ ti tɔnndɔ ye yɛɛ na. Ma sila sinmɛ pi kanŋgi wa ki leyaara ti ni fuun ti ni; nda ka yin mari tɛgɛ kanŋgaga na.»


\par }{\PP \VS{5}A jɛlɛ wì si yiri le ma kari, mɛɛ saa ye wa go, wo naa wi pinambiile pe ni, ma go ki tɔn pe yɛɛ na. A wi pinambiile pe nɛɛ leyaara ti kaan wi yeri, a wi nɛɛ ti yinni sinmɛ pi ni.

\VS{6}Naa leyaara ti ni fuun tìla kaa yin, a jɛlɛ wì suu pinambyɔ wi pye fɔ: «Leyaraga ka fulo laga na kan naa.» Ɛɛn fɔ, a pyɔ wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Leyaraga ka yɛgɛ woro wa naa.» Kona, a sinmɛ pì si yere.

\VS{7}A jɛlɛ wì si yiri ma saa ki yɛgɛ yo Yɛnŋɛlɛ lere wi kan. A Yɛnŋɛlɛ lere wì sho fɔ: «Kari ma sa sinmɛ pi pɛrɛ mɔɔ fɔgɔ ki tɔn ki penjara ti ni. Nda ka koro, mboro naa ma pinambiile pe ni, yaa ye yɛɛ kala yɔngɔ ti ni.»


\par }{\SH Elize wìla Sunɛmu ca fɛnnɛ jɔ \newline  wa pinambyɔ yɛn maa yirige \newline  wa kunwɔ pi ni
\par }
{\PP \VS{8}Pilige ka Elize wìla pye na toro wa Sunɛmu ca. Ma si yala, jɛlɛ yarijɛndɛ tafɔ wà la pye wa ki ca ki ni; a wo si Elize wi yɛnri ŋgbanga ma yo wi sa li wa wi go. Maga lɛ le ko pilige ko na, sanga o sanga Elize wi kaa toro le ki ca ki ni, wi ma yere le ma saa li wa jɛlɛ wi go.

\VS{9}A jɛlɛ wì si kaa wi pɔlɔ wi pye fɔ: «Wele, mìgi jɛn ma yo ki naŋa ŋa wi maa toro laga we yeri sanga pyew, wi yɛn Yɛnŋɛlɛ li lere
kpoyi.

\VS{10}Ki yaga we yumbyɔ jɛɛlɛ wa kan wi kan wa we sanŋgazo wi go na. We sinlɛyaraga, naa tabali, naa jɔngɔ konaa fitanla tɛgɛ wa wi kan. Pa kona wiga pan laga we yeri sanga o sanga, wi yaa wɔnlɔ wa wi ni.»


\par }{\PP \VS{11}Pilige ka, a Elize wì si kari wa Sunɛmu ca, mɛɛ saa ye wa ki yumbyɔ wi ni wa sanŋgazo wi go na ma sinlɛ wa.

\VS{12}A Elize wì suu tunmbyee lefɔnŋɔ Gehazi wi pye fɔ: «Kari ma sa ki Sunɛmu ca fɛnnɛ jɔ ŋa wi yeri wa na kan.» A Gehazi wì si kari ma saa wi yeri wi kan. A jɛlɛ wì si pan ma yere Elize wi yɛgɛ sɔgɔwɔ.

\VS{13}A Elize wì si Gehazi wi pye fɔ: «Ki yo jɛlɛ wi kan fɔ wùu yɛɛ te maga kajɛŋgɛ ŋga ki ni fuun ki pye we kan. Koni yiŋgi wila jaa we pye wi kan? Wila jaa we sa para wi sɛnrɛ na wunlunaŋa wi ni lee nakoma maliŋgbɔɔnlɔ to wi ni?»

\par }{\PP A jɛlɛ wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ayoo, mi yɛn ma cɛn yɛyinŋge na laga na woolo pe sɔgɔwɔ makɔ.»


\par }{\PP \VS{14}Kona, a Elize wì si Gehazi wi yewe ma yo fɔ: «Kì kaa pye yɛɛn, yiŋgi we mbe ya pye wi kan?»

\par }{\PP A Gehazi wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Wele, pinambyɔ woro wi yeri. Wi pɔlɔ wi si ŋa wì lɛ makɔ.»

\VS{15}A Elize wì sho fɔ: «Wi yeri wa na kan.» A Gehazi wì suu yeri. A jɛlɛ wì si pan ma yere le yeyɔngɔ ki na.

\VS{16}A Elize wì suu pye fɔ: «Yelapanna anmɛ yɛgɛ, ma yaa pinambyɔ yigi wa ma kɛyɛn yi ni.»

\par }{\PP A jɛlɛ wì sho fɔ: «Ayoo, na tafɔ, mboro ŋa Yɛnŋɛlɛ lere, maga ka mi ŋa ma tunmbyee na fanla.»


\par }{\PP \VS{17}Konaa ki ni fuun, a ki jɛlɛ wì si kaa kugbɔ lɛ ma pinambyɔ se ki yelapanna, ki wagati nuŋgba wi ni, paa yɛgɛ ŋga Elize wìla ki yo wi kan we.


\par }{\PP \VS{18}Kona, a pyɔ wì si yiri ma lɛ. Pilige ka, a wì si yiri ma kari wi to wi kɔrɔgɔ wa yarilire kɔnfɛnnɛ pe tanla.

\VS{19}A wì si kaa fo ma gbele maa to wi pye fɔ: «Yɛyi na go! Yɛyi na go!»

\par }{\PP A tofɔ wì suu tunmbyee lefɔnŋɔ wi pye fɔ: «Wi lɛ ma saa kan wi nɔ wi yeri.»

\VS{20}A tunmbyee wì si pyɔ wi lɛ ma saa wi kan wi nɔ wi yeri. Pyɔ wìla koro ma cɛn wa wi nɔ wi kanŋguuro ti na, fɔ ma saa gbɔn yɔnlɔfugo ki na, mɛɛ ku.

\VS{21}Kona, a jɛlɛ wì si lugu pyɔ wi ni wa sanŋgazo wi go na, ma saa wi sinŋge wa Yɛnŋɛlɛ lere wi sinlɛyaraga ki na, mɛɛ kɔrɔ ki tɔn wi na ma yiri.

\VS{22}A wì suu pɔlɔ wi yeri maa pye fɔ: «Mi yɛn nɔɔ yɛnri, maga yaga ma tunmbyee lefɔnŋɔ nuŋgba torogo laga na kan konaa sofile nɔ nuŋgba ni. Mi yaa kari fyaw wa Yɛnŋɛlɛ lere wi yeri mbe pan.»


\par }{\PP \VS{23}A wi pɔlɔ wì suu yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi na, a ma nɛɛ kee wa wi yeri nala? Nala woro yevɔnŋgɔ fɛti nakoma
cɛnpilige.»

\par }{\PP A jɛlɛ wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Yaraga ka woro wa.»

\VS{24}A jɛlɛ wì si ti a pè sofile jɔngɔ ki taga sofile nɔ wi na. A wì si lugu ma cɛn, mɛɛ wi tunmbyee lefɔnŋɔ wi pye fɔ: «Ta fyɛɛlɛ maa kee na ni. Na mi sigi yo ma kan mbe yo ma yere, maga ka yere na ni konɔ.»

\VS{25}A jɛlɛ wì si kari wa Yɛnŋɛlɛ lere wi yeri wa Karimɛli yanwiga ki na.

\par }{\PP Naa Yɛnŋɛlɛ lere wìla kaa wi yan wa lege wila paan, a wì suu tunmbyee Gehazi wi pye fɔ: «Sunɛmu ca fɛnnɛ jɔ wi ŋa!

\VS{26}Koni fe ma saa fili maa yewe ma yo fɔ: ‹Yiŋgi kala yɛn wa? Ma pɔlɔ wo naa ma pyɔ wi ni pe yɛn ŋgbaanla le?› » (A Gehazi wì si saa jɛlɛ wi yewe).

\par }{\PP A jɛlɛ wì si Gehazi wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Ee, pe yɛn wa ŋgbaanla.»

\VS{27}Naa jɛlɛ wìla ka saa gbɔn wa Yɛnŋɛlɛ lere wi tanla wa Karimɛli yanwiga ki na, a wì si tigi ma Yɛnŋɛlɛ lere wi tɔɔrɔ ti yigi. A Gehazi wì si fulo wi tanla na jaa mboo wɔnrɔgɔ mboo laga wa. Ɛɛn fɔ, a Yɛnŋɛlɛ lere wì sho fɔ: «Wi yaga yɛw, katugu wi nawa pi yɛn ma tanga wi na, ma si yala Yawe Yɛnŋɛlɛ lìgi wogo ki lara na na, li sigi naga na na.»


\par }{\PP \VS{28}Kona, a jɛlɛ wì sho fɔ: «Na tafɔ, mìla yo mi yɛn na pinambyɔ jaa ma yeri le? Mi sila ki yo ma kan ma yo maga kanla fanla le?»


\par }{\PP \VS{29}A Elize wì si Gehazi wi pye fɔ: «Ma kurusijara wi pɔ wa ma sɛnnɛ, mala kanŋgala li lɛ ma kɛɛ, ma kari wa Sunɛmu ca. Na maga fili lere ni wa konɔ, maga kaa shari. Lere wa ka sɔɔn shari fun, maga ka shɔ wi yeri. Na maga sa gbɔn wa, mala kanŋgala li taga wa pinambyɔ wi yɛgɛ ki na.»


\par }{\PP \VS{30}A pyɔ wi nɔ wì sho fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ na yinwege wolo li mɛgɛ ki na konaa mboro jate mbɔɔn ta go na, mi se kari mbɔɔn yaga.» Kona, a Elize wì si yiri ma pinlɛ wi ni ma kari.

\VS{31}Kìla yala Gehazi wìla keli pe yɛgɛ ma saa gbɔn wa. A wì si kanŋgala li taga wa pinambyɔ wi yɛgɛ ki na. Ɛɛn fɔ yaraga ko ka kpɛ sila pye. Pe sila magala logo. Pyɔ wi sila si tigile. A wì si sɔngɔrɔ ma pan ma Elize wi fili, mɛɛ ki yo maa kan ma yo pyɔ wii yɛn mbe yiri.


\par }{\PP \VS{32}Naa Elize wìla ka saa gbɔn wa go sanga ŋa ni, pyɔ wi gboo wìla pye sinlɛsaga wa wi sinlɛyaraga ki na.

\VS{33}Wi yeŋgɔlɔ wa go, a wì si kɔrɔ ki tɔn pe yɛɛ na poro leele shyɛn, mɛɛ Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛnri.

\VS{34}A wì si lugu wa sinlɛyaraga ki na ma sinlɛ pyɔ wi na, maa yɔn ki taga pyɔ wi yɔn ki na, maa yɛngɛlɛ ke taga pyɔ wi yɛngɛlɛ ke na, konaa maa kɛyɛn yi taga pyɔ wi kɛyɛn yi na. Maa ta wìla pye ma fɔli wa pyɔ wi go na, a pyɔ wi wire tì sigi lɛ na weri.

\VS{35}Ko puŋgo na, a Elize wì si yiri na yanriyanri wa go nawa, mɛɛ sɔngɔrɔ ma saa sinlɛ pyɔ wi na naa. Kona, a pyɔ wì si jiri ma saa ta jirisaga kɔlɔshyɛn, mɛɛ wi yɛngɛlɛ ke yɛngɛ.

\VS{36}A Elize wì si Gehazi wi yeri maa pye fɔ: «Kari ma sa Sunɛmu ca fɛnnɛ jɔ wi yeri wa na kan.» A Gehazi wì si saa wi yeri. A jɛlɛ wì si pan le Elize wi tanla. A Elize wì suu pye fɔ: «Ma pinambyɔ wi lɛ!»

\VS{37}A jɛlɛ wì si saa to Elize wi jegele, maa yɛgɛ ki jiile wa tara maa gbɔgɔ, mɛɛ jɛn ma yiri maa pyɔ wi lɛ ma yiri wi ni.


\par }{\SH Elize wìla yaakara nda \newline  ti woro kaworo ta pye a tì tanla
\par }
{\PP \VS{38}Kona, a Elize wì si sɔngɔrɔ ma kari wa Giligali ca. Kìla yala ki wagati wi ni, fuŋgo ki yɛn wa tara ti ni. A Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si pan ma gbogolo wa Elize wi yɛgɛ sɔgɔwɔ. A wì suu tunmbyee lefɔnŋɔ wi pye fɔ: «Yiri ma nɛgɛdaga gbeŋɛ wi taga ma yaakara sɔgɔ Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe fɔrɔgɔfɛnnɛ pe kan.»

\VS{39}Kona, pe ni, a nuŋgba si yiri ma kari wa wasege ki ni mbe sa sɛgɛwɛrɛ lagaja. A wì si saa yantirige ka yan, mɛɛ ki pire ta cɔ maa derege ki yin. Naa wìla kaa sɔngɔrɔ ma pan ca, a pè siri kɔɔnlɔ kporo kporo mari le wa nɛgɛdaga wi ni yaakara sɔgɔworo ti na. Ɛɛn fɔ, lere kpɛ sila ki yaara ti cɛnlɛ li jɛn.

\VS{40}Ti peŋgɔlɔ, a pè siri ko mari kan leele pe yeri pe ka. Naa pàa kaa ti nɛnɛ sanga ŋa ni, a pè si jɔrɔgɔ ma yo fɔ: «E, Yɛnŋɛlɛ lere, legboyaraga ki yɛn wa nɛgɛdaga wi ni.» Kì pye ma, pe sila ya mberi ka.

\VS{41}Kona, a Elize wì sho fɔ: «Ye pan muwɛ ni na kan.» Pè kaa pan pi ni, a wì si pa ko ma le wa nɛgɛdaga wi ni, mɛɛ yo fɔ: «Yaa yaakara ti kaan leele pe yeri paa kaa.» Kì pye ma, yaakara nda tìla pye wa nɛgɛdaga wi ni, yaripege sila pye wa ti ni naa.


\par }{\SH Elize wìla yaakara kan \newline  lere cɛnmɛ yeri
\par }
{\PP \VS{42}Pilige ka, a naŋa wà si yiri wa Baali Shalisha ca ma pan yarilire fɔnndɔ koŋgbannda ni Yɛnŋɛlɛ lere wi kan. Tìla pye buru pyɔ nafa, ŋa pè gbegele
ɔrizhi muwɛ ni, naa
bile fɔnŋɔ ni wa wi kasha ki ni. A Elize wì suu tunmbyee lefɔnŋɔ wi pye fɔ: «Ki yaakara nda ti yɛɛlɛ leele pe na peri ka.»


\par }{\PP \VS{43}Ɛɛn fɔ, a wi tunmbyee wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Mi yaa ki yaakara nda ti yɛɛlɛ mɛlɛ lere cɛnmɛ na?»

\par }{\PP Ɛɛn fɔ, a Elize wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ti yɛɛlɛ ki leele mbele pe na peri ka; katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yo fɔ: ‹Leele pe yaa ka mbe tin, yaakara ta yaa si koro.› »

\VS{44}A tunmbyee wì si yaakara ti tɛgɛ leele pe yɛgɛ sɔgɔwɔ. A pè ka ma tin, a tà koro paa yɛgɛ ŋga na Yawe Yɛnŋɛlɛ làa ki yo we.




\par }\Chap{5}{\SH Elize wìla Siri tara fɛnnɛ naŋa \newline  Naama wi sagala
\par }
{\PP \VerseOne{1}Siri\FTNT{†}{{\FR 5:1 }{\FR{5.1:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Siri tara to nuŋgba to pàa pye na yinri Aramu tara.}}} tara wunlunaŋa wi maliŋgbɔɔnlɔ to pàa pye naa yinri Naama. Naama wi tafɔ, wunlunaŋa we, wìla pye naa jate konaa naa gbogo fɔ jɛŋgɛ; katugu Naama wo Yawe Yɛnŋɛlɛ làa tɛgɛ ma Siri tara fɛnnɛ pe shɔ. Ɛɛn fɔ, ki naŋa ŋa wìla pye maliŋgbɔɔn kotogofɔ,
yayɛnwɛ la pye wi na.

\VS{2}Ma si yala, wagati wa ni, Siri tara fɛnnɛ pèle la yiri ma saa to
Izirayɛli woolo pe na, mɛɛ sumborombyɔ wa yigi kasopyɔ ma kari wi ni. A pè si saa ki sumborombyɔ wi kan Naama wi jɔ wi yeri wi tunmbyee.

\VS{3}Pilige ka, a wì suu tafɔ jɛlɛ wi pye fɔ: «E! Ndɛɛ ki pye na tafɔ Naama wi mbe ja ya kari wa
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ ŋa wa
Samari ca wi yeri, wi mbe ja ya mboo yayɛnwɛ pi kɔ wi na.»


\par }{\PP \VS{4}A Naama wì si saa ki sɛnrɛ ti yɛgɛ yo wi tafɔ wunlunaŋa wi kan ma yo fɔ: «Sumborombyɔ ŋa wì yiri wa Izirayɛli tara, sɛnrɛ nda naa sɛnrɛ nda to wì yo na kan.»


\par }{\PP \VS{5}Kona, a Siri tara wunlunaŋa wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Yiri ma kari wa Samari ca. Mi yaa sɛwɛ wa torogo Izirayɛli tara wunlunaŋa wi kan (mbɔɔn sɛnrɛ yo wi kan).»

\par }{\PP Kì pye ma, a Naama wì si lɛ ma kari warifuwe culo cɛnmɛ taanri naa nafa shyɛn ma yiri kɛ (350) ni, naa tɛ culo nafa taanri ma yiri kɛ ni, konaa bunduye kɛ ni.

\VS{6}A Naama wì si kari ki sɛwɛ wi ni ma saa wi kan Izirayɛli tara wunlunaŋa wi yeri. Kìla pye ma yɔnlɔgɔ wa ki sɛwɛ wi ni ma yo fɔ: «Na ki sɛwɛ ŋa maga wi ta, maga jɛn ma yo fɔ muwi mìlan tunmbyee Naama wi torogo wa ma yeri, jaŋgo maa yayɛnwɛ pi kɔ wi na.»


\par }{\PP \VS{7}Naa Izirayɛli tara wunlunaŋa wìla kaa sɛwɛ wi kara ma kɔ, a wì suu yɛɛra yaripɔrɔ ti yigi mari walagi jatere piri ndorogo ki na, ma sho fɔ: «Muwi mi yɛn Yɛnŋɛlɛ le le? Mi mbe ya ti lere mbe ku nakoma mbe yinwege kan lere yeri le, fɔ a wì tun na yeri ma yo mbege naŋa ŋa wi yayɛnwɛ pi kɔ wi na? Yege kala na li wele, yege jɛn ye yo fɔ wi yɛn nala yɔn jaa, mbe malaga gbɔn na ni win.»

\VS{8}Naa Yɛnŋɛlɛ lere Elize wìla kaa ki logo ma yo fɔ Izirayɛli tara wunlunaŋa wìla wi yɛɛra yaripɔrɔ ti walagi, a wì si tun wa wunlunaŋa wi yeri ma yo pe saa yewe fɔ: «Yiŋgi na, a mà sɔɔn yaripɔrɔ ti walagi? Yege naŋa wi torogo laga na kan. Pa wi yaa ki jɛn fɔ Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ yɛn laga Izirayɛli tara.»


\par }{\PP \VS{9}Kona, a Naama wì si pan wi shɔnye naa wi wotoro ŋa shɔn maa tilele wi ni, ma pan ma yere wa Elize wi go yɔn ki na.

\VS{10}A Elize wì si lere tun ma yo wi saga yo wi kan fɔ wi kari wi sa woli wa Zhuridɛn gbaan wi ni wolisaga kɔlɔshyɛn, pa wi yaa sagala mbe pye
kpoyi.

\VS{11}Naa pàa kaa ki yo Naama wi kan, a wì si nawa ŋgban, mɛɛ lɛ na kee wi tara, na yuun fɔ: «Mì jaga yan ndɛɛ ki naŋa ŋa wo jate wi yaa yiri mbe pan na kɔrɔgɔ, mbe yere na na tanla, mbe Yawe Yɛnŋɛlɛ, wi Yɛnŋɛlɛ li yɛnri na kan, mboo kɛɛ ki tagataga wa na yama lara ti na mbanla yayɛnwɛ pi kɔ na na.

\VS{12}Naga yɛn ma, Damasi gbaanla wele, Amana gbaan naa Paripari gbaan, poro si mbɔnrɔ Izirayɛli tara gbaanla pe ni fuun pe na wi le? Ki cɛn mi se jɛn na ya sa woli wo wa ni mbe sagala kɛ?» A wì si sɔngɔrɔ ma kari naŋgbanwa ni.

\VS{13}Ɛɛn fɔ, a wi tunmbyeele pè si fulo wi tanla ma para wi ni, ma yo fɔ: «Na to, ndɛɛ ki pye Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ wi yo ma sa kaŋgbanga ka pye, ma se jɛn naga pye le? Pee ka logo wì yo fɔ na maga sa woli ma yaa pye kpoyi.»

\VS{14}Kona, a Naama wì si sɔngɔrɔ ma kari wa Zhuridɛn gbaan wi yɔn na, ma saa woli wa wi ni wolisaga kɔlɔshyɛn paa yɛgɛ ŋga na Yɛnŋɛlɛ lere wìla ki yo wi kan we. A wi wire tì si kanŋga ma pye paa lefɔnmbile wire yɛn. A wì si sagala ma pye kpoyi\XREF{†}{{\XO 5:14 }{\XO{5.1-14:
}}{\XT{Luki 4.27}}}.

\VS{15}Kì pye ma, a wì si sɔngɔrɔ ma pan wa Yɛnŋɛlɛ lere wi yeri wo naa mbele fuun pàa pinlɛ wi ni pe ni. Naa wìla ka saa gbɔn wa, a wì si saa yere Yɛnŋɛlɛ lere wi yɛgɛ sɔgɔwɔ ma yo fɔ: «Wele, koni mìgi jɛn ma yo Yɛnŋɛlɛ la yɛgɛ woro laga dunruya wi laga ka kpɛ ni na Izirayɛli Yɛnŋɛlɛ lo ma. Koni mi ŋa ma kulonaŋa, mi yɛn naga yarikanra nda ti kaan ma yeri, mɔɔ yɛɛ yaga mari shɔ.»


\par }{\PP \VS{16}Ɛɛn fɔ, a Elize wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ na yinwege wolo, lo na mi yɛn na tunŋgo piin li kan li mɛgɛ ki na, mi se yaraga ko ka kpɛ shɔ ma yeri.»

\par }{\PP A Naama wì suu yɛnri ŋgbanga ma yo wi yɛnlɛ ti na. Ɛɛn fɔ, a Elize wì si je.

\VS{17}Kona, a Naama wì sho fɔ: «Kì kaa pye ma se yɛnlɛ mbe yaraga ka kpɛ shɔ na yeri, ki yaga pe ye tara ti taambugɔ ka koli mi ŋa ma kulonaŋa na kan, ki sofilele worosoye shyɛn tuguro bɔ; katugu mi ŋa ma kulonaŋa, mi woro na jaa mbe
saraga sogowogo nakoma
nayinmɛ saraga wɔ yarisunndo ta yɛgɛ yeri, kaawɔ Yawe Yɛnŋɛlɛ lo cɛ yeri.

\VS{18}Ɛɛn fɔ, Yawe Yɛnŋɛlɛ li mi ŋa ma kulonaŋa na kala yaga ki kala na li ni: ‹Na na tafɔ, wunlunaŋa we, wi kaa yiin wa wi yarisunŋgo Irimɔ ki gbɔgɔgo ki ni mbe fɔli ki yɛgɛ sɔgɔwɔ mbege gbɔgɔ, na kɛɛ ko wi ma jiige ki na; kona mi fun mi ma fɔli wa yarisunŋgo Irimɔ ki gbɔgɔgo ki ni. Yawe Yɛnŋɛlɛ li mi ŋa ma kulonaŋa na kala yaga, na mi ka ka sa fɔli wa yarisunŋgo Irimɔ ki gbɔgɔgo ki ni we.› »

\VS{19}A Elize wì suu pye fɔ: «Ta kee yɛyinŋge na.»

\par }{\SH Kapege ŋga Gehazi wìla pye
\par }
{\PP Naa Naama wìla kaa yiri le Elize wi tanla ma kari, ma lali jɛnri,

\VS{20}a Yɛnŋɛlɛ li lere Elize wi tunmbyee lefɔnŋɔ Gehazi wì suu yɛɛ pye fɔ: «Wele, ki Siri tara fɛnnɛ naŋa Naama wì pan yaara nda ni, na tafɔ wii yɛnlɛ mbe yaraga ko ka kpɛ shɔ wi yeri, wì ti ni fuun ti yaga wi kan. Yawe Yɛnŋɛlɛ na yinwege wolo li mɛgɛ ki na, mi yaa yiri mbe fe ki naŋa ŋa wi puŋgo na mbe sa yaraga ka shɔ wi yeri.»

\VS{21}Kona, a Gehazi wì si lɛ ma taga Naama wi puŋgo na. Naa Naama wìla kaa wi yan wila fee na paan wi kɔrɔgɔ, a wì si fyɛɛlɛ ma yiri wa wi wotoro ŋa shɔn maa tilele wi ni ma tigi ma saa wi fili, mɛɛ Gehazi wi yewe ma yo fɔ: «Ki yɛn wa yinŋge le?»


\par }{\PP \VS{22}A Gehazi wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ee, ki yɛn wa yinŋge. Na tafɔ wo wìlan tun ma yo mbe pan mbege yo ma kan, fɔ Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe
fɔrɔgɔfɛnnɛ lefɔnmbɔlɔ shyɛn yiri wa Efirayimu yanwiga tara ti ni ma pan wa wi yeri fɔɔnfɔɔn ŋga na, fɔ ma warifuwe culo nafa ma yiri kɛ ma yiri kaŋgurugo naa bunduye shyɛn kan wi yeri.»


\par }{\PP \VS{23}A Naama wì sho fɔ: «Ma yɛɛ yaga ma warifuwe culo nafa taanri ma yiri kɛ shɔ.» Naama wìla wi yɛnri ŋgbanga ma yo wi yɛnlɛ wiri shɔ. A wì si warifuwe culo nafa taanri ma yiri kɛ wi le yɛrɛ kasha shyɛn ni mari kan wi yeri konaa bunduye shyɛn pe ni. Wìla ti kan wi tunmbyeele shyɛn yeri, a pèri tugo ma keli Gehazi wi yɛgɛ.

\VS{24}Naa Gehazi wìla ka saa gbɔn wa yanwiga ki na, a wì si yaara ti shɔ pe yeri mari tɛgɛ wa go, mɛɛ ki tunmbyeele pe sɔngɔrɔ ma yo paa kee.

\VS{25}Ko puŋgo na, a wo jate wì si kari wa wi tafɔ Elize wi yeri. A Elize wì suu yewe ma yo fɔ: «Gehazi, ma yiri se yeri?»

\par }{\PP A Gehazi wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Mi ŋa ma tunmbyee, mii kari laga ka kpɛ ni.»


\par }{\PP \VS{26}Ɛɛn fɔ, a Elize wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Sanga ŋa ni ki naŋa wì yiri wa wi wotoro wi ni ma tigi ma pan mɔɔ fili, na yinnɛ li pye na ye yaan na. Ma yɛgɛ na penjara jasanga, naa yaripɔrɔ, naa oliviye tire kɛrɛ, naa
ɛrɛzɛn kɛɛrɛ, naa simbaala, naa nɛrɛ, naa kulonambala konaa kulojaala jasanga wo wì gbɔn kɛ?

\VS{27}Ŋga mà pye yɛɛn ki kala na, Naama wi yayɛnwɛ pi yaa sɔngɔrɔ mbe mara mboro naa ma setirige piile ye na fɔ sanga pyew.»

\par }{\PP A Gehazi wì si yiri le Elize wi tanla, yayɛnwɛ pi ni pùu filige lagapyew paa para yɛn.




\par }\Chap{6}{\SH Elize wìla ti a gbɔnlimbyɔ \newline  wì yiri tɔnmɔ pi go na
\par }
{\PP \VerseOne{1}Pilige ka,
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe
fɔrɔgɔfɛnnɛ pè si Elize wi pye fɔ: «Wele, laga ŋga we maa we yɛɛ gbogolo ma yɛgɛ sɔgɔwɔ, kì kologo we na koni.

\VS{2}Ki yaga we kari wa Zhuridɛn gbaan wi yɔn na, we ni fuun nuŋgba nuŋgba we sa tire nuŋgba nuŋgba kɔn, we laga ka kan wa, we cɛn wa ki ni.»

\par }{\PP A Elize wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Yaa kee.»

\VS{3}Ɛɛn fɔ pe ni, a nuŋgba si Elize wi yɛnri ma yo fɔ: «Ki yaga ma pinlɛ woro mbele ma tunmbyeele we ni.»


\par }{\PP \VS{4}A Elize wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Mi yaa pinlɛ ye ni mbe kari.» A wì si pinlɛ pe ni ma kari. Naa pàa ka saa gbɔn wa Zhuridɛn gbaan wi yɔn na, a pè si tire ti kɔn.

\VS{5}Maga ta nuŋgba la pye naa tige ki kɔɔn, a wi gbɔnlimbyɔ wì si fori ma to wa tɔnmɔ pi ni. A wì si gbele ma yo fɔ: «E, na tafɔ, mìgi gbɔnlɔgɔ ŋga ki yɛnri lere wa yeri.»


\par }{\PP \VS{6}A Yɛnŋɛlɛ lere wì suu yewe ma yo fɔ: «Gbɔnlimbyɔ wi to se yeri?»

\par }{\PP A naŋa wì suu tosaga ki naga wi na. Kona, a Elize wì si kanŋgaga kɔn maga wa le ki laga nuŋgba ki na. A gbɔnlimbyɔ wì si yiri tɔnmɔ pi go na teere.

\VS{7}Ko puŋgo na, a Elize wì si naŋa wi pye fɔ: «Gbɔnlimbyɔ wi lɛ.» A naŋa wì suu kɛɛ ki sanga maa lɛ.


\par }{\SH Elize wìla Siri tara maliŋgbɔɔnlɔ \newline  pe yigi kasopiile
\par }
{\PP \VS{8}Ki wagati wi ni, Siri tara wunlunaŋa wìla pye malaga na
Izirayɛli woolo pe ni. A wì si para wi tunmbyeele pe ni ma yo fɔ: «Pa mi yaa na maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga ki kan wa laga ŋga nakoma wa laga ŋga ko ni.»

\VS{9}Ɛɛn fɔ, a Yɛnŋɛlɛ lere wì si tun wa Izirayɛli tara wunlunaŋa wi yeri ma yo fɔ: «Ma yɛɛ yingiwɛ jɛn, maga ka toro wa laga ŋga ko na, katugu Siri tara fɛnnɛ pe yɛn na kee wa.»

\VS{10}Kona, a Izirayɛli tara wunlunaŋa wì si leele torogo ma yo pe sa laga ŋga Yɛnŋɛlɛ lere wìla naga ki kɔrɔsi. Yɛnŋɛlɛ lere wìla Izirayɛli tara wunlunaŋa wi yɛri, a ki pyesaga dama ko ta.


\par }{\PP \VS{11}A ki wogo kì saa Siri tara fɛnnɛ wunlunaŋa wi nawa pi wɔ wi na fɔ jɛŋgɛ. A wì suu tunmbyeele pe yeri ma pe yewe, ma yo fɔ: «Kopiire fɔ yɛn laga we ni, ŋa wi yɛn Izirayɛli tara wunlunaŋa wi puŋgo na. Ye woro na jaa mboo naga na na wi le?»


\par }{\PP \VS{12}A wi tunmbyeele nuŋgba suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Wunlunaŋa, na tafɔ, lere kpɛ ma we ni. Ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Elize ŋa wa Izirayɛli tara, wo wi ma sɛnrɛ nda fuun ma ma yo wa ma wɔnlɔgo ki ni ti yo Izirayɛli tara wunlunaŋa wi kan.»


\par }{\PP \VS{13}A wunlunaŋa wì sho fɔ: «Ye kari, wi yɛn laga ŋga na ye saga wele yege jɛn. Pa mi yaa leele torogo pe saa yigi.»

\par }{\PP A ki leele pè si kari, mɛɛ pan maa pye fɔ: «Elize wi yɛn wa Dotan ca.»

\VS{14}Kì pye ma, a wunlunaŋa wì si shɔnye, naa malaga gbɔnwotoroye konaa maliŋgbɔɔnlɔ lɛgɛrɛ torogo wa. Poro la saa gbɔn wa ca ki ni yembinɛ li ni, mɛɛ wa ma ca ki maga.

\VS{15}Ki goto pinliwɛ pi ni, yirifaga ki na, a Yɛnŋɛlɛ lere wi tunmbyee wì si yiri laga funwa na. Wi mbe wele, mɛɛ maliŋgbɔɔnlɔ lɛgɛrɛ pele yan, naa shɔnye konaa malaga gbɔnwotoroye ni, pè ca ki maga. A tunmbyee lefɔnŋɔ wì si gbele ma Yɛnŋɛlɛ lere wi pye fɔ: «E, na tafɔ, we yaa ki pye mɛlɛ?»


\par }{\PP \VS{16}A Elize wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Maga ka fyɛ, katugu leele mbele pe yɛn we ni pè lɛgɛ ma wɛ pe woolo pe na.»

\VS{17}A Elize wì si Yɛnŋɛlɛ yɛnri ma yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ, ki yaga mala tunmbyee wi yɛngɛlɛ ke yɛngɛ, jaŋgo wila yaan.» A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si tunmbyee lefɔnŋɔ wi yɛngɛlɛ ke yɛngɛ wi na. Wi mbe wele, mɛɛ yanwiga ki yan kì yin lagapyew shɔnye, naa malaga gbɔnwotoroye kasɔn woolo pe ni ma Elize wi maga.


\par }{\PP \VS{18}A Siri tara fɛnnɛ pè si tigi na paan wa Elize wi yeri. A Elize wì si Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛnri ma yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ, ki yaga ma yɛnfyɔnrɔ wa ki maliŋgbɔɔnlɔ ŋgbelege ŋga ki na.» A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si yɛnfyɔnrɔ wa ki leele pe na, ma yala Elize wi sɛnyoro ti ni.

\VS{19}A Elize wì si pe pye fɔ: «Konɔ li woro lagamɛ, ca ŋga yaa lagajaa ko ma ŋga lagamɛ. Ye taga na na, mi yaa sa ye torogo wa naŋa ŋa yaa lagajaa wi yeri.» A Elize wì si kari pe ni wa
Samari ca.


\par }{\PP \VS{20}Naa pàa ka saa ye wa Samari ca, a Elize wì sho fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ, ki leele mbele pe yɛngɛlɛ ke yɛngɛ, jaŋgo paa yaan.» A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si pe yɛngɛlɛ ke yɛngɛ, a pè si pe yɛɛ yan wa Samari ca ki nandogomɔ.


\par }{\PP \VS{21}Naa Izirayɛli tara wunlunaŋa wìla kaa pe yan, a wì si Elize wi yewe ma yo fɔ: «Na to, mi daga mbe pe gbo le? Mi daga mbe pe gbo le?»


\par }{\PP \VS{22}A Elize wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Maga ka pe gbo. Na maga kari malaga na ma tokobi nakoma ma sandiga ki ni mbe sa leele mbele yigi kasopiile, ma ma poro gbo le? Koni yaakara naa tɔnmɔ kan pe yeri pe ka pe wɔ; ko puŋgo na, ma pe yaga pe sɔngɔrɔ pe kari pe tafɔ wi kɔrɔgɔ.»

\VS{23}A Izirayɛli tara wunlunaŋa wì si sɔgɔlɔ gbɔlɔ sɔgɔ pe kan, a pè li ma wɔ. Ko puŋgo na, a wì si pe yaga ma yo paa kee. A pè si sɔngɔrɔ ma kari pe tafɔ wi kɔrɔgɔ. Maga lɛ le kona, Siri tara fɛnnɛ maliŋgbɔɔnlɔ pe sila pye na paan naa wa Izirayɛli tara.


\par }{\SH Fuŋgo la to wa Samari ca ki na
\par }
{\PP \VS{24}Wagati wa ni naa, a Siri tara wunlunaŋa Bɛni Hadadi wì suu maliŋgbɔɔnlɔ pe ni fuun pe gbogolo, mɛɛ kari ma saa maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga kan wa Samari ca ki tanla maga yɔn tɔn.

\VS{25}A fuŋgo kà si to wa Samari ca ki ni. Maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga woolo pàa mɔ le ca ki tanla fɔ maga kan sofile wi go\FTNT{†}{{\FR 6:25 }{\FR{6.25:
}}{\FT{Sofile wìla pye fyɔngɔ yaraga Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na (}}{\XT{Levi 11.2-8; Dete 14.4-8}}{\FT{); pe sila daga mbaa wi kara ti kaa. Fuŋgo ŋga kìla to ki kala na, pe sila pye na tanri ki kondɛgɛŋgɛlɛ ke na naa. Pe yɛrɛ la pye na sofile go ŋga kila pye kara ni ki pɛrɛ sɔnŋgbanga na.}}} nuŋgba jate pàa pye naga pɛrɛ warifuwe pyɔ nafa tijɛrɛ. Ketenɛ fire\FTNT{†}{{\FR 6:25 }{\FR{6.25:
{\QT{Ketenɛ fire,}} yaakara ta lari pe yeri, nda ti sila leele pe ndanla.}}} ti kɛɛ yɛnlɛ nuŋgba làa pye warifuwe pyɔ kaŋgurugo.


\par }{\PP \VS{26}Pilige ka, Izirayɛli tara wunlunaŋa wìla pye na toro wa ca ki mbogo ki go na, a jɛlɛ wà si gbele ma yo fɔ: «Wunlunaŋa, na tafɔ, na shɔ.»

\VS{27}A wunlunaŋa wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Na Yawe Yɛnŋɛlɛ lo sɔɔn shɔ, mi wo yaa ma shɔ yiŋgi ni? Yarilire ti yɛn na yeri wa yarilire sunsaga nakoma
ɛrɛzɛn tɔnmɔ pi yɛn na yeri wa ɛrɛzɛn tɔnmɔ wɔsaga mbe kan ma yeri le?»

\VS{28}A wunlunaŋa wì suu pye naa fɔ: «Yiŋgi kɔɔn ta?»

\par }{\PP A jɛlɛ wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Wele, ki jɛlɛ ŋa wìlan pye fɔ: ‹Ma pinambyɔ wi kan woo ka nala, goto mbee na woo wi kan woo ka.›

\VS{29}Kì kaa pye ma, a mì silan pinambyɔ wi sɔgɔ, a wòo ka. Ki goto, a mì suu pye fɔ: ‹Pan ma pinambyɔ wi ni woo ka\XREF{†}{{\XO 6:29 }{\XO{6.29:
}}{\XT{Dete 28.57}}}.› Ɛɛn fɔ, a wì suu pinambyɔ wi lara.»


\par }{\PP \VS{30}Naa wunlunaŋa wìla kaa ki sɛnrɛ ti logo jɛlɛ wi yeri, a wì suu yɛɛra yaripɔrɔ ti walagi\FTNT{†}{{\FR 6:30 }{\FR{6.30:
}}{\FT{Wunlunaŋa wìla wi yɛɛra yaripɔrɔ ti walagi mbege naga fɔ wi nawa pì tanga wi na.}}}, ma si yala wìla pye na toro wa mbogo ki go na. A leele pè suu kɔrɔsi maga yan fɔ jatere piriwɛn yaripɔrɔ wìla le wa wi wunluwɔ yaripɔrɔ ti nɔgɔna.

\VS{31}A wunlunaŋa wì sho fɔ: «Na mi si Shafati pinambyɔ Elize wi go ki kɔw nala, Yɛnŋɛlɛ li jɔlɔgɔ gbɔgɔ wa na na.»


\par }{\PP \VS{32}Ki wagati wi ni, kìla yala Elize wi yɛn ma cɛn wa wi go, ca
lelɛɛlɛ pe ni pe yɛn ma cɛn wa wi tanla. A wunlunaŋa wì si leele tun wa wi yeri. Ɛɛn fɔ, sanni pitunŋɔ wi sa gbɔn wa pe na, a Elize wì si lelɛɛlɛ pe pye fɔ: «Ye wele, ki legbolere ŋa wì lere tun wi pan wilan go ki kɔw. Yaa kɔrɔsiri piin, na ki pitunŋɔ wiga pan mbe gbɔn na, ye kɔrɔ ki tɔn, yaga kaa yaga wi ye laga go. Mi yɛn naa tafɔ wi tangala tinmɛ pi nuru wila paan wa wi puŋgo na makɔ.»

\VS{33}Ma Elize wi ta wìla pye na para bere, a wunlunaŋa wì si gbɔn wa pe na\FTNT{†}{{\FR 6:33 }{\FR{6.33:
}}{\FT{Ŋga kì yo fɔ:
{\QT{Wunlunaŋa wì si gbɔn wa pe na,}} sɛwɛɛlɛ pele ni kì yɔnlɔgɔ wa ma yo fɔ: A pitunŋɔ wì si gbɔn wa pe na.}}}; ma sho fɔ: «Na ki ka pye ki jɔlɔgɔ kala na pa li yiri wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li yeri, mbe ya mbanla jigi wi taga Yawe Yɛnŋɛlɛ li na mɛlɛ naa?»




\par }\Chap{7}{\SH Elize wìla yo fuŋgo ki yaa kɔ
\par }
{\PP \VerseOne{1}A Elize wì si wunlunaŋa wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Ye Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro ti logo. Pa Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yo yɛɛn fɔ: ‹Goto anmɛ yɛgɛ, wa
Samari ca mbogo yeyɔngɔ ki na, muwɛ mba pì jɛlɛ pe yaa pi culo kɛ wi pɛrɛ warifuwe pyɔ nuŋgba na, mbe
ɔrizhi culo nafa wi pɛrɛ warifuwe pyɔ nuŋgba na fun.› »


\par }{\PP \VS{2}Wunlunaŋa wi kɔrɔsifɔ ŋa wi maa pinlɛlɛ wi ni, a wo si Yɛnŋɛlɛ lere wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Ali Yawe Yɛnŋɛlɛ li ka wegele yɛngɛ wa naayeri mbe yarilire tirige, ki kala cɛnlɛ na li mbe ya pye mɛlɛ?»

\par }{\PP A Elize wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ma yaa ki yan yɛnlɛ ni, ɛɛn fɔ, ma sege yaara ta ka win.»


\par }{\SH Siri tara fɛnnɛ pàa fe \newline  ma pe maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga ki yaga
\par }
{\PP \VS{3}Ki wagati wi ni,
yayɛnwɛ fɛnnɛ tijɛrɛ la pye wa ca ki mbogo yeyɔngɔ ki tanla. A poro si pe yɛɛ pye fɔ: «Yiŋgi na wee koro laga yɛɛn fɔ we sa ku?

\VS{4}Na waga yo we ye wa ca nawa, we yaa sa ku wa, katugu fuŋgo ki yɛn wa ca. Na waga si koro lagamɛ, we yaa ku fun. Ki kala na, ye pan we sa we yɛɛ le Siri tara fɛnnɛ pe kɛɛ teere. Na paga we yaga koyi. Na paga si we gbo fun kì kɔ.»

\VS{5}A pè si yiri yɔnlɔ ki tosanga wi ni mbe kari wa Siri tara fɛnnɛ pe maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga ki ni. Naa pàa ka saa gbɔn wa Siri tara fɛnnɛ maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga ki na, pe mbe wele, ali lere nuŋgba wo sila pye wa.


\par }{\PP \VS{6}We Fɔ wìla ti a Siri tara fɛnnɛ pè malaga gbɔnwotoroye tinmɛ logo, naa shɔnye tinmɛ konaa maliŋgbɔɔnlɔ lɛgɛrɛ tinmɛ ni wa pe maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga ki ni. Kì pye ma, a Siri tara fɛnnɛ pè si pe yɛɛ pye fɔ: «Ye wele,
Izirayɛli tara wunlunaŋa wo wì saa Hɛti cɛnlɛ woolo pe wunlunaŋa naa Ezhipiti tara wunlunaŋa konaa pe maliŋgbɔɔnlɔ pe lɛ, ma pe sara pe pan pe to we na.»

\VS{7}A pè si yiri ma fe yɔnlɔ ki tosanga wi ni, ma pe
paara yinrɛ, naa pe shɔnye konaa pe sofilele pe yaga wa cɛnsaga ki ni cɛ, paa yɛgɛ ŋga na kìla pye, mbe ta mbe pe yɛɛ go shɔ.

\VS{8}Naa yayɛnwɛ fɛnnɛ pàa ka saa gbɔn wa maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga ki yɔn na, a pè si ye paraga go ka ni ma ka ma wɔ. A pè si warifuwe, naa tɛ konaa yaripɔrɔ lɛ ma kari ti ni ma saa ti lara. A pè si sɔngɔrɔ naa ma pan, ma ye paraga go ka yɛgɛ ni ma yaara ta lɛ wa, ma saa ti lara.


\par }{\SH Yayɛnwɛ fɛnnɛ pàa saa ki yo \newline  Izirayɛli tara wunlunaŋa wi kan \newline  fɔ Siri tara fɛnnɛ pè fe
\par }
{\PP \VS{9}Ko puŋgo na, a yayɛnwɛ fɛnnɛ pè si pe yɛɛ pye fɔ: «Kala na we yɛn na piin, li woro ma yɔn. Sɛntanra ti yɛn we yeri mbe yo ki nala pilige ŋga ki na. Na waga pyeri, na wee ki yo fɔ sa gbɔn goto lalaaga na, jɔlɔgɔ yaa to we na. Koni yoo kari we saga yɛgɛ yo wunlunaŋa wi go woolo pe kan.»

\VS{10}A pè si kari ma saa ca ki yeyɔngɔ kɔrɔsifɔ wa yeri maga kagala ke yɛgɛ yo wi kan ma yo fɔ: «Wè kari wa Siri tara fɛnnɛ pe maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga ki ni, ma saa ki yan lere kpɛ wo woro wa. Wee lere magala logo, shɔnye poro naa sofilele poro cɛ pe yɛn wa pɔsara, konaa
paara yinrɛ ti ni wa ti yɔngɔlɔ ke ni.»

\VS{11}A ca ki yeyɔngɔ kɔrɔsifɛnnɛ pè si lere wa yeri wa ca nawa ma yo wi saga kagala ke yɛgɛ yo wunlunaŋa wi go woolo pe kan.

\VS{12}Naa wunlunaŋa wìla kaa ki logo, a wì si yiri yembinɛ li ni maga yo wi legbɔɔlɔ pe kan fɔ: «Siri tara fɛnnɛ pe yɛn na ŋga piin we na, mi yaa ki yɛgɛ yo ye kan. Naa pège jɛn ma yo fuŋgo to we na, ko pè yiri wa pe maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga ki ni ma saa lara wa yan na singi, ma pe yɛɛ pye fɔ: ‹Na paga ka yiri wa ca ki ni, we yaa pe yigi weele mbe ye pe ni wa ca.› »


\par }{\PP \VS{13}A wi legbɔɔlɔ nuŋgba suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Shɔnye mbele pè koro go na, ye ti we kaŋgurugo lɛ pe ni, we leele pele tun wa ca. Pe kari o, pee kari o, ki ni fuun ki yɛn ja, katugu pe yɛn paa Izirayɛli woolo mbele pe yɛn go na pe yɛn. Pe yɛn kunwɔ pi yɔn na paa ca woolo pe ni fuun pe yɛn. Ye ti we leele pele tun ki shɔnye pe na, pe sa ŋga ki yɛn wa ki wele.»

\VS{14}Kì pye ma, a pè si malaga gbɔnwotoroye shyɛn gbɛgɛlɛ naa pe shɔnye pe ni. A wunlunaŋa wì si leele pele tun pe sa Siri tara fɛnnɛ pe maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga ki wele. Wìla pe pye fɔ: «Ye kari ye saga kala li wele.»

\VS{15}A pè si taga Siri tara maliŋgbɔɔnlɔ pe na, fɔ ma saa gbɔn wa Zhuridɛn gbaan wi na. Pe mbe wele, mɛɛ konɔ li yan lì yin yaripɔrɔ naa yaara nda Siri tara fɛnnɛ pàa fyɛɛlɛ ma fe ma wa ti ni. Kì pye ma, a pitunmbolo pè si sɔngɔrɔ ma saa ki yɛgɛ yo wunlunaŋa wi kan.


\par }{\PP \VS{16}Kona, a leele pè si yiri ma kari wa Siri tara fɛnnɛ pe cɛnsaga ki ni ma saa ki san ma yaara ti koli. Kì pye ma, muwɛ mba pì jɛlɛ pi culo kɛ pàa pye naa pɛrɛ warifuwe pyɔ nuŋgba na, na ɔrizhi culo nafa wi pɛrɛ fun warifuwe pyɔ nuŋgba na, ma yala Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro ti ni.

\VS{17}Wunlunaŋa wi kɔrɔsifɔ ŋa wi maa pinlɛlɛ wi ni, wo wunlunaŋa wìla tɛgɛ wila ca ki yeyɔngɔ ki kɔrɔsi. Ɛɛn fɔ, naa leele pàa kaa na gbinri wa yeyɔngɔ ki na, a pè suu tangala maa gbo, ma yala Yɛnŋɛlɛ lere wìla sɛnrɛ nda yo ti ni, naa wunlunaŋa wìla kari wa wi yeri we.

\VS{18}Ki sanga wi ni, Yɛnŋɛlɛ lere wìla wunlunaŋa wi pye fɔ: «Goto anmɛ yɛgɛ, muwɛ mba pì jɛlɛ pe yaa pi culo kɛ wi pɛrɛ warifuwe pyɔ nuŋgba na, mbe ɔrizhi culo nafa wi pɛrɛ warifuwe pyɔ nuŋgba na fun, wa Samari ca ki mbogo yeyɔngɔ ki na.»

\VS{19}Ma si yala wunlunaŋa wi kɔrɔsifɔ wìla Yɛnŋɛlɛ lere wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Ali Yawe Yɛnŋɛlɛ li ka wegele yɛngɛ wa naayeri mbe yarilire tirige, ko kala cɛnlɛ na lo mbe ya pye mɛlɛ?» Koyi Elize wìla wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Ma yaa ki yan yɛnlɛ ni, ɛɛn fɔ ma sege yaara ta ka.»

\VS{20}Ko kala lo làa pan ma naŋa wi ta kaselege, katugu ca woolo pàa wi tangala wa ca ki yeyɔngɔ ki na maa gbo.




\par }\Chap{8}{\SH Sunɛmu ca fɛnnɛ jɔ wi yaara \newline  tìla sɔngɔrɔ ma kan wi yeri
\par }
{\PP \VerseOne{1}Kona, Elize wìla jɛlɛ ŋa pinambyɔ yɛn maa yirige wa kunwɔ pi ni\XREF{†}{{\XO 8:1 }{\XO{8.1:
}}{\XT{2 Wunlu 4.8-37}}}, a Elize wì si para wi ni maa pye fɔ: «Yiri mboro naa ma go woolo pe ni, ye kari ye sa cɛn laga ŋga ka ye ndanla; katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ li yaa fuŋgo wa laga tara ti ni. Fuŋgo ki yaa to laga tara ti ni fɔ sa gbɔn yɛlɛ kɔlɔshyɛn.»

\VS{2}Kì kaa pye ma, a jɛlɛ wì si yiri maga pye ma yala Yɛnŋɛlɛ lere wi sɛnyoro ti ni. Wìla yiri ma kari wo naa wi go woolo pe ni ma saa cɛn wa Filisiti tara fɛnnɛ pe tara, ma saa gbɔn fɔ yɛlɛ kɔlɔshyɛn.


\par }{\PP \VS{3}Yɛgɛlɛ kɔlɔshyɛn ke toroŋgɔlɔ, a jɛlɛ wì si yiri wa Filisiti tara fɛnnɛ pe tara ma pan wa pe tara. A wì si kari ma saa wunlunaŋa wi yɛnri wuu saga, jaŋgo poo go konaa wi kɛrɛ ti sɔngɔrɔ wi na.

\VS{4}Kìla yala wunlunaŋa wìla pye na para Yɛnŋɛlɛ lere wi tunmbyee lefɔnŋɔ Gehazi wi ni na yuun fɔ: «Kagbɔgɔlɔ ŋgele fuun Elize wì pye ke yɛgɛ yo na kan.»

\VS{5}Ma Gehazi wi ta wìla pye naga yɛgɛ yuun wunlunaŋa wi kan yɛgɛ ŋga na Elize wìla gboo wi yɛn maa yirige wa kunwɔ pi ni, le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, jɛlɛ ŋa Elize wìla wi pinambyɔ wi yɛn maa yirige wa kunwɔ pi ni, a wì si pan ma wunlunaŋa wi yɛnri wuu saga, jaŋgo poo go naa wi kɛrɛ ti sɔngɔrɔ wi na. A Gehazi wì sho fɔ: «Wunlunaŋa, na tafɔ, jɛlɛ wowi ŋa yɛɛn. Wi pinambyɔ ŋa Elize wìla wi yɛn maa yirige wa kunwɔ pi ni wowi ŋa yɛɛn fun.»

\VS{6}A wunlunaŋa wì si jɛlɛ wi yewe, a jɛlɛ wì sigi kagala ke yɛgɛ yo wi kan. A wunlunaŋa wì suu tunmbyee wa pinlɛ jɛlɛ wi ni, maa pye fɔ: «Kari, ma ti yaraga ŋga fuun ki yɛn ki jɛlɛ ŋa wi wogo ki sɔngɔrɔ wi na, konaa tɔnli ŋa fuun wì yiri wa kɛrɛ ti ni, maga lɛ pilige ŋga ni wì yiri laga tara ti ni fɔ ma pan ma gbɔn nala na.»


\par }{\SH Hazayɛli wìla pye Siri tara \newline  ti wunlunaŋa
\par }
{\PP \VS{7}Ko puŋgo na, a Elize wì si kari wa Damasi ca. Kìla yala Siri tara wunlunaŋa Bɛni Hadadi wi yɛn na yaa. A pè si saa ki yo wi kan fɔ: «Yɛnŋɛlɛ lere wì pan laga.»

\VS{8}A Siri tara wunlunaŋa wì si Hazayɛli wi pye fɔ: «Yarikanga lɛ ma kari wa Yɛnŋɛlɛ lere wi yeri, ma saa pye wi Yawe Yɛnŋɛlɛ li yewe na kan na kaa pye mi yaa yiri ki yama mba pi na.»

\VS{9}Kì kaa pye ma, a Hazayɛli wì si yiri ma kari wa Elize wi yeri. Wìla Damasi ca yarijɛndɛ ta lɛ mbe sa kan Elize wi yeri. Wìla ti taga yɔngɔmɛye nafa shyɛn na ma kari ti ni. Naa wìla ka saa gbɔn wa Elize wi yɛgɛ sɔgɔwɔ, a wì sho fɔ: «Ma tunmbyee Bɛni Hadadi, Siri tara wunlunaŋa wo wìlan tun laga ma yeri, fɔ mbe pan mbɔɔn yewe na kaa pye wi yaa yiri wi yama mba pi na.»


\par }{\PP \VS{10}A Elize wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Kari ma saga yo wi kan fɔ ki woro nala kɔɔn shyɛn, wi yaa sagala. Ɛɛn fɔ kaselege ko na, Yawe Yɛnŋɛlɛ lìgi naga na na fɔ wi yaa ku.»

\VS{11}Ko puŋgo na, a Yɛnŋɛlɛ lere wì suu yɛngɛlɛ ke kan Hazayɛli wi na maa wele ma mɔ, fɔ a kì fɛrɛ wa Hazayɛli wi na; kona, a Yɛnŋɛlɛ lere wi nɛɛ gbele.


\par }{\PP \VS{12}A Hazayɛli wì suu yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi na, na tafɔ ma nɛɛ gbele?»

\par }{\PP A Elize wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Mi yɛn na gbele, katugu kapege ŋga ma yaa ka pye
Izirayɛli woolo pe na mìgi jɛn. Ma yaa ka kasɔn le pe cagbɔrɔ nda pè malaga sigemboro kan mari maga ti ni, mbe pe lefɔnmbɔlɔ pe gbo tokobi ni, mbe pe piile tumɔmbɔlɔ pe tɔngɔ konaa mbe pe kugbɔrɔ fɛnnɛ pe lara ti walagi pe na\XREF{†}{{\XO 8:12 }{\XO{8.12:
}}{\XT{2 Wunlu 10.32-33; 13.3-7,22-23}}}.»

\VS{13}A Hazayɛli wì sho fɔ: «Mi ŋa ma tunmbyee, mi yɛn ambɔ fɔ mbe sigi kagbɔlɔ na li pye? Mi ŋa mi woro yaraga ka, ndɛɛ pyɔn bɔkɔ.»

\par }{\PP A Elize wì suu pye fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ lìgi naga na na fɔ ma yaa ka pye Siri tara ti wunlunaŋa\XREF{†}{{\XO 8:13 }{\XO{8.13:
}}{\XT{1 Wunlu 19.15}}}.»


\par }{\PP \VS{14}Kona, a Hazayɛli wì si yiri le Elize wi tanla ma sɔngɔrɔ wa wi tafɔ wi yeri. A wi tafɔ wì suu yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi Elize wì yo ma kan?»

\par }{\PP A Hazayɛli wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Wì yo fɔ ma yaa yiri ma yama pi na.»


\par }{\PP \VS{15}Ki goto, a Hazayɛli wì si paritɔnŋgɔ lɛ maga le tɔnmɔ, mɛɛ wunlunaŋa wi yɛgɛ ki tɔn ki ni maa wɔnwɔn pi kɔn wi na, a wì si ku. Kì pye ma, a Hazayɛli wì si cɛn wunluwɔ wa wi yɔnlɔ.


\par }{\SH Zhuda tara wunlunaŋa Yoramu \newline  wi sanga
\par }
{\R (2 Kuro 21.1-20)

\par }{\PP \VS{16}Izirayɛli tara wunlunaŋa Ashabu wi pinambyɔ Yoramu wi wunluwɔ pi yɛlɛ kaŋgurugo wolo li ni, a Zhuda tara wunlunaŋa Zhozafati wi pinambyɔ Yoramu wì si cɛn wunluwɔ pi na wa Zhuda tara.

\VS{17}Wìla ta yɛlɛ nafa ma yiri kɛ ma yiri shyɛn, mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yɛlɛ kɔlɔtaanri wìla pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca.

\VS{18}Izirayɛli tara wunlumbolo pàa tanga konɔ na na, lo wìla tanga li na, paa yɛgɛ ŋga na Ashabu go woolo pàa ki pye we, katugu Ashabu sumborombyɔ wo wawi wìla pɔri wi jɔ. Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, ko wìla pye.

\VS{19}Ɛɛn fɔ, Yawe Yɛnŋɛlɛ li sila pye na jaa mbe Zhuda tara ti tɔngɔ wi tunmbyee Davidi wi kala na, katugu làa
yɔn fɔlɔ kɔn wi yeri mbe ti wi setirige piile wa mbaa taa pe ni mbaa cɛɛn wunluwɔ pi na sanga pyew\XREF{†}{{\XO 8:19 }{\XO{8.19:
}}{\XT{1 Wunlu 11.36}}}.


\par }{\PP \VS{20}Yoramu wi wunluwɔ sanga wi ni, a Edɔmu cɛnlɛ woolo pè si yiri ma je Zhuda tara fanŋga ki na, ma wunluwɔ wa tɛgɛ pe yɛɛ go na\XREF{†}{{\XO 8:20 }{\XO{8.20:
}}{\XT{Zhenɛ 27.40}}}.

\VS{21}A Yoramu wì si yiri ma kari wi malaga gbɔnwotoroye pe ni fuun pe ni wa Zayiri ca. Ki yembinɛ li ni, a wì si saa to Edɔmu cɛnlɛ woolo pe na ma malaga gbɔn pe ni. Ɛɛn fɔ, a poro si pan ma wa maa maga, wo naa wi malaga gbɔnwotoroye teele pe ni. Kona, a Yoramu wi maliŋgbɔɔnlɔ pè si fe ma kari pe tara.

\VS{22}Maga lɛ le ko na, Edɔmu cɛnlɛ woolo pè si yiri ma je Zhuda tara woolo pe fanŋga ki na, ali ma pan ma gbɔn nala. Ki wagati nuŋgba wi ni, Libina ca woolo pàa yiri ma je fun.


\par }{\PP \VS{23}Yoramu wi kapyegele sanŋgala konaa kagala ŋgele fuun wìla pye, ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Zhuda tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.

\VS{24}Ko puŋgo na, a Yoramu wì si ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na, a pè suu le wa wi tɛlɛye pe fanga ki ni wa Davidi ca. A wi pinambyɔ Ahaziya wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.


\par }{\SH Zhuda tara wunlunaŋa Ahaziya \newline  wi sanga
\par }
{\R (2 Kuro 22.1-6)

\par }{\PP \VS{25}Izirayɛli tara wunlunaŋa Ashabu wi pinambyɔ Yoramu wi wunluwɔ pi yɛlɛ kɛ ma yiri shyɛn wolo li ni, a Yoramu pinambyɔ Ahaziya wì si cɛn wunluwɔ pi na Zhuda tara ti go na.

\VS{26}Ahaziya wìla ta yɛlɛ nafa ma yiri shyɛn mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na wa Zhuda tara ti go na. Yɛlɛ nuŋgba wìla pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca. Wi nɔ pàa pye naa yinri Atali. Atali wìla pye Izirayɛli tara wunlunaŋa Omiri wo pishyɛnwoo.

\VS{27}Ashabu go woolo pàa tanga konɔ na na, lo wìla tanga li na, ma ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na ki pye paa Ashabu go woolo pe yɛn; katugu wìla
yɔn finliwɛ le Ashabu wi ni maa go woo wa pɔri.


\par }{\PP \VS{28}Ahaziya wìla pinlɛ ma kari Ashabu pinambyɔ Yoramu wi ni ma saa malaga gbɔn Siri tara wunlunaŋa Hazayɛli wi ni, wa Aramɔti ca, wa Galaadi tara. A Siri tara fɛnnɛ pè si Yoramu wi wɛlɛgɛ.

\VS{29}Siri tara fɛnnɛ pàa Yoramu wi wɛlɛgɛ lara nda na, naa wìla pye na malaga ki gbɔɔn Siri tara wunlunaŋa Hazayɛli wi ni wa Arama ca, a Yoramu wì si sɔngɔrɔ wa Zhizireyɛli ca ma saa ti fɔfɔ. Kona, a Zhuda tara wunlunaŋa Yoramu wi pinambyɔ Ahaziya wì si kari ma saa Ashabu pinambyɔ Yoramu wi wele wa Zhizireyɛli ca, katugu wìla pye na jɔlɔ fɔ jɛŋgɛ.




\par }\Chap{9}{\SH Pàa sinmɛ kpoyi wo Yehu wi na \newline  maa tɛgɛ Izirayɛli tara \newline  ti wunlunaŋa
\par }
{\PP \VerseOne{1}Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Elize wìla Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe
fɔrɔgɔfɛnnɛ wa yeri maa pye fɔ: «Yiri ma yaripɔrɔ le mɔɔ kurusijara wi pɔ\FTNT{†}{{\FR 9:1 }{\FR{9.1:
}}{\FT{Yiri ma yaripɔrɔ le mɔɔ kurusijara wi pɔ: Ko kɔrɔ wo yɛn mɔɔ yɛɛ gbɛgɛlɛ mbe ŋga ma daga mbe pye ki pye.}}}, maga sinmɛ kugbolo na li lɛ, ma kari wa Aramɔti ca, wa Galaadi tara.

\VS{2}Na maga sa gbɔn wa, ma kari wa Nimishi pinambyɔ Zhozafati wi pinambyɔ Yehu wi yeri, ma saa yeri ma yiri wi ni wa wi nimbiile pe sɔgɔwɔ, ma kari wi ni yumbyɔ wa ni ye yɛ.

\VS{3}Kona, ma sinmɛ kugbolo li lɛ maa wo wa wi go ki na, ma sho fɔ: ‹Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yo li yɛn naga sinmɛ mba pi wuun ma go ki na mbɔɔn tɛgɛ
Izirayɛli tara ti wunluwɔ. Ko puŋgo na, ma kɔrɔ ki yɛngɛ ma fe ma yiri, maga ka mɔ wa.› »


\par }{\PP \VS{4}A lefɔnŋɔ Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ wì si yiri ma kari wa Aramɔti ca, wa Galaadi tara.

\VS{5}Naa wìla ka saa gbɔn wa, wi mbe wele mɛɛ maliŋgbɔɔnlɔ teele pe yan pè gbogolo na finliwɛ piin. A wì sho fɔ: «Na to, sɛnrɛ yɛn na yeri mbe yo ma kan.»

\par }{\PP A Yehu wì sho fɔ: «We ni ambɔ maa piin?»

\par }{\PP A wì sho fɔ: «Mboro mi yɛn na piin na to.»

\VS{6}A Yehu wì si yiri ma ye wi ni wa go. A lefɔnŋɔ wì si sinmɛ pi wo wa wi go ki na, mɛɛ wi pye fɔ: «Pa Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ lì yo yɛɛn fɔ: ‹Mi yɛn naga sinmɛ mba pi wuun ma go ki na mbɔɔn tɛgɛ Izirayɛli woolo pe wunluwɔ, mi ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ, na woolo pe wunluwɔ\XREF{†}{{\XO 9:6 }{\XO{9.6:
}}{\XT{1 Wunlu 19.6}}}.

\VS{7}Ma yaa kɔɔn tafɔ Ashabu wi go woolo pe gbo. Ki ka pye ma, mi ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ, na yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ naa na tunmbyeele sanmbala mbele fuun Yezabɛli wìla gbo, mi yaa pe gbokala li kayaŋga ki wɔ pe ni.

\VS{8}Ashabu wi go woolo pe ni fuun pe yaa ku mbe wɔ wa. Nambala mbele fuun pe yɛn Ashabu wi go woolo, leseele naa kulolo, mi yaa pe ni fuun pe tɔngɔ mbe pe wɔ laga Izirayɛli tara.

\VS{9}Mi yaa Ashabu go woolo pe pye paa Nebati pinambyɔ Yerobowamu wi go woolo pe yɛn, konaa paa Ahiya pinambyɔ Bayesha wi go woolo pe yɛn\XREF{†}{{\XO 9:9 }{\XO{9.9:
}}{\XT{1 Wunlu 15.29; 16.11-12}}}.

\VS{10}Pyɔɔnlɔ pe yaa ka Yezabɛli gboo wi ka wa Zhizireyɛli ca kɛrɛ ti ni. Lere se ka ta mboo gboo wi le.› » Ko puŋgo na, a lefɔnŋɔ wì si kɔrɔ ki yɛngɛ, mɛɛ fe ma kari\XREF{†}{{\XO 9:10 }{\XO{9.10:
}}{\XT{1 Wunlu 21.23}}}.

\VS{11}Naa Yehu wìla kaa sɔngɔrɔ ma saa gbɔn wa wi tafɔ wi maliŋgbɔɔnlɔ teele pe na, a pè suu yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi wa? Ki yarafɔ ŋa wì pan laga ma yeri yiŋgi wogo na?»

\par }{\PP A Yehu wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Yoro yɛrɛ yège lere cɛnlɛ ŋa wi jɛn naa wi sɛnyoro ti ni.»


\par }{\PP \VS{12}Ɛɛn fɔ, a pè si Yehu wi pye naa fɔ: «Kaselege ma. Ŋga ki yɛn wa, ki yo we kan!»

\par }{\PP Kona, a Yehu wì sho fɔ: «Sɛnrɛ nda naa nda to ki lefɔnŋɔ wì yo na kan. Wìlan pye ma yo fɔ: Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛn naga yuun na kan fɔ: ‹Mi yɛn naga sinmɛ mba pi wuun wa ma go ki na mbɔɔn tɛgɛ Izirayɛli tara ti wunluwɔ.› »

\VS{13}Ki sɛnrɛ ti logoŋgɔlɔ, a maliŋgbɔɔnlɔ teele pè si pe derigbɔrɔ ti wɔwɔ mari jan Yehu wi jegele wa yeyɔngɔ ki lugusara ti na, a wì si lugu ma yere ti na. Ko puŋgo na, a pè si mbanlaga ki win mɛɛ jɔrɔgɔ ma yo fɔ: «Wunlunaŋa Yehu.»


\par }{\SH Yehu wìla yiri Yoramu \newline  naa Ahaziya pe kɔrɔgɔ
\par }
{\PP \VS{14}Kona, a Zhozafati pinambyɔ Yehu ŋa wìla pye Nimishi wi pishyɛnwoo wì si yɔn le Yoramu wi na. Ki wagati wi ni, kìla yala Yoramu wo naa Izirayɛli tara maliŋgbɔɔnlɔ pe ni fuun pàa pye na Aramɔti ca ŋga wa Galaadi tara ki kɔrɔsi Siri tara wunlunaŋa Hazayɛli wi kala na.

\VS{15}Ɛɛn fɔ wunlunaŋa Yoramu wo la sɔngɔrɔ ma kari wa Zhizireyɛli ca mbe saa wɛlɛgɛsara ti fɔ, to nda Siri tara fɛnnɛ pàa wi wɛlɛgɛ, naa wìla pye na malaga ki gbɔɔn Siri tara wunlunaŋa Hazayɛli wi ni we.

\par }{\PP Ko Yehu wìla ki yo wi maliŋgbɔɔnlɔ teele yɛɛnlɛ pe kan fɔ: «Na ki ka pye yaa jaa mbe pye wunluwɔ, lere wa kpɛ ka ka yiri laga ca mbe saga sɛnrɛ nda ti yari wa Zhizireyɛli ca.»


\par }{\PP \VS{16}Ko puŋgo na, a Yehu wì si yiri ma lugu wi wotoro ŋa shɔn maa tilele wi na, ma kari wa Zhizireyɛli ca, katugu Yoramu wìla pye wa yaŋa. Zhuda tara wunlunaŋa Ahaziya wìla kari wa sa Yoramu wi wele.


\par }{\PP \VS{17}Ca ki kɔrɔsifɔ ŋa wìla pye wa Zhizireyɛli ca sanŋgazo wi go na na laga ki kɔrɔsi, naa wìla kaa wele, mɛɛ janwa wa yan wìla paan wa Yehu wi ni. A wì sho fɔ: «Na yɛgɛ yɛn janwa wa na wila paan.» A Yoramu wì sho fɔ: «Ye shɔn fevɔ wa tun wi sa pe fili wi pe yewe fɔ: ‹Ye yɛn na paan yɛyinŋge panga le?› »


\par }{\PP \VS{18}Kì pye ma, a shɔn fevɔ wì si kari ma saa Yehu wi fili, mɛɛ wi pye fɔ: «Wunlunaŋa wì yo fɔ ma yɛn na paan yɛyinŋge panga le?»

\par }{\PP A Yehu wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Yɛyinŋge ko yaa yiŋgi yɔn mboro kan? Toro ma taga na puŋgo na.»

\par }{\PP A ca ki kɔrɔsifɔ wì sigi yo wunlunaŋa wi kan fɔ: «Shɔn fevɔ wì kari ma saa gbɔn wa pe na, ɛɛn fɔ wii sɔngɔrɔ mbaa paan.»


\par }{\PP \VS{19}A Yoramu wì si shɔn fevɔ wa yɛgɛ tun wa pe yeri naa. A wo si kari ma saa gbɔn wa pe na, ma sho fɔ: «Wunlunaŋa wì yo fɔ ye yɛn na paan yɛyinŋge panga le?»

\par }{\PP A Yehu wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Yɛyinŋge ko yaa yiŋgi yɔn mboro kan? Toro ma taga na puŋgo na waa kee.»


\par }{\PP \VS{20}A ca ki kɔrɔsifɔ wì sho naa fɔ: «Wì kari ma saa gbɔn wa pe na. Ɛɛn fɔ wii sɔngɔrɔ mbaa paan. Janwa wi yɛgɛ sinfɔ wi wotoro felɔmɔ pì yiri Nimishi pishyɛnwoo Yehu wi wotoro felɔmɔ pi kɔrɔgɔ; katugu wi yɛn naa fee paa go yirifɔ yɛn.»

\VS{21}Kona, a Yoramu wì sho fɔ: «Yanla malaga gbɔnwotoro ŋa shɔn maa tilele wi gbɛgɛlɛ na kan.» A pè suu gbɛgɛlɛ wi kan. A Izirayɛli tara wunlunaŋa Yoramu, naa Zhuda tara wunlunaŋa Ahaziya wi ni, pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pè si yiri ma lugu wa wotoroye mbele shɔnye maa tilele pe ni ma kari sa Yehu wi fili. A pè si saa wi ta wa Zhizireyɛli ca fɛnnɛ naŋa Nabɔti wi kɛrɛ\XREF{†}{{\XO 9:21 }{\XO{9.21:
}}{\XT{1 Wunlu 21.1-16}}}.


\par }{\PP \VS{22}Naa Yoramu wìla kaa Yehu wi yan sanga ŋa ni, a wì sho fɔ: «Yehu, maa paan yɛyinŋge panga gbari?»

\par }{\PP A Yehu wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Yɛyinŋge le? Yiŋgi yɛyinŋge yi ko? Ko ka woro wa, mbege ta ma nɔ Yezabɛli wi yɛn na yarisunndo gbogo konaa na lekara kapyere ti piin bere we?»


\par }{\PP \VS{23}Kona, a Yoramu wì suu wotoro wi yɛgɛ kaw na fee, mɛɛ Ahaziya wi pye fɔ: «Ma yɛɛ yigi Ahaziya, pè we fanla.»

\VS{24}Ɛɛn fɔ, a Yehu wì suu sandiga ki lɛ ma Yoramu wi wɔn wa wi puŋgo na, wa wi pajoro ti filisaga ki na. A wanla lì suu sunndo wi furu ma yiri. A Yoramu wì si wɔ ma to wa wi wotoro wi ni.

\VS{25}A Yehu wì suu tunmbyee Bidikari wi pye fɔ: «Wi gboo wi wɔ maa wa wa Zhizireyɛli ca fɛnnɛ naŋa Nabɔti wi kɛrɛ ti ni, mɛɛ ma yɛɛ nawa to ki na, wagati ŋa ni mi naa mboro wàa pye we yɛɛ ni wa wotoro ŋa shɔn maa tilele wi ni wi to Ashabu wi puŋgo na, ki jɔlɔgɔ sɛnrɛ nda to Yawe Yɛnŋɛlɛ làa yo ma wa wi na, fɔ:

\VS{26}‹Yunmbaan mìla Nabɔti naa wi pinambiile pe kasanwa pi yan. Mi yaa ki kala cɛnlɛ nuŋgba li pye ma na wa ki kɛrɛ nuŋgba ti ni. Mi ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ, muwi mì yo ma\XREF{†}{{\XO 9:26 }{\XO{9.26:
}}{\XT{1 Wunlu 21.19}}}.› Ki kala na, wi lɛ maa wa wa kɛrɛ nawa mbe yala Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro ti ni.»


\par }{\PP \VS{27}Naa Zhuda tara wunlunaŋa Ahaziya wìla kaa ki yan ma, a wì si Bɛti Hagani laga konɔ li lɛ ma fe ma kari. A Yehu wì si taga wi na naa puro, mɛɛ ki yo wi woolo pe kan ma yo poo wɔn wa wi wotoro ŋa shɔn maa tilele wi ni. A pè suu wɔn maga ta wi yɛn wa Guri laga ki na, wa Yibileyamu ca ki tanla. A wì si fe ma kari wa Megido ca ma saa ku wa.

\VS{28}A wi tunmbyeele pè suu gboo wi lɛ maa le wotoro ŋa shɔn maa tilele wa ni, ma kari wi ni wa Zheruzalɛmu ca. Pàa saa wi le wa wi fanga ki ni, ma pinlɛ wi tɛlɛye pe ni, wa Davidi ca.


\par }{\PP \VS{29}Ashabu pinambyɔ Yoramu wi wunluwɔ pi yɛlɛ kɛ ma yiri nuŋgba wolo li ni, a Ahaziya wì si cɛn wunluwɔ pi na wa Zhuda tara.


\par }{\SH Yehu wìla Yezabɛli wi gbo
\par }
{\PP \VS{30}Kona, a Yehu wì si saa ye wa Zhizireyɛli ca. Naa Yezabɛli wìla kaa ki wogo ki logo, a wì si yiri ma kale le, maa go ki gbegele, mɛɛ saa yere wa wi sanŋgazo fenɛtiri wi tanla na wele.

\VS{31}Naa Yehu wìla ka saa gbɔn wa ca ki yeyɔngɔ ki na, a Yezabɛli wì suu pye fɔ: «Ma yɛn na paan yɛyinŋge na gbari, mboro Zimiri fɔnŋɔ ŋa we? Mboro ŋa mɔ̀ɔ tafɔ wi gbo we.»

\VS{32}A Yehu wì suu yɛgɛ ki yirige ma wele wa fenɛtiri wi yeri, mɛɛ yo fɔ: «Ambɔ wi yɛn wa naayeri ma pye na ni? Ambɔ fɔ?» Kona, a wunluwɔ go tunmbyeele shyɛn nakoma taanri si pan ma fɛlɛgɛ ma Yehu wi wele wa fenɛtiri wi ni laga tara.

\VS{33}A Yehu wì si pe pye fɔ: «Yoo wɔnrɔgɔ yoo jan wa fenɛtiri wi ni.» A pè si Yezabɛli wi wɔnrɔgɔ maa jan laga tara na. A wi kasanwa pì si janri ma wo ca mbogo ki na konaa shɔnye pe na. A Yehu wì si lugu wi na wotoro wi ni, maa tangala ma toro.


\par }{\PP \VS{34}Kona, a Yehu wì si ye wa ca ma saa li ma wɔ. Ko puŋgo na, a wì suu woolo pe pye fɔ: «Ye kari ye sa ki jɛlɛ daŋga fɔ ŋa wi kala li yɛgɛ wɔ, yoo le, katugu wi yɛn wunlunaŋa wo sumborombyɔ\XREF{†}{{\XO 9:34 }{\XO{9.34:
}}{\XT{1 Wunlu 16.31}}}.»


\par }{\PP \VS{35}A pè si yiri ma kari saa le. Ɛɛn fɔ, pe sila sa yaraga ka yan wa, kaawɔ wi yuŋgɔrɔgɔ, naa wi tɔɔrɔ konaa wi kɛndagala koro pàa yan.

\VS{36}A pè si sɔngɔrɔ ma saa ki yo Yehu wi kan. A Yehu wì sho fɔ: «Ko sɛnrɛ to Yawe Yɛnŋɛlɛ làa yo li tunmbyee Tishibe ca fɛnnɛ naŋa
Eli wi kan ma yo fɔ: ‹Pyɔɔnlɔ pe yaa ka Yezabɛli wi wire kara ti ka wa Zhizireyɛli ca kɛrɛ ti ni\XREF{†}{{\XO 9:36 }{\XO{9.36:
}}{\XT{1 Wunlu 21.23}}}.

\VS{37}Yezabɛli gboo wi yaa ka pye paa fyɔngɔ yɛn wa tara ti na, wa Zhizireyɛli ca kɛrɛ ti ni, fɔ yɛrɛ leele pe se ka ya mbaa ki yuun fɔ: Yezabɛli wi ŋa.› »




\par }\Chap{10}{\SH Yehu wìla Ashabu go woolo pe gbo
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ashabu wi setirige pinambiile nafa taanri ma yiri kɛ la pye ma cɛn wa
Samari ca. A Yehu wì si sɛwɛɛlɛ yɔnlɔgɔ ma pele torogo wa Samari ca, ma pele torogo wa Zhizireyɛli ca teele pe yeri, ma pele torogo wa ca
lelɛɛlɛ pe yeri konaa ma pele torogo wa Ashabu wi setirige piile pe gbegelefɛnnɛ pe yeri. Kìla pye ma yɔnlɔgɔ wa sɛwɛɛlɛ pe ni ma yo fɔ:

\VS{2}«Koni ye tafɔ wunlunaŋa wi pinambiile pe yɛn wa ye ni, naa wotoroye poro naa shɔnye pe ni, malaga sigemboro yɛn ma ye ca ki maga, maliŋgbɔnyaara yɛn wa ye yeri fun. Ki kala na, na ki sɛwɛ ŋa wi ka gbɔn wa ye na sanga ŋa ni,

\VS{3}ye ye tafɔ wi setirige pinambiile pe wele, yaga ŋa yan jɛnŋɛ konaa ma kala jɛn pe ni fuun na, yoo tɛgɛ wunluwɔ pi na wi to wi yɔnlɔ. Kona ye sila malaga gbɔɔn ye tafɔ wi go woolo pe kan.»


\par }{\PP \VS{4}Ki sɛwɛ wi karaŋgɔlɔ, a pè si fyɛ fɔ jɛŋgɛ mɛɛ yo fɔ: «Ye wele, wunlumbolo shyɛn\FTNT{†}{{\FR 10:4 }{\FR{10.4:
}}{\FT{Wunlumbolo shyɛn mbele paa piin Yoramu naa Ahaziya poro la wɛlɛ (}}{\XT{2 Wunlu 9.22-28}}{\FT{).}}} poro si ya yere mboo sige, woro wo mbe ya yere mboo sige mɛlɛ?»

\VS{5}Kona ŋa wi yɛn ma cɛn wunlunaŋa wi go ki go na, naa cafɔ wi ni, naa ca lelɛɛlɛ pe ni konaa wunlunaŋa wi piile pe gbegelefɛnnɛ pe ni, pè si tunŋgo torogo wa Yehu wi yeri ma yo fɔ: «We yɛn ma tunmbyeele, maga sɛnrɛ nda fuun yo we kan, to we yaa tanga ti na. We se lere wa tɛgɛ wunluwɔ, ŋga kɔɔn ndanla ma ko pye.»


\par }{\PP \VS{6}A Yehu wì si sɛwɛ shyɛn woo torogo wa pe yeri ma yo fɔ: «Na kaa pye ye yɛn na ni, na kaa pye yaa jaa mbe tanga na sɛnrɛ ti na, ye ye tafɔ wi setirige pinambiile pe ni fuun pe yinrɛ ti kɔlɔgi ye pan ti ni na kan laga Zhizireyɛli ca goto anmɛ yɛgɛ.»

\par }{\PP Ma si yala wunlunaŋa wi setirige pinambiile nafa taanri ma yiri kɛ pàa pye wa ca ki legbɔɔlɔ pe sɔgɔwɔ, a paa pe koro.

\VS{7}Naa sɛwɛ wìla kaa gbɔn wa pe na, a pè si wunlunaŋa wi pinambiile nafa taanri ma yiri kɛ pe yigi ma pe kɔnlɔgi, mɛɛ pe yinrɛ ti kɔlɔgi mari le kanjara ni, ma kari ti ni wa Yehu wi yeri wa Zhizireyɛli ca.

\VS{8}A pitunŋɔ wì si pan maga yɛgɛ yo Yehu wi kan fɔ pè pan wunlunaŋa wi setirige pinambiile pe yinrɛ ti ni. Kona, a Yehu wì sho fɔ: «Ye sa pe yinrɛ ti tɛgɛ tɛgɛsaga shyɛn wa ca ki mbogo yeyɔngɔ ki na fɔ sa gbɔn goto pinliwɛ ni.»

\VS{9}Ki goto pinliwɛ pi ni, a Yehu wì si yiri ma yere janwa wi yɛgɛ sɔgɔwɔ ma yo fɔ: «Yoro wo na, ye yɛn lesinmbele. Mi wo na, mì yɔn le na tafɔ wi na maa gbo. Ɛɛn fɔ ambɔ wi mbele poro pe ni fuun poro gbo?

\VS{10}Koni ye daga mbege jɛn fɔ sɛnrɛ nda fuun Yawe Yɛnŋɛlɛ làa yo ma wa Ashabu wi go woolo pe na, ta se koro na ti siri yɛɛ yɔn fili. Yawe Yɛnŋɛlɛ làa sɛnrɛ nda yo li tunmbyee
Eli wi kan, a wìri yo, tìri yɛɛ yɔn fili\XREF{†}{{\XO 10:10 }{\XO{10.10:
}}{\XT{1 Wunlu 21.20-24,29}}}.»

\VS{11}Ashabu wi go woolo mbele fuun pàa koro wa Zhizireyɛli ca, Yehu wìla pe ni fuun pe gbo, naa wi legbɔɔlɔ pe ni, naa wi jɛnfɛnnɛ konaa wi
saraga wɔfɛnnɛ pe ni. Ali lere nuŋgba wi sila wo yaga\XREF{†}{{\XO 10:11 }{\XO{10.11:
}}{\XT{Oze 1.4}}}.


\par }{\PP \VS{12}Ko puŋgo na, a Yehu wì si yiri ma kari wa Samari ca. Maa ta wa konɔ, a wì si saa gbɔn wa Bɛti Ekɛdi ca, ko ŋga ki yɛn yaayoro kɔnrifɛnnɛ pe finliwɛ pyesaga ye.

\VS{13}A Yehu wì si saa Zhuda tara wunlunaŋa Ahaziya wi go woolo pele yan wa; a wì si pe yewe ma yo fɔ: «Ambɛnɛ wɛlɛ yoro?» A pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «We yɛn Ahaziya wo go woolo. Wè pan mbe wunlunaŋa wo naa wunlunjɔ\FTNT{†}{{\FR 10:13 }{\FR{10.13:
}}{\FT{Wunlunjɔ ŋa sɛnrɛ tì yo wo wi yɛn Yezabɛli we.}}} wi ni pe pinambiile pe shari.»

\VS{14}A Yehu wì sho fɔ: «Ye pe yigi weele na kan!» A pè si pe yigi weele ma pe kɔnlɔgi, mɛɛ saa pe wa wa Bɛti Ekɛdi ca tɔnmɔ wege ki ni. Pàa pye lere nafa shyɛn ma yiri shyɛn, ali nuŋgba Yehu wi sila wo yaga wi shɔ.


\par }{\PP \VS{15}Kona, a Yehu wì si yiri le ma kari, mɛɛ saa fili Erekabu pinambyɔ Yonadabu wi ni wila paan wi kɔrɔgɔ. A Yehu wì suu shari maa yewe ma yo fɔ: «Na nawa pi yɛn ma filige ma ni yɛgɛ ŋga na pa ma nawa pi yɛn ma filige na ni ma le?»

\par }{\PP A Yonadabu wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ee, na nawa pi yɛn ma filige ma ni.»

\par }{\PP A Yehu wì sho naa fɔ: «Na kaa pye pa ki yɛn ma, ma kɛɛ ki le na kɛɛ.» A Yonadabu wì suu kɛɛ ki le Yehu wi kɛɛ. Kona, a Yehu wì si ti a wì lugu ma yere le wi tanla wa wi malaga gbɔnwotoro wi ni\FTNT{†}{{\FR 10:15 }{\FR{10.15:
}}{\FT{Erekabu setirige piile pe tɛlɛ wo lawi ŋa Erekabu. Erekabu setirige piile pèle la pye wa bere Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Zheremi wi sanga wi na (}}{\XT{Zhere 35.6,8}}{\FT{). Pàa pye na yanri na cɛɛn na toro paa yaayoro korofɛnnɛ yɛn; pe sila pye na sinmɛ wɛlɛwɛ woo. Pa pàa yiri wa Keni setirige ki ni, ko ŋga Moyisi wi nafɔ Zhetiro wìla yiri wa ki ni we (}}{\XT{Kiti 4.11; 1 Kuro 2.55}}{\FT{).}}}.

\VS{16}A wì si Yonadabu wi pye fɔ: «Pan we kari, mì bala Yawe Yɛnŋɛlɛ li wogo ki na yɛgɛ ŋga na, ma yaa ki yan.» A Yehu wì si kari wi ni wa wi malaga gbɔnwotoro wi ni.

\VS{17}Naa wìla ka saa gbɔn wa Samari ca, a wì si Ashabu go woolo sanmbala mbele fuun pàa pye wa pe gbo ma pe kɔ pew, ma yala sɛnrɛ nda Yawe Yɛnŋɛlɛ làa yo Eli wi kan ti ni.


\par }{\SH Yehu wìla yarisunŋgo Baali \newline  ki yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe ni fuun \newline  pe gbo
\par }
{\PP \VS{18}Ko puŋgo na, a Yehu wì si leele pe ni fuun pe gbogolo ma pe pye fɔ: «Ashabu wo la yarisunŋgo
Baali ki gbɔgɔ jɛnri, ɛɛn fɔ, mi wo na, mi yaa ki gbɔgɔ fɔ jɛŋgɛ.

\VS{19}Koni ye yarisunŋgo Baali ki yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe ni fuun, naa mbele fuun pe maa tunŋgo piin ki kan konaa ki saraga wɔfɛnnɛ pe ni fuun pe yeri pe gbogolo laga na tanla. Lere kpɛ ka ka la wa pe ni, katugu mi yɛn na jaa mbe
saraga gbɔgɔ wɔ Baali wi yeri. Lere ŋa fuun ka la wa saraga ki wɔsaga, wo se koro yinwege na.» Yehu wìla pye naga wogo ki piin tijinliwɛ pee ni, jaŋgo mbe mbele pe maa tunŋgo piin yarisunŋgo Baali ki kan pe gbo.

\VS{20}A Yehu wì sho fɔ: «Ye leele pe yeri pe pan pe finliwɛ gbɔɔ pye yarisunŋgo Baali ki mɛgɛ ni mbege gbɔgɔ.» A pè sigi yari leele pe kan.

\VS{21}A Yehu wì si pitunmbolo torogo wa
Izirayɛli tara ti lagapyew ki ni. A Baali tunmbyeele pe ni fuun pè si pan, ali nuŋgba wo sila koro. A pè si ye wa Baali gbɔgɔgo ki ni maga yin, maga lɛ yɛnlɛ na na fɔ ma saa ki wa yɛnlɛ sanna li na.

\VS{22}Naŋa ŋa wìla pye na Baali sunvɛnnɛ pe yaripɔrɔ kala li yɛgɛ woo, a Yehu wì suu pye fɔ: «Yaripɔrɔ ta lɛ ma kan mbele fuun pe maa tunŋgo piin Baali wi kan pe yeri.» A naŋa wì si yaripɔrɔ ta lɛ ma kan pe yeri.


\par }{\PP \VS{23}Kona, a Yehu wì si saa ye wa Baali gbɔgɔgo ki ni wo naa Erekabu pinambyɔ Yonadabu wi ni. A wì si mbele paa tunŋgo piin Baali wi kan pe pye fɔ: «Ye wele laga go ki lagapyew ki ni, yege jɛn na kiga pye Yawe Yɛnŋɛlɛ li gbɔgɔfɛnnɛ pele woro laga, ɛɛn fɔ yoro mbele yaa tunŋgo piin Baali wi kan yoro cɛ ye yɛn laga.»

\VS{24}Ko puŋgo na, a pè si ye wa saraga ki wɔsaga mbe
nayinmɛ saara naa
saara sogoworo ti wɔ. Ma si yala Yehu wìla nambala nafa tijɛrɛ yerege wa funwa na, ma pe pye fɔ: «Leele mbele mila nii ye kɛɛ, na lere ŋa fuun ka wa yaga wiga fe mbe shɔ wi yeri, ko fɔ wo yaa gbo ŋa wì shɔ wi yɔnlɔ.»


\par }{\PP \VS{25}Naa pàa kaa kɔ saraga sogowogo ki wɔmɔ pi na, a Yehu wì si yiri ma saa ki yo piŋgbaanla poro naa piŋgbaanla teele pe kan fɔ: «Ye ye wa pe kɔrɔgɔ ye pe gbo, ali lere nuŋgba wo ka ka fe mbe shɔ ye yeri.» A pè si ye wa pe kɔrɔgɔ ma pe gbo tokobi ni, mɛɛ pe gboolo pe lɛ ma pe wa laga funwa na. Ko puŋgo na, a pè si ye wa Baali wi gbɔgɔgo yumbyɔ jate wi ni.

\VS{26}Sinndɛɛrɛ titɔɔnrɔ nda pàa yerege yerege Baali wi mɛgɛ ni, a pè siri lɛ wa Baali gbɔgɔgo ki ni ma yiri ti ni mari sogo.

\VS{27}Baali yanlɛɛ pàa wi gbegele sinndɛlɛgɛ ŋga na, a pè sigi yaari, ma Baali gbɔgɔgo ki jaanri, maga pye koŋgaraga pyesaga fɔ ma pan ma gbɔn nala.


\par }{\PP \VS{28}Pa Yehu wìla yarisunŋgo Baali ki gbɔgɔwɔ tunŋgo ki kɔ wa Izirayɛli tara yɛɛn.


\par }{\SH Yehu wi wunluwɔ sanga
\par }
{\PP \VS{29}Konaa ki ni fuun, Nebati pinambyɔ Yerobowamu wìla ti a Izirayɛli woolo pe kapere nda pye, Yehu wi sila ya mberi yaga. Yerobowamu wìla napire yanlɛrɛ gbegele tɛ ni ma ka tɛgɛ wa Betɛli ca, ma saa ka tɛgɛ wa Dan ca, ma ti a Izirayɛli woolo pe saa nari gbogo\XREF{†}{{\XO 10:29 }{\XO{10.29:
}}{\XT{1 Wunlu 12.28-30}}}.

\VS{30}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si Yehu wi pye fɔ: «Kì kaa pye ŋga ki yɛn ma sin na yɛgɛ na màga pye, ma ŋga fuun mìla pye na jaa mbe pye Ashabu go woolo pe na ki pye, mi yaa ti ma setirige piile paa cɛɛn Izirayɛli tara wunluwɔ pi na fɔ sa gbɔn pe yirisaga tijɛrɛ wogo ki na.»

\VS{31}Konaa ki ni fuun, Yehu wi sila tanga Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ li
lasiri konɔ li na wi kotogo ki ni fuun ni. Yerobowamu wìla ti a Izirayɛli woolo pe kapere nda pye, wi sila laga ti na.


\par }{\PP \VS{32}Ki wagati wi ni, ko Yawe Yɛnŋɛlɛ làa ki lɛ na ka kɔɔn Izirayɛli tara ti na. A Siri tara wunlunaŋa Hazayɛli wì si pan ma Izirayɛli woolo pe gbɔn ma pe purɔ ma pe yirige wa pe tara kɔngɔlɔ ke ni fuun ke na.

\VS{33}Wìla Zhuridɛn gbaan yɔnlɔ yirisaga tara ti shɔ, maga lɛ wa Aroyɛri ca ŋga wa Arinɔ lafogo ki yɔn na, fɔ ma saa gbɔn wa Galaadi tara naa Bazan tara ti na; ko kɔrɔ wo yɛn Gadi cɛnlɛ woolo, naa Urubɛn cɛnlɛ woolo konaa Manase cɛnlɛ woolo pe tara ti ni fuun.


\par }{\PP \VS{34}Yehu wi kapyegele sanŋgala, naa kagala ŋgele fuun wìla pye konaa wi kotogo kagala ke ni fuun ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Izirayɛli tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.

\VS{35}Ko puŋgo na, a Yehu wì si ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na. A pè suu le wa Samari ca. A wi pinambyɔ Yowahazi wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.

\VS{36}Yehu wìla pye yɛlɛ nafa ma yiri kɔlɔtaanri wunluwɔ pi na Izirayɛli tara ti go na wa Samari ca.




\par }\Chap{11}{\SH Atali wìla cɛn wunluwɔ pi na \newline  wa Zhuda tara
\par }
{\R (2 Kuro 22.2-3,10-12; 24.7)

\par }{\PP \VerseOne{1}Naa Ahaziya wi nɔ Atali wìla kaa ki yan pòo pinambyɔ wi gbo, a wì si yiri ma Zhuda tara wunlunaŋa wi setirige piile pe ni fuun pe gbo.

\VS{2}Ɛɛn fɔ, pe gbosanga wi ni, wunlunaŋa Yoramu wi sumborombyɔ Yehosheba ŋa wìla pye Ahaziya wi nɔsepyɔ sumboro wìla Ahaziya wi pinambyɔ Zhowasi wi lɛ larawa wa wunlunaŋa wi pinambiile mbele pàa pye na kuun pe sɔgɔwɔ, ma saa wo naa jɛlɛ ŋa wìla pye wi gbegelefɔ pe tɛgɛ wa
shɛrigo gbɔgɔ ki yumbyɔ ŋa pe maa wɔnlɔ wa wi ni. Pa pàa wi lara yɛɛn Atali wi na, pe suu ta mboo gbo.

\VS{3}Wìla koro wa larasaga wa ki jɛlɛ wi ni, wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, fɔ ma saa gbɔn yɛlɛ kɔgɔlɔni. Kìla yala Atali wi yɛn wunluwɔ pi na wa tara ti ni.


\par }{\SH Pàa Zhowasi wi tɛgɛ \newline  wunluwɔ pi na
\par }
{\R (2 Kuro 23)

\par }{\PP \VS{4}Ki yɛlɛ kɔlɔshyɛn wolo li ni, a
saraga wɔfɔ Yehoyada wì si tun, a pè saa Kari tara\FTNT{†}{{\FR 11:4 }{\FR{11.4:
}}{\FT{Kari tara fɛnnɛ pàa pye tara ta yɛgɛ maliŋgbɔɔnlɔ mbele pe ma lɛ sara na poro pele. Pe tara tìla pye Azi tara ti laga ko ka. Pàa pye maliŋgbɔɔnlɔ mbele pe ma lɛ sara na poro pele paa Kɛrɛti cɛnlɛ woolo pe yɛn wunlunaŋa Davidi wi sanga wi na (}}{\XT{2 Sami 8.18}}{\FT{).}}} maliŋgbɔɔnlɔ cɛnmɛ cɛnmɛ teele naa piŋgbaanla sanmbala pe yeri. A wì si ti a pè pan wa wi yeri wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li go ki ni. A wì si
yɔn finliwɛ le pe ni, ma ti a pè wugu wi kan wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li go ki ni. Ko puŋgo na, a wì si wunlunaŋa wi pinambyɔ wi naga pe na.

\VS{5}Kona, a wì si pe pye fɔ: «Ŋga ye yaa pye ki ŋga: ‹Cɛnpilige ni, yoro mbele ye yaa tunŋgo ki lɛ, ye yɛɛ wali ŋgbeleye taanri. Ŋgbelege nuŋgba yaa la wunluwɔ go ki kɔrɔsi.

\VS{6}Ŋgbelege shyɛn wogo ki yaa sa yere wa go ki yeyɔngɔ ŋga pe yinri Suri ki na mbaa ki kɔrɔsi. Ŋgbelege taanri wogo ko yaa sa yere wa yeyɔngɔ ŋga wa piŋgbaanla pe puŋgo na ki na. Ki ŋgbeleye taanri leele pe yaa la shɛrigo gbɔgɔ ki kɔrɔsi laga waa la pe yɛɛ kaan.

\VS{7}Ye maliŋgbɔɔnlɔ ŋgbeleye shyɛn sannya yan yi woolo pe ni fuun pe se tunŋgo pye cɛnpilige ki na, poro yaa kari saa Yawe Yɛnŋɛlɛ li go ki kɔrɔsi mbaa wunlunaŋa wi go singi.

\VS{8}Ye yaa wunlunaŋa wi maga lagapyew ye maliŋgbɔnyaara ti ni ye kɛɛ. Lere ŋa fuun ka yo wi yaa toro mbe ye wa ye sɔgɔwɔ, yoo gbo. Wunlunaŋa wi kaa kee laga ŋga fuun na, ye pye wi tanla, mbaa wi kɔrɔsi.› »


\par }{\PP \VS{9}Saraga wɔfɔ Yehoyada wìla sɛnrɛ nda yo, maliŋgbɔɔnlɔ teele mbele pàa pye leele cɛnmɛ cɛnmɛ go na pè si tanga ti ni fuun ti na. Pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pàa pe maliŋgbɔɔnlɔ pe lɛlɛ. Mbele pe mbaa tunŋgo ki lɛ cɛnpilige ki ni konaa mbele pàa tigi tunŋgo ki na pè si kari wa saraga wɔfɔ Yehoyada wi yeri.

\VS{10}Kona, wunlunaŋa Davidi wi njaanra naa wi
tugurɔn sigeyaara nda tìla pye tɛgɛsaga wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li go ki ni, a saraga wɔfɔ wì siri kan maliŋgbɔɔnlɔ cɛnmɛ cɛnmɛ teele pe yeri.

\VS{11}Piŋgbaanla pàa yere ma wunlunaŋa wi maga, pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pe maliŋgbɔnyaara ti ni pe kɛɛ, wa
saraga wɔsaga konaa shɛrigo gbɔgɔ ki tanla, maga lɛ wa go ki kalige kɛɛ ki na ma saa ki wa wa ki kamɛŋgɛ kɛɛ ki na.

\VS{12}Kona, a saraga wɔfɔ Yehoyada wì si pan wunlunaŋa Ahaziya wi pinambyɔ wi ni, ma wunluwɔ njala li kan wi kan; yɔn finliwɛ sɛnrɛ ti yɛn sɛwɛ ŋa ni, a wì suu le wi kɛɛ. A pè si
sinmɛ kpoyi wo wi na maa tɛgɛ wunluwɔ. A leele pe nɛɛ kɛɛ gbɔɔn na jɔrɔgi na yuun fɔ: «Yɛnŋɛlɛ sa yinwege kan wunlunaŋa wi yeri!»


\par }{\PP \VS{13}Naa Atali wìla kaa piŋgbaanla poro naa leele pe tinmɛ ta, a wì si pan wa janwa wi tanla wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li go ki ni ma pan ma wele.

\VS{14}Wi mbe wele, mɛɛ wunlunaŋa Zhowasi wi yan yeresaga wa Yɛnŋɛlɛ go ki ndɔgɔrɔ ti ni, ma yala pe kalɛgɛ ki ni. Maliŋgbɔɔnlɔ teele poro naa mbaanra winfɛnnɛ pàa pye wa wi tanla. Tara woolo pe ni fuun pàa pye na yɔgɔri, na mbaanra ti wiin. Naa Atali wìla kaa ki yan ma, a wì suu yaripɔrɔ ti walagi naŋgbanwa pi kala na, mɛɛ yo fɔ: «Pè yɔn le na na! Pè yɔn le na na!»


\par }{\PP \VS{15}Maliŋgbɔɔnlɔ teele mbele pàa pye leele cɛnmɛ cɛnmɛ go na, na maliŋgbɔɔnlɔ pe yɛgɛ sinni, a saraga wɔfɔ Yehoyada wì si pe pye fɔ: «Yoo yigi ye yiri wi ni wa funwa na ŋgbeleye yi sɔgɔwɔ. Na lere ŋa fuun ka taga wi na, yoo gbo tokobi ni.» Katugu saraga wɔfɔ wìla yo fɔ kii daga poo gbo wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni.

\VS{16}A pè si konɔ li wa wi kan, yeyɔngɔ ŋga shɔnye pe maa yiin wa ki ni, mɛɛ toro ma saa gbɔn wi ni wa ki na, wa wunluwɔ go ki ni, mɛɛ wi gbo le ki laga ki na.


\par }{\PP \VS{17}A Yehoyada wì si ti a yɔn finliwɛ ye Yawe Yɛnŋɛlɛ lo naa wunlunaŋa wi ni konaa leele pe sɔgɔwɔ; ki yɔn finliwɛ pìla pye naga nari ma yo leele pe daga mbe pye Yawe Yɛnŋɛlɛ li woolo. A wì si ti a yɔn finliwɛ ye wunlunaŋa wo naa
Izirayɛli woolo pe sɔgɔwɔ fun.

\VS{18}Kona, a tara woolo pe ni fuun pè si kari ma saa to yarisunŋgo
Baali ki gbɔgɔgo ki na maga jaanri. A pè sigi saraga wɔsara to naa ki yaara yanlɛrɛ ti ni fuun ti yaari, ma Baali saraga wɔfɔ Matan wi gbo wa saara wɔsara ti tanla. A saraga wɔfɔ Yehoyada wì si leele pele tɛgɛ wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni paa ki kɔrɔsi.

\VS{19}Ko puŋgo na, maliŋgbɔɔnlɔ teele mbele pàa pye leele cɛnmɛ cɛnmɛ go na, a wì si pe yeri, naa Kari tara fɛnnɛ pe ni, naa piŋgbaanla konaa tara woolo pe ni fuun pe ni. A pè si yiri wunlunaŋa wi ni wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, ma toro wa piŋgbaanla pe yeyɔngɔ ki ni, ma kari wa wunluwɔ go ki ni. Kona, a Zhowasi wì si saa cɛn wunluwɔ jɔngɔ ki na.

\VS{20}Tara woolo pe ni fuun pàa pye na yɔgɔri; ca fun kìla pye yɛyinŋge na, katugu pàa Atali wi gbo tokobi ni wa wunluwɔ go ki nawa.




\par }\Chap{12}{\SH Zhuda tara wunlunaŋa Zhowasi \newline  wi sanga
\par }
{\R (2 Kuro 24.1-16)

\par }{\PP \VerseOne{1}Zhowasi wìla ta yɛlɛ kɔlɔshyɛn mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na.

\VS{2}Yehu wi wunluwɔ pi yɛlɛ kɔlɔshyɛn wolo li ni, a Zhowasi wì si cɛn wunluwɔ pi na. Yɛlɛ nafa shyɛn wìla pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca. Pàa pye naa nɔ wi yinri Zibiya, ma yiri wa Bɛrisheba ca.

\VS{3}Ŋga ki yɛn ma sin Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, ko Zhowasi wìla pye na piin wagati wi ni fuun ni, mbege ta wìla pye na
saraga wɔfɔ Yehoyada wi nagawa sɛnrɛ ti nuru we.

\VS{4}Konaa ki ni fuun, sunzara nda tìla pye wa tinndiye pe na, wi sila ti wɔ wa tara ti ni. Leele pàa pye na kee bere ma saa na
saara woo konaa na
wusuna nuwɔ taan sori wa sunzara nda tìla pye wa tinndiye pe na ti na.


\par }{\SH Zhowasi wìla shɛrigo gbɔgɔ \newline  ki jɔgɔsara ti gbegele
\par }
{\R (2 Kuro 24.1-16)

\par }{\PP \VS{5}Pilige ka, a Zhowasi wì si saraga wɔfɛnnɛ pe pye fɔ: «Leele pe maa paan penjara nda ni, ko kɔrɔ wo yɛn pe yɛɛ go shɔgɔ penjara\FTNT{†}{{\FR 12:5 }{\FR{12.5:
}}{\FT{Izirayɛli tara pinambiile koŋgbanmbala pàa daga mbe penjara yɔn ka kan Yɛnŋɛlɛ li yeri mbe pe yɛɛ go shɔ;
}}{\XT{Ɛki 30.11-16; Levi 27.1-8}}{\FT{.}}} re, mbe yala yɔn ŋga kì naga ki ni, naa pe
yɔn fɔlɔ tɔn penjara ti ni, konaa pe
nayinmɛ saraga penjara nda pe ma pan ma kan saraga wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ ki ni, yaa ki penjara ti gbogolo ti yɛɛ na.


\par }{\PP \VS{6}«Penjara shɔfɛnnɛ paa ti shoo paa ti kaan saraga wɔfɛnnɛ pe yeri; peri lɛ, na paga shɛrigo gbɔgɔ ki lara nda yan tì jɔgɔ, paa ti gbegele.»


\par }{\PP \VS{7}Ɛɛn fɔ maga lɛ fɔ ma saa gbɔn wunlunaŋa Zhowasi wi wunluwɔ pi yɛlɛ nafa ma yiri taanri wolo li na, saraga wɔfɛnnɛ pe sila shɛrigo gbɔgɔ ki jɔgɔsara ka gbegele.

\VS{8}A wunlunaŋa Zhowasi wì si saraga wɔfɔ Yehoyada wi yeri naa saraga wɔfɛnnɛ sanmbala pe ni, mɛɛ pe yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi na ye fa si shɛrigo gbɔgɔ ki lara nda tì jɔgɔ ti gbegele? Koni penjara shɔfɛnnɛ pe maa penjara nda kaan ye yeri, yaga kaa ti teri naa; ɛɛn fɔ yaa ti kaan paa shɛrigo gbɔgɔ ki gbegele ti ni.»


\par }{\PP \VS{9}A saraga wɔfɛnnɛ pè si yɛnlɛ ki na ma yo pe saa penjara ti shoo naa leele pe yeri; pe se sila shɛrigo gbɔgɔ ki jɔgɔsara ti gbegele fun.


\par }{\PP \VS{10}A saraga wɔfɔ Yehoyada wì si kɛsu wa lɛ maa katɔnŋgɔ ki furu, mɛɛ saa wi tɛgɛ wa
saraga wɔsaga ki tanla, wa kalige kɛɛ ki na, wa laga ŋga leele pe maa toro na yiin wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni. Saraga wɔfɛnnɛ mbele pàa pye na yeyɔngɔ ki kɔrɔsi, penjara nda fuun leele pàa pye na paan wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, pàa pye nari nii wa kɛsu wi ni.

\VS{11}Na paga kaga yan penjara nda ti yɛn wa kɛsu wi ni tì lɛgɛ sanga ŋa ni, wunlunaŋa wi sɛwɛ yɔnlɔgɔfɔ wo naa
saraga wɔfɛnnɛ to wi ni pe mɛɛ kari wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, ma saa ti jiri mbe siri le kasha ka ni.

\VS{12}Ko puŋgo na, penjara nda pè jiri pe mɛɛ saa ti kan mbele pe yɛn shɛrigo gbɔgɔ ki tunndo pyefɛnnɛ pe go na pe yeri. Pe mɛɛ ki penjara ti tɛgɛ na tire tɛfɛnnɛ naa mbele pàa pye na tunŋgo piin Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki na pe sara ti ni,

\VS{13}naa go wafɛnnɛ poro naa sinndɛɛrɛ tɛfɛnnɛ pe ni; konaa mbe ta tɛgɛ mbaa tire loo naa sinndɛɛrɛ tugbɔɔrɔ ni, nda tìla daga mbe lɛ mbaa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki jɔgɔsara ti gbegele, konaa yaraga ŋga fuun kila daga mbe lɔ go ki jɔgɔsara gbegewe pi mɛgɛ ni.


\par }{\PP \VS{14}Ɛɛn fɔ penjara nda leele pàa pye na paan wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, pe sila ta tɛgɛ mbe warifuwe tasaala gbegele, nakoma gbeŋgele, nakoma wɔjɛŋgɛlɛ, nakoma mbaanra, nakoma mbe yaraga ka yɛgɛ gbegele tɛ ni nakoma warifuwe ni.

\VS{15}Pàa pye naga penjara ti kaan mbele pàa pye na tunŋgo ki piin poro yeri, jaŋgo peri lɛ paa Yawe Yɛnŋɛlɛ li go ki gbegele ti ni\XREF{†}{{\XO 12:15 }{\XO{12.15:
}}{\XT{2 Wunlu 22.7}}}.


\par }{\PP \VS{16}Pàa pye na penjara ti kaan leele mbele yeri paa tunmbyeele pe sara, pe sila pye na pe yewe mbe yo paa penjara ti yelɔmɔ wogo ki yɛgɛ yuun, katugu pàa taga ki leele pe na.

\VS{17}Ɛɛn fɔ penjara nda leele pàa pye na woo kajɔɔgɔ gbegewe saraga konaa kapere ti kala yagawa jasaraga, pe sila pye na paan to ni wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ kɛsu wi ni. To la pye saraga wɔfɛnnɛ poro woro.


\par }{\SH Zhowasi wi wunluwɔ pi kɔwɔ
\par }
{\PP \VS{18}Ki wagati wi ni, a Siri tara wunlunaŋa Hazayɛli wì si pan ma to Gati ca ki na maga shɔ; ko puŋgo na, a wi nɛɛ jaa sa to Zheruzalɛmu ca ki na.

\VS{19}Kona, yaara nda fuun pàa tɛgɛ ti yɛ Yɛnŋɛlɛ li kan, a Zhuda tara wunlunaŋa Zhowasi wì siri lɛ; wi tɛlɛye, Zhozafati, naa Yoramu konaa Ahaziya, poro mbele pàa pye Zhuda tara wunlumbolo pàa nda tɛgɛ ti yɛ Yɛnŋɛlɛ kan, naa nda fuun wo jate wìla tɛgɛ ti yɛ, wìla to ti ni fuun to lɛ, naa tɛ ŋa fuun wìla pye ma tɛgɛ wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki yarijɛndɛ tɛgɛsaga ki ni wi ni, konaa tɛ ŋa wìla pye wa wunlunaŋa jate wi go ki ni wi ni. Wìla ti ni fuun ti lɛ mari torogo Siri tara wunlunaŋa Hazayɛli wi kan. Kì kaa pye ma, a Hazayɛli wì si kari ma laga Zheruzalɛmu ca ki na.


\par }{\PP \VS{20}Zhowasi wi kapyegele sanŋgala konaa kagala ŋgele fuun wìla pye, ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Zhuda tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.


\par }{\PP \VS{21}Wi legbɔɔlɔ pàa yiri ma je wi na, ma yɔn le wi na. Pàa saa wi gbo wa Bɛti Milo laga ki na, wa konɔ na li maa kee wa Sila laga tigiwɛn pi yeri.

\VS{22}Wi legbɔɔlɔ wele, Shimeyati pinambyɔ Yozabadi, naa Shomɛri pinambyɔ Yozabadi poro pàa wi gbɔn maa gbo. A pè suu le wa wi tɛlɛye pe tanla, wa Davidi ca ki ni. A wi pinambyɔ Amaziya wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.




\par }\Chap{13}{\SH Izirayɛli tara wunlunaŋa \newline  Yowahazi wi wunluwɔ sanga
\par }
{\PP \VerseOne{1}Zhuda tara wunlunaŋa Ahaziya wi pinambyɔ Zhowasi wi wunluwɔ pi yɛlɛ nafa ma yiri taanri wolo li ni, a Yehu pinambyɔ Yowahazi wì si cɛn wunluwɔ pi na
Izirayɛli tara ti go na, wa
Samari ca. Yɛlɛ kɛ ma yiri kɔlɔshyɛn wìla pye wunluwɔ pi na.

\VS{2}Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na ko wìla pye. Nebati pinambyɔ Yerobowamu wìla ti a Izirayɛli woolo pè kapere nda pye, ko kapere nuŋgba to wìla pye na piin. Wi sila laga ti na fyew.

\VS{3}Kì pye ma, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si nawa ŋgban Izirayɛli woolo pe ni fɔ jɛŋgɛ. A lì si pe le Siri tara wunlunaŋa Hazayɛli wi kɛɛ, ko puŋgo na, ma pe le Hazayɛli wi pinambyɔ Bɛni Hadadi wi kɛɛ pe wunluwɔ sanga wi ni fuun wi ni.

\VS{4}Ɛɛn fɔ, a Yowahazi wì si Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛnri lili yɛɛ yaga. A lì suu yɛnrɛwɛ pi logo, katugu Siri tara wunlunaŋa wìla pye na Izirayɛli woolo pe jɔlɔ yɛgɛ ŋga na làa ki yan.

\VS{5}Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si lere wa kan Izirayɛli woolo pe yeri, a wì pye pe shɔfɔ. A pè si ta ma shɔ Siri tara fɛnnɛ pe kɛɛ. Kì pye ma, a Izirayɛli woolo pè si yɛyinŋge ta ma cɛn wa pe
paara yinrɛ ti ni paa yɛgɛ ŋga na kìla pye faa we.

\VS{6}Ɛɛn fɔ konaa ki ni fuun, Yerobowamu go woolo pàa ti a Izirayɛli woolo pè kapere nda pye, pe sila ti yaga. Ko konɔ nuŋgba lo pàa pye na tanri li na naga kapere cɛnlɛ nuŋgba ti piin. Yarisunŋgo
Ashera ki tiyala làa pye kansaga bere wa Samari ca.


\par }{\PP \VS{7}Lere sila koro Yowahazi wi yeri wa wi maliŋgbɔɔnlɔ pe ni, kaawɔ shɔn lugufɛnnɛ nafa shyɛn ma yiri kɛ, naa malaga gbɔnwotoroye kɛ konaa maliŋgbɔɔnlɔ mbele pe yɛn tɔɔrɔ na poro waga kɛ (10 000); katugu Siri tara wunlunaŋa wìla wi maliŋgbɔɔnlɔ sanmbala pe tɔngɔ ma pe pye paa yarilire sugo gbanŋgban yɛn.

\VS{8}Yowahazi wi kapyegele sanŋgala, naa kagala ŋgele fuun wìla pye konaa wi kotogo kagala ke ni ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Izirayɛli tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.

\VS{9}A Yowahazi wì si kaa ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na; a pè suu le wa Samari ca. A wi pinambyɔ Zhowasi wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.


\par }{\SH Izirayɛli tara wunlunaŋa \newline  Zhowasi wi sanga
\par }
{\PP \VS{10}Zhuda tara wunlunaŋa Zhowasi wi wunluwɔ pi yɛlɛ nafa ma yiri kɛ ma yiri kɔlɔshyɛn wolo li ni, a Yowahazi pinambyɔ Zhowasi wì si cɛn wunluwɔ pi na Izirayɛli tara ti go na, wa Samari ca. Yɛlɛ kɛ ma yiri kɔgɔlɔni wìla pye wunluwɔ pi na.

\VS{11}Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, ko wìla pye na piin. Nebati pinambyɔ Yerobowamu wìla ti a Izirayɛli woolo pè kapere nda pye, wi sila laga ti na, ko konɔ nuŋgba lo wìla pye na tanri li na.

\VS{12}Zhowasi wi kapyegele sanŋgala, naa kagala ŋgele fuun wìla pye, naa wi kotogo kagala konaa malaga ŋga wìla gbɔn Zhuda tara wunlunaŋa Amaziya wi ni, ki kagala ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Izirayɛli tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.

\VS{13}A Zhowasi wì si kaa ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na. A Yerobowamu wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ. A pè si Zhowasi wi le wa Samari ca, wa Izirayɛli tara wunlumbolo pe tanla.


\par }{\SH Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Elize \newline  wi kunwɔ wogo
\par }
{\PP \VS{14}Yama mba pìla Elize wi gbo, naa pìla kaa to wi na, a Izirayɛli tara wunlunaŋa Zhowasi wì si kari wa wi yeri, mɛɛ saa fɔli ma gbele wa wi yɛgɛ sɔgɔwɔ ma yo fɔ: «Na to, na to, mboro ŋa ma yɛn fanŋga ni paa Izirayɛli tara malaga gbɔnwotoroye naa pe shɔn lugufɛnnɛ pe yɛn\XREF{†}{{\XO 13:14 }{\XO{13.14:
}}{\XT{2 Wunlu 2.12}}}.»


\par }{\PP \VS{15}A Elize wì suu pye fɔ: «Kari ma sa sandiga lɛ naa wangala ni.» A Zhowasi wì si saa sandiga naa wangala lɛ.

\VS{16}Kona, a Elize wì si wunlunaŋa wi pye fɔ: «Ma sandiga ki tile.» Naa wìla kaa ki tile, a Elize wì suu kɛyɛn yi taga wunlunaŋa wi kɛyɛn yi na,

\VS{17}ma sho fɔ: «Fenɛtiri ŋa wa yɔnlɔ yirisaga kɛɛ yeri wi yɛngɛ.» A Zhowasi wì suu yɛngɛ. A Elize wì suu pye fɔ: «Wanla li wɔn.» A wì sili wɔn. A Elize wì sho fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ li yawa tawa wanla loli yɛɛn, wanla na li yaa ka ya Siri tara fɛnnɛ pe ni we. Ma yaa ka ya Siri tara fɛnnɛ pe ni wa Afɛki ca fɔ mbe pe tɔngɔ mbe pe kɔ pew.»


\par }{\PP \VS{18}A Elize wì suu pye naa fɔ: «Wangala ke lɛ!» A wunlunaŋa wì si ke lɛ. A Elize wì suu pye fɔ: «Tara ti wɔn.» A wunlunaŋa wì si tara ti wɔn wɔnsaga taanri mɛɛ yere.

\VS{19}A Yɛnŋɛlɛ lere wì si nawa ŋgban wi ni ma suu pye fɔ: «Ma daga na mberi wɔn wɔnsaga kaŋgurugo nakoma kɔgɔlɔni. Kona ma jɛn na ya Siri tara fɛnnɛ pe ni fɔ mbe pe tɔngɔ mbe pe kɔ pew. Ɛɛn fɔ koni, ma yaa ya pe ni yasaga taanri ko cɛ.»


\par }{\PP \VS{20}A Elize wì si ku, a pòo le. Ki yelapanna, a Mowabu tara beŋganri pyefɛnnɛ pèle si pan ma to Izirayɛli tara ti na.

\VS{21}Pilige ka, leele pàa pye na naŋa wa gboo nii, pe mbe ka wele, mɛɛ ki beŋganri pyefɛnnɛ ŋgbelege ka yan kila paan. Kì pye ma, pàa Elize wi le fanga ŋga ni, a pè sigi gboo wi wa wa ki ni fyɛlɛgɛ na mɛɛ fe. Naa gboo wìla ka saa jiri Elize wi kajeere ti na, a wì si yɛn ma yiri wa kunwɔ pi ni, mɛɛ yiri ma yere wi tɔɔrɔ ti na.


\par }{\SH Wunlunaŋa Zhowasi wìla ya \newline  Siri tara fɛnnɛ pe ni
\par }
{\PP \VS{22}Yowahazi wi wunluwɔ sanga wi ni fuun wi ni, Siri tara wunlunaŋa Hazayɛli wìla Izirayɛli woolo pe jɔlɔ.

\VS{23}Ɛɛn fɔ, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si kaa pe yinriwɛ ta, a pe yuŋgbɔgɔrɔ li ta. A lì jatere pye pe na
yɔn finliwɛ mba làa le Abirahamu, naa Izaki konaa Zhakɔbu\XREF{†}{{\XO 13:23 }{\XO{13.23:
}}{\XT{Ɛki 2.24; Levi 26.42; 1 Wunlu 18.36}}} ni pi kala na. Ki wagati wi ni, li sila yɛnlɛ mbe pe tɔngɔ pew; li sila si pe purɔ pe kari taleere ta ni pe lali li ni.

\VS{24}Siri tara wunlunaŋa Hazayɛli wì si kaa ku, a wi pinambyɔ Bɛni Hadadi wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.

\VS{25}Cara nda Hazayɛli wìla shɔ Zhowasi to Yowahazi wi yeri, a Zhowasi wì siri shɔ Hazayɛli wi pinambyɔ Bɛni Hadadi wi yeri. Zhowasi wìla malaga gbɔn Bɛni Hadadi wi ni ma ya wi ni fɔ yasaga taanri, ma Izirayɛli tara cara ti shɔ wi yeri.




\par }\Chap{14}{\SH Zhuda tara wunlunaŋa Amaziya \newline  wi sanga
\par }
{\PP \VerseOne{1}Izirayɛli tara wunlunaŋa Yowahazi wi pinambyɔ Zhowasi\FTNT{†}{{\FR 14:1 }{\FR{14.1:
}}{\FT{Zhowasi ŋa mɛgɛ kì yeri lagamɛ Zhowasi wa yɛgɛ wi wo.}}} wi wunluwɔ pi yɛlɛ shyɛn wolo li ni, a Zhowasi pinambyɔ Amaziya wì si cɛn wunluwɔ pi na wa Zhuda tara.

\VS{2}Wìla ta yɛlɛ nafa ma yiri kaŋgurugo mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yɛlɛ nafa ma yiri kɔlɔjɛrɛ wìla pye wunluwɔ pi na; wìla pye ma cɛn wa Zheruzalɛmu ca. Wi nɔ pàa pye naa yinri Yehowadan, ma yiri wa Zheruzalɛmu ca.

\VS{3}Ŋga ki yɛn ma sin Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, ko wìla pye. Ɛɛn fɔ konaa ki ni fuun, wi sila ki pye mbege yɔn fili paa wi tɛlɛ Davidi wi yɛn. Wìla tanga wa wi to Zhowasi wi tulugo ki ni wa wi kapyegele ke ni fuun ke ni.

\VS{4}Konaa ki ni fuun, sunzara nda tìla pye wa tinndiye pe na, wì sila ti wɔ wa tara ti ni. Leele pàa pye na kee bere ma saa na
saara woo wa ti na konaa na
wusuna nuwɔ taan sori wa ti na.


\par }{\PP \VS{5}Naa Amaziya wi wunluwɔ pìla kaa yeresaga ta wi kɛɛ sanga ŋa ni, legbɔɔlɔ mbele pàa wi to, ŋa wìla pye wunlunaŋa wi gbo, a wì si pe gbo.

\VS{6}Ɛɛn fɔ, wi sila ki legboleele pe pinambiile poro gbo paa yɛgɛ ŋga na ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Moyisi
lasiri sɛwɛ wi ni we. Yawe Yɛnŋɛlɛ lìgi ŋgasele na li kan wa, ma yo fɔ: «Pe se ka teele gbo pe pinambiile kala na. Pe se si ka pinambiile gbo pe teele kala na. Ɛɛn fɔ lere nuŋgba nuŋgba pyew wi daga mbe gbo wi yɛɛra kapere to kala na\XREF{†}{{\XO 14:6 }{\XO{14.6:
}}{\XT{Dete 24.16}}}.»


\par }{\PP \VS{7}Amaziya wìla saa malaga gbɔn Edɔmu cɛnlɛ woolo pe ni ma lere waga kɛ (10 000) wo gbo pe ni wa Kɔ gbunlundɛgɛ ki ni. Malaga ki gbɔnsanga wi ni, wìla Sela ca ki shɔ pe yeri maga mɛgɛ taga naga yinri Yokiteyɛli. Ko mɛgɛ ko kì koro ki na fɔ ma pan ma gbɔn nala.


\par }{\PP \VS{8}Ko puŋgo na, a Amaziya wì si pitunmbolo torogo wa Izirayɛli tara wunlunaŋa Zhowasi wi yeri; wo ŋa wìla pye Yowahazi pinambyɔ naa Yehu wi pishyɛnwoo. Wìla wi pye fɔ: «Pan we fili we malaga gbɔn we yɛɛ ni.»

\VS{9}Kì pye ma, a Izirayɛli tara wunlunaŋa Zhowasi wì si tun ma yo pe saga yo Zhuda tara wunlunaŋa Amaziya wi kan fɔ: «Pilige ka, Liban tara wuuro tipile la si tun ma yo pe saga yo Liban tara
sɛdiri tigbɔgɔ ka kan, ma yo fɔ: ‹Ma sumborombyɔ wi kan na pinambyɔ wi yeri wuu pɔri wi jɔ.› Ɛɛn fɔ, a Liban tara woŋgbɔ wà si pan ma wuuro tipile li tangala ma toro.»

\VS{10}A Zhowasi wì sho naa fɔ: «Ki yɛn kaselege fɔ mà ya Edɔmu cɛnlɛ woolo pe ni, a ko ma kan ma yɛn nɔɔ yɛɛ gbogo. Ta yɔgɔri wa ma gbɔgɔwɔ pi ni, ma koro wa ma tara. Yiŋgi na, a ma nɛɛ jaa mbe go le ki jɔlɔgɔ kala na li ni, lo na ma yaa kɔ wa li ni, Zhuda tara woolo fun pe yaa kɔ wa li ni we?»


\par }{\PP \VS{11}Ɛɛn fɔ, Amaziya wi sila yɛnlɛ mbe logo wi yeri. Kona, a Izirayɛli wunlunaŋa Zhowasi wì si kari sa malaga ki gbɔn. Wo naa Zhuda tara wunlunaŋa Amaziya wi ni, pè si saa fili wa Bɛti Shɛmɛshi ca, wa Zhuda tara ma to yɛɛ na.

\VS{12}A Izirayɛli woolo pè si ya Zhuda tara woolo pe ni. A Zhuda tara woolo pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pè si fe ma kari wa pe yinrɛ.

\VS{13}A Izirayɛli tara wunlunaŋa Zhowasi wì si Zhuda tara wunlunaŋa wi yigi maa le kaso wa Bɛti Shɛmɛshi ca. Amaziya wìla pye Zhowasi wo pinambyɔ naa Ahaziya wo pishyɛnwoo. Ko puŋgo na, a wì si kari wa Zheruzalɛmu ca ma saa ki mbogo laga ka ya ŋga ki titɔnlɔwɔ pìla pye mɛtɛrɛ cɛnmɛ shyɛn (200), maga lɛ wa Efirayimu yeyɔngɔ ki na, fɔ ma saa gbɔn wa yeyɔngɔ ŋga wa mbogo ki yɛnlɛ li na ki na.

\VS{14}Wìla tɛ wi ni fuun lɛ, naa warifuwe wi ni fuun, naa yarijɛndɛ nda fuun tìla pye wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ ki ni konaa wa wunluwɔ go ki yarijɛndɛ tɛgɛsaga ki ni. Wìla leele pele yigi fun ma sɔngɔrɔ pe ni wa
Samari ca.


\par }{\PP \VS{15}Zhowasi wi kapyegele sanŋgala, naa kagala ŋgele wìla pye, naa wi kotogo kagala ke ni konaa malaga ŋga wìla gbɔn Zhuda tara wunlunaŋa Amaziya wi ni, ki kagala ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Izirayɛli tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.

\VS{16}A Zhowasi wì si kaa ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na. A pè suu le wa Samari ca, wa Izirayɛli tara wunlumbolo pe tanla. A wi pinambyɔ Yerobowamu wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.


\par }{\PP \VS{17}Yowahazi pinambyɔ Zhowasi ŋa wìla pye Izirayɛli tara wunlunaŋa wi kuŋgɔlɔ, a Zhowasi pinambyɔ Amaziya ŋa wìla pye Zhuda tara wunlunaŋa wì si yɛlɛ kɛ ma yiri kaŋgurugo pye naa yinwege ki na.

\VS{18}Amaziya wi kapyegele sanŋgala ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Zhuda tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.


\par }{\PP \VS{19}Pàa yɔn le Amaziya wi na wa Zheruzalɛmu ca, a wì si fe ma kari wa Lakishi ca. Ɛɛn fɔ, a pè si taga wi na maa purɔ ma saa wi gbo wa Lakishi ca.

\VS{20}A pè suu gboo wi lɛ shɔnye na ma saa wi le wa Zheruzalɛmu ca, wa wi tɛlɛye pe tanla, wa Davidi ca.

\VS{21}Kona, a Zhuda tara woolo pe ni fuun pè si Amaziya wi pinambyɔ Azariya wi lɛ maa tɛgɛ wunluwɔ pi na, wa wi to wi yɔnlɔ. Kìla yala Azariya wì ta yɛlɛ kɛ ma yiri kɔgɔlɔni.

\VS{22}Wo wìla Eyilati ca ki shɔ naa maga pye Zhuda tara wogo, mɛɛ ki kan naa fɔnŋgɔ, wi to, wo ŋa wìla pye wunlunaŋa wi kuŋgɔlɔ.


\par }{\SH Izirayɛli tara wunlunaŋa \newline  Yerobowamu shyɛnwoo wi sanga
\par }
{\PP \VS{23}Zhuda tara wunlunaŋa Zhowasi wi pinambyɔ Amaziya wi yɛlɛ kɛ ma yiri kaŋgurugo wolo li ni wa wunluwɔ pi na, a Zhowasi pinambyɔ Yerobowamu\FTNT{†}{{\FR 14:23 }{\FR{14.23:
}}{\FT{Yerobowamu ŋa mɛgɛ kì yeri lagamɛ wi yɛn Yerobowamu wa yɛgɛ.}}} wì si cɛn wunluwɔ pi na Izirayɛli tara ti go na, wa Samari ca. Yɛlɛ nafa shyɛn ma yiri nuŋgba wìla pye wunluwɔ pi na.

\VS{24}Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, ko wìla pye. Nebati pinambyɔ Yerobowamu wìla ti a Izirayɛli woolo pè kapere nda pye, wì sila laga ki kapere ta kpɛ na.

\VS{25}Izirayɛli tara lara nda leele pàa shɔ, wìla ti shɔ, ma tara ti kɔngɔlɔ ke wɔ naa fɔnŋgɔ, maga lɛ wa Hamati ca yesaga ki na, fɔ ma saa gbɔn wa Kɔgɔje kuwo wi na. Ko la pye ma yala sɛnrɛ nda Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ làa yo li tunmbyee wi kan, a wìri yo ti ni; wo wìla pye Amitayi pinambyɔ
Zhonasi, Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ we\XREF{†}{{\XO 14:25 }{\XO{14.25:
}}{\XT{Zhona 1.1}}}, ma yiri wa Gati Efɛri ca.

\VS{26}Katugu jɔlɔgɔ ndorogo ŋga Izirayɛli woolo pàa pye na jɔlɔ, Yawe Yɛnŋɛlɛ làa ki yan. Leseele poro naa kulolo pe ni, pe ni fuun pàa pye ja. Lere kpɛ wo sila pan mbe Izirayɛli woolo pe saga.

\VS{27}Ma si yala, Yawe Yɛnŋɛlɛ li sila ki kɔn mbege tɛgɛ mbe Izirayɛli woolo pe mɛgɛ ki kɔ mbege wɔ laga tara ti na. Ki kala na, a lì si Zhowasi pinambyɔ Yerobowamu wi tɛgɛ ma pe shɔ.


\par }{\PP \VS{28}Yerobowamu wi kapyegele sanŋgala, naa kagala ŋgele fuun wìla pye, naa wi kotogo kagala wa malaga ŋga wìla gbɔn ki ni, konaa yɛgɛ ŋga na wìla Damasi naa Hamati cara ti shɔ mari pye Izirayɛli tara woro, ma sigi ta ki cara shyɛn tìla pye Zhuda tara woro, ki kagala ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Izirayɛli tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.

\VS{29}Ko puŋgo na, a Yerobowamu wì si ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na, poro mbele pàa pye Izirayɛli tara wunlumbolo wele. A wi pinambyɔ Zakari wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.




\par }\Chap{15}{\SH Zhuda tara wunlunaŋa Azariya \newline  wi sanga
\par }
{\PP \VerseOne{1}Izirayɛli tara wunlunaŋa Yerobowamu wi wunluwɔ pi yɛlɛ nafa ma yiri kɔlɔshyɛn wolo li ni, a Amaziya pinambyɔ Azariya\FTNT{†}{{\FR 15:1 }{\FR{15.1:
}}{\FT{Pàa pye na Azariya wi yinri fun Oziyasi (}}{\XT{2 Wunlu 15.13}}{\FT{).}}} wì si cɛn wunluwɔ pi na wa Zhuda tara.

\VS{2}Wìla ta yɛlɛ kɛ ma yiri kɔgɔlɔni, mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yɛlɛ nafa shyɛn ma yiri kɛ ma yiri shyɛn wìla pye wunluwɔ pi na. Wìla pye ma cɛn wa Zheruzalɛmu ca. Wi nɔ pàa pye naa yinri Yekoliya ma yiri wa Zheruzalɛmu ca.

\VS{3}Ŋga ki yɛn ma sin Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, ko wìla pye kala li ni fuun ni paa yɛgɛ ŋga na wi to Amaziya wìla ki pye we.

\VS{4}Konaa ki ni fuun, wi sila sunzara nda wa tinndiye pe na ti wɔ wa tara ti ni. Leele pàa pye na kee bere ma saa na
saara woo wa ti na konaa na
wusuna nuwɔ taan sori wa ti na.

\VS{5}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si kaa
yayɛnwɛ wa wunlunaŋa wi na, a pì koro wi na fɔ ma saa gbɔn wi kupilige ki na. Wìla pye ma cɛn go ka ni wi yɛ. Wi pinambyɔ Yotamu wo wìla cɛn wunluwɔ go ki go na, na tara woolo pe kagala ke yɛgɛ woo.


\par }{\PP \VS{6}Azariya wi kapyegele sanŋgala konaa kagala ŋgele fuun wìla pye, ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Zhuda tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.

\VS{7}A Azariya wì si kaa ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na. A pè suu le wa wi tɛlɛye pe tanla wa Davidi ca ki ni. A wi pinambyɔ Yotamu wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ\XREF{†}{{\XO 15:7 }{\XO{15.7:
}}{\XT{2 Kuro 26}}}.


\par }{\SH Izirayɛli tara wunlunaŋa Zakari \newline  wi sanga
\par }
{\PP \VS{8}Zhuda tara wunlunaŋa Azariya wi wunluwɔ pi yɛlɛ nafa ma yiri kɛ ma yiri kɔlɔtaanri wolo li ni, a Yerobowamu pinambyɔ Zakari wì si cɛn wunluwɔ pi na, ma yeŋge kɔgɔlɔni pye pi na Izirayɛli tara ti go na; pa wìla pye ma cɛn wa
Samari ca.

\VS{9}Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, ko wìla pye paa yɛgɛ ŋga na wi tɛlɛye pàa ki pye we. Nebati pinambyɔ Yerobowamu wìla ti a Izirayɛli woolo pè kapere nda pye wi sila laga ti na.

\VS{10}A Yabɛshi pinambyɔ Shalumu wì si yɔn le wi na maa gbɔn maa gbo leele pe yɛgɛ sɔgɔwɔ, mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.


\par }{\PP \VS{11}Zakari wi kapyegele sanŋgala ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Izirayɛli tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.


\par }{\PP \VS{12}Ki kala làa pye ma yala sɛnrɛ nda Yawe Yɛnŋɛlɛ làa yo Yehu wi kan ti ni, ma yo fɔ: «Ma setirige piile pe yaa la cɛɛn Izirayɛli tara wunluwɔ pi na, fɔ sa gbɔn ma setirige piile yirisaga tijɛrɛ wogo ki na.» Pa kìla si pye ma\XREF{†}{{\XO 15:12 }{\XO{15.12:
}}{\XT{2 Wunlu 10.30}}}.


\par }{\SH Izirayɛli tara wunlunaŋa Shalumu \newline  wi sanga
\par }
{\PP \VS{13}Zhuda tara wunlunaŋa Oziyasi wi wunluwɔ pi yɛlɛ nafa ma yiri kɛ ma yiri kɔlɔjɛrɛ wolo li ni, a Yabɛshi pinambyɔ Shalumu wì si cɛn wunluwɔ pi na. Yeŋge nuŋgba ko wìla pye wunluwɔ pi na; pa wìla pye ma cɛn wa Samari ca.

\VS{14}A Gadi pinambyɔ Menahɛmu wì si yiri wa Tiriza ca ma pan wa Samari ca, ma to Yabɛshi pinambyɔ Shalumu wi na maa gbɔn maa gbo, mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.

\VS{15}Shalumu wi kapyegele sanŋgala konaa wi yɔn lemɛ kagala ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Izirayɛli tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.

\VS{16}Ki wagati wi ni, ko Menahɛmu wìla yiri wa Tiriza ca ma saa to Tifisa ca ki na ma leele mbele fuun pàa pye wa pe tɔngɔ ma pinlɛ ki kanŋgara na cara ti ni, fɔ ma saa gbɔn wa Tiriza ca ki na. Wìla to ca ki na, katugu ca woolo pe sila yɛnlɛ mbe ca ki yeyɔngɔ ki yɛngɛ wi kan wi ye. Wìla ti a pè jɛɛlɛ mbele pàa pye kugbɔrɔ ni pe lara ti walagi.


\par }{\SH Izirayɛli tara wunlunaŋa \newline  Menahɛmu wi sanga
\par }
{\PP \VS{17}Zhuda tara wunlunaŋa Azariya wi wunluwɔ pi yɛlɛ nafa ma yiri kɛ ma yiri kɔlɔjɛrɛ wolo li ni, a Gadi pinambyɔ Menahɛmu wì si cɛn wunluwɔ pi na Izirayɛli tara ti go na. Wìla yɛlɛ kɛ pye wa wunluwɔ pi na, wìla pye ma cɛn wa Samari ca.

\VS{18}Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na ko wìla pye. Nebati pinambyɔ Yerobowamu wìla ti a Izirayɛli woolo pè kapere nda pye, Menahɛmu wi yinwege piliye yi ni fuun yi ni wi sila laga ti na.

\VS{19}Ki wagati wi ni, a Asiri tara wunlunaŋa Puli\FTNT{†}{{\FR 15:19 }{\FR{15.19:
}}{\FT{Asiri tara wunlunaŋa Puli wo nuŋgba wo pàa pye na yinri fun Tigilati Pilezɛri (}}{\XT{2 Wunlu 15.29}}{\FT{).}}} wì si pan wa Izirayɛli tara mberi shɔ. A Menahɛmu wì si warifuwe tɔni nafa ma yiri kɛ kan Puli wi yeri, jaŋgo wuu saga wi wunluwɔ pi yeresaga ta.

\VS{20}Menahɛmu wìla ki penjara ti shɔ Izirayɛli tara penjagbɔrɔ fɛnnɛ poro yeri mari kan Asiri tara wunlunaŋa wi yeri. Warifuwe pyɔ nafa shyɛn ma yiri kɛ kɛ wìla shɔshɔ pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pe yeri. Kì kaa pye ma, a Asiri tara wunlunaŋa wì si sɔngɔrɔ ma kari, wii koro wa tara ti ni.


\par }{\PP \VS{21}Menahɛmu wi kapyegele sanŋgala konaa kagala ŋgele fuun wìla pye ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Izirayɛli tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.

\VS{22}A Menahɛmu wì si kaa ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na. A wi pinambyɔ Pekaya wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.


\par }{\SH Izirayɛli tara wunlunaŋa Pekaya \newline  wi sanga
\par }
{\PP \VS{23}Zhuda tara wunlunaŋa Azariya wi wunluwɔ pi yɛlɛ nafa shyɛn ma yiri kɛ wolo li ni, a Menahɛmu pinambyɔ Pekaya wì si cɛn wunluwɔ pi na Izirayɛli tara ti go na, wa Samari ca. Yɛlɛ shyɛn wìla pye wa wunluwɔ pi na.

\VS{24}Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, ko wìla pye. Nebati pinambyɔ Yerobowamu wìla ti a Izirayɛli woolo pè kapere nda pye, wi sila laga ti na.

\VS{25}Eremaliya pinambyɔ Peka ŋa wìla pye wi kɔrɔsifɔ, wì si kaa yɔn le wi na, ma to wi na maa gbɔn maa gbo wa wunluwɔ go ki yumbyɔ wa ni, wa Samari ca, ma pinlɛ Arigɔbu naa Ariye pe ni fun. Galaadi tara nambala nafa shyɛn ma yiri kɛ wìla lɛ ma pan ma to pe na. Pa wìla Pekaya wi gbo yɛɛn, mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.


\par }{\PP \VS{26}Pekaya wi kapyegele sanŋgala konaa kagala ŋgele fuun wìla pye ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Izirayɛli tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.


\par }{\SH Izirayɛli tara wunlunaŋa Peka \newline  wi sanga
\par }
{\PP \VS{27}Zhuda tara wunlunaŋa Azariya wi wunluwɔ pi yɛlɛ nafa shyɛn ma yiri kɛ ma yiri shyɛn wolo li ni, a Eremaliya pinambyɔ Peka wì si cɛn wunluwɔ pi na Izirayɛli tara ti go na, wa Samari ca. Yɛlɛ nafa wìla pye wa wunluwɔ pi na.

\VS{28}Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, ko wìla pye. Nebati pinambyɔ Yerobowamu wìla ti a Izirayɛli woolo pè kapere nda pye, wi sila laga ti na.


\par }{\PP \VS{29}Izirayɛli tara wunlunaŋa Peka wi sanga wi na, a Asiri tara wunlunaŋa Tigilati Pilezɛri wì si pan ma to Izirayɛli tara ti na ma Iyɔn ca ki shɔ, naa Abɛli Bɛti Maaka ca ki ni, naa Yanowa ca, naa Kedɛshi ca, naa Hazɔri ca, naa Galaadi tara, naa Galile tara konaa Nɛfitali tara ti ni fuun ti ni. Wìla ki lara ti leele pe koli ma kari pe ni wa Asiri tara.


\par }{\PP \VS{30}A Ela pinambyɔ Oze wì si yɔn le Eremaliya pinambyɔ Peka wi na maa gbɔn maa gbo, mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ, Oziyasi pinambyɔ Yotamu wi wunluwɔ pi yɛlɛ nafa wolo li ni.


\par }{\PP \VS{31}Peka wi kapyegele sanŋgala konaa kagala ŋgele fuun wìla pye, ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Izirayɛli tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.


\par }{\SH Zhuda tara wunlunaŋa Yotamu \newline  wi sanga
\par }
{\PP \VS{32}Eremaliya pinambyɔ Peka ŋa wìla pye Izirayɛli tara wunlunaŋa wi wunluwɔ pi yɛlɛ shyɛn wolo li ni, a Oziyasi pinambyɔ Yotamu wì si cɛn wunluwɔ pi na wa Zhuda tara.

\VS{33}Wìla ta yɛlɛ nafa ma yiri kaŋgurugo mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yɛlɛ kɛ ma yiri kɔgɔlɔni wìla pye wunluwɔ pi na, wa Zheruzalɛmu ca. Wi nɔ pàa pye naa yinri Yerusha; Zadɔki sumborombyɔ lawi.

\VS{34}Kala na li yɛn ma sin Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na lo wìla pye. Wìla tanga wa wi to Oziyasi wi tulugo ki ni kala li ni fuun ni.

\VS{35}Konaa ki ni fuun, wi sila sunzara nda wa tinndiye pe na ti wɔ wa tara ti ni. Leele pàa pye na kee bere ma saa na saara woo wa ti na konaa na wusuna nuwɔ taan sori wa ti na. Yotamu wo wìla Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ ki yeyɔngɔ ŋga wa gona ki wa.


\par }{\PP \VS{36}Yotamu wi kapyegele sanŋgala konaa kagala ŋgele fuun wìla pye, ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Zhuda tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.

\VS{37}Ki wagati wi ni, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì sigi lɛ na Siri tara wunlunaŋa Erezɛn, naa Eremaliya pinambyɔ Peka pe yinrigi na pe waa Zhuda tara woolo pe na.

\VS{38}A Yotamu wì si kaa ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na. A pè suu le wa wi tɛlɛye pe tanla, wa wi tɛlɛ Davidi wi ca ki ni. A wi pinambyɔ Ahazi wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.




\par }\Chap{16}{\SH Zhuda tara wunlunaŋa Ahazi \newline  wi sanga
\par }
{\R (2 Kuro 28.1-27)

\par }{\PP \VerseOne{1}Eremaliya pinambyɔ Peka wi wunluwɔ pi yɛlɛ kɛ ma yiri kɔlɔshyɛn wolo li ni, a Yotamu pinambyɔ Ahazi wì si cɛn wunluwɔ pi na wa Zhuda tara.

\VS{2}Wìla ta yɛlɛ nafa mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yɛlɛ kɛ ma yiri kɔgɔlɔni wìla pye wunluwɔ pi na, wa Zheruzalɛmu ca. Ŋga ki yɛn ma sin Yawe Yɛnŋɛlɛ, wi Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, wi tɛlɛ Davidi wìla ki pye yɛgɛ ŋga na, wo sila ki pye ma.

\VS{3}Ɛɛn fɔ wìla tanga wa
Izirayɛli tara wunlumbolo pe tulugo ki ni, fɔ yɛrɛ ma saa wi pinambyɔ wi sogo maa pye
saraga yarisunŋgo yeri\XREF{†}{{\XO 16:3 }{\XO{16.3:
}}{\XT{Levi 20.2-5; Dete 12.31; 18.10}}}, ma yala katijangara nda cɛngɛlɛ sanŋgala ke maa piin ti ni, koro ŋgele Yawe Yɛnŋɛlɛ làa ke purɔ ma ke yirige wa Izirayɛli woolo pe yɛgɛ we.

\VS{4}Wìla pye na yaayoro saara naa
wusuna nuwɔ taan saara woo wa sunzara nda wa tinndiye pe na ti na, naa tinndiye pe na konaa wa tire tipiire nda fuun ti yɛn wɛrɛ ni ti nɔgɔ.


\par }{\SH Ahazi wo naa Siri tara \newline  wunlunaŋa wi ni pe kala
\par }
{\PP \VS{5}Kona, a Siri tara wunlunaŋa Erezɛn naa Izirayɛli tara wunlunaŋa Peka ŋa wìla pye Eremaliya pinambyɔ wi ni, pè si kari mbe sa to Zheruzalɛmu ca ki na malaga ni. Pàa saa maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga kan ca ki tanla ma Ahazi wi yɔn tɔn wa ca ki ni. Ɛɛn fɔ pe sila ya wi ni\XREF{†}{{\XO 16:5 }{\XO{16.5:
}}{\XT{Eza 7.1-17; 2 Kuro 28.16-21}}}.

\VS{6}Ki sanga nuŋgba wi ni, ko Siri tara wunlunaŋa Erezɛn wìla Eyilati ca ki shɔ maga pye Siri tara fɛnnɛ wogo, ma Zhuda tara fɛnnɛ pe purɔ ma pe yirige wa ki ni. A Edɔmu cɛnlɛ woolo pè si pan ma cɛn wa fɔ ma pan ma gbɔn nala.

\VS{7}A Ahazi wì si pitunmbolo torogo wa Asiri tara wunlunaŋa Tigilati Pilezɛri wi yeri maa pye fɔ: «Mi yɛn ma tunmbyee konaa ma pinambyɔ. Ki yaga ma pan mala shɔ Siri tara wunlunaŋa wo naa Izirayɛli tara wunlunaŋa wi ni pe kɛɛ, pè pan mbe to na na.»

\VS{8}Penjara naa tɛ ŋa wìla pye wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ ki ni konaa wa wunluwɔ go ki yarijɛndɛ tɛgɛsaga ki ni, a Ahazi wì siri lɛ mari torogo Asiri tara wunlunaŋa wi kan yarikanga.

\VS{9}A Asiri tara wunlunaŋa wì si yɛnlɛ Ahazi wi sɛnrɛ ti na. A wì si yiri ma saa to Damasi ca ki na maga shɔ, ma ca woolo pe koli kulolo ma kari pe ni wa Kiri ca, mɛɛ Erezɛn wi gbo.


\par }{\PP \VS{10}Ko puŋgo na, a Ahazi wì si kari wa Damasi ca mbe sa Asiri tara wunlunaŋa Tigilati Pilezɛri wi fili.
Saraga wɔsaga ŋga ki yɛn wa Damasi ca, naa Ahazi wìla ka saa ki yan, a wì si tunŋgo torogo wa
saraga wɔfɔ Uri wi yeri wa Zheruzalɛmu ca, maga cɛnlɔmɔ naa ki kanlɔmɔ pi kan wi yeri konaa maga gbegelelɔmɔ pi ni fuun pi yɛgɛ yo wi kan, jaŋgo wi ka gbegele paa ki yɛn.

\VS{11}Wunlunaŋa Ahazi wìla cɛnlɔmɔ mba naga ma yiri wa Damasi ca, a saraga wɔfɔ Uri wì si saraga wɔsaga ka kan ma yala ki cɛnlɔmɔ pi ni cɛ. Wìla ki kan maga kɔ maga ta wunlunaŋa wi fa yiri wa Damasi ca mbe pan.

\VS{12}Naa wunlunaŋa wìla kaa yiri wa Damasi ca ma sɔngɔrɔ ma pan, a wì si saraga wɔsaga ki yan, mɛɛ fulo wa ki tanla ma lugu ki na.

\VS{13}A wì suu
saraga sogowogo ki sogo wa ki na, maa muwɛ saraga ki wɔ wa ki na konaa duvɛn saraga ŋga pe ma wo ki ni. A wì suu
nayinmɛ saraga yaayoro ti kasanwa pi wo wa saraga wɔsaga ki na.

\VS{14}Tuguyɛnrɛ saraga wɔsaga ŋga kìla pye wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ sɔgɔwɔ wa shɛrigo gbɔgɔ ki yɛgɛ, a wì sigi wɔ wa ki tɛgɛsaga, wa shɛrigo gbɔgɔ konaa saraga wɔsaga fɔnŋgɔ ki ni ti sɔgɔwɔ pi ni; a wì si saa ki tɛgɛ wa saraga wɔsaga ki kanŋgaga na, wa yɔnlɔparawa kamɛŋgɛ kɛɛ yeri\XREF{†}{{\XO 16:14 }{\XO{16.14:
}}{\XT{1 Wunlu 8.64; 2 Kuro 4.1}}}.

\VS{15}Ko puŋgo na, a wunlunaŋa Ahazi wì si konɔ kan saraga wɔfɔ Uri wi yeri ma yo fɔ: «Koni, pa ma yaa la pinliwɛ saraga sogowogo naa yɔnlɔkɔgɔ muwɛ saraga ki woo wa saraga wɔsaga gbɔgɔ ki na, naa wunlunaŋa wi saraga sogowogo naa wi muwɛ saraga ki ni, naa tara woolo pe ni fuun pe saara sogoworo naa pe muwɛ saara ti ni. Maa pe duvɛn saara ti woo wa ki na. Maa pe saara sogoworo ti kasanwa po naa pe saraga yaayoro sannda ti kasanwa pi ni fuun pi yanragi wa ki na. Yawe Yɛnŋɛlɛ li tuguyɛnrɛ saraga wɔsaga ko na, mi yaa ko kala lo yɛgɛ wɔ na yɛ\FTNT{†}{{\FR 16:15 }{\FR{16.15:
}}{\FT{Ŋga kì yo fɔ:
{\QT{Mi yaa ko kala lo yɛgɛ wɔ na yɛ,}} sɛwɛɛlɛ pele ni, pège kanŋga ma yo fɔ mi yaa ki pye na kagala yewesaga.}}}.»

\VS{16}A saraga wɔfɔ Uri wì si tanga ma yala sɛnrɛ nda fuun wunlunaŋa Ahazi wìla yo ti ni.


\par }{\PP \VS{17}A wunlunaŋa Ahazi wì si nuru naa ma shɛrigo gbɔgɔ wotoroye pe kanŋgara na tuguyɛnrɛ papara papara ti kɔɔnlɔ mari lagala, ma yaara kiiri kiiri nda tìla pye pe na ti lagala pe na. Jogoyaraga gbegbeŋge kiiri ŋga kìla pye ma taga tuguyɛnrɛ napɛnɛ pe na, a wì sigi laga pe na, maga tɛgɛ sinndɛɛrɛ nda pàa tɛgɛ ma yɔn yala ta na le tara\XREF{†}{{\XO 16:17 }{\XO{16.17:
}}{\XT{1 Wunlu 7.27-39; 2 Kuro 4.2-6}}}.

\VS{18}Ko puŋgo na, Asiri tara wunlunaŋa wi kala na, mbogo ŋga pàa kan gbata wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, naga yinri
cɛnpilige gbata, a wì sigi jan maga wɔ wa konaa wunlumbolo pàa pye na yiin yeyɔngɔ ŋga ni wa shɛrigo gbɔgɔ loŋgo ki ni maga tɔn.


\par }{\PP \VS{19}Ahazi wi kapyegele sanŋgala konaa kagala ŋgele fuun wìla pye, ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Zhuda tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.

\VS{20}A Ahazi wì si kaa ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na, a pè suu le wa wi tɛlɛye pe tanla wa Davidi ca. A wi pinambyɔ Ezekiyasi wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.




\par }\Chap{17}{\SH Izirayɛli tara wunlunaŋa \newline  puŋgo woo Oze wi sanga
\par }
{\PP \VerseOne{1}Zhuda tara wunlunaŋa Ahazi wi wunluwɔ pi yɛlɛ kɛ ma yiri shyɛn wolo li ni, a Ela pinambyɔ Oze wì si cɛn wunluwɔ pi na
Izirayɛli tara ti go na. Wìla pye ma cɛn wa
Samari ca. Yɛlɛ kɔlɔjɛrɛ wìla pye wunluwɔ pi na.

\VS{2}Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, ko wìla pye. Ɛɛn fɔ, konaa ki ni fuun wi kapege ki sila Izirayɛli tara wunlumbolo mbele pàa keli ma toro wi na pe kapere ti bɔ.

\VS{3}A Asiri tara wunlunaŋa Salimanazari wì si pan ma to Oze wi na ma malaga gbɔn wi ni. A Oze wì si go sogo maa kan, na nizara woo wi yeri.

\VS{4}Ɛɛn fɔ, a Asiri tara wunlunaŋa wì si kaa ki yan fɔ Oze wì yɔn le wi na ma pitunmbolo torogo wa Ezhipiti tara wunlunaŋa So wi yeri ma yo wuu saga; katugu wìla je wi sila kaa na nizara wi woo naa Asiri tara wunlunaŋa wi yeri yɛlɛ pyew. Naa Asiri tara wunlunaŋa wìla kaa ki wogo ki jɛn ma, a wì si Oze wi yigi maa le kaso.

\VS{5}Ko puŋgo na, a Asiri tara wunlunaŋa wì si pan ma Izirayɛli tara ti ni fuun ti yanri, mɛɛ kari ma saa maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga kan wa Samari ca ki tanla maga yɔn tɔn, fɔ ma saa gbɔn yɛlɛ taanri, mbe malaga gbɔn ki ni.

\VS{6}Oze wi wunluwɔ pi yɛlɛ kɔlɔjɛrɛ wolo li ni, a Asiri tara wunlunaŋa wì si Samari ca ki shɔ maga ta, mɛɛ Izirayɛli woolo pe koli ma kari pe ni wa Asiri tara. A wì si ti a pèle saa cɛn wa Hala ca, a pèle saa cɛn wa Habɔri gbaan wi yɔn na, wa Gozan tara, konaa wa Medi tara cara ti ni.


\par }{\SH Izirayɛli woolo \newline  pe kapyere tijangara
\par }
{\PP \VS{7}Ki jɔlɔgɔ kagala ŋgele kàa gbɔn Izirayɛli woolo pe na, katugu pàa kapege pye Yawe Yɛnŋɛlɛ, pe Yɛnŋɛlɛ li na, lo na làa pe yirige wa Ezhipiti tara ti ni, ma pe shɔ Ezhipiti tara wunlunaŋa
Farawɔn wi jɔlɔgɔ ki kɛɛ. Mbe taga wa ko na, pàa pye na yarisunndo gbogo fun.

\VS{8}Cɛngɛlɛ ŋgele Yawe Yɛnŋɛlɛ làa ke purɔ ma ke yirige wa Izirayɛli woolo pe yɛgɛ, ke kalɛgɛlɛ koro pàa pye na tanri ke na konaa koŋgolo ŋgele Izirayɛli wunlumbolo pàa tɛgɛ ke ni.

\VS{9}Izirayɛli woolo pàa kagala kele pye larawa Yawe Yɛnŋɛlɛ li na, ŋgele ke sila daga pyewe ni. Pàa sunzara kan wa tinndiye pe na pe cara ti ni fuun ti ni, maga lɛ kapire ti na fɔ ma saa ki wa pe cara nda pàa malaga sigemboro kan mari maga ti na.

\VS{10}Pàa sinndɛɛrɛ titɔɔnrɔ yerege yerege, ma tiyagala kankan tinndiye pe ni fuun pe go na konaa tire tipiire ti ni fuun ti nɔgɔ yarisunŋgo jɛlɛ
Ashera ki kan\XREF{†}{{\XO 17:10 }{\XO{17.9-10:
}}{\XT{1 Wunlu 14.23}}}.

\VS{11}Sunzara nda tìla pye wa tinndiye pe na, pàa
wusuna nuwɔ taan sogo wa ti ni fuun ti na paa cɛngɛlɛ ŋgele Yawe Yɛnŋɛlɛ làa ke purɔ ma ke yirige wa pe yɛgɛ ke yɛn. Pàa kafaara pye fɔ ma Yawe Yɛnŋɛlɛ li nawa pi ŋgban.

\VS{12}Pàa pye na yarisunndo gbogo, ma si yala Yawe Yɛnŋɛlɛ làa ki yo pe kan ma yo paga kaa ki piin.


\par }{\PP \VS{13}Yawe Yɛnŋɛlɛ làa Izirayɛli woolo naa Zhuda tara fɛnnɛ pe yɛri ŋgbanga li
yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe ni fuun naa yariyanra yanfɛnnɛ pe ni fuun pe yɔn, ma yo fɔ: «Ye ye koŋgolo tipegele ke wa, yaa tanri na ŋgasegele naa na kondɛgɛŋgɛlɛ ke na, ki
lasiri sɛnrɛ nda fuun mì kan ye tɛlɛye pe yeri konaa mari yo na tunmbyeele Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe kan, a pèri yo ye kan we.»

\VS{14}Ɛɛn fɔ pe sila logo li yeri, pàa pe nuŋgbogolo ke ŋgban paa pe tɛlɛye pe yɛn, poro mbele pe sila taga Yawe Yɛnŋɛlɛ, pe Yɛnŋɛlɛ li na we.

\VS{15}Pàa je Yɛnŋɛlɛ li kondɛgɛŋgɛlɛ ke na.
Yɔn finliwɛ mba làa le pe ni, pàa pi jɔgɔ. Yɛrɛwɛ sɛnrɛ nda làa yo ma ŋgban pe ni, pe sila ti lɛ. Pàa taga yarisunndo nda ti yɛn kayɔngɔ fu to na, fɔ a poro yɛrɛ jate pè kanŋga ma pye kayɔngɔ fu. Cɛngɛlɛ ŋgele ke yɛn ma pe maga ke kalɛgɛlɛ koro pàa pye na tanri ke na, ma si yala Yawe Yɛnŋɛlɛ làa ki yo pe kan ma yo paga kaa ki cɛngɛlɛ ke kapyere ti fɔrɔgi.

\VS{16}Pàa je Yawe Yɛnŋɛlɛ, pe Yɛnŋɛlɛ li ŋgasegele ke na. Pàa tugurɔn yan ma napire yanlɛrɛ shyɛn gbegele pe yɛɛ kan nari gbogo. Pàa tiyagala kan yarisunŋgo jɛlɛ Ashera ki mɛgɛ ni naga gbogo. Pàa pye na fɔli yanwa yirigeyaara nda fuun ti yɛn wa yɛnŋɛlɛ na ti yɛgɛ sɔgɔwɔ nari gbogo, konaa na yarisunŋgo
Baali ki gbogo\XREF{†}{{\XO 17:16 }{\XO{17.16:
}}{\XT{1 Wunlu 12.28}}}.

\VS{17}Pàa pe pinambiile naa pe sumborombiile pe kan a pè pe sogo ma pe pye
saraga yarisunndo yeri\XREF{†}{{\XO 17:17 }{\XO{17.17:
}}{\XT{Levi 18.21; Dete 18.10}}}. Pàa pye na jɛɛrɛ piin konaa na lekara piin, ma pe yɛɛ kan kapege pyewe pi yeri Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, jaŋgo mbeli nawa pi ŋgban.

\VS{18}Ko kì ti Yawe Yɛnŋɛlɛ lì nawa ŋgban Izirayɛli woolo pe ni fɔ jɛŋgɛ, ma pe purɔ ma pe yirige wa li yɛɛ yɛgɛ sɔgɔwɔ, kaawɔ Zhuda cɛnlɛ woolo poro cɛ pàa koro wa pe tara\XREF{†}{{\XO 17:18 }{\XO{17.18:
}}{\XT{1 Wunlu 11.31-32}}}.


\par }{\PP \VS{19}Ɛɛn fɔ ali Zhuda tara woolo poro fun pe sila Yawe Yɛnŋɛlɛ, pe Yɛnŋɛlɛ li ŋgasegele ke lɛ mbaa tanri ke na. Izirayɛli woolo pe kondɛgɛŋgɛlɛ koro Zhuda tara woolo pàa pye na tanri ke na fun.

\VS{20}Ko kala kì ti Yawe Yɛnŋɛlɛ lì je Izirayɛli setirige piile pe ni fuun pe na, ma pe tifaga, ma pe le beŋganri pyefɛnnɛ pe kɛɛ, fɔ ma pe purɔ ma pe yirige li yɛɛ yɛgɛ sɔgɔwɔ ma pe wa lege.

\VS{21}Yawe Yɛnŋɛlɛ làa Izirayɛli woolo pe laga Davidi go woolo pe na sanga ŋa ni, Nebati pinambyɔ Yerobowamu wo Izirayɛli woolo pàa wɔ maa tɛgɛ wunluwɔ pe yɛɛ go na. Wo wìla Izirayɛli woolo pe puŋgo ma pe laga Yawe Yɛnŋɛlɛ li na, ma ti a pè kapegbɔgɔ pye\XREF{†}{{\XO 17:21 }{\XO{17.21:
}}{\XT{1 Wunlu 12}}}.

\VS{22}Kapere nda fuun Yerobowamu wìla pye, Izirayɛli woolo pàa pe yɛɛ kan ki kapere cɛnlɛ nuŋgba ti yeri nari piin. Pe sila laga ti na,

\VS{23}fɔ a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì kaa Izirayɛli woolo pe purɔ ma pe yirige wa li yɛɛ yɛgɛ sɔgɔwɔ ma pe wa lege, paa yɛgɛ ŋga na làa ki yo li tunmbyeele mbele pe yɛn li yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe kan, a pèri yo we. Pàa Izirayɛli woolo pe koli wa pe tara ma kari pe ni lege kulowo ni wa Asiri tara. Pe yɛn wa fɔ ma pan ma gbɔn nala.


\par }{\SH Cɛngɛlɛ kèle la pan \newline  ma cɛn wa Samari tara
\par }
{\PP \VS{24}Kona, a Asiri tara wunlunaŋa wì si ti a leele pèle yiri wa Babilɔni ca, naa Kuta ca, naa Ava ca, naa Hamati ca konaa wa Sefarivayimu ca ki ni, ma pan ma cɛn wa
Samari tara cara ti ni, wa Izirayɛli woolo pe yɔnlɔ. Pàa Samari tara ti shɔ mari ta mɛɛ cɛn wa cara ti ni.

\VS{25}Naa pàa kaa ki lɛ na cɛɛn wa ki cara ti ni, pe sila pye na fyɛ Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ. A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si jaraye yirige ma pe wa pe na, a poro na pe kuun.

\VS{26}A pè si saa ki yo Asiri tara wunlunaŋa wi kan fɔ: «Leele mbele ma koli ma saa pe tɛgɛ wa Samari tara cara ti ni, pee ki tara ti yɛnŋɛlɛ na pe maa gbogo li gbɔgɔlɔmɔ pi jɛn. Ki kala na, ki tara ti yɛnŋɛlɛ lì jaraye yirige ma pe wa pe na, a paa pe kuun, katugu leele pee ki tara ti yɛnŋɛlɛ na pe maa gbogo li gbɔgɔlɔmɔ pi jɛn.»


\par }{\PP \VS{27}Ki sɛnrɛ ti logoŋgɔlɔ, a Asiri tara wunlunaŋa wì sigi konɔ kan ma yo fɔ: «Leele mbele yè koli ma yiri wa ki tara ti ni, ye ti ki
saraga wɔfɔ wa mbe sɔngɔrɔ wi kari wi sa cɛn wa, wila leele pe nari tara ti yɛnŋɛlɛ na pe maa gbogo li gbɔgɔlɔmɔ pi ni.»

\VS{28}Kì kaa pye ma, saraga wɔfɛnnɛ mbele pàa koli ma yiri wa Samari tara, a nuŋgba si sɔngɔrɔ ma saa cɛn wa Betɛli ca na leele pe nari yɛgɛ ŋga na pe daga mbaa Yawe Yɛnŋɛlɛ li gbogo.


\par }{\PP \VS{29}Ɛɛn fɔ ki cɛngɛlɛ ke ni fuun nuŋgba nuŋgba, a kè si ke tara yarisunndo gbegele ke yɛɛ kan. Ki cɛngɛlɛ kàa pye ma cɛn ca nuŋgba nuŋgba ŋga fuun ni, yinrɛ nda Samari tara fɛnnɛ pàa kankan wa sunzara nda tìla pye wa tinndiye pe na ti na, a pè sigi yarisunndo ti tɛgɛtɛgɛ wa ki yinrɛ ti ni.

\VS{30}Mbele pàa yiri wa Babilɔni ca poro la yarisunŋgo ŋga pe yinri Sukɔti Benɔti ki gbegele. Mbele pàa yiri wa Kuti ca, poro la yarisunŋgo ŋga pe yinri Nɛrigali ki gbegele. Mbele pàa yiri wa Hamati ca, poro la yarisunŋgo ŋga pe yinri Ashima ki gbegele.

\VS{31}Mbele pàa yiri wa Ava ca poro la yarisunndo nda pe yinri Nibihazi naa Taritaki ti gbegele. Mbele pàa yiri wa Sefarivayimu ca poro la pye na pe pinambiile pe sori na pe woo saraga pe yarisunndo Adiramelɛki naa Anamelɛki ti yeri nari gbogo. To tìla pye Sefarivayimu ca fɛnnɛ pe yarisunndo re.

\VS{32}Pàa pye na Yawe Yɛnŋɛlɛ li gbogo fun. Konaa ki ni fuun, poro jate pàa saraga wɔfɛnnɛ pele wɔ tara ti lagapyew ma pe tɛgɛ pe yɛɛ kan, a paa saara woo pe yɛɛ kan wa sunzara nda tìla pye wa tinndiye pe na ti na. Ki saraga wɔfɛnnɛ pàa pye na saraga wɔgɔtunŋgo ki piin wa sunzara nda tìla pye wa tinndiye pe na ti yinrɛ ti ni.

\VS{33}Kì pye ma, pàa pye na Yawe Yɛnŋɛlɛ li gbogo konaa na pe yɛɛra yarisunndo ti gbogo fun, ma yala pàa pe koli ma yiri tara nda ni ti kalɛgɛlɛ ke ni.


\par }{\PP \VS{34}Ki cɛngɛlɛ ke yɛn na tanri bere pe kalɛgɛlɛ ke na, ali ma pan ma gbɔn nala. Ke woro na fyɛ Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ. Ke woro na tanri koro jate ke kondɛgɛŋgɛlɛ naa ke kakɔnndɛgɛŋgɛlɛ ke na. Yawe Yɛnŋɛlɛ làa lasiri naa ŋgasegele konaa sɛnrɛ nda fuun yo Zhakɔbu setirige piile pe kan, wo ŋa làa wi mɛgɛ taga naa yinri Izirayɛli, ki cɛngɛlɛ ke sila pye naga koŋgolo ke tanri\XREF{†}{{\XO 17:34 }{\XO{17.34:
}}{\XT{Zhenɛ 32; 35.10}}}.

\VS{35}Yawe Yɛnŋɛlɛ làa yɔn finliwɛ le Izirayɛli woolo pe ni ma yo fɔ: «Yaga kaa yarisunndo gbogo, yaga kaa fɔli ti yɛgɛ sɔgɔwɔ mbaa ti gbogo, yaga kaa tunŋgo piin ti kan, yaga si kaa saara woo ti yeri\XREF{†}{{\XO 17:35 }{\XO{17.35:
}}{\XT{Ɛki 20.5; Dete 5.9}}}.

\VS{36}Ɛɛn fɔ yaa fyɛ mi ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ na yɛgɛ. Mi ŋa mì ye yirige wa Ezhipiti tara yawa gbɔɔ naa fanŋga gbɔgɔ ni. Mi nuŋgba ye daga mbaa fɔli na yɛgɛ sɔgɔwɔ mbaa na gbogo konaa mbaa saara woo na yeri\XREF{†}{{\XO 17:36 }{\XO{17.36:
}}{\XT{Dete 6.13}}}.

\VS{37}Kondɛgɛŋgɛlɛ, naa kakɔnndɛgɛŋgɛlɛ, naa lasiri koŋgolo konaa ŋgasegele ŋgele mì yɔnlɔgɔ ye kan, ye ke yigi yaa tanri ke na pilige pyew. Yaga kaa yarisunndo ta yɛgɛ gbogo.

\VS{38}Yɔn finliwɛ mba mì le ye ni, yaga ka fɛgɛ pi na. Yaga kaa yarisunndo ta yɛgɛ gbogo.

\VS{39}Ɛɛn fɔ yaa fyɛ mi ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ, ye Yɛnŋɛlɛ na yɛgɛ, pa kona mi yaa ye shɔ ye juguye pe ni fuun pe kɛɛ.»

\VS{40}Ɛɛn fɔ ki cɛngɛlɛ ke sila yɛnlɛ mbe logo. Pe kalɛgɛlɛ koro pàa koro ma mara ke na.


\par }{\PP \VS{41}Ki cɛngɛlɛ kàa pye na Yawe Yɛnŋɛlɛ li gbogo konaa na pe yarisunndo ti gbogo fun. Pe pinambiile poro naa pe pishyɛnwoolo pe ni, pa pe yɛn na tanri ma ali ma pan ma gbɔn nala, paa yɛgɛ ŋga na pe tɛlɛye pàa pye na tanri we.




\par }{\MS ZHUDA TARA WUNLUMBOLO PUŊGO WOOLO PE KALA

\par }\Chap{18}{\MR 18–25

\par }{\SH Zhuda tara wunlunaŋa Ezekiyasi \newline  wi sanga
\par }
{\R (2 Kuro 29.1-2)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ela pinambyɔ Oze wi wunluwɔ pi yɛlɛ taanri wolo li ni
Izirayɛli tara ti go na, a Ahazi pinambyɔ Ezekiyasi wì si cɛn wunluwɔ pi na Zhuda tara ti go na.

\VS{2}Wìla ta yɛlɛ nafa ma yiri kaŋgurugo mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yɛlɛ nafa ma yiri kɔlɔjɛrɛ wìla pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca. Pàa pye naa nɔ wi yinri Abi; Zakari sumborombyɔ lawi.

\VS{3}Ŋga ki yɛn ma sin Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, ko wìla pye paa yɛgɛ ŋga na wi tɛlɛ Davidi wìla ki pye we.

\VS{4}Sunzara nda tìla pye wa tinndiye pe na wìla ti jɔgɔ mari wɔ wa, ma sinndɛɛrɛ titɔɔnrɔ titɔɔnrɔ ti yaari, ma yarisunŋgo
Ashera ki tiyagala ke kɔɔnlɔ. Moyisi wìla tuguyɛnrɛ wɔɔgɔ ŋga gbegele wìla ki gbɔn maga kaari kaari, katugu maga lɛ wa, fɔ ma pan ma gbɔn ki wagati wi na, Izirayɛli woolo pàa pye na
wusuna nuwɔ taan sori wa ki yɛgɛ sɔgɔwɔ. Pàa pye naga yinri Nehushitan\FTNT{†}{{\FR 18:4 }{\FR{18.4:
}}{\FT{Nehushitan mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa tuguyɛnrɛ;
}}{\XT{Nɔmbu 21.8-9}}{\FT{.}}}.

\VS{5}Ezekiyasi wìla wi jigi wi taga Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ li na. Zhuda tara wunlumbolo mbele pàa yiri wi puŋgo na konaa mbele pàa keli ma yiri wi na, wa kpɛ sila pye jɛnŋɛ pe ni paa wi yɛn.

\VS{6}Wìla koro ma mara Yawe Yɛnŋɛlɛ li na. Wi sila laga li na. Ŋgasegele ŋgele Yawe Yɛnŋɛlɛ làa kan Moyisi wi yeri, wìla ke lɛ na tanri ke na.

\VS{7}Kì pye ma, Yawe Yɛnŋɛlɛ làa pye wi ni, a wi kagala ke ni fuun kaa yɔngɔ wi kan. Wìla yiri ma je Asiri tara wunlunaŋa wi na, wi sila go sogo wi kan naa.

\VS{8}Wìla malaga gbɔn ma ya Filisiti tara fɛnnɛ pe ni, ma pe purɔ fɔ ma saa gbɔn wa Gaza ca, ma ca ki tɔngɔ naa ki kanŋgara na cara ti ni, maga lɛ pe cara nda pàa malaga sigemboro kan mari maga ti na, fɔ ma saa ki wa maliŋgbɔɔnlɔ pe kapire ti na.


\par }{\SH Asiri tara fɛnnɛ \newline  pàa Samari ca ki shɔ
\par }
{\PP \VS{9}Ezekiyasi wi wunluwɔ pi yɛlɛ tijɛrɛ wolo li ni, kìla yala Ela pinambyɔ Oze wì ta yɛlɛ kɔlɔshyɛn wa wunluwɔ pi na Izirayɛli tara ti go na, a Asiri tara wunlunaŋa Salimanazari wì si pan ma maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga kan wa
Samari ca ki tanla maga yɔn tɔn.

\VS{10}Sanni sa gbɔn yɛlɛ taanri, a wì si ca ki shɔ maga ta. Ko la saa yala Ezekiyasi wi wunluwɔ pi yɛlɛ kɔgɔlɔni wolo li ni. Izirayɛli tara wunlunaŋa Oze wi wunluwɔ pi yɛlɛ kɔlɔjɛrɛ wolo li ni, ko pàa Samari ca ki shɔ.

\VS{11}A Asiri tara wunlunaŋa wì si Izirayɛli woolo pe koli ma kari pe ni wa Asiri tara. Wìla saa pele tɛgɛ wa Hala ca, ma saa pele tɛgɛ wa Habɔri gbaan yɔn ki na, wa Gozan tara konaa wa Medi tara fɛnnɛ pe cara ti ni.

\VS{12}Ki kagala kàa pye pe na, katugu pe sila Yawe Yɛnŋɛlɛ, pe Yɛnŋɛlɛ li sɛnrɛ ti logo. Pàa li
yɔn finliwɛ pi jɔgɔ. Yawe Yɛnŋɛlɛ li tunmbyee Moyisi wìla sɛnrɛ nda fuun yo pe kan pe sila ti logo, pe sila si tanga ti na.


\par }{\SH Asiri tara fɛnnɛ pàa pan \newline  ma Zhuda tara ti yin \newline  mbe malaga gbɔn pe ni
\par }
{\PP \VS{13}Wunlunaŋa Ezekiyasi wi wunluwɔ pi yɛlɛ kɛ ma yiri tijɛrɛ wolo li ni, a Asiri tara wunlunaŋa Senakeribu wì si pan ma to Zhuda tara cara nda fuun pè malaga sigemboro kan mari maga ti na mari shɔ.

\VS{14}Kona, a Zhuda tara wunlunaŋa wì si tunŋgo torogo, a pè saa ki yo Asiri tara wunlunaŋa wi kan wa Lakishi ca ma yo fɔ: «Mì wa ma la. Maga ka malaga gbɔn na ni naa. Maga penjara yɔn ŋga wa na na, mi yaa laga kaan ma yeri.»

\par }{\PP Kì pye ma, a Asiri tara wunlunaŋa wì sigi yo ma yo ki daga Ezekiyasi wila warifuwe tɔni kɛ naa tɛ tɔni nuŋgba kaan wi yeri.

\VS{15}A Ezekiyasi wì si warifuwe ŋa fuun wìla pye wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ ki ni konaa wa wunluwɔ go ki yarijɛndɛ tɛgɛsaga ki ni wi lɛ ma saa wi kan wi yeri.

\VS{16}Ki wagati wi ni, tɛ ŋa pàa wo Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ kɔɔrɔ naa yeyɔngɔ ki naayeri tire ti na mari tɔn, Zhuda tara wunlunaŋa Ezekiyasi wìla wi ni fuun wi lagala fun maa kan Asiri tara wunlunaŋa wi yeri.


\par }{\SH Asiri tara fɛnnɛ pàa pan \newline  ma Zheruzalɛmu ca ki maga \newline  mbege shɔ
\par }
{\PP \VS{17}Kona, a Asiri tara wunlunaŋa wì suu maliŋgbɔɔnlɔ ŋgbeleye togbɔɔ, naa wi maliŋgbɔɔnlɔ togbɔɔ konaa wi laga kɔrɔsifɛnnɛ to wi ni pe tun wa wunlunaŋa Ezekiyasi wi yeri wa Zheruzalɛmu ca, ma yiri wa Lakishi ca, ma maliŋgbɔɔnlɔ lɛgɛrɛ pinlɛ pe ni. Naa pàa ka saa gbɔn wa Zheruzalɛmu ca, tɔnmɔ wege ŋga wa gona kɛɛ yeri, a pè si saa yere wa ki lafoŋgologo ki tanla, wa Jogofɛnnɛ kɛrɛŋgonɔ li ni.

\VS{18}Kona, a pè si yeri ŋgbanga mbe para wunlunaŋa wi ni. A Hilikiya pinambyɔ Eliyakimu ŋa wìla pye wunluwɔ go ki kagala ke yɛgɛ wɔfɔ wì si yiri ma kari wa pe tanla, wo naa sɛwɛ yɔnlɔgɔfɔ Shebina wi ni konaa Asafu pinambyɔ Yowa ŋa wìla pye sɛwɛɛrɛ tɛgɛfɔ wi ni.


\par }{\PP \VS{19}A Asiri tara wunlunaŋa wi laga kɔrɔsifɛnnɛ to wì si pe pye fɔ: «Ye saga sɛnrɛ nda ti yo Ezekiyasi wi kan fɔ wunlunaŋa gbɔɔ, Asiri tara wunlunaŋa we, pa wì yo yɛɛn fɔ: ‹Mɔ̀ɔ jigi wi taga yiŋgi na ma?

\VS{20}Mà yo fɔ na lere kaa jaa mbe malaga gbɔn, ki daga malaga gbɔngɔ tijinliwɛ naa fanŋga mbe pye wi ni. Ɛɛn fɔ to ti ni fuun yɛn go fu sɛnrɛ. Ma jigi wi yɛn ambɔ na ma, fɔ a ma saa yiri ma je na na?

\VS{21}Wele, mìgi jɛn ma yo mɔ̀ɔ jigi wi taga Ezhipiti tara to na, to nda ti yɛn paa gbagara kanŋgaga yɛn, ŋga kì kaw we. Lere ŋa fuun wi maa jigi wi taga ki na ma jiige ki na, ki maa kɛɛ ki sun maga furu. Pa Ezhipiti tara wunlunaŋa
Farawɔn wi yɛn ma. Leele mbele fuun pe ma pe jigi wi taga wi na, pa wi yɛn ma pe kanŋgɔlɔ.›


\par }{\PP \VS{22}«Kana ye yaa na pye mbe yo fɔ ye ye jigi wi taga Yawe Yɛnŋɛlɛ, ye Yɛnŋɛlɛ lo na. Ɛɛn fɔ mì yo ko Yɛnŋɛlɛ lo Ezekiyasi wìla li gbɔgɔsara nda wa tinndiye pe na to naa li
saara wɔsara ti kɔ mari wɔ wa tara ti ni, maga yo Zhuda tara woolo naa Zheruzalɛmu ca woolo pe kan, ma yo fɔ saraga wɔsaga ŋga wa Zheruzalɛmu ca, pe pan paa fɔli ki yɛgɛ sɔgɔwɔ paa li gbogo wa.

\VS{23}Koni, yɔn kan na tafɔ wi yeri, Asiri tara wunlunaŋa we. Ki ka pye ma, pa mi yaa shɔnye waga shyɛn (2 000) kan ma yeri, na kaa pye ma mbe shɔn lugufɛnnɛ pele ta paa nuru pe na we.

\VS{24}Ma yaa ki pye mɛlɛ mbe si ya mbanla tafɔ wi maliŋgbɔɔnlɔ teele wa nuŋgba kan wi fe, ali na kaa pye wo wi yɛn pe pe ni fuun jɛɛ we? Mɔ̀ɔ jigi wi taga Ezhipiti tara to na, ma yo fɔ pe yaa malaga gbɔnwotoroye naa shɔn lugufɛnnɛ kan ye yeri.

\VS{25}Koni maa ki jate ndɛɛ ki pye Yɛnŋɛlɛ li nandanwa kala lo ja ma, mbe ja ya pan mbe to ki tara nda ti na mberi tɔngɔ wi le? Yawe Yɛnŋɛlɛ lo lìlan pye fɔ: ‹Yiri ma sa to ki tara nda ti na mari tɔngɔ.› »


\par }{\PP \VS{26}Kona, a Hilikiya pinambyɔ Eliyakimu, naa Shebina konaa Yowa wi ni, pè sigi yo Asiri tara wunlunaŋa wi laga kɔrɔsifɛnnɛ to wi kan fɔ: «Ki yaga maa para we ni Aramuye sɛnrɛ ni, katugu we maa ti nuru. Maga kaa para we ni Eburuye sɛnrɛ ni, mbe ti leele mbele pe yɛn ma cɛn wa ca ki mbogo ki na paa nuru we yeri.»


\par }{\PP \VS{27}A Asiri tara wunlunaŋa wi laga kɔrɔsifɛnnɛ to wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Yaa ki jate ndɛɛ na tafɔ wìlan tun mbe pan mbege sɛnrɛ nda ti yo mboro naa ma tafɔ wi ni, yoro cɛ kan wi le? Ki sɛnrɛ ti yɛn ki leele mbele fuun pe yɛn ma cɛn wa ca ki mbogo ki na pe woro, poro mbele pe yaa ka jori mbaa pe koŋgaraga ki kaa konaa mbaa pe finriwɛ pi woo mbe pinlɛ ye ni we.»


\par }{\PP \VS{28}Kona, a Asiri tara wunlunaŋa wi laga kɔrɔsifɛnnɛ to wì si yiri ma yere, mɛɛ para ŋgbanga wi fanŋga ki ni fuun ki ni Eburuye sɛnrɛ ni ma yo fɔ: «Ye wunlunaŋa gbɔɔ wi sɛnyoro ti logo, Asiri tara wunlunaŋa we.

\VS{29}Pa wunlunaŋa wì yo yɛɛn fɔ: ‹Yaga ka ye yɛɛ yaga Ezekiyasi wi ye fanla, katugu wi se ya mbe ye shɔ na kɛɛ.

\VS{30}Yaga ka ye yɛɛ yaga Ezekiyasi wi ye puŋgo mbe ye kan ye ye jigi wi taga Yawe Yɛnŋɛlɛ li na, mbe yo fɔ: Kaselege ko na Yawe Yɛnŋɛlɛ li yaa we shɔ, ki ca ŋga ki se le Asiri tara fɛnnɛ wunlunaŋa wi kɛɛ.

\VS{31}Yaga ka logo Ezekiyasi wi yeri, katugu pa Asiri tara wunlunaŋa wì yo yɛɛn fɔ: Ye yɛyinŋge le na ni, ye ye yɛɛ kan na yeri, kona ye ni fuun nuŋgba nuŋgba ye yaa la ye
ɛrɛzɛn naa ye
figiye tire pire ti kaa konaa mbaa ye kɔlɔye tɔnmɔ pi woo;

\VS{32}fɔ mbe ka sa pan mbe ye lɛ mbe kari ye ni tara ta ni paa ye woro ti yɛn, tara nda
bile naa duvɛn yɛn wa ti ni, tara nda yaakara naa ɛrɛzɛn kɛɛrɛ yɛn wa ti ni, tara nda oliviye tire yɛn wa ti ni mbaa ti pire ti sinmɛ pi woo konaa sɛnrɛgɛ ni. Kona ye yaa koro wa yinwege na, ye se ku. Ki kala na, yaga ka logo Ezekiyasi wi yeri, katugu wi mbe ya ye fanla mbe yo fɔ: Yawe Yɛnŋɛlɛ li yaa we shɔ.

\VS{33}Cɛngɛlɛ sanŋgala ke yarisunndo ti ni fuun nuŋgba nuŋgba ti ya ma ke shɔ Asiri tara wunlunaŋa wi kɛɛ le?

\VS{34}Hamati ca naa Aripadi ca yarisunndo ti ya ma yiŋgi pye? Sefarivayimu ca, naa Hena ca konaa Iva ca yarisunndo tìla koro se yeri? Ki yarisunndo tila ya ma Samari ca ki shɔ na kɛɛ le?

\VS{35}Ki tara nda ti yarisunndo ti ni fuun ti ni, titiin tila ya ma ti tara woolo pe sho na kɛɛ? Ko Yawe Yɛnŋɛlɛ lo yaa ka Zheruzalɛmu ca ko shɔ na kɛɛ.› »


\par }{\PP \VS{36}A leele pe ni fuun pè si pyeri dinw, pe sila wi yɔn sogo sɛnpyɔ nuŋgba ni, katugu wunlunaŋa Ezekiyasi wìla konɔ kan ma yo paga kaa yɔn sogo.

\VS{37}Ko puŋgo na, Hilikiya pinambyɔ Eliyakimu ŋa wìla pye wunluwɔ go ki kagala yɛgɛ wɔfɔ, naa sɛwɛ yɔnlɔgɔfɔ Shebina konaa Asafu pinambyɔ Yowa ŋa wìla pye sɛwɛɛrɛ tɛgɛfɔ wi ni, pè si sɔngɔrɔ ma kari wa wunlunaŋa Ezekiyasi wi tanla. Pàa pe yɛɛra yaripɔrɔ ti walagi jatere piriwɛn pi kala na. Asiri tara wunlunaŋa wi laga kɔrɔsifɛnnɛ to wìla sɛnrɛ nda yo, a pè siri yɛgɛ yo Ezekiyasi wi kan.




\par }\Chap{19}{\SH Ezekiyasi wìla saa \newline  Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Ezayi \newline  wi yewe wi tijinliwɛ kan wi yeri
\par }
{\R (Eza 37.1-7)

\par }{\PP \VerseOne{1}Naa wunlunaŋa Ezekiyasi wìla kaa ki sɛnrɛ ti logo sanga ŋa ni, a wì suu yɛɛra yaripɔrɔ ti walagi ma jatere piriwɛn yaripɔrɔ lɛ ma le, mɛɛ yiri ma kari wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ ki ni.

\VS{2}Ko puŋgo na, a wì si Eliyakimu ŋa wìla pye wunluwɔ go ki kagala yɛgɛ wɔfɔ, naa sɛwɛ yɔnlɔgɔfɔ Shebina konaa
saraga wɔfɛnnɛ lɛɛlɛ pe tun wa Amɔzi pinambyɔ
Ezayi ŋa wìla pye
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ wi yeri. Jatere piriwɛn yaripɔrɔ la pye pe ni fuun pe na.

\VS{3}Pàa Ezayi wi pye fɔ: «Ezekiyasi wì yo wege yo ma kan fɔ: ‹Ki nala pilige ŋga ki yɛn jatere pirindorogo pilige, naa jɔlɔgɔ konaa fɛrɛ pilige. We yɛn paa kugbɔrɔ fɛnnɛ yɛn, mbele pe selara tì yiri pe ni, ɛɛn fɔ fanŋga woro pe ni pe ya pe se.

\VS{4}Asiri tara wunlunaŋa wùu laga kɔrɔsifɛnnɛ to wi tun, a wì pan ma wi tafɔ wunlunaŋa wi sɛnrɛ nda fuun yo ma Yɛnŋɛlɛ na yinwege wolo li tɛgɛlɛ, kana Yawe Yɛnŋɛlɛ, ma Yɛnŋɛlɛ li yaa ki tɛgɛlɛ sɛnrɛ ti logo mberi fɔgɔ tɔn wi na. Ki kala na, woro mbele wè koro yinwege na, ma Yɛnŋɛlɛ yɛnri we kan.› »


\par }{\PP \VS{5}Kona, a wunlunaŋa Ezekiyasi wi tunmbyeele pè si saa gbɔn wa Ezayi wi na,

\VS{6}A Ezayi wìla pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Ye saga yo ye tafɔ wi kan fɔ, pa Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yo yɛɛn fɔ: ‹Sɛnrɛ nda mà logo, Asiri tara wunlunaŋa wi tunmbyeele lefɔnmbɔlɔ pè pan mala tɛgɛlɛ sɛnrɛ nda ni we, maga ka fyɛ ti yɛgɛ.

\VS{7}Wele, wi yaa ka sɛnrɛ ta logo. Ti logoŋgɔlɔ mi yaa wi jatere wi kanŋga mbe ti wi sɔngɔrɔ wa wi tara. Pa kona mi yaa ti poo gbo tokobi ni wa wi tara.› »


\par }{\SH Senakeribu wìla sɛwɛ wa torogo \newline  Ezekiyasi wi kan
\par }
{\R (Eza 37.8-13)

\par }{\PP \VS{8}Kona, a Asiri tara wunlunaŋa wi laga kɔrɔsifɛnnɛ to wì sigi logo ma yo fɔ wunlunaŋa wì yiri wa Lakishi ca ma saa to Libina ca ki na. Kì pye ma, a wì si sɔngɔrɔ ma kari wi kɔrɔgɔ wa.

\VS{9}A Asiri tara wunlunaŋa wì si kaa sɛnrɛ ta logo
Etiyopi\FTNT{†}{{\FR 19:9 }{\FR{19.9:
}}{\FT{Ŋga kì yo fɔ:
{\QT{Etiyopi tara re,}} Eburuye sɛnrɛ ti ni ko tara to pe yinri Kushi tara re. Kushi tara lewɔɔlɔ tara laga ko kayi. Kìla Ezhipiti tara laga ka lɛ ma saa pinlɛ Sudan tara laga ka ni.}}} tara wunlunaŋa Tiraka wi kanŋgɔlɔ ma yo fɔ wi yɛn na paan mbe to wi na malaga ni. Kona, a wì si pitunmbolo torogo naa fɔnŋgɔ wa Ezekiyasi wi yeri maa pye fɔ:

\VS{10}«Ye saga yo Zhuda tara wunlunaŋa Ezekiyasi wi kan fɔ: ‹Mɔ̀ɔ jigi wi taga Yɛnŋɛlɛ na na, maga kɔɔn yɛɛ yaga lɔɔn fanla mbe yo fɔ Asiri tara wunlunaŋa wi se ya mbe Zheruzalɛmu ca ki shɔ.

\VS{11}Asiri tara wunlumbolo pè ŋga pye tara sannda pyew ti na, mboro jate màga logo. Pèri tɔngɔ pew, a mboro nɛɛ ki jate ndɛɛ ma yaa shɔ na yeri?

\VS{12}Na tɛlɛye pàa cɛngɛlɛ ŋgele tɔngɔ, ke yarisunndo tila ya ma ke shɔ le? Koro ŋgele kàa pye wa Gozan ca, naa Haran ca, naa Erezɛfu ca konaa Edɛn setirige piile mbele pàa pye ma cɛn wa Telasari ca ki ni we\XREF{†}{{\XO 19:12 }{\XO{19.12:
}}{\XT{Zhenɛ 11.31; 12.5; 2 Wunlu 17.6,24; 18.11,34}}}.

\VS{13}Hamati ca, naa Aripadi ca, naa Sefarivayimu ca, naa Hena ca konaa Iva ca ki ni, ti wunlumbolo pe pye mɛlɛ?› »


\par }{\SH Ezekiyasi wi Yɛnŋɛlɛ yɛnrɛwɛ
\par }
{\R (Eza 37.14-20)

\par }{\PP \VS{14}Kona, a Ezekiyasi wì si sɛwɛ wi shɔ Asiri tara pitunmbolo pe yeri maa kara. Ko puŋgo na, a wì si kari wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, ma saa wi yɛngɛ Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ sɔgɔwɔ.

\VS{15}A Ezekiyasi wì si Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛnri ma yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ,
Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ, mboro ŋa ma yɛn ma cɛn wa
Sherubɛnye pe go na, mboro nuŋgba ma yɛn Yɛnŋɛlɛ dunruya wunluwɔ pi ni fuun pi go na. Mboro mà naayeri wo naa tara ti da\XREF{†}{{\XO 19:15 }{\XO{19.15:
}}{\XT{Ɛki 25.22}}}.

\VS{16}Yawe Yɛnŋɛlɛ, nuŋgbolo jan ma logo! Yawe Yɛnŋɛlɛ, ma yɛngɛlɛ ke yɛngɛ ma wele! Senakeribu wi sɛnyoro ti logo, wo ŋa wùu laga kɔrɔsifɛnnɛ to wi torogo, a wì pan ma mboro ŋa Yɛnŋɛlɛ na yinwege wolo ma tɛgɛlɛ we.

\VS{17}Ee, Yawe Yɛnŋɛlɛ, ki yɛn kaselege fɔ Asiri tara wunlumbolo pè cɛngɛlɛ sanŋgala koro naa ke tara ti tɔngɔ,

\VS{18}ma ke yarisunndo ti wa kasɔn mari sogo. Ɛɛn fɔ ko yarisunndo to sila pye Yɛnŋɛlɛ jɛnnɛ le. Sɛnwee kɛɛ tunndo lari, nda pàa tire naa sinndɛɛrɛ tɛgɛ mari gbegele. Ki kala na, pàa ya mari jɔgɔ.

\VS{19}Koni, Yawe Yɛnŋɛlɛ, we Yɛnŋɛlɛ, we shɔ Senakeribu wi kɛɛ, jaŋgo tara na wunluwɔ pi ni fuun pigi jɛn fɔ Yawe Yɛnŋɛlɛ, mboro nuŋgba ma yɛn Yɛnŋɛlɛ le.»


\par }{\SH Yɛnŋɛlɛ làa Ezekiyasi wi yɛnrɛwɛ \newline  pi logo
\par }
{\R (Eza 37.21-38)

\par }{\PP \VS{20}Kona, a Amɔzi pinambyɔ Ezayi wì si leele tun ma yo pe saga yo Ezekiyasi wi kan fɔ: «Pa Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ lì yo yɛɛn fɔ: ‹Yɛnrɛgɛ ŋga mà yɛnri na yeri Asiri tara wunlunaŋa Senakeribu wi wogo na, mìgi logo.›

\VS{21}Sɛnrɛ nda Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yo ma wa wi na, ti nda fɔ:

\par }{\Q Siyɔn ca ŋga ki yɛn paa sumboro naŋa mbajɛɛn yɛn,

\par }{\Q ki yɛn nɔɔ tifaga, ki yɛn na tɛgɛ ma na;

\par }{\Q Zheruzalɛmu ca ŋga ki yɛn paa sumboro yɛn,

\par }{\Q ki yɛn na go yangara na tɛgɛ ma kala na.


\par }{\Q \VS{22}Ambɔ ma tɛgɛlɛ ma?

\par }{\Q Ambɔ ma sɛnjagara yo wi na ma?

\par }{\Q Muwi ma soro na para na ni ma?

\par }{\Q Mi ŋa Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ
kpoyi le, muwi ma yɛgɛ le na ni na para ma?


\par }{\Q \VS{23}Mɔ̀ɔ pitunmbolo pe tun, a pè pan ma mi ŋa ye Fɔ na tɛgɛlɛ.

\par }{\Q A mà sho fɔ: ‹Mi Senakeribu, na malaga gbɔnwotoroye pe lɛgɛwɛ pi kala na,

\par }{\Q mi yaa lugu wa yanwira ti go na,

\par }{\Q mbe sa gbɔn fɔ wa Liban tara ti nandogomɔ,

\par }{\Q mbe sa Liban tara
sɛdiri tire nda tì tɔnlɔndɔnlɔ ma wɛ ti ni fuun na ti kɔɔnlɔ

\par }{\Q naa
sipirɛsi tire nda tì yɔn ma wɛ ti ni fuun na ti ni.

\par }{\Q Mi yaa sa gbɔn wa yanwiga puŋgo wogo ki go na fun,

\par }{\Q mbe sa gbɔn wa ki kɔwɔgɔ ki nawa.›


\par }{\Q \VS{24}A mà yo fɔ mà kɔlɔye wɔ tara ta yɛgɛ ni, ma ki tara woolo pe tɔnmɔ pi wɔ,

\par }{\Q fɔ ma yaa Ezhipiti tara Nili gbaan njere tɔnmɔ pi ni fuun pi waga ma tɔndanra ti ni.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{25}«Ɛɛn fɔ Senakeribu, ma faga logo fɔ muwi mìgi kagala ŋgele ke gbɛgɛlɛ maga lɛ wa faa,

\par }{\Q fɔ mìgi kagala ke kɔn ma ke tɛgɛ maga lɛ wa wagati ŋa wì toro wi ni?

\par }{\Q Koni ŋga kì kɔn ma tɛgɛ, ko mi yɛn na piin na yɔn finli.

\par }{\Q Mìla ki kɔn maga tɛgɛ fɔ cagbɔrɔ nda malaga sigemboro yɛn mari maga, mboro ma yaa kari tɔngɔ mberi pye katara.


\par }{\Q \VS{26}Ki cara ti woolo pe fanŋga kì kɔ pe ni,

\par }{\Q paa fyɛ, fɛrɛ pe yigi.

\par }{\Q Pe yɛn paa kɛrɛ yan yɛn,

\par }{\Q paa yanmɔli yɛn,

\par }{\Q paa yan ŋga ki ma fi wa go ki go na ki yɛn,

\par }{\Q paa
bile ŋa wì fi ma waga, na wi fa tinnɛ wɔ wi yɛn.


\par }{\Q \VS{27}Mɔ̀ɔ kapyege ki ni fuun ki jɛn.

\par }{\Q Mɔ̀ɔ cɛnsanga wi jɛn naa ma yirisanga wi ni,

\par }{\Q naa ma yesanga wi ni konaa ma ma yiri na kɔrɔgɔ sanga ŋa ni.


\par }{\Q \VS{28}Ee, mà yiri na kɔrɔgɔ,

\par }{\Q ma yɛɛ gbɔgɔwɔ sɛnrɛ nda mà yo, mìri logo.

\par }{\Q Ki kala na, mi yaa ma numala li furu mbe kannjinɛ le wa,

\par }{\Q mbanla karafe wi le wa ma yɔn mbe ta mbaa ma yɛgɛ sinni,

\par }{\Q mbɔɔn pye ma sɔngɔrɔ ma toro wa konɔ na mà lɛ ma pan li ni\XREF{†}{{\XO 19:28 }{\XO{19.28:
}}{\XT{2 Wunlu 19.28; Eza 37.29}}}.


\par }{\PP \VS{29}«Ezekiyasi, mboro wo na, kacɛn ŋa wi yaa ki naga fɔ na sɛnrɛ ti yɛn kaselege wi ŋa:

\par }{\Q ‹Yarilire pire nda tì to ma fi ti yɛ, ko yarilire to ye yaa ka yɛlɛ na.

\par }{\Q Yelapanna nda ti yaa ka fi ti yɛ, to ye yaa ka ka.

\par }{\Q Ɛɛn fɔ yɛlɛ taanri wolo lo ni,

\par }{\Q yoro jate ye ye yariluguro ti lugu, ye kari kɔn yaa ti kaa.

\par }{\Q Ye ye
ɛrɛzɛn tiire sanri, ye kaa ti pire ti kaa.›


\par }{\Q \VS{30}Ki ka pye ma, Zhuda cɛnlɛ woolo mbele pe yaa ka koro go na,

\par }{\Q pe yaa ka pye paa tige yɛn,

\par }{\Q ŋga ki yɛn na ninde fɔnndɔ kanni na yiin wa tara, ma sɛ wa naayeri.


\par }{\Q \VS{31}Ee, leele pele yɛgɛ yaa ka yiri bere wa Zheruzalɛmu ca;

\par }{\Q leele pele yaa ka shɔ mbe koro wa Siyɔn yanwiga ki na.

\par }{\Q Yawe Yɛnŋɛlɛ na yawa pi ni fuun fɔ, kala na li yaa ka pye ye kan mbe yiri wa li ndanlawa gbɔɔ pi ni, loli yɛɛn\FTNT{†}{{\FR 19:31 }{\FR{19.31:
}}{\FT{Abi 17;
}}{\XT{Zhowɛ 3.5}}{\FT{.}}}.


\par }{\PP \VS{32}«Ki kala na, sɛnrɛ nda Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yo Asiri tara wunlunaŋa wi wogo na, ti nda:

\par }{\Q ‹Asiri tara wunlunaŋa wi se ye wa ca ki ni.

\par }{\Q Wi se ka lere wɔn wanla ni wa ca ki ni;

\par }{\Q wi se ka
tugurɔn sigeyaraga lɛ mbe to ca ki na,

\par }{\Q wi se ka lugusaga gbegele ca ki mɛgɛ ni mbe ye wa ki ni mbe to ki na.


\par }{\Q \VS{33}Konɔ na wì lɛ ma pan lo wi yaa ka lɛ mbe sɔngɔrɔ.

\par }{\Q Wi se ka ye laga ki ca ŋga ki ni.›

\par }{\Q Mi ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ, muwi mì yo ma.


\par }{\Q \VS{34}‹Mi yaa la ki ca ŋga ki go singi, mbege shɔ wi kɛɛ

\par }{\Q na yɛɛra mɛgɛ ki gbɔgɔwɔ pi kala na konaa na tunmbyee Davidi wi kala na.› »


\par }{\SH Yɛnŋɛlɛ làa Zhuda tara woolo \newline  pe shɔ
\par }
{\PP \VS{35}Ki pilige nuŋgba ki yembinɛ li ni, a Yawe Yɛnŋɛlɛ li
mɛrɛgɛ wì si pan wa Asiri tara fɛnnɛ pe maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga ki ni, ma lere waga cɛnmɛ naa nafa tijɛrɛ ma yiri kaŋgurugo (185 000) wo gbo pe ni. Ki goto pinliwɛ pi ni, naa pàa kaa yiri, pe mbe wele, mɛɛ pe ni fuun pe yan pè pye gboolo.

\VS{36}Kì pye ma, a Asiri tara wunlunaŋa Senakeribu wì suu maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga ki yirige, mɛɛ sɔngɔrɔ ma kari ma saa cɛn wa
Ninive ca.


\par }{\PP \VS{37}Pilige ka, maa ta wa wi yarisunŋgo Nisirɔki ki gbɔgɔgo ki ni wila ki gbogo, a wi pinambiile shyɛn, Adiramelɛki naa Sarezɛri pè suu gbɔn maa gbo tokobi ni, mɛɛ fe ma kari wa Ararati tara. A wi pinambyɔ Azari Hadɔn wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.




\par }\Chap{20}{\SH Ezekiyasi wi yama \newline  naa wi sagalama sɛnrɛ
\par }
{\R (Eza 38.1-8,21-22)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ki wagati wi ni, a Ezekiyasi wì si to na yaa fɔ na kee mbe ku. A Amɔzi pinambyɔ
Ezayi ŋa wìla pye
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ wì si pan wa wi yeri ma suu pye fɔ: «Pa Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yo yɛɛn fɔ: ‹Sɛnrɛ nda ma yaa yo ma go woolo pe kan ti yo pe kan, katugu ma yaa ku, ma se yiri ki yama mba pi na.› »


\par }{\PP \VS{2}Kona, a Ezekiyasi wì si kanŋga ma yɛgɛ wa mbogo ki yeri ma Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛnri, ma yo fɔ:

\VS{3}«E, Yawe Yɛnŋɛlɛ, ki yaga ma nawa to ki na fɔ mì tanga ma yɛgɛ sɔgɔwɔ tagawa ni konaa na kotogo ki ni fuun ni. Kala na lɔ̀ɔn ndanla, lo mì pye.» Kona, a Ezekiyasi wì si gbele fɔ jɛŋgɛ.


\par }{\PP \VS{4}Kìla Ezayi wi ta wì yiri wa go ki ni, ɛɛn fɔ wi fa ta mbe yiri wa loŋgo ki nawa gbɛn. A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si para wi ni maa pye fɔ:

\VS{5}«Sɔngɔrɔ ma saga yo Ezekiyasi, na woolo pe yɛgɛ sinvɔ wi kan fɔ: ‹Mi ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ, wi tɛlɛ Davidi wi Yɛnŋɛlɛ le, pa mì yo yɛɛn fɔ: Mɔ̀ɔ yɛnrɛwɛ pi logo, mɔɔ yɛntunwɔ pi yan. Wele, mi yaa ma sagala. Pilige taanri wogo ki na, ma yaa yiri mbe kari wa mi ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ na
shɛrigo gbɔgɔ ki ni.

\VS{6}Mi yaa yɛlɛ kɛ ma yiri kaŋgurugo taga wa ma yinwege ki na. Mi yaa mboro naa ki ca ŋga ki ni ye shɔ Asiri tara wunlunaŋa wi kɛɛ. Mi yaa la ki ca ŋga ki go singi na mɛgɛ ko kala na konaa na tunmbyee Davidi wo kala na.› »


\par }{\PP \VS{7}Kona, a Ezayi wì sho fɔ pe pan
figiye tige pire shashaga nuŋgba ni. A pè si pan ki ni maga pire ti tire mari taga wa Ezekiyasi wi naŋgbanga ki na. A Ezekiyasi wì si sagala.

\VS{8}Ezekiyasi wìla Ezayi wi yewe ma yo fɔ: «Kacɛn wiwiin wi yaa ki naga na na fɔ Yawe Yɛnŋɛlɛ li yaa na sagala konaa mbe ti pilige taanri wogo ki na mbe kari wa li shɛrigo gbɔgɔ ki ni?»


\par }{\PP \VS{9}Kona, a Ezayi wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Kacɛn ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ li yaa ka pye mbege naga fɔ li yaa li sɛnyoro ti tanga mberi yɔn fili, wi ŋa. Wa go ki yeyɔngɔ lugusaga ki na, maa jaa yinmɛ pi kari yɛgɛ sa gbɔn tɔɔrɔ tagasaga kɛ na lee nakoma pi sɔngɔrɔ puŋgo na sa gbɔn tɔɔrɔ tagasaga kɛ na?»


\par }{\PP \VS{10}A Ezekiyasi wì sho fɔ: «Yinmɛ pi kari yɛgɛ sa gbɔn tɔɔrɔ tagasaga kɛ na, ko pyewe yaa pye mbe tanla. Ki kala na, mila jaa pi sɔngɔrɔ puŋgo na sa gbɔn tɔɔrɔ tagasaga kɛ na.»

\VS{11}Kona, a Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Ezayi wì si Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛnri, a lì si ti a yinmɛ pì sɔngɔrɔ puŋgo na, fɔ ma saa gbɔn tɔɔrɔ tagasaga kɛ na, wa Ahazi go ki lugusaga ki na\FTNT{†}{{\FR 20:11 }{\FR{20.11:
}}{\FT{Pa leele pàa pye na yinmɛ pi cɛnlɔmɔ pi wele wa go ki lugusaga ki na, jaŋgo mbe sɔnlɔ ki gbɔn yɛgɛ ŋga na ki jɛn.}}}, ko ŋga yinmɛ pìla tigi wa ki na makɔ we.


\par }{\SH Babilɔni tara fɛnnɛ pitunmbolo \newline  pèle la pan wa Ezekiyasi wi yeri
\par }
{\R (Eza 39.1-8)

\par }{\PP \VS{12}Ki wagati nuŋgba wi ni, Baladan pinambyɔ Berodaki Baladan ŋa wìla pye Babilɔni tara wunlunaŋa, wì si pitunmbolo torogo sɛwɛ naa yarikanra ni wa Ezekiyasi wi yeri, katugu wìla ki logo ma yo Ezekiyasi wi woro ŋgbaan.

\VS{13}A Ezekiyasi wì si wagati kan, a wo naa pitunmbolo pe ni pè cɛn ma para. Yaara nda fuun tìla pye wa wi yarijɛndɛ sɔnŋgbanga woro ti tɛgɛsaga ki ni, a wì siri naga pe na: Warifuwe naa tɛ, naa nuwɔ taanyaara konaa sinmɛ sɔnŋgbanga woo, naa wi maliŋgbɔnyaara konaa yaara nda fuun tìla pye wa wi yarijɛndɛ tɛgɛsaga ti ni. Yaraga ko ka sila koro ŋga Ezekiyasi wi sila naga pe na wa wi wunluwɔ go ki ni konaa wa wi wunluwɔ tara ti ni.


\par }{\PP \VS{14}Kona, a Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Ezayi wì si kari wa wunlunaŋa Ezekiyasi wi yeri ma saa wi yewe, ma yo fɔ: «Ki leele mbele pe pan ma yo mɛlɛ ma kan? Pe yiri se ma pan laga ma yeri?»

\par }{\PP A Ezekiyasi wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Pè yiri taleere ta ni, fɔ wa Babilɔni tara ma pan.»


\par }{\PP \VS{15}Kona, a Ezayi wì sho naa fɔ: «Yiŋgi naa yiŋgi pe yan laga ma go?»

\par }{\PP A Ezekiyasi wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Yaraga o yaraga ki yɛn laga na go, pège yan. Yaraga ko ka si koro wa na yarijɛndɛ tɛgɛsaga ki ni, na mi si ŋga naga pe na.»


\par }{\PP \VS{16}Kona, a Ezayi wì si Ezekiyasi wi pye fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro ti logo.

\VS{17}Wele, piliye ya wa na paan, yaara nda fuun ti yɛn laga ma go konaa yaara nda fuun ma tɛlɛye pàa tɛgɛ wa, fɔ ma pan ma gbɔn nala, pe yaa kari koli mbe kari ti ni wa Babilɔni tara. Ka kpɛ se ka koro wa. Yawe Yɛnŋɛlɛ lo lì yo ma\XREF{†}{{\XO 20:17 }{\XO{20.17:
}}{\XT{2 Wunlu 24.13; 2 Kuro 36.10}}}.

\VS{18}Pe yaa kɔɔn setirige piile pele koli, mboro jate piseele, mbe kari pe ni, mbe sa pe san, mbe pe pye Babilɔni tara wunlunaŋa wi tunmbyeele wa wunluwɔ go ki ni\XREF{†}{{\XO 20:18 }{\XO{20.18:
}}{\XT{2 Wunlu 24.14; Dani 1.1-7}}}.»

\VS{19}A Ezekiyasi wì si Ezayi wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɛnrɛ nda mà yo na kan, ti yɛn sɛnjɛndɛ.» A wì sho naa fɔ: «Ɛɛn fɔ mbanla ta go na, mì yo yɛyinŋge ki yaa pye laga tara ti ni konaa we yaa pye mbe cɛn pɔw!»


\par }{\PP \VS{20}Ezekiyasi wi kapyegele sanŋgala, naa wi kotogo kagala ke ni fuun, naa tɔnmɔ wege ŋga wìla wɔ konaa ma tɔnmɔ foŋgologo ŋga wɔ wa tara ti nɔgɔ, ma tɔnmɔ pi tile ma pan pi ni wa Zheruzalɛmu ca, ki kagala ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Zhuda tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.

\VS{21}A Ezekiyasi wì si kaa ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na. A wi pinambyɔ Manase wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.




\par }\Chap{21}{\SH Zhuda tara wunlunaŋa Manase \newline  wi sanga
\par }
{\R (2 Kuro 33.1-25)

\par }{\PP \VerseOne{1}Manase wìla ta yɛlɛ kɛ ma yiri shyɛn mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yɛlɛ nafa shyɛn ma yiri kɛ ma yiri kaŋgurugo wìla pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca. Pàa pye naa nɔ wi yinri Hefiziba.

\VS{2}Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, ko wìla pye. Yawe Yɛnŋɛlɛ làa cɛngɛlɛ ŋgele purɔ ma ke yirige wa
Izirayɛli woolo pe yɛgɛ kàa pye na katijangara nda piin, to wìla pye na piin.

\VS{3}Wi to Ezekiyasi wìla sunzara nda jaanri wa tinndiye pe na mari wɔ wa tara ti ni, Manase wìla ti kan naa fɔnŋgɔ. Wìla
saraga wɔsara kan yarisunŋgo
Baali ki mɛgɛ ni, ma tiyala kan yarisunŋgo jɛlɛ
Ashera ki mɛgɛ ni, paa yɛgɛ ŋga na Izirayɛli tara wunlunaŋa Ashabu wìla ki pye we. Wìla pye na fɔli naayeri yanwa yirigeyaara ti ni fuun ti yɛgɛ sɔgɔwɔ konaa nari gbogo.

\VS{4}Wìla saara wɔsara ta yɛgɛ kan wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ ki ni, ma si yala Yawe Yɛnŋɛlɛ làa yo fɔ pa li yaa la li yɛɛ nari wa ki laga ki ni, wa Zheruzalɛmu ca.

\VS{5}Wìla saara wɔsara ta kan yanwa yirigeyaara nda wa naayeri ti ni fuun ti mɛgɛ ni, wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki londo shyɛn ti ni.

\VS{6}Wìla wi pinambyɔ wi wɔ
saraga maa sogo. Wìla pye na jɛɛrɛ piin konaa na kajɛnmɛ kagala piin. Wìla leele pele tɛgɛ, a paa kuulo pe yinri na pe yewe, na kagala ŋgele kaa paan wa yɛgɛ ke yuun. Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, ko wìla pye na piin na kee yɛgɛ suyi, jaŋgo mbeli nawa pi ŋgban.

\VS{7}Wìla yarisunŋgo jɛlɛ Ashera ki yanlɛɛ gbegele ma saa ki tɛgɛ wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni. Ma si yala, Yawe Yɛnŋɛlɛ làa ki yo Davidi wi kan, ma kaa ki yo wi pinambyɔ Salomɔ wi kan ma yo fɔ: «Ki shɛrigo gbɔgɔ ŋga konaa ki Zheruzalɛmu ca ŋga ki ni, to mì wɔ laga Izirayɛli cɛngɛlɛ ke ni fuun ke sɔgɔwɔ mbaa na yɛɛ nari laga ti ni sanga pyew.

\VS{8}Ŋgasegele naa
lasiri sɛnrɛ nda fuun mì yo Izirayɛli woolo pe kan, na paga ti ni fuun ti logo mberi lɛ, konaa mbaa tanri na tunmbyee Moyisi wìla lasiri sɛnrɛ nda kan pe yeri ti ni fuun ti na, kona mi se ti pe yiri laga tara nda mìla kan pe tɛlɛye pe yeri ti ni mbaa yanri mbaa toro\XREF{†}{{\XO 21:8 }{\XO{21.8:
}}{\XT{1 Wunlu 9.3-5; 2 Kuro 7.12-18}}}.»

\VS{9}Ɛɛn fɔ Izirayɛli woolo pe sila logo Yɛnŋɛlɛ li yeri. Manase wìla pe puŋgo maga kan, a pè kapege pye ma wɛ cɛngɛlɛ ŋgele Yawe Yɛnŋɛlɛ làa tɔngɔ ma ke kɔ wa pe yɛgɛ ke na.


\par }{\PP \VS{10}Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si para li tunmbyeele
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe yɔn, ma yo fɔ:

\VS{11}«Kì kaa pye Zhuda tara wunlunaŋa Manase wìgi katijangara nda ti pye, kì kaa pye kapere nda wì pye tì tijanga ma wɛ Amɔri cɛnlɛ woolo mbele pàa pye ma cɛn laga tara ti ni faa pe woro ti na, ma ti a Zhuda tara woolo pè kapege pye wi yarisunndo gbɔgɔwɔ pi kala na,

\VS{12}ki kala na, pa Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ lì yo yɛɛn fɔ: ‹Mi yaa jɔlɔgɔ wa Zheruzalɛmu ca konaa Zhuda tara ti na, fɔ lere ŋa fuun kaga wogo ki logo, ki yaa to wi yɔn na.

\VS{13}Mi yaa ti kala na làa pye
Samari ca ki na konaa kala na mìla pye Ashabu go woolo pe na, ki kala nuŋgba la mbe pye Zheruzalɛmu ca ki na. Mi yaa Zheruzalɛmu ca ki pɛ, mbe ca woolo pe yirige pew paa yɛgɛ ŋga na pe ma tasa nawa sulu mbe suu jiile wi jogoŋgɔlɔ we.

\VS{14}Na woolo mbele pe yaa ka koro, mi yaa kɛɛ laga pe na, mbe pe le pe juguye pe kɛɛ. Pe juguye pe ni fuun pe yaa kaa tuun pe na mbaa pe kɛɛ yaara ti shoo, mbaa ti koli pe yeri;

\VS{15}katugu ŋga ki yɛn kapege na yɛgɛ na, ko paa piin ma koro nala nawa pi ŋgbanni, maga lɛ wa pilige ŋga ni mì pe tɛlɛye pe yirige wa Ezhipiti tara fɔ ma pan ma gbɔn nala.› »


\par }{\PP \VS{16}Manase wìla Zhuda tara woolo pe le kapege pyewe pi ni, ma ti a pè kapege pye Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ sɔgɔwɔ. Mbe taga wa ko na, wìla lelɛgɛrɛ gbo, mbele pàa pye jɛrɛgisaga fu, fɔ a pe kasanwa pì wo ma Zheruzalɛmu ca ki yin, maga lɛ go ŋga na ma saa ki wa go ŋga na.

\VS{17}Manase wi kapyegele sanŋgala, naa kagala ŋgele fuun wìla pye konaa kapege ŋga wìla pye, ki kagala ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Zhuda tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.

\VS{18}A Manase wì si kaa ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na. A pè suu le wa wi wunluwɔ go laga ki naŋgɔ kɔlɔgɔ ki ni, ko ŋga pàa pye na yinri Uza naŋgɔ kɔlɔgɔ. A wi pinambyɔ Amɔ wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.


\par }{\SH Zhuda tara wunlunaŋa \newline  Amɔ wi sanga
\par }
{\PP \VS{19}Amɔ wìla ta yɛlɛ nafa ma yiri shyɛn mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yɛlɛ shyɛn wìla pye wunluwɔ pi na, wìla pye ma cɛn wa Zheruzalɛmu ca. Pàa pye naa nɔ wi yinri Meshulemɛti. Naŋa ŋa pàa pye na yinri Haruzi wo sumborombyɔ lawi, ma yiri wa Yotiba ca.

\VS{20}Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, ko wìla pye paa yɛgɛ ŋga na wi to Manase wìla ki pye we.

\VS{21}Wìla tanga wa wi to wi tulugo ki ni fuun ki ni. Yarisunndo nda wi to wìla gbɔgɔ to wo fun wìla gbɔgɔ konaa ma fɔli ti yɛgɛ sɔgɔwɔ mari gbɔgɔ.

\VS{22}Wìla laga Yawe Yɛnŋɛlɛ, wi tɛlɛye Yɛnŋɛlɛ li na. Wi sila tanga Yawe Yɛnŋɛlɛ li konɔ li na.

\VS{23}A Amɔ wi legbɔɔlɔ pè si kaa yɔn le wi na, mɛɛ wi gbo wa wi wunluwɔ go ki ni.

\VS{24}Ɛɛn fɔ, a ki tara woolo pè si yiri ma legbɔɔlɔ mbele pàa yɔn le wunlunaŋa Amɔ wi na pe tɔngɔ. A pè suu pinambyɔ Zhoziyasi wi tɛgɛ wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.


\par }{\PP \VS{25}Amɔ wi kapyegele sanŋgala konaa kagala ŋgele fuun wìla pye ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Zhuda tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.

\VS{26}A pè suu le wa wi fanga ki ni, wa naŋa ŋa pàa pye na yinri Uza wi naŋgɔ kɔlɔgɔ ki ni. A wi pinambyɔ Zhoziyasi wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.




\par }\Chap{22}{\SH Zhuda tara wunlunaŋa Zhoziyasi \newline  wi sanga
\par }
{\R (2 Kuro 34.1-2)

\par }{\PP \VerseOne{1}Zhoziyasi wìla ta yɛlɛ kɔlɔtaanri, mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yɛlɛ nafa ma yiri kɛ ma yiri nuŋgba wìla pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca. Wi nɔ pàa pye naa yinri Yedida. Yedida to wo lawi ŋa Adaya, ma yiri wa Bozikati ca\XREF{†}{{\XO 22:1 }{\XO{22.1:
}}{\XT{Zhere 3.6}}}.

\VS{2}Ŋga ki yɛn ma sin Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na ko wìla pye. Wìla tanga wa wi tɛlɛ Davidi wi tulugo ki ni fuun ki ni. Wi sila kɛ mbe kari kalige na nakoma kamɛŋgɛ na.


\par }{\SH Pàa lasiri sɛwɛ wi yan \newline  wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni
\par }
{\R (2 Kuro 34.8-28)

\par }{\PP \VS{3}Zhoziyasi wi yɛlɛ kɛ ma yiri kɔlɔtaanri wolo li ni wa wunluwɔ pi na, pilige ka, a wì si sɛwɛ yɔnlɔgɔfɔ Shafan wi yeri maa tun wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ ki ni. Shafan wi to wo lawi ŋa Azaliya. Azaliya to wo lawi ŋa Meshulamu. Zhoziyasi wìla wi tun ma yo fɔ:

\VS{4}«Yiri ma kari wa
saraga wɔfɛnnɛ to Hilikiya wi yeri, ma saga yo wi kan fɔ leele pè pan penjara nda ni wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, to nda yeyɔngɔ kɔrɔsifɛnnɛ pè shɔ pe kɛɛ, wiri jiri.

\VS{5}Pege penjara ti kan Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ jɔgɔsara gbegelefɛnnɛ teele pe yeri. Poro mbaa ti kaan tunmbyeele mbele pe yɛn na shɛrigo gbɔgɔ ki jɔgɔsara ti gbegele pe yeri.

\VS{6}Pe yaa la tire tɛfɛnnɛ, naa go ki tunŋgo pyefɛnnɛ konaa go wafɛnnɛ pe sara ti ni, mbe tire naa sinndɛɛrɛ tugbɔɔrɔ nda pè tɛtɛ mbe go ki gbegele ti lɔ ta ni.

\VS{7}Ɛɛn fɔ penjara nda fuun pe yaa kan pe yeri, pe se ka pe yewe ti yelɔmɔ pi ni, katugu pe yɛn leele mbele pè taga pe na.»


\par }{\PP \VS{8}Kona, a saraga wɔfɛnnɛ to Hilikiya wì si sɛwɛ yɔnlɔgɔfɔ Shafan wi pye fɔ: «Mì
lasiri sɛwɛ wi yan wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni.» A Hilikiya wì suu kan Shafan wi yeri. A wì suu kara.

\VS{9}Ko puŋgo na, a sɛwɛ yɔnlɔgɔfɔ Shafan wì si kari wa wunlunaŋa wi yeri ma saa wi pye fɔ: «Penjara nda ti yɛn wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, ma tunmbyeele pèri kan shɛrigo gbɔgɔ jɔgɔsara gbegelefɛnnɛ teele pe yeri.»

\VS{10}A sɛwɛ yɔnlɔgɔfɔ Shafan wì sigi sɛnrɛ nda ti yo naa wunlunaŋa wi kan fɔ: «Saraga wɔfɛnnɛ to Hilikiya wì sɛwɛ wa kan na yeri.» A wì suu kara wunlunaŋa wi yɛgɛ na.


\par }{\PP \VS{11}Naa wunlunaŋa wìla kaa lasiri sɛwɛ sɛnrɛ ti logo sanga ŋa ni, a wì suu yɛɛra yaripɔrɔ ti walagi lawɔrɔ ti kala na.

\VS{12}Ko puŋgo na, a wunlunaŋa wì si
saraga wɔfɔ Hilikiya wi yeri, naa Shafan pinambyɔ Ahikamu, naa Mishe pinambyɔ Akibɔri, naa sɛwɛ yɔnlɔgɔfɔ Shafan konaa wunlunaŋa wi tunmbyee Asaya wi ni ma pe pye fɔ:

\VS{13}«Ye kari ye sa Yawe Yɛnŋɛlɛ li yewe na kan, naa leele pe kan konaa Zhuda tara woolo pe ni fuun pe kan ki sɛwɛ ŋa wè yan wi nawa sɛnrɛ ti wogo na; katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ li naŋgbanwa pì gbɔgɔ. Lì nawa ŋgban we ni fɔ jɛŋgɛ; katugu we tɛlɛye pe sila tanga ki sɛwɛ ŋa wi sɛnrɛ ti na. Kagala ŋgele ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa wi ni, pe sila tanga mbe yala ke ni.»


\par }{\SH Wunlunaŋa wìla leele tun, \newline  a pè saa Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ \newline  jɛlɛ Hulida wi yewe
\par }
{\PP \VS{14}Kona, a saraga wɔfɔ Hilikiya, naa Ahikamu, naa Akibɔri, naa Shafan konaa Asaya wi ni, pè si kari wa
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ jɛlɛ Hulida wi yeri. Hulida wìla pye Tikiva pinambyɔ Shalumu wo jɔ konaa ma pye Harikasi pishyɛnwoo. Shalumu wìla pye shɛrigo gbɔgɔ yaripɔrɔ ti tɛgɛfɔ. Hulida wìla pye ma cɛn wa Zheruzalɛmu ca laga fɔnŋgɔ ko ni. A pè si para wi ni.

\VS{15}A Hulida wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Pa Yawe Yɛnŋɛlɛ,
Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ lì yo yɛɛn fɔ: ‹Ye saga yo lere ŋa wì ye tun laga na yeri wi kan fɔ:

\VS{16}Pa Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yo yɛɛn fɔ: Mi yaa jɔlɔgɔ gbɔgɔ wa ki ca ŋga konaa ca woolo pe na, mbe yala sɛnrɛ nda fuun ti yɛn ma yɔnlɔgɔ wa ki sɛwɛ ŋa Zhuda tara wunlunaŋa wì kara ti ni.

\VS{17}Kì kaa pye pè laga na na ma saa na
wusuna nuwɔ taan sori yarisunndo ta yɛgɛ kan, jaŋgo mbanla nawa pi ŋgban pe kapyere ti ni, ki kala na, mì nawa ŋgban ki ca ŋga ki ni fɔ jɛŋgɛ; ki naŋgbanwa pi se kɔ.›

\VS{18}Ɛɛn fɔ ye saga yo Zhuda tara wunlunaŋa wi kan, wo ŋa wì ye tun ye pan ye Yawe Yɛnŋɛlɛ li yewe, yoo pye fɔ: ‹Sɛnrɛ nda mà logo, Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ, pa lì yo yɛɛn ti wogo na, fɔ:

\VS{19}Jɔlɔgɔ naa daŋga kala na mì yo mi yaa wa ki ca ŋga konaa ca woolo pe na mbe pe pye fyɔnwɔ fɛnnɛ, kì kaa pye ki sɛnrɛ nda mà logo tɔ̀ɔn jɔlɔ wa ma kotogo ki na, a mɔ̀ɔ yɛɛ go sogo mi ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ na yɛgɛ sɔgɔwɔ, a mɔ̀ɔ yɛɛra yaripɔrɔ ti walagi mbege naga fɔ mɔ̀ɔ yɛɛ tirige konaa ma gbele na yɛgɛ sɔgɔwɔ, mi fun, mɔ̀ɔ yɛnrɛwɛ pi logo.› Mi ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ muwi mì yo ma.

\VS{20}Ki kala na, mi yaa ka ti ma ku ma kari ma tɛlɛye pe kɔrɔgɔ. Pe yaa kɔɔn le yɛyinŋge na wa ma fanga ka ni. Jɔlɔgɔ ŋga fuun mi yaa wa ki laga ŋga ki na, ma sege yan yɛnlɛ ni.»

\par }{\PP A pitunmbolo pè si saa ki sɛnrɛ ti yɛgɛ yo wunlunaŋa wi kan.




\par }\Chap{23}{\SH Zhoziyasi wìla yɔn finliwɛ le naa \newline  Yɛnŋɛlɛ li ni
\par }
{\R (2 Kuro 34.29-32)

\par }{\PP \VerseOne{1}Kona, a wunlunaŋa Zhoziyasi wì si Zhuda tara
lelɛɛlɛ konaa Zheruzalɛmu ca lelɛɛlɛ pe ni fuun pe yeri ma pe gbogolo wa wi yɛɛ tanla.

\VS{2}Ko puŋgo na, a wunlunaŋa wì si kari wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ ki ni, naa Zhuda tara woolo pe ni fuun pe ni, naa Zheruzalɛmu ca woolo pe ni fuun pe ni, naa
saraga wɔfɛnnɛ pe ni, naa
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe ni konaa leele pe ni fuun pe ni, maga lɛ piile pe na fɔ ma saa ki wa lelɛɛlɛ pe na. Kona,
yɔn finliwɛ sɛnrɛ sɛwɛ ŋa pàa yan wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, a wì suu sɛnrɛ ti ni fuun ti kara janwa wi ni fuun wi kan.

\VS{3}Wunlunaŋa wìla pye ma yere wa ndɔgɔrɔ ti ni, a wì si yɔn finliwɛ le naa Yawe Yɛnŋɛlɛ li ni, maga kɔn maga tɛgɛ mbe taga Yawe Yɛnŋɛlɛ li na mbaa tanri li ŋgasegele, naa li kondɛgɛŋgɛlɛ konaa li kakɔnndɛgɛŋgɛlɛ ke na wi kotogo ki ni fuun ni, naa wi jatere wi ni fuun ni; jaŋgo yɔn finliwɛ sɛnrɛ nda ti yɛn ma yɔnlɔgɔ wa ki sɛwɛ wi ni, mberi lɛ mbaa tanri ti na. A leele pe ni fuun pè si yɛnlɛ ki yɔn finliwɛ pi na.


\par }{\SH Zhoziyasi wìla shɛrɛgɛ \newline  konɔ li gbegele mali tɛgɛ \newline  naa fɔnŋgɔ wa Zhuda tara
\par }
{\R (2 Kuro 34.3-5,33)

\par }{\PP \VS{4}Kona, a wunlunaŋa wì si konɔ kan
saraga wɔfɛnnɛ to Hilikiya wi yeri, naa saraga wɔfɛnnɛ sanmbala poro naa shɛrigo gbɔgɔ ki yeyɔngɔ kɔrɔsifɛnnɛ pe yeri ma yo fɔ yaara nda fuun tìla gbegele yarisunŋgo
Baali ki kan, naa yarisunŋgo
Ashera ki kan konaa yanwa yirigeyaara nda wa naayeri ti kan, peri wɔ wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni. A pè siri lɛ ma yiri ti ni, ma saa ti sogo wa Zheruzalɛmu ca ki puŋgo na, wa Sedirɔn lara ti na, mɛɛ ki cɔnrɔ ti lɛ ma kari ti ni wa Betɛli ca.

\VS{5}Zhuda tara wunlumbolo pàa saraga wɔfɛnnɛ mbele tɛgɛ faa, a paa
wusuna nuwɔ taan wi sori wa sunzara nda wa tinndiye pe na ti na, wa Zhuda tara cara ti ni, naa wa Zheruzalɛmu ca ki kanŋgara na cara ti ni, konaa mbele pàa pye na wusuna nuwɔ taan wi sori yarisunŋgo Baali ki kan, naa yɔnlɔ, naa yeŋge, naa wɔnŋgɔlɔ konaa naayeri yanwa yirigeyaara ti ni fuun ti kan, Zhoziyasi wìla pe ni fuun pe purɔ ma pe wɔ wa.

\VS{6}Yarisunŋgo jɛlɛ Ashera ki tiyala na làa pye wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, a wì sili kɔw ma kari li ni wa Zheruzalɛmu ca ki puŋgo na, wa Sedirɔn gbunlundɛgɛ ki yeri, ma saa li sogo wa Sedirɔn gbunlundɛgɛ ki ni mali pye cɔnrɔ. A pè sigi cɔnrɔ ti koli ma saa ti wo wa gboolo lesaga ŋga ki yɛn lere pyew wogo ki ni\XREF{†}{{\XO 23:6 }{\XO{23.6:
}}{\XT{2 Wunlu 21.3; 2 Kuro 33.3}}}.

\VS{7}Jajaala mbele pe yinrɛ tìla pye wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, Zhoziyasi wìla ti jaanri, to nda jɛɛlɛ pàa pye na yaripɔrɔ tiin wa ti ni yarisunŋgo jɛlɛ Ashera ki kan naga gbogo we.

\VS{8}Ko puŋgo na, a Zhoziyasi wì si Zhuda tara saraga wɔfɛnnɛ pe ni fuun pe yeri ma pe gbogolo. Saraga wɔfɛnnɛ pàa pye na wusuna nuwɔ taan wi sori sunzara nda na wa tinndiye pe na, a wì si ti ni fuun ti jɔgɔ mari tɛgɛ fyɔngɔ ni, maga lɛ wa Geba ca fɔ ma saa gbɔn wa Bɛrisheba ca ki na\FTNT{†}{{\FR 23:8 }{\FR{23.8:
}}{\FT{Maga lɛ wa Geba ca fɔ ma saa gbɔn wa Bɛrisheba ca ki na, ko kɔrɔ wo yɛn fɔ tara ti lagapyew.}}}. Sunzara nda tìla pye wa ca ki yeyɔnrɔ ti tanla, wìla ti jɔgɔ. Ŋga kìla pye wa cafɔ Zhozuwe jate wi yeyɔngɔ ki tanla, ma wa ca ki yeyɔngɔ ki kamɛŋgɛ kɛɛ yeri, wìla ki jɔgɔ fun.

\VS{9}Sunzara nda tìla pye wa tinndiye pe na, saraga wɔfɛnnɛ mbele pàa pye na saara ti woo wa ti na, pe sila yɛnlɛ ki na poro mbaa
saraga wɔgɔtunŋgo ki piin naa wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
saraga wɔsaga ki na, wa Zheruzalɛmu ca. Ɛɛn fɔ pàa pye na
leve fu buru wo kaa ja pe sefɛnnɛ saraga wɔfɛnnɛ sanmbala pe ni.


\par }{\PP \VS{10}Sunzaga ŋga pàa pye na piile woo saraga na pe sori wa ki na, ko ŋga pàa pye na yinri Tofɛti, wa Bɛni Hinɔmu gbunlundɛgɛ ki ni, Zhoziyasi wìla ki jɔgɔ maga tɛgɛ fyɔngɔ ni, jaŋgo lere kpɛ ka ka pan mboo pinambyɔ nakoma wi sumborombyɔ wɔ saraga mboo sogo wa ki na yarisunŋgo Molɔki ki kan\XREF{†}{{\XO 23:10 }{\XO{23.10:
}}{\XT{Levi 18.21; Zhere 7.31; 19.1-6; 32.35}}}.

\VS{11}Zhuda tara wunlumbolo pàa shɔnye mbele tɛgɛ pe yɛ wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki yeyɔngɔ ki tanla, mbaa yɔnlɔ ki gbogo pe ni, Zhoziyasi wìla pe wɔ wa. Ki shɔnye pàa pye wa ca ki yɛkelewe Netan Melɛki wi wɔnlɔgo ki tanla, wa shɛrigo gbɔgɔ laga nawa ki kanŋgara na yinrɛ ti ni. Malaga gbɔnwotoroye mbele pàa tɛgɛ na yɔnlɔ ki gbogo pe ni, wìla pe sogo fun.

\VS{12}Zhuda tara wunlumbolo pàa saraga wɔsara nda kan wa Ahazi wi go ki biri wi go na konaa saraga wɔsara nda Manase wìla kan wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ londo shyɛn ti ni, wunlunaŋa wìla ti jaanri. Naa wìla kaa ti yaari maga tara ti koli ma kɔ, a wì si saa ti wa wa Sedirɔn gbunlundɛgɛ ki ni\XREF{†}{{\XO 23:12 }{\XO{23.12:
}}{\XT{2 Wunlu 21.5; 2 Kuro 33.5}}}.

\VS{13}Izirayɛli tara wunlunaŋa Salomɔ wìla sunzara nda kankan wa tinndiye pe na wa yanwiga ŋga pe yinri Jɔgɔwɔ yanwiga ki kalige kɛɛ ki na, wa Zheruzalɛmu ca ki yɛsinmɛ na, Zhoziyasi wìla ki sunzara ti jɔgɔ mari tɛgɛ fyɔngɔ ni. Ki sunzara nda wa tinndiye pe na tìla kan Sidɔn ca fɛnnɛ pe yarisunŋgo tijaanga jɛlɛ Asitarite ko kan, naa Mowabu cɛnlɛ woolo pe yarisunŋgo tijaanga Kemɔshi ko kan konaa Amɔ cɛnlɛ woolo pe yarisunŋgo fyɛrɛ wogo Milikɔmu ko kan\XREF{†}{{\XO 23:13 }{\XO{23.13:
}}{\XT{1 Wunlu 11.7}}}.

\VS{14}Sinndɛɛrɛ titɔɔnrɔ nda pàa yerege yerege na sunnu ti na, Zhoziyasi wìla ti gbɔn mari yaari, ma yarisunŋgo Ashera ki tiyagala ŋgele pàa kan naga sunnu ke kɔɔnlɔ; tìla pye lara nda na, a wì si leele kajeere wa wa mari tɔn mari tɛgɛ fyɔngɔ ni.


\par }{\SH Zhoziyasi wìla shɛrɛgɛ \newline  konɔ li gbegele mali tɛgɛ \newline  naa fɔnŋgɔ wa Izirayɛli tara
\par }
{\R (1 Wunlu 13.1-2,29-32; Yuuro 69.10)

\par }{\PP \VS{15}Mbe taga wa kona, Nebati pinambyɔ Yerobowamu wìla saraga wɔsaga ŋga kan wa Betɛli ca konaa ma sunzaga ŋga kan wa tinndi wi na ma ti a Izirayɛli woolo pè kapege pye, Zhoziyasi wìla ti jaanri, ma sunzaga konaa yarisunŋgo Ashera ki tiyala li ni ti sogo mari pye cɔnrɔ\XREF{†}{{\XO 23:15 }{\XO{23.15:
}}{\XT{1 Wunlu 12.33}}}.

\VS{16}A Zhoziyasi wì si kaa welewele mɛɛ fanra nda tìla pye wa yanwiga ki na ti yan. A wì si leele tun, a pè saa gboolo kajeere ta wɔ wa ki fanra ti ni, a wì pan mari sogo wa saraga wɔsaga ki na maga tɛgɛ fyɔngɔ ni. Yawe Yɛnŋɛlɛ làa sɛnrɛ nda yo li yɔn sɛnrɛ yofɔ wa kan, a wìri yo ki kagala ke wogo na, kìla pye ma yala ko sɛnrɛ to ni\XREF{†}{{\XO 23:16 }{\XO{23.16:
}}{\XT{1 Wunlu 13.2}}}.

\VS{17}A Zhoziyasi wì si yewe ma yo fɔ: «Nandowo sinndɛlɛgɛ kikiin mi yɛn na yaan wamɛ?» A ca woolo pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Kagala ŋgele mà pye ki Betɛli ca saraga wɔsaga ŋga ki na, Yɛnŋɛlɛ lere ŋa wìla yiri wa Zhuda tara ma pan maga sɛnrɛ ti yo ma wa ki na wi fanga koyi\XREF{†}{{\XO 23:17 }{\XO{23.17:
}}{\XT{1 Wunlu 13.30-32}}}.»

\VS{18}Kona, a Zhoziyasi wì sho fɔ: «Ye ko fanga ko yaga wa. Lere kpɛ ka ka jiri wi kajeere ti na.» Kì pye ma, ki Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ wo naa ŋa wìla yiri wa
Samari tara ma pan\XREF{†}{{\XO 23:18 }{\XO{23.18:
}}{\XT{1 Wunlu 13.29-31}}}, a pè si poro kajeere to yaga wa.

\VS{19}Yinrɛ nda fuun Izirayɛli tara wunlumbolo pàa kan wa sunzara nda tìla pye wa tinndiye pe na ti na, wa Samari tara cara ti ni na sunnu wa ti ni, ma Yawe Yɛnŋɛlɛ li nawa pi ŋgban, Zhoziyasi wìla ti jaanri mari wɔ wa. Ŋga wìla pye Betɛli ca woro ti na ko nuŋgba ko wìla pye Samari ca woro ti na.

\VS{20}Sunzara nda tìla pye wa tinndiye pe na, saraga wɔfɛnnɛ mbele pàa pye na tunŋgo piin wa ti na, a wì si pe ni fuun pe kɔnlɔgi wa saraga wɔsara ti na, ma leele kajeere sogo wa ti na mari tɛgɛ fyɔngɔ ni. Ko puŋgo na, a wì si sɔngɔrɔ wa Zheruzalɛmu ca.


\par }{\SH Paki fɛti wi pyewe
\par }
{\R (2 Kuro 35.1-19)

\par }{\PP \VS{21}Kona, a wunlunaŋa wì sigi yo leele pe ni fuun pe kan ma yo fɔ: «Ye
Paki fɛti wi pye Yawe Yɛnŋɛlɛ, ye Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ni paa yɛgɛ ŋga na ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa yɔn finliwɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni\XREF{†}{{\XO 23:21 }{\XO{23.21:
}}{\XT{Dete 16.1-8}}}.»

\VS{22}Ki Paki fɛti ŋa pàa pye, pe fa wa pye paa wi yɛn, maga lɛ wa sanga ŋa ni kiti kɔnfɛnnɛ pàa pye na Izirayɛli tara ti yɛgɛ sinni konaa sanga ŋa fuun wunlumbolo pàa pye Izirayɛli tara naa Zhuda tara ti go na wi ni.

\VS{23}Ɛɛn fɔ Zhoziyasi wi wunluwɔ pi yɛlɛ kɛ ma yiri kɔlɔtaanri wolo li ni, ko a pè sigi Paki fɛti wi pye Yawe Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ni wa Zheruzalɛmu ca.

\VS{24}Mbe taga wa ko na, leele mbele pàa pye na kuulo pe yewe konaa jɛlɛfɛnnɛ pe ni, Zhoziyasi wìla pe ni fuun pe purɔ. Go nawa yarisunndo, naa yarisunndo ta yɛgɛ ni konaa yaara tijangara nda fuun pàa pye na yaan wa Zhuda tara naa Zheruzalɛmu ca ki ni, wìla ti ni fuun ti wɔ wa tara ti ni; jaŋgo mbe ti
lasiri sɛwɛ ŋa saraga wɔfɔ Hilikiya wìla yan wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, sɛnrɛ nda ti yɛn ma yɔnlɔgɔ wa wi ni, leele paa tanri ti na.

\VS{25}Wunlumbolo mbele pàa keli ma yiri Zhoziyasi wi yɛgɛ wa kpɛ sila sɔngɔrɔ mbe pan Yawe Yɛnŋɛlɛ li kɔrɔgɔ wi kotogo ki ni fuun ni, naa wi nawa pi ni fuun ni konaa wi fanŋga ki ni fuun ni paa Zhoziyasi wi yɛn, mbe tanga mbe yala Moyisi lasiri sɛnrɛ ti ni fuun ti ni. Wo puŋgo na, wunlunaŋa wa kpɛ sila si yiri paa wi yɛn.


\par }{\PP \VS{26}Konaa ki ni fuun, Yawe Yɛnŋɛlɛ li naŋgbanwa gbɔɔ mba pìla pye Zhuda tara woolo pe ni, ki naŋgbanwa pi sila sogo li na, kagala ŋgele fuun Manase wìla pye mali nawa pi ŋgban ke kala na.

\VS{27}Ki kala na, Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yo fɔ: «Mi yaa Zhuda tara woolo pe purɔ mbe pe wɔ wa na yɛɛ yɛgɛ sɔgɔwɔ paa yɛgɛ ŋga na mìla Izirayɛli woolo pe purɔ ma pe wɔ wa na yɛɛ yɛgɛ sɔgɔwɔ. Mi yaa je ki ca ŋga ki na, ki Zheruzalɛmu ca ŋga mìla wɔ we, konaa mbe je shɛrigo gbɔgɔ ki na, ko ŋga mìla yo mi yaa nala yɛɛ nari wa ki ni we\XREF{†}{{\XO 23:27 }{\XO{23.27:
}}{\XT{1 Wunlu 8.29}}}.»


\par }{\PP \VS{28}Zhoziyasi wi kapyegele sanŋgala konaa kagala ŋgele fuun wìla pye, ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Zhuda tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.


\par }{\SH Zhoziyasi wi kunwɔ
\par }
{\R (2 Kuro 35.20-27)

\par }{\PP \VS{29}Zhoziyasi wi wunluwɔ sanga wi ni, a Ezhipiti tara wunlunaŋa
Farawɔn Neko wì si kaa yiri ma kari sa malaga gbɔn Asiri tara wunlunaŋa wi ni wa Efirati gbaan wi yɔn na. Kona, a wunlunaŋa Zhoziyasi wì si yiri ma saa Farawɔn wi fili mbe malaga gbɔn wi ni. Ɛɛn fɔ naa Farawɔn wìla kaa wi yan, a wì suu gbo wa Megido ca\FTNT{†}{{\FR 23:29 }{\FR{23.29:
}}{\FT{Wunlunaŋa Zhoziyasi wìla yiri ma saa Farawɔn wi fili mbe malaga gbɔn wi ni mboo yɛgɛ kɔn, jaŋgo wiga ka sa malaga gbɔn Babilɔni tara fɛnnɛ pe ni mbe ya pe ni, ko puŋgo na mbe pan mbe to Zhuda tara ti na mbe ya ti ni;
}}{\XT{2 Kuro 35.20-24}}{\FT{.}}}.

\VS{30}A wi legbɔɔlɔ pè suu gboo wi lɛ malaga gbɔnwotoro wa ni ma yiri wi ni wa Megido ca ma kari wi ni wa Zheruzalɛmu ca, ma saa wi le wa wi fanga ki ni. A Zhuda tara woolo pè si
sinmɛ kpoyi wo Zhoziyasi wi pinambyɔ Yowahazi wi na maa tɛgɛ wunluwɔ pi na wa wi to wi yɔnlɔ.


\par }{\SH Zhuda tara wunlunaŋa \newline  Yowahazi wi sanga
\par }
{\R (2 Kuro 36.2-4)

\par }{\PP \VS{31}Yowahazi wìla ta yɛlɛ nafa ma yiri taanri mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yeŋge taanri wìla pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca. Pàa pye naa nɔ wi yinri Hamutali. Zheremi ŋa wìla yiri wa Libina ca wo sumborombyɔ lawi\XREF{†}{{\XO 23:31 }{\XO{23.31:
}}{\XT{2 Wunlu 23.31; 2 Kuro 36.2}}}.

\VS{32}Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, ko Yowahazi wìla pye kala li ni fuun ni paa wi tɛlɛye pe yɛn.

\VS{33}Farawɔn Neko wìla wi pɔ yɔngɔwɔ ni wa Iribila ca, wa Hamati tara, jaŋgo wiga kaa wunluwɔ pi piin wa Zheruzalɛmu ca naa. A Neko wì si lambo wa Zhuda tara woolo pe na ma yo paa warifuwe tɔni taanri naa culo cɛnmɛ tijɛrɛ konaa tɛ culo nafa ma yiri kɛ ma yiri tijɛrɛ kaan wi yeri.

\VS{34}A Farawɔn Neko wì si Zhoziyasi pinambyɔ Eliyakimu wi tɛgɛ wunluwɔ pi na wa wi to wi yɔnlɔ. A wì suu mɛgɛ ki kanŋga naa yinri Yehoyakimu. A wì si Yowahazi wi yigi ma kari wi ni wa Ezhipiti tara. Pa wìla saa ku wa\XREF{†}{{\XO 23:34 }{\XO{23.34:
}}{\XT{Zhere 22.10-12}}}.


\par }{\PP \VS{35}Farawɔn wìla warifuwe naa tɛ ŋa sɛnrɛ yo, Yehoyakimu wìla ti kan wi yeri. Ɛɛn fɔ mbe ta mbege penjara ti kan Farawɔn wi yeri, wìla tara woolo pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pe penjatara ti jate, ma warifuwe naa tɛ yɔn ka shɔ pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pe yeri ma yala pe penjatara ti ni. Ko wìla pye mɛɛ ta ma Farawɔn Neko wi penjara ti ta mari kan wi yeri.


\par }{\SH Zhuda tara wunlunaŋa \newline  Yehoyakimu wi sanga
\par }
{\R (2 Kuro 36.5-8)

\par }{\PP \VS{36}Yehoyakimu wìla ta yɛlɛ nafa ma yiri kaŋgurugo, mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yɛlɛ kɛ ma yiri nuŋgba wìla pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca. Wi nɔ pàa pye naa yinri Zebuda. Uruma ca fɛnnɛ naŋa Pedaya wo sumborombyɔ lawi\XREF{†}{{\XO 23:36 }{\XO{23.36:
}}{\XT{Zhere 22.18-19; 26.1-6; 35.1-19}}}.

\VS{37}Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, ko wìla pye paa wi tɛlɛye pe yɛn kala li ni fuun ni.




\par }\Chap{24}{\PP \VerseOne{1}Yehoyakimu wi wunluwɔ sanga wi ni, a Babilɔni tara wunlunaŋa Nebukanezari wì si pan ma to Zhuda tara ti na. A Yehoyakimu wì si go sogo maa kan ma saa gbɔn fɔ yɛlɛ taanri. Ɛɛn fɔ ko puŋgo na, a wì si yiri ma je Babilɔni tara wunlunaŋa wi na naa fɔnŋgɔ\XREF{†}{{\XO 24:1 }{\XO{24.1:
}}{\XT{Zhere 25.1-38; Dani 1.1-2}}}.

\VS{2}Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si ti a beŋganri pyefɛnnɛ pèle yiri wa Kalide tara, naa wa Siri tara, naa wa Mowabu cɛnlɛ li ni konaa wa Amɔ cɛnlɛ li ni ma pan mbe to Yehoyakimu wi na. Yɛnŋɛlɛ làa pe yirige ma pe wa Zhuda tara ti na, jaŋgo mbe pe tɔngɔ pew mbe yala sɛnrɛ nda làa yo li tunmbyeele,
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe kan ti ni.

\VS{3}Yawe Yɛnŋɛlɛ lo làa ti, a ki jɔlɔgɔ kagala kè gbɔn pe na, katugu làa pye na jaa mbe Zhuda tara woolo pe purɔ mbe pe wɔ li yɛɛ yɛgɛ sɔgɔwɔ kapere nda fuun Manase wìla pye ti kala na.

\VS{4}Mbe taga wa ko na naa, Manase wìla lelɛgɛrɛ gbo mbele pàa pye jɛrɛgisaga fu, a pe kasanwa pì wo ma Zheruzalɛmu ca ki yin lagapyew. Ki kala na Yawe Yɛnŋɛlɛ li sila pye na jaa mbe pe kala yaga\XREF{†}{{\XO 24:4 }{\XO{24.4:
}}{\XT{2 Wunlu 21.10-16}}}.


\par }{\PP \VS{5}Yehoyakimu wi kapyegele sanŋgala, naa kagala ŋgele fuun wìla pye ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Zhuda tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.

\VS{6}A Yehoyakimu wì si kaa ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na. A wi pinambyɔ Yehoyakini wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.

\VS{7}Ki wagati wi ni, Ezhipiti tara wunlunaŋa wi sila pye na yinrigi wa wi tara mbe saa malaga gbɔɔn pe ni, katugu tara nda fuun wìla shɔ ma ta, Babilɔni tara wunlunaŋa wìla ti ni fuun ti shɔ, maga lɛ wa Ezhipiti tara lafogo ki na, fɔ ma saa gbɔn wa Efirati gbaan wi na.


\par }{\SH Zhuda tara wunlunaŋa \newline  Yehoyakini wi sanga
\par }
{\R (2 Kuro 36.9-10)

\par }{\PP \VS{8}Yehoyakini wìla ta yɛlɛ kɛ ma yiri kɔlɔtaanri mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yeŋge taanri wìla pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca. Pàa pye naa nɔ wi yinri Nehushita. Wìla pye Ɛlinatan sumborombyɔ, ma yiri wa Zheruzalɛmu ca.

\VS{9}Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na ko wìla pye kala li ni fuun ni paa wi to wi yɛn.


\par }{\SH Pàa maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga kan \newline  Zheruzalɛmu ca ki tanla \newline  maga yɔn tɔn \newline  ma ca woolo pe koli
\par }
{\PP \VS{10}Yehoyakini sanga wi ni, Babilɔni tara wunlunaŋa Nebukanezari wi maliŋgbɔɔnlɔ teele naa wi maliŋgbɔɔnlɔ pe ni pè si pan mbe to Zheruzalɛmu ca ki na, mɛɛ maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga kan ca ki tanla maga yɔn tɔn.

\VS{11}Ma maliŋgbɔɔnlɔ teele pe ta wa maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga ki ni wa ca ki tanla, a Babilɔni tara wunlunaŋa Nebukanezari wo jate wì si pan wa ca ki yɛsinmɛ na.

\VS{12}Kona, a Zhuda tara wunlunaŋa Yehoyakini wì si yiri wa ca ki ni, ma saa wi yɛɛ kan Babilɔni tara wunlunaŋa wi yeri, wo naa wi nɔ, naa wi maliŋgbɔɔnlɔ teele, naa wi tara teele konaa wi legbɔɔlɔ pe ni. A Babilɔni tara wunlunaŋa wì si pe yigi kasopiile. Ko la yala wunlunaŋa Nebukanezari wi yɛlɛ kɔlɔtaanri wolo li ni wa wunluwɔ pi na\XREF{†}{{\XO 24:12 }{\XO{24.12:
}}{\XT{Zhere 22.24-30; 24.1-10; 29.1-2}}}.

\VS{13}A wì si Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ yarijɛndɛ ti ni fuun naa wunluwɔ go yarijɛndɛ ti ni fuun ti koli.
Izirayɛli tara wunlunaŋa Salomɔ wìla yaapire nda fuun gbegele tɛ ni ma tɛgɛ wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, wìla ti ni fuun ti gbɔn mari yaari paa yɛgɛ ŋga na Yawe Yɛnŋɛlɛ làa ki yo we\XREF{†}{{\XO 24:13 }{\XO{24.13:
}}{\XT{2 Wunlu 20.17}}}.

\VS{14}Wìla Zheruzalɛmu ca woolo pe ni fuun pe koli naa tara teele pe ni, naa maliŋgbɔɔnlɔ teele, naa kapyɔ jɛnfɛnnɛ konaa fɛɛnlɛ pe ni fuun pe ni. Pe ni fuun pàa pye lere waga kɛ (10 000); kaawɔ ca ki fyɔnwɔ fɛnnɛ poro cɛ pàa koro wa ca ki ni.

\VS{15}Wìla Yehoyakini wi yigi ma kari wi ni wa Babilɔni tara. Wìla wunlunaŋa wi nɔ, naa wi jɛɛlɛ, naa wi legbɔɔlɔ konaa tara ti fanŋga fɛnnɛ pe yigi wa Zheruzalɛmu ma kari pe ni wa Babilɔni tara\XREF{†}{{\XO 24:15 }{\XO{24.15:
}}{\XT{Zhere 22.24-30; 24.1-10; 29.1-2; Eze 17.12}}}.

\VS{16}Babilɔni tara wunlunaŋa wìla maliŋgbɔɔnlɔ waga kɔlɔshyɛn (7 000) pe ni fuun pe yigi ma kari pe ni wa Babilɔni, naa kapyɔ jɛnfɛnnɛ naa fɛɛnlɛ poro waga kele (1 000) ni, konaa nambala kotogofɛnnɛ mbele pe mbaa ya malaga gbɔn pe ni fuun pe ni.


\par }{\PP \VS{17}Kona, a Babilɔni tara wunlunaŋa wì si Mataniya wi lɛ maa tɛgɛ wunluwɔ wa Yehoyakini wi yɔnlɔ; Mataniya wìla pye Yehoyakini wi to jɛɛ. A wì suu mɛgɛ ki kanŋga naa yinri Sedesiyasi\XREF{†}{{\XO 24:17 }{\XO{24.17:
}}{\XT{Zhere 37.1; Eze 17.13}}}.


\par }{\SH Zhuda tara wunlunaŋa \newline  Sedesiyasi wi sanga
\par }
{\R (Zhere 52.1-3)

\par }{\PP \VS{18}Sedesiyasi wìla ta yɛlɛ nafa ma yiri nuŋgba mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yɛlɛ kɛ ma yiri nuŋgba wìla pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca. Wi nɔ pàa pye naa yinri Hamutali. Libina ca fɛnnɛ naŋa Zheremi wo sumborombyɔ lawi\XREF{†}{{\XO 24:18 }{\XO{24.18:
}}{\XT{Zhere 27.1-22; 28.1-17}}}.

\VS{19}Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, ko wìla pye kala li ni fuun ni paa Yehoyakimu wi yɛn.

\VS{20}Ki kagala ke ni fuun kàa pye, katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ làa nawa ŋgban Zheruzalɛmu ca woolo naa Zhuda tara woolo pe ni, fɔ a lì saa pe purɔ ma pe lali li yɛɛ ni. Ko puŋgo na, a Sedesiyasi wì si kaa yiri ma je Babilɔni tara wunlunaŋa wi na.




\par }\Chap{25}{\SH Babilɔni tara fɛnnɛ pàa pan \newline  ma Sedesiyasi wi yigi \newline  wa Zheruzalɛmu ca \newline  ma kari wi ni
\par }
{\R (Zhere 52.3-11)

\par }{\PP \VerseOne{1}Sedesiyasi wi wunluwɔ pi yɛlɛ kɔlɔjɛrɛ wolo li ni, yeŋge kɛ wogo ki pilige kɛ wogo ki na, a Babilɔni tara wunlunaŋa Nebukanezari wì si pan wi maliŋgbɔɔnlɔ pe ni fuun pe ni mbe pan mbe to Zheruzalɛmu ca ki na. A wì si maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga kan wa ca ki tanla, ma mboro ta wa lugusara ma ca ki maga\XREF{†}{{\XO 25:1 }{\XO{25.1:
}}{\XT{Zhere 21.1-10; 34.1-5; Eze 24.2}}}.

\VS{2}Maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga kìla koro wa Zheruzalɛmu ca ki tanla maga yɔn tɔn, fɔ ma saa gbɔn Sedesiyasi wi wunluwɔ pi yɛlɛ kɛ ma yiri nuŋgba wolo li na.

\VS{3}Ki yɛlɛ li yeŋge tijɛrɛ wogo ki pilige kɔlɔjɛrɛ wogo ki na, ma yala fuŋgo kì ŋgban wa ca ki ni, yaakara woro leele pe yeri wa tara ti ni,

\VS{4}a Babilɔni tara fɛnnɛ pè si ca ki mbogo ki furu ma torosaga wɔ wa ki ni. A Zhuda tara wunlunaŋa wì si yiri ki yembinɛ li ni wo naa maliŋgbɔɔnlɔ pe ni fuun pe ni, ma toro wa yeyɔngɔ ŋga ki yɛn wa mboro shyɛn ti sɔgɔwɔ pi ni ki ni, wa wunlunaŋa wi naŋgɔ kɔlɔgɔ ki tanla, mɛɛ Zhuridɛn gbaan funwa laga falafala konɔ li lɛ ma kari. Ma si yala Kalide tara fɛnnɛ\FTNT{†}{{\FR 25:4 }{\FR{25.4:
}}{\FT{Kalide tara fɛnnɛ poro nuŋgba poro pàa pye na yinri Babilɔni tara fɛnnɛ.}}}\XREF{†}{{\XO 25:4 }{\XO{25.4:
}}{\XT{Eze 33.21}}} poro la pye ma ca ki maga.

\VS{5}Ɛɛn fɔ, a Kalide tara maliŋgbɔɔnlɔ pè si taga wunlunaŋa wi na maa purɔ ma saa wi yigi wa Zheriko funwa laga falafala ki ni. A wi maliŋgbɔɔnlɔ pe ni fuun pè si fe ma jaraga.

\VS{6}A pè si wunlunaŋa wi yigi ma kari wi ni, ma saa wi kan Babilɔni tara wunlunaŋa wi yeri wa Iribila ca. A pè si kiti kɔn wi na.

\VS{7}Sedesiyasi wi pinambiile poro na, pàa pe kɔnlɔgi wi yɛgɛ na, ma wo jate wi yɛngɛlɛ ke yaari wi na, mɛɛ wi pɔ tuguyɛnrɛ yɔngɔwɔ ni maa lɛ ma kari wi ni wa Babilɔni ca\XREF{†}{{\XO 25:7 }{\XO{25.7:
}}{\XT{Eze 12.13}}}.


\par }{\SH Babilɔni tara fɛnnɛ \newline  pàa Zhuda tara woolo sanmbala \newline  pe koli ma kari pe ni
\par }
{\R (Zhere 52.12-33)

\par }{\PP \VS{8}Babilɔni tara wunlunaŋa Nebukanezari wi wunluwɔ pi yɛlɛ kɛ ma yiri kɔlɔjɛrɛ wolo li ni, yeŋge kaŋgurugo wogo, ki pilige kɔlɔshyɛn wogo ki na, Nebuzaradan ŋa wìla pye wunlunaŋa wi laga kɔrɔsifɛnnɛ to ma pye wi tara ti legbɔɔ wa, wì si pan wa Zheruzalɛmu ca.

\VS{9}A wì si Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ ki sogo, naa wunluwɔ go ki ni, naa Zheruzalɛmu ca yinrɛ ti ni fuun ti ni. Go ŋga fuun kìla pye go jɛŋgɛ wìla ki sogo\XREF{†}{{\XO 25:9 }{\XO{25.9:
}}{\XT{1 Wunlu 9.8}}}.

\VS{10}Kalide tara maliŋgbɔɔnlɔ mbele pàa pye wunlunaŋa wi laga kɔrɔsifɛnnɛ to wi ni, a pè si Zheruzalɛmu ca mbogo ki jaanri.

\VS{11}Leele sanmbala mbele pàa koro wa ca ki ni, naa mbele pàa keli ma pe yɛɛ kan Babilɔni tara wunlunaŋa wi yeri, konaa leele sanmbala pe ni fuun pe ni, Nebuzaradan ŋa wìla pye wunlunaŋa wi laga kɔrɔsifɛnnɛ to wì si pe koli ma kari pe ni.

\VS{12}Konaa ki ni fuun, wunlunaŋa wi laga kɔrɔsifɛnnɛ to wìla ti a Zhuda tara ti fyɔnwɔ fɛnnɛ pèle koro wa tara ti ni, jaŋgo paa
ɛrɛzɛn kɛɛrɛ ti fali paa kɛɛrɛ kɔɔn.


\par }{\PP \VS{13}Tuguyɛnrɛ tiyagala ŋgele kàa pye wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, naa tuguyɛnrɛ wotoroye pe ni konaa tuguyɛnrɛ jogoyaraga gbegbeŋge ŋga kìla pye wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, Kalide tara fɛnnɛ pàa ti gbɔn mari yaari, mɛɛ ki tuguyɛnrɛ ti lɛ ma kari ti ni wa Babilɔni ca\XREF{†}{{\XO 25:13 }{\XO{25.13:
}}{\XT{1 Wunlu 7.15-26; 2 Kuro 3.15-17; 4.2-5}}}.

\VS{14}Tuguyɛnrɛ nɛgɛdagala, naa cɔnrɔ koliyaara, naa gbeŋgele, naa wɔjɛŋgɛlɛ konaa tuguyɛnrɛ yaara nda fuun pàa pye na gbegele ti ni wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, pàa ti lɛ ma kari ti ni fun\XREF{†}{{\XO 25:14 }{\XO{25.14:
}}{\XT{1 Wunlu 7.45; 2 Kuro 4.16}}}.

\VS{15}Naŋganra leyaara to naa tɔnmɔ mba pe maa yanragi yanragi pi leyaara ti ni, wunlunaŋa wi laga kɔrɔsifɛnnɛ to wìla ti lɛ fun ma kari ti ni, yaraga ŋga fuun kìla pye tɛ wogo konaa yaraga ŋga fuun kìla pye warifuwe wogo wìla ki lɛ\XREF{†}{{\XO 25:15 }{\XO{25.15:
}}{\XT{1 Wunlu 7.45-51}}}.


\par }{\PP \VS{16}Tuguyɛnrɛ tiyagala shyɛn, naa jogoyaraga gbegbeŋge konaa wotoroye mbele Salomɔ wìla gbegele ma tɛgɛ wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, lere saa ya mbege tuguyɛnrɛ ti nuguwɔ pi jɛn mboo kɔ.

\VS{17}Ki tiyagala ke ni fuun nuŋgba nuŋgba ke titɔnlɔwɔ pìla pye mɛtɛrɛ kɔlɔjɛrɛ kɔlɔjɛrɛ. Pàa gona tɔnyaara gbegele ke na tuguyɛnrɛ ni. Ti nuŋgba nuŋgba pyew ti yagawa pìla pye mɛtɛrɛ nuŋgba nuŋgba naa kɔngɔ. Pàa tuguyɛnrɛ mɛrɛ naa girenadi tige pire yanlɛrɛ gbegele mari le gona tɔnyaara ti na mari fere ti ni. Ti ti ni fuun tìla pye tuguyɛnrɛ. Tiyagala ke shyɛn kàa pye cɛnlɔmɔ nuŋgba ma pinlɛ ke mɛrɛ ti ni.

\VS{18}Wunlunaŋa wi laga kɔrɔsifɛnnɛ to wìla
saraga wɔfɛnnɛ to Seraya wi yigi, naa
saraga wɔfɔ Sofoni ŋa wìla pye wi kɛɛ yigifɔ wi ni konaa saraga wɔfɛnnɛ taanri mbele pàa pye na Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ yeyɔngɔ ki kɔrɔsi pe ni.

\VS{19}Wìla ca ki legbɔɔ wa yigi wa ca ki ni, wo la pye maliŋgbɔɔnlɔ pe go na, naa Zhuda tara wunlunaŋa wi yɛrifɛnnɛ kaŋgurugo mbele pàa koro wa ca ki ni pe ni, naa maliŋgbɔɔnlɔ ŋgbelege to wi sɛwɛ yɔnlɔgɔfɔ ŋa wìla pye na leele pe lee na pe nii maliŋgbɔɔnlɔ pe ni wi ni, konaa Zhuda tara nambala nafa taanri mbele pàa koro wa ca ki ni pe ni.

\VS{20}Wunlunaŋa wi laga kɔrɔsifɛnnɛ to Nebuzaradan wìla pe yigi ma kari pe ni, ma saa pe kan Babilɔni tara wunlunaŋa wi yeri wa Iribila ca.

\VS{21}A Babilɔni tara wunlunaŋa wì si ti a pè pe gbɔn ma pe gbo wa Iribila ca, wa Hamati tara. Pa Zhuda tara woolo pàa pe koli ma yiri pe ni, wa pe tara ma kari pe ni wa kulowo pi ni yɛɛn.


\par }{\SH Nebukanezari wìla Gedaliya \newline  wi tɛgɛ Zhuda tara ti go na
\par }
{\R (Zhere 40.7-9; 41.1-3)

\par }{\PP \VS{22}Kona, Babilɔni tara wunlunaŋa Nebukanezari wìla leele mbele yaga wa Zhuda tara, a wì si Ahikamu pinambyɔ Gedaliya wi tɛgɛ pe go na. Gedaliya wìla pye Shafan wi pishyɛnwoo.

\VS{23}Naa Zhuda tara maliŋgbɔɔnlɔ teele poro naa pe maliŋgbɔɔnlɔ pe ni pàa kaa ki logo ma yo Babilɔni tara wunlunaŋa wìla Gedaliya wi tɛgɛ Zhuda tara ti go na, a pè si kari wa Gedaliya wi yeri wa Mizipa ca. Poro la wɛlɛ Netaniya pinambyɔ Ishimayɛli, naa Kareya pinambyɔ Yohana, naa Tanihumɛti pinambyɔ Seraya ŋa wìla yiri wa Netofa ca wi ni, naa Maaka setirige pyɔ Yaazaniya wi ni konaa nambala mbele pàa pinlɛ pe ni.

\VS{24}A Gedaliya wì si wugu ma ki maliŋgbɔɔnlɔ teele poro naa pe woolo pe kan ma yo fɔ: «Yaga kaa fyɛ Kalide tara teele pe yɛgɛ mbe yo pe yaa kala la pye ye na. Ye koro laga tara ti ni, yaa tunŋgo piin Babilɔni tara wunlunaŋa wi kan, kona ye yaa yɛyinŋge ta\XREF{†}{{\XO 25:24 }{\XO{25.22-24:
}}{\XT{Zhere 40.7-9}}}.»

\VS{25}Ɛɛn fɔ, yɛlɛ li yeŋge kɔlɔshyɛn wogo ki na, Zhuda tara wunlunaŋa wi setirige piile pe ni, Netaniya pinambyɔ Ishimayɛli ŋa wìla pye Elishama pishyɛnwoo, wì si lere kɛ lɛ ma taga wi yɛɛ na, mɛɛ pan ma to Gedaliya wi na maa gbɔn maa gbo, wo naa Zhufuye naa Kalide tara fɛnnɛ mbele fuun pàa pye wi ni wa Mizipa ca pe ni\XREF{†}{{\XO 25:25 }{\XO{25.25:
}}{\XT{Zhere 41.1-3}}}.

\VS{26}Kona, Zhuda tara fɛnnɛ pe ni fuun, maga lɛ lepigile ke na fɔ ma saa ki wa legbɔɔlɔ pe na, konaa maliŋgbɔɔnlɔ teele pe ni, a pè si yiri ma fe ma kari wa Ezhipiti tara, katugu pàa pye na fyɛ Kalide tara fɛnnɛ pe yɛgɛ\XREF{†}{{\XO 25:26 }{\XO{25.26:
}}{\XT{Zhere 43.5-7}}}.


\par }{\SH Babilɔni tara wunlunaŋa \newline  wìla Yehoyakini wi wɔ \newline  wa kaso wi ni
\par }
{\R (Zhere 52.31-34)

\par }{\PP \VS{27}Zhuda tara wunlunaŋa Yehoyakini wi yigiŋgɔlɔ ma kari wi ni wa kulowo pi ni, ki yɛlɛ nafa ma yiri kɛ ma yiri kɔlɔshyɛn wolo li yeŋge kɛ ma yiri shyɛn wogo, ki pilige nafa ma yiri kɔlɔshyɛn wogo ki na, Babilɔni tara wunlunaŋa Evili Merodaki wi wunluwɔ pi yɛlɛ koŋgbanna li ni, a wì si kagbaraga pye Zhuda tara wunlunaŋa Yehoyakini wi kan maa wɔ wa kaso wi ni.

\VS{28}A wì si sɛntanra yo wi ni. Wunlumbolo sanmbala mbele fuun pàa yigi, a pè saa koro wa Babilɔni tara wunlunaŋa wi ni wa Babilɔni, wìla Yehoyakini wi tɛgɛ poro pe ni fuun go na.

\VS{29}Wìla ti a pè Yehoyakini wi kaso yaripɔrɔ ti wɔ wi na. Yehoyakini wìla pye na nii wi ni suyi wi yinwege piliye sannya yi ni fuun yi ni.

\VS{30}Babilɔni tara wunlunaŋa wìla pye na Yehoyakini wi kala li yɔngɔ wi kan pilige pyew wi yinwege piliye sannya yi ni fuun yi ni.

\par }