\NormalFont\ShortTitle{ZHENƐSI}
{\MTB Yaara ti ni fuun ti pelisaga sɛwɛ ŋa pe yinri

\par }{\MT ZHENƐSI

\par }{\IMT Sɛwɛ wi nawa sɛnrɛ

\par }{\IP Bibulu wi sɛwɛ koŋgbanŋa poo yinri «Zhenɛsi», ko kɔrɔ wo yɛn pelisaga, katugu wi yɛn na para dunruya yaara ti pelisaga wogo ko na, naa sɛnweele poro naa Izirayɛli tara woolo pe pelisaga wogo ko na.

\par }{\IP Zhenɛsi sɛwɛ wi yɛn ma kɔn ma yiri kɔnsaga shyɛn. Wi kɔnsaga koŋgbanŋga, mbege lɛ wi go nuŋgba sa gbɔn go kɛ ma yiri nuŋgba (1–11) ko yɛn na para yɛgɛ ŋga na we mbe ya mbe dunruya ŋa we yɛn ma cɛn laga wi ni wi jɛn, konaa sɛnwee wì yiri se yeri? Sɛnweele poro naa Yɛnŋɛlɛ sɔgɔwɔ konaa sɛnweele poro naa pe yɛɛ sɔgɔwɔ pi yɛn mɛlɛ? Kapege konaa kunwɔ pi ni tì ye laga dunruya wi ni mɛlɛ? Zhenɛsi sɛwɛ wi kɔnsaga koŋgbanŋga ŋga ko yɛn na yɔn sogowo kaan ki yewige ŋga fuun ki yewe yɛɛn ki wogo ki na: Yɛnŋɛlɛ lo làa dunruya wo naa tara ti da, naa naŋa wo naa jɛlɛ wi ni (1–2); ɛɛn fɔ, pàa puŋgo Yɛnŋɛlɛ li na, a lì si kunwɔ wa pe na pa daŋga yɛn (3); ko puŋgo na, a sɛnweele pe tipewe pi nɛɛ seregi na kee, fɔ a Yɛnŋɛlɛ lì ka saa ki kɔn maga tɛgɛ mbe tara ti tɔngɔ, ndɛɛ Nowe wo naa wi go woolo pe ni poro làa shɔ, katugu Nowe wìla pye ma sin li yɛgɛ na (4–9); naa leele pàa kaa na siin na lege naa, a Yɛnŋɛlɛ lì si pe sɛnrɛ ti piri ma pe gbɔn ma pe jaraga wa laga ŋga pe yinri Babɛli ki sanŋgazo wi kansaga (11). Ki kagala ŋgele ke pyesanga lere se ya mboo jɛn mbe wali wi na.

\par }{\IP Sɛwɛ wi kɔnsaga shyɛn wogo, mbege lɛ go kɛ ma yiri shyɛn sa gbɔn go nafa shyɛn ma yiri kɛ (12–50) ko yɛn naga yɛgɛ yuun we kan paa yɛgɛ ŋga na Yɛnŋɛlɛ lì pan mbe sɛnwee piile pe shɔ pe kapere ti ni, ma Izirayɛli woolo pe tɛlɛye koŋgbanmbala pe yeri li tunŋgo ki na. Ki koŋgbanŋga Abirahamu naa wi pinambyɔ Izaki (12–25). Abirahamu wìla taga Yɛnŋɛlɛ li na, na nuru li yeri. Wi kala li yɛn yɛgɛ nagawa we na fɔ sanga pyew. Ki shyɛn wogo Abirahamu wi pishyɛnwoo Zhakɔbu (25.19–37.1), wo la se pinambyɔ kɛ ma yiri shyɛn. Yɛnŋɛlɛ làa Zhakɔbu wi mɛgɛ ki kanŋga naa yinri Izirayɛli. Zhakɔbu wi pinambyɔ Zhozɛfu (37.2–50.26) wo sɛnrɛ ti yɛn na yuun ma wɛ laga sɛwɛ wi kɔnsaga shyɛn wogo ŋga ki ni. Zhozɛfu wi to seyɛɛnlɛ pàa wi pɛrɛ kulo, a pè kari wi ni wa Ezhipiti tara. A wì kaa pye legbɔɔ wa. A wì si kaa ti a wi to Zhakɔbu, naa wi to seyɛɛnlɛ sanmbala poro naa pe go woolo pe ni, pè pan ma cɛn wa Ezhipiti tara, ma shɔ fuŋgo gbɔgɔ ka kɛɛ.

\par }{\IP Mbe sɛnrɛ ti go kaw, Zhenɛsi sɛwɛ wi yɛn naga nari we na fɔ Yɛnŋɛlɛ lì naayeri wo naa tara ti da. Li yɛn na jaa sɛnwee wila nuru li yeri, wi taga li na, wila li gbogo paa Abirahamu wi yɛn. Kì pye ma, a Yɛnŋɛlɛ lì si yɔn finliwɛ le Abirahamu wi ni, ma yɔn fɔlɔ kɔn mbe duwaw tara woolo pe ni fuun pe na wo fanŋga na (12.3). Yɛnŋɛlɛ lìgi yɔn fɔlɔ li yɔn fili, naa làa Zhezu Kirisi wi torogo, a wì pan ma ku mbe sɛnwee wi shɔ we. Zhezu Kirisi wi yɛn Abirahamu wi setirige pyɔ.

\par }{\IOT Sɛwɛ wi yɛn ma kɔɔnlɔ yɛgɛ ŋga na

\par }{\IO Yɛnŋɛlɛ làa yereŋge konaa sɛnweele pe da
{\IOR{1–2}}

\par }{\IO Kapege konaa jɔlɔgɔ tìla ye laga dunruya wi ni
{\IOR{3.1-24}}

\par }{\IO Maga lɛ Adama na ma saa ki wa Nowe na
{\IOR{4–5}}

\par }{\IO Nowe konaa tɔnŋgbɔɔ pi panga ye
{\IOR{6–9}}

\par }{\IO Tara na cɛngɛlɛ ko naa Babɛli sanŋgazo titɔnlɔwɔ wi kala
{\IOR{10–11}}

\par }{\IO Izirayɛli woolo pe tɛlɛye wele: Abirahamu, naa Izaki konaa Zhakɔbu
{\IOR{12–35}}

\par }{\IO Ezawu setirige piile wele
{\IOR{36.1-43}}

\par }{\IO Zhozɛfu naa wi sefɛnnɛ nambala
{\IOR{37–50}}



\par }{\MS YEREŊGE KONAA SƐNWEE PIILE PE DAKALA

\par }\ChapOne{1}{\MR 1–2

\par }{\SH Dunruya wi dakala li na
\par }
{\PP \VerseOne{1}Fafafa, wa dunruya wi lɛsaga, Yɛnŋɛlɛ làa naayeri wo naa tara ti da.

\VS{2}Tara ti sila pye ma yala, tìla pye waga. Diwi wìla pye tɔnŋgbɔɔ tijuguwo pi go na. Yɛnŋɛlɛ li Yinnɛ\FTNT{†}{{\FR 1:2 }{\FR{1.2:
}}{\FT{Ŋga kì yo fɔ
{\QT{Yɛnŋɛlɛ li Yinnɛ,}} Eburuye sɛnrɛ ti ni ki mbe ya logo fun fɔ Yɛnŋɛlɛ li wɔnwɔn.}}} làa pye na tigile tɔnmɔ pi go na.

\VS{3}A Yɛnŋɛlɛ lì sho fɔ: «Yanwa pi pan!» A yanwa pì si pan\XREF{†}{{\XO 1:3 }{\XO{1.3:
}}{\XT{2 Korɛn 4.6}}}.

\VS{4}A Yɛnŋɛlɛ lì si yanwa pi yan pi yɛn ma yɔn. A lì si yanwa po naa diwi wi ni ti laga ti yɛɛ na.

\VS{5}A Yɛnŋɛlɛ lì si yanwa pi yeri: Pilige, ma diwi wi yeri: Yembinɛ. A yɔnlɔkɔgɔ si gbɔn, a pinliwɛ fun pì gbɔn. A ko si pye pilige koŋgbanŋga.


\par }{\PP \VS{6}A Yɛnŋɛlɛ lì sho fɔ: «Fogo mbe ye tɔnmɔ pi sɔgɔwɔ, kuu kɔn shyɛn pi lali pi yɛɛ ni.»

\VS{7}Kì kaa pye ma, a Yɛnŋɛlɛ lì si fogo le tɔnmɔ pi sɔgɔwɔ, ma tɔnmɔ pa yaga wa go na, ma pa yaga nɔgɔna. A kì si pye ma.

\VS{8}A Yɛnŋɛlɛ lì si ko fogo ko yeri: Naayeri. A yɔnlɔkɔgɔ si gbɔn, a pinliwɛ fun pì gbɔn. A ko si pye pilige shyɛn wogo\XREF{†}{{\XO 1:8 }{\XO{1.6-8:
}}{\XT{2 Pyɛ 3.5}}}.


\par }{\PP \VS{9}A Yɛnŋɛlɛ lì sho naa fɔ: «Naayeri wi nɔgɔna tɔnmɔ pi gbogolo laga nuŋgba, lawaga mbe yiri.» A kì si pye ma.

\VS{10}A Yɛnŋɛlɛ lì si ko lawaga ko yeri «tara», mɛɛ tɔnmɔ mba pì gbogolo pi yɛɛ na po yeri «kɔgɔje». A Yɛnŋɛlɛ lì sigi yan fɔ ki yɛn ma yɔn.

\VS{11}Kona, a lì sho fɔ: «Yan mbe fi wa tara ti na naa yarilire ni, konaa tire nda ti yɛn pire sɛworo ti ni mbe yala ti cɛngɛlɛ ke ni. Tige pire ti gbagboro ti pye wa ti nawa mbe yala ti cɛngɛlɛ ke ni.» A kì si pye ma.

\VS{12}A yan kì si fi wa tara ti na naa yarilire ni ma yala ti cɛngɛlɛ ke ni, naa tire nda ti yɛn pire sɛworo ti ni. A tire pire tì si gbagboro le wa ti nawa ma yala ti cɛngɛlɛ ke ni. A Yɛnŋɛlɛ lì sigi yan fɔ ki yɛn ma yɔn.

\VS{13}A Yɔnlɔkɔgɔ si gbɔn. A pinliwɛ fun pì gbɔn. A ko si pye pilige taanri wogo.


\par }{\PP \VS{14}A Yɛnŋɛlɛ lì sho fɔ: «Yanwa yirigeyaara mbe pye wa naayeri, tila pilige ko naa yembinɛ li ni ti kɔɔn ti yɛɛ na. Ti pye paa kacɛn yɛn mbaa wagati, naa piliye konaa yɛgɛlɛ ke yɛgɛ nari.

\VS{15}Ti pye yanwa yirigeyaara wa naayeri, mbaa yanwa yinrigi laga tara ti na.» A kì si pye ma.

\VS{16}Kì pye ma, a Yɛnŋɛlɛ lì si yanwa yirigeyaara shyɛn gbegele, a kà wɛ ka na. A lì si gbegbeŋge ki tɛgɛ pilige ki go na, ko ki yɛn yɔnlɔ ye, mɛɛ jɛgɛ ki tɛgɛ yembinɛ li go na, ko ki yɛn yeŋge ye; mɛɛ wɔnŋgɔlɔ ke gbegele fun.

\VS{17}A lì siri tɛgɛtɛgɛ wa naayeri tila yanwa yinrigi laga tara ti na;

\VS{18}konaa ti cɛn pilige naa yembinɛ li ni ti go na, mbaa yanwa po naa diwi wi ni ti kɔɔn ti yɛɛ na. A Yɛnŋɛlɛ lì sigi yan fɔ ki yɛn ma yɔn.

\VS{19}A yɔnlɔkɔgɔ si gbɔn, a pinliwɛ fun pì gbɔn. A ko si pye pilige tijɛrɛ wogo.


\par }{\PP \VS{20}A Yɛnŋɛlɛ lì sho naa fɔ: «Yaara nda yinwege na, ti lɛgɛrɛ mbe pye wa tɔnmɔ pi ni. Sannjɛrɛ mbe yiri tila yinrigi sire na wa naayeri, tara ti go na.»

\VS{21}A Yɛnŋɛlɛ lì si kɔgɔje nawa yaritugbɔɔrɔ ti da, konaa yaara nda fuun ti yɛn yinwege na, na waa na mari wa tɔnmɔ pi ni ti ni. A tì lɛgɛ wa tɔnmɔ pi ni fɔ jɛŋgɛ, ma yala ti cɛngɛlɛ ke ni. A lì sannjɛrɛ ti cɛngɛlɛ ke ni fuun ke da. A lì sigi yan fɔ ki yɛn ma yɔn.

\VS{22}A Yɛnŋɛlɛ lì si duwaw ti na, ma siri pye fɔ: «Ye se, ye lɛgɛ, ye kɔgɔje tɔnmɔ pi yin; sannjɛrɛ fun ti se, ti lɛgɛ laga tara ti na.»

\VS{23}A yɔnlɔkɔgɔ si gbɔn, a pinliwɛ fun pì gbɔn. A ko si pye pilige kaŋgurugo wogo.


\par }{\PP \VS{24}A Yɛnŋɛlɛ li sho naa fɔ: «Tara ti pan yaara nda ti yɛn yinwege na ti ni mbe yala ti cɛngɛlɛ ke ni, yaayoro to naa yaŋgala jɛgɛlɛ jɛgɛlɛ ŋgele ke maa fulolo tara ti na, konaa woŋgaala pe cɛnlɛ pyew li ni.» A ko si pye ma.

\VS{25}A Yɛnŋɛlɛ lì si woŋgaala pe gbegele ma yala pe cɛngɛlɛ ke ni, naa yaayoro ti ni ma yala ti cɛngɛlɛ ke ni, naa yaŋgala jɛgɛlɛ jɛgɛlɛ ŋgele fuun ke maa fulolo tara ti na ke ni ma yala ke cɛngɛlɛ ke ni. A Yɛnŋɛlɛ lì sigi yan fɔ ki yɛn ma yɔn.

\VS{26}A Yɛnŋɛlɛ lì sho fɔ: «Ye ti we lere gbelege wi pye we yanlɛɛ, wi yiri we kɔrɔgɔ, wi cɛn ŋgbanra nda wa tɔnmɔ pi ni ti go na, naa naayeri sannjɛrɛ, naa yaayoro, naa tara to naa yaŋgala jɛgɛlɛ jɛgɛlɛ ŋgele ke maa fulolo tara ti na ti go na\XREF{†}{{\XO 1:26 }{\XO{1.26:
}}{\XT{1 Korɛn 11.7}}}.»


\par }{\Q \VS{27}A Yɛnŋɛlɛ lì si lere wi da, a wì pye li yanlɛɛ,

\par }{\Q a lì suu da, a wì yiri li kɔrɔgɔ.

\par }{\Q A lì si pe da naŋa naa jɛlɛ\XREF{†}{{\XO 1:27 }{\XO{1.27:
}}{\XT{Mati 19.4; Maki 10.6}}}.


\par }{\MM \VS{28}Kona, a Yɛnŋɛlɛ lì si duwaw pe na mɛɛ pe pye fɔ: «Ye se, ye lɛgɛ, ye tara ti yin, ye cɛn ti go na. Ye cɛn ŋgbanra nda wa tɔnmɔ pi ni ti go na, naa naayeri sannjɛrɛ to naa yaara nda fuun ti yɛn yinwege na, na yanri tara ti na ti go na\XREF{†}{{\XO 1:28 }{\XO{1.27-28:
}}{\XT{Zhenɛ 5.1-2}}}.»

\VS{29}A Yɛnŋɛlɛ lì sho fɔ: «Ye wele! Yarilire nda fuun ti yɛn laga tara ti na konaa tire nda fuun ti maa pire sɛni ma pye gbagboro ni, mìri kan ye yeri ti pye ye yaakara.

\VS{30}Woŋgaala mbele fuun pe yɛn laga tara ti na, naa naayeri sannjɛrɛ ti ni fuun, naa yaara nda fuun ti maa yanri tara ti na, ko kɔrɔ wo yɛn yaraga ŋga fuun ki maa wɔɔn, mì yantipirige ki kan ti yeri ki pye ti yaakara.» A ko si pye ma.


\par }{\PP \VS{31}Yaara nda fuun Yɛnŋɛlɛ làa gbelege, a lì siri wele mari yan ti yɛn ma yɔn fɔ jɛŋgɛ. A yɔnlɔkɔgɔ si gbɔn, a pinliwɛ fun pì gbɔn. A ko si pye pilige kɔgɔlɔni wogo.




\par }\Chap{2}{\PP \VerseOne{1}Naayeri wo naa tara ti ni, naa ti nawa yaara pyew, pa tìla gbegele ma kɔ yɛɛn.

\VS{2}Naa Yɛnŋɛlɛ làa kaa kɔ li tunŋgo pyege ki na, a lì si wogo pilige kɔlɔshyɛn wogo ki na tunŋgo ŋga fuun làa pye ki ni\XREF{†}{{\XO 2:2 }{\XO{2.2:
}}{\XT{Ebu 4.4,10}}}.

\VS{3}A Yɛnŋɛlɛ lì si duwaw pilige kɔlɔshyɛn wogo ki na maga tɛgɛ ki yɛ li yɛɛ kan, katugu làa tunŋgo ki pye ma yaara nda fuun da, làa kɔ ki tunŋgo ki na mɛɛ wogo ko pilige ko ni\XREF{†}{{\XO 2:3 }{\XO{2.2-3:
}}{\XT{Ɛki 20.11}}}.

\VS{4}Yawe Yɛnŋɛlɛ làa naayeri wo naa tara ti da sanga ŋa ni, kìla pye yɛgɛ ŋga na, koyi ŋga.


\par }{\SH Edɛn naŋgɔ kɔlɔgɔ ki sɛnrɛ
\par }
{\PP \VS{5}Yawe Yɛnŋɛlɛ làa tara to na naayeri wi gbegele sanga ŋa ni, kìla yala tige kpɛ fa fi laga tara ti na gbɛn, konaa yan kpɛ fa fi fun laga tara ti na, katugu ki sanga wi ni kìla yala Yawe Yɛnŋɛlɛ li fa tisaga wa laga tara ti na gbɛn. Ki sanga wi ni, leele sila pye laga mbaa fali tara ti na.

\VS{6}Ɛɛn fɔ, fɔɔngɔ kà la pye na yinrigi wa nɔgɔna na tara ti yinŋgi lagapyew.


\par }{\PP \VS{7}Yawe Yɛnŋɛlɛ làa lere wi gbegele taambugɔ ni, mɛɛ yinwege wɔnwɔn pi le wa wi numawegele ke ni li yɛɛ yɔn tifɛlɛgɛ ki ni. A lere wì si pye yinwege na\XREF{†}{{\XO 2:7 }{\XO{2.7:
}}{\XT{1 Korɛn 15.45}}}.

\VS{8}Ko puŋgo na, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si naŋgɔ kɔlɔgɔ ka gbegele wa Edɛn tara ti yɔnlɔ yirisaga yeri, mɛɛ lere ŋa làa gbegele wi tɛgɛ wa ki nawa.

\VS{9}Tige ŋga fuun ki yɛgɛ cɛnwɛ pi yɛn ma yɔn, ma pye yaakara tanra yaa ta wa ki na, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si ti a ti cɛngɛlɛ ke ni fuun tà fi ma yiri wa tara. A lì si tige ŋga ki maa yinwege kaan ka tɛgɛ wa naŋgɔ kɔlɔgɔ ki nandogomɔ, konaa tige ŋga ki maa kajɛŋgɛ naa kapege ki jɛnwɛ pi kaan ki ni\XREF{†}{{\XO 2:9 }{\XO{2.9:
}}{\XT{Naga 2.7; 22.2,14}}}.


\par }{\PP \VS{10}A gbaan wà si yiri wa Edɛn tara ti ni, na naŋgɔ kɔlɔgɔ ki yinŋgi. A gbaan wì si wali wa ki laga ki na, ma kɛyɛn tijɛrɛ wɔ.

\VS{11}Gbaan wi kɛɛ koŋgbanŋga pàa pye naga yinri Pishɔn. Ko kìla pye ma Havila tara ti maga mari fili. Tɛ yɛn wa ki tara ti ni.

\VS{12}Ki tara ti tɛ wi yɛn tɛ piiri. Bedelimu tire tɔnmɔ nuwɔ taan konaa sinndɛɛrɛ sɔnŋgbanga woro nda pe yinri
ɔnikisi tìla pye wa.

\VS{13}Gbaan wi kɛɛ shyɛn wogo pàa pye naga yinri Giyɔn, ko kìla pye ma Kushi\FTNT{†}{{\FR 2:13 }{\FR{2.13:
}}{\FT{Kushi tara, Lewɔɔlɔ tara laga ko kayi. Kìla Ezhipiti tara laga ka lɛ ma saa pinlɛ Sudan tara laga ka ni.}}} tara ti maga.

\VS{14}Gbaan wi kɛɛ taanri wogo pàa pye naga yinri Tigire, ko la pye na fuun na kee wa Asiri tara ti yɔnlɔ yirisaga yeri. Gbaan wi kɛɛ tijɛrɛ wogo pàa pye naga yinri Efirati.


\par }{\PP \VS{15}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si lere wi tɛgɛ wa Edɛn naŋgɔ kɔlɔgɔ ki ni ma yo wila ki fali, wila ki kɔrɔsi.

\VS{16}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si ŋgasele la tɛgɛ ma lere wi kan, mɛɛ wi pye fɔ: «Naŋgɔ kɔlɔgɔ ki tige pige ŋga fuun ki yɛn mɔɔ ndanla, ma mbe ya ka ka.

\VS{17}Ɛɛn fɔ, tige ŋga ki maa kajɛŋgɛ konaa kapege ki jɛnwɛ pi kaan, maga kaga pyɔ wa ka. Na maga wa ka pilige ŋga ni, ma daga mbe ku dɛ.»


\par }{\PP \VS{18}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì sho fɔ: «Naŋa wi koro wi nuŋgba, ki woro ma yɔn. Mi yaa sagafɔ gbegele wi kan, wi yala wi ni.»

\VS{19}Yawe Yɛnŋɛlɛ làa tara tɛgɛ ma woŋgaala poro naa sannjɛrɛ ti cɛngɛlɛ ke ni fuun ke gbegele, mɛɛ ti a tì pan naŋa wi kɔrɔgɔ, maa wele paa wi yaa ti yeri yɛgɛ ŋga na we. Naŋa wì ka mɛgɛ ŋga yeri yaraga yɛnwege ŋga na, ko ki ma pye ki mɛgɛ ye.

\VS{20}A naŋa wì si yaayoro to naa sannjɛrɛ ti ni, naa woŋgaala pe cɛnlɛ pyew pe mɛrɛ ti tagataga. Ɛɛn fɔ, wa ki yaayoro ti sɔgɔwɔ, ka sila ta wa ŋga ki mbaa pye wi sagafɔ mbe yala wi ni.

\VS{21}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si wɔnlɔwɔ gbɔɔ wa naŋa wi na, a wì si wɔnlɔ. A lì suu kendiŋgangala li nuŋgba wɔ mɛɛ wi wire kara ti tɛgɛ maga laga ki tɔn.

\VS{22}Kendiŋganna na Yawe Yɛnŋɛlɛ làa wɔ naŋa wi ni, a lì si lo pye jɛlɛ, mɛɛ pan wi ni naŋa wi kɔrɔgɔ.

\VS{23}Naa naŋa wìla kaa wi yan, a wì sho fɔ:

\par }{\Q «Koni, ŋa yɛɛn, na kajeere ko ka nuŋgba yi, na wire kara to tari.

\par }{\Q Pe yaa laa yinri jɛlɛ, katugu wì yiri wa naŋa wo ni\FTNT{†}{{\FR 2:23 }{\FR{2.23:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni naŋa wi mɛgɛ konaa jɛlɛ wi mɛgɛ ki ni tì yiri ti yɛɛ kɔrɔgɔ fɔ jɛŋgɛ. Pe maa naŋa wi yinri «Ish», na jɛlɛ wi yinri «Isha» maga naga ma yo pa jɛlɛ wì yiri wa naŋa wi ni.}}}.»


\par }{\PP \VS{24}Ko kì ti naŋa wi yaa ka laga wi to naa wi nɔ pe na, mbe si mara wi jɔ wi na, kona pe shyɛn pe yaa pye wire nuŋgba\FTNT{†}{{\FR 2:24 }{\FR{2.24:
}}{\FT{{\QT{Pe shyɛn pe yaa pye wire nuŋgba}} ko kɔrɔ wo yɛn fɔ pe shyɛn pe yaa pye paa lere nuŋgba yɛn, yaraga ka se pe kɔn pe yɛɛ na,
}}{\XT{Mati 19.5; Maki 10.7-8; 1 Korɛn 6.16; Efɛ 5.31}}{\FT{.}}}.


\par }{\PP \VS{25}Naŋa wo naa wi jɔ wi ni pàa pye witiwaga, pe sila si fɛrɛ jɛn.




\par }{\MS KAPEGE KONAA JƆLƆGƆ TI YEWE LAGA DUNRUYA WI NI

\par }\Chap{3}{\MR 3.1-24

\par }{\SH Yɛnŋɛlɛ làa naŋa wo naa jɛlɛ \newline  wi ni pe purɔ ma pe wɔ \newline  wa naŋgɔ kɔlɔgɔ ki ni
\par }
{\PP \VerseOne{1}Woŋgaala mbele Yawe Yɛnŋɛlɛ làa da, wɔɔgɔ kìla jilige ma wɛ pe ni fuun pe na. A Wɔɔgɔ kì si kaa jɛlɛ wi yewe maa pye fɔ: «Ki yɛn kaselege fɔ Yɛnŋɛlɛ lì yo yaga kaa naŋgɔ kɔlɔgɔ tire pire ti ni fuun ti kaa le\XREF{†}{{\XO 3:1 }{\XO{3.1:
}}{\XT{Naga 12.9; 20.2}}}?»


\par }{\PP \VS{2}A jɛlɛ wì si wɔɔgɔ ki pye fɔ: «We mbe ya mbaa naŋgɔ kɔlɔgɔ tire pire ti kaa kɛ.

\VS{3}Ɛɛn fɔ, tige ŋga ki wa naŋgɔ kɔlɔgɔ ki nandogomɔ, Yɛnŋɛlɛ lì yo waga kaga pyɔ wa ka. Lì yo waga ka jiri ki tige ki na yɛrɛ, nakoma we daga mbe ku.»


\par }{\PP \VS{4}A wɔɔgɔ kì si jɛlɛ wi pye ma yo fɔ: «Ki woro ma, ye se ku dɛ.

\VS{5}Yɛnŋɛlɛ lìgi yo ma, katugu lìgi jɛn ma yo na yaga tige ki pige ka ka pilige ŋga ni, ye yɛngɛlɛ ke yaa yɛngɛ, ye yaa pye paa Yɛnŋɛlɛ li yɛn, mbe kajɛŋgɛ konaa kapege ki jɛn.»


\par }{\PP \VS{6}A jɛlɛ wì sigi yan fɔ tige ki pire ti yaa pye yaakara tanra, ti yɛn ma yɔn lere mbaa ti wele, konaa na maga ka ka ki mbe ya tijinliwɛ kan ma yeri. A wì si ka cɔ ma ka, mɛɛ ka kan wi pɔlɔ wi yeri le wi yɛɛ tanla, a wo fun wìgi ka.

\VS{7}Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a pe ni fuun shyɛn pe yɛngɛlɛ kè si yɛngɛ, a pè sigi jɛn ma yo pe yɛn witiwaga. A pè si
figiye tige wɛrɛ kɔn mari gbegele pe yɛɛ kan lɔmbɛɛlɛ.


\par }{\PP \VS{8}Yɔnlɔkɔgɔ ki ni, naa tifɛnɛ làa kaa yinŋgi, a pè si Yawe Yɛnŋɛlɛ li tinmɛ ta li yɛn na yanriyanri wa naŋgɔ kɔlɔgɔ ki ni. Kì pye ma, a naŋa wo naa wi jɔ wi ni pè si lara Yawe Yɛnŋɛlɛ li na wa naŋgɔ kɔlɔgɔ tire ti nɔgɔ.

\VS{9}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si naŋa wi yeri maa pye fɔ: «Ma yɛn se yeri?»

\VS{10}A naŋa wì sho fɔ: «Mɔ̀ɔ tinmɛ ta wa naŋgɔ kɔlɔgɔ ki ni, a mì si fyɛ, katugu mi yɛn witiwaga, ko mì lara.»

\VS{11}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì suu pye fɔ: «Ambɔ wìgi yo ma kan ma yo ma yɛn witiwaga? Tige pige ŋga mì yo maga ka ka ka, ko ka ma ma ka le?»


\par }{\PP \VS{12}A naŋa wì sho fɔ: «Jɛlɛ ŋa mà kan na yeri ma yo wi pye na ni, wo wìgi tige pige ka cɔ ma kan na yeri, a mìgi ka.»


\par }{\PP \VS{13}A Yawe Yɛnŋɛlɛ li si jɛlɛ wi pye fɔ: «Ŋga mà pye yɛɛn, yiŋgi yi ko?» A jɛlɛ wì sho fɔ: «Wɔɔgɔ ko kìlan fanla, a mì sigi ka\XREF{†}{{\XO 3:13 }{\XO{3.13:
}}{\XT{2 Korɛn 11.3; 1 Timo 2.14}}}.»


\par }{\PP \VS{14}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si wɔɔgɔ ki pye fɔ:

\par }{\Q «Ŋga mà pye yɛɛn ki kala na,

\par }{\Q mɔ̀ɔ daŋga yaayoro to naa woŋgaala pe ni fuun pe sɔgɔwɔ.

\par }{\Q Ma yaa la fulolo ma lara ti na,

\par }{\Q taambugɔ ko ki yaa pye ma yaakara ma yinwege piliye yi ni fuun yi ni.


\par }{\Q \VS{15}Mi yaa mbɛnwɛ le mboro naa jɛlɛ wi ni ye sɔgɔwɔ,

\par }{\Q mbe mbɛnwɛ le ma setirige piile poro naa jɛlɛ wi setirige piile pe sɔgɔwɔ.

\par }{\Q Jɛlɛ wi setirige piile pe yaa ka ma go ki yaari,

\par }{\Q mboro fun ma yaa ka pe nɔ wa pe tɔndanra ti na\XREF{†}{{\XO 3:15 }{\XO{3.15:
}}{\XT{Naga 12.17}}}.»


\par }{\PP \VS{16}Kona, a Yɛnŋɛlɛ lì si jɛlɛ wi pye fɔ:

\par }{\Q «Mi yaa pisege tere ti ŋgban ma na fɔ jɛŋgɛ.

\par }{\Q Ma yaa jɔlɔ mbe si jɛn mbe se.

\par }{\Q Ma jatere wi yaa pye ma pɔlɔ wo na,

\par }{\Q wi yaa pye ma go na.»


\par }{\PP \VS{17}A Yɛnŋɛlɛ lì si naŋa wo pye fɔ: «Tige pige ŋga mìla yo maga ka ka ka, kì kaa pye mɔ̀ɔ jɔ wi sɛnrɛ ti logo maga ka, ki kala na,

\par }{\Q tara tì daŋga ma kala na.

\par }{\Q Ma yaa jɔlɔ jɛŋgɛ si jɛn mbe yaakara ta wa tara ti ni ma yinwege piliye yi ni fuun yi ni.


\par }{\Q \VS{18}Tara ti yaa wuuro naa yan pege yirige ma kan.

\par }{\Q Yarilire nda ti yaa la taa wa kɛrɛ, to ti yaa pye ma yaakara\XREF{†}{{\XO 3:18 }{\XO{3.17-18:
}}{\XT{Ebu 6.8}}}.


\par }{\Q \VS{19}Ma yaa kafugo tulu wa ma walɛgɛ ki na mbe wa, si jɛn mbe yaakara ta,

\par }{\Q fɔ ma ka sa sɔngɔrɔ wa tara ti ni;

\par }{\Q katugu pa mà yiri wa tara ti ni.

\par }{\Q Taambugɔ kì tɛgɛ mɔɔ gbegele,

\par }{\Q ma yaa ka sɔngɔrɔ wa taambugɔ ki ni.»


\par }{\PP \VS{20}Kona, naŋa we, wo ŋa pe yinri Adama, a wì suu jɔ wi mɛgɛ taga naa yinri Awa\FTNT{†}{{\FR 3:20 }{\FR{3.20:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Adama mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa lere. Ko kì pye naŋa wi mɛgɛ ye. Awa mɛgɛ ki kɔrɔ wo wi ŋa yinwege.}}}, ko kɔrɔ wo yɛn yinwege, katugu wo wi yɛn leweele pe ni fuun pe nɔ we.

\VS{21}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si sɛlɛgɛ pye yaripɔrɔ ma kan Adama wo naa wi jɔ pe yeri peri le.

\VS{22}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì sili yɛɛ pye fɔ: «Wele, lere wì kanŋga ma pye paa woro wa nuŋgba yɛn, ma kajɛŋgɛ naa kapege ki jɛn. Koni, ye ti we konɔ li tɔn wi na, jaŋgo wiga ka gbɔn wa tige ŋga ki maa yinwege kaan ki na mbege pyɔ wa cɔ mboo ka, mbe koro yinwege na fɔ sanga pyew\XREF{†}{{\XO 3:22 }{\XO{3.22:
}}{\XT{Naga 22.14}}}.»

\VS{23}Kì kaa pye ma, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si lere wi yirige maa wɔ wa Edɛn naŋgɔ kɔlɔgɔ ki ni, tara nda pàa tɛgɛ maa gbegele, wi saa ti fali.

\VS{24}A lì si lere wi purɔ maa wɔ wa, mɛɛ
mɛrɛgɛye mbele pe yinri
sherubɛnye\FTNT{†}{{\FR 3:24 }{\FR{3.24:
}}{\FT{Mɛrɛgɛye pele wɛlɛ, pe wa Yɛnŋɛlɛ li tanla. Poro yanlɛɛlɛ pàa tɛ ma yerege wa Yɛnŋɛlɛ li yɔn finliwɛ kɛsu wi na, maa tɛgɛ wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni;
}}{\XT{Ɛki 25.18-22; Ebu 9.5}}{\FT{.}}} pele tɛgɛ wa Edɛn naŋgɔ kɔlɔgɔ ki yɔnlɔ yirisaga yeri, konaa kasɔn tokobi ni, konɔ na li maa kee wa tige ŋga ki maa yinwege kaan ki yeri, a wo na figefige nali kɔrɔsi.




\par }{\MS MAGA LƐ ADAMA NA \newline  MA SAA KI WA NOWE NA

\par }\Chap{4}{\MR 4–5

\par }{\SH Kayɛn naa Abɛli \newline  pe saraga wɔmɔkala
\par }
{\PP \VerseOne{1}Kona, a Adama wì suu jɔ Awa wi jɛn jɛlɛ, a wì si kugbɔ lɛ mɛɛ Kayɛn se. A jɛlɛ wì sho fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ li fanŋga na, mì naŋa se.»

\VS{2}Ko puŋgo na, a wì si Kayɛn wi jɔnlɔ Abɛli\FTNT{†}{{\FR 4:2 }{\FR{4.2:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Abɛli mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa yaraga ŋga ki se mɔ.}}} wi se. A Abɛli wì si kaa pye yaayoro kɔnrifɔ, a Kayɛn wò pye kɛrɛ kɔnfɔ.

\VS{3}Naa sanga wà la kaa toro, a Kayɛn wì si kari wi kɛrɛ yaara ta ni ma saa ti wɔ
saraga Yawe Yɛnŋɛlɛ li yeri.

\VS{4}A Abɛli fun wì si kari wi simbapiile koŋgbanmbala tiyɔɔnlɔ pele ni, naa pe yanlaga ki ni, ma saa ti wɔ saraga Yawe Yɛnŋɛlɛ li yeri. A lì si yɛnlɛ Abɛli wo naa wi saraga ki na\XREF{†}{{\XO 4:4 }{\XO{4.4:
}}{\XT{Ebu 11.4}}}.

\VS{5}Ɛɛn fɔ, li sila yɛnlɛ Kayɛn wo naa wi saraga ki na. A kì si Kayɛn wi mbɛn fɔ jɛŋgɛ, a wì si yɛgɛ san.

\VS{6}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si Kayɛn wi pye fɔ: «Ki pye mɛlɛ, a kì sɔɔn mbɛn, a mà yɛgɛ san?

\VS{7}Na ma kaa kajɛŋgɛ piin, ma yɔlɔgɔ ki yaa yiri caw. Ɛɛn fɔ, na kaa si pye ma woro na kajɛŋgɛ piin, kapege ki yɛn paa yaripege yɛn ŋga kì gbɛgɛlɛ ma sinlɛ le ma yeyɔngɔ ki tanla. Kila jaa mbe fanŋga ta ma na, mboro ma daga mbe cɛn ko go na.»


\par }{\PP \VS{8}Ko puŋgo na, a Kayɛn wì suu jɔnlɔ Abɛli wi pye fɔ: «Shokari wa kɛrɛ\FTNT{†}{{\FR 4:8 }{\FR{4.8:
}}{\FT{Wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ ŋa wi yɛn Eburuye sɛnrɛ ni wi ni, laga ŋga kì yo fɔ: «Shokari wa kɛrɛ» ki woro wa wi ni.}}}.» Ma pe ta wa kɛrɛ, a Kayɛn wì si to wi jɔnlɔ Abɛli wi na maa gbo\XREF{†}{{\XO 4:8 }{\XO{4.8:
}}{\XT{Mati 23.35; Luki 11.51; 1 Zhan 3.12}}}.


\par }{\PP \VS{9}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si Kayɛn wi yewe maa pye fɔ: «Ma jɔnlɔ Abɛli wi yɛn se?» A Kayɛn wì sho fɔ: «Mii jɛn. Muwi mi yɛn na jɔnlɔ wi kɔrɔsifɔ we le?»

\VS{10}A we Fɔ wì sho fɔ: «Yiŋgi mà pye yɛɛn? Ma jɔnlɔ wi kasanwa mba mà wo wa tara ti na, pi gbelege kila gbɔɔn laga na na\FTNT{†}{{\FR 4:10 }{\FR{4.10:
}}{\FT{Kasanwa pi gbelege sɛnrɛ nda tì yo, ko yɛn naga nari ma yo naa Yɛnŋɛlɛ làa kasanwa mba pì wo le tara pi yan, kì cɛn ndɛɛ pìla pye na gbele nali piin ma yo ligi kayaŋga wɔ.}}}, nala piin ma yo mbege kayaŋga wɔ\XREF{†}{{\XO 4:10 }{\XO{4.10:
}}{\XT{Ebu 12.24}}}.

\VS{11}Ma jɔnlɔ ŋa mà gbo ma yɛ, tara nda tùu kasanwa pi wɔ, mɔ̀ɔ daŋga mɔɔ wɔ wa ti ni.

\VS{12}Ma kaa fali tara ti na, ti se yarilire kan ma yeri. Ma yaa pye yanrifɔ mbaa yanri la toro tara ti na.»


\par }{\PP \VS{13}A Kayɛn wì si Yawe Yɛnŋɛlɛ li pye fɔ: «Na tege kì gbɔgɔ ma wɛ na fanŋga ki na, mi se ya ki ni.

\VS{14}Wele, nala maa na puro nala woo laga ki tara nda ti ni, mi yaa fe mbe lara ma na. Mi yaa pye lejaga mbaa yanri faa la toro tara ti ni. Lere ŋa fuun kanla yan, wi mbe ya mbanla gbo.»


\par }{\PP \VS{15}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si Kayɛn wi pye fɔ: «Lere ŋa fuun ka Kayɛn gbo, wi kapege ki fɔgɔ ki yaa tɔn wi na fɔ sa ta tɔnsaga kɔlɔshyɛn.» A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si tɛgɛrɛ tɛgɛ Kayɛn wi na, jaŋgo lere ŋa fuun kaa yan wiga kaa gbo.

\VS{16}A Kayɛn wì si laga le Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, mɛɛ saa cɛn wa Nɔdi\FTNT{†}{{\FR 4:16 }{\FR{4.16:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni
{\QT{Nɔdi}} mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa «mbaa yanri faa la toro.»}}} tara, wa Edɛn tara yɔnlɔ yirisaga yeri.


\par }{\SH Kayɛn wi setirige piile wele
\par }
{\PP \VS{17}Kona, a Kayɛn wì suu jɔ wi jɛn jɛlɛ, a wì si kugbɔ lɛ, mɛɛ Enɔki se. A wì si ca ka kan naga yinri Enɔki ma yala wi pyɔ wi mɛgɛ ki ni.

\VS{18}A Enɔki wo si Iradi se. A Iradi wo Mewuyayɛli se. A Mewuyayɛli wo si Metushayɛli se. A Metushayɛli wo Lemɛki se.


\par }{\PP \VS{19}Lemɛki wo la pɔri jɛɛlɛ shyɛn, pàa pye na nuŋgba yinri Ada, na sanŋa wi yinri Sila.

\VS{20}A Ada wo Yabali se. Leele mbele pàa pye na cɛɛn wa
paara yinrɛ ti ni na yaayoro koro, Yabali wo wìla pye pe tɛlɛ we.

\VS{21}Pàa pye naa jɔnlɔ lenaŋa wi yinri Yubali. Mbele pàa pye na juru wi gbɔɔn na wegele ke wiin pe tɛlɛ wo lawi.

\VS{22}A Sila fun wo si Tubali Kayɛn se. Tubali Kayɛn wo la pye na tuguwɔrɔ naa tuguyɛnrɛ tunŋgo pyeyaara ti cɛngɛlɛ pyew ti gbegele. Pàa pye naa jɔnlɔ sumboro wi yinri Naama.


\par }{\PP \VS{23}A Lemɛki wì suu jɛɛlɛ pe pye fɔ:

\par }{\Q «Ada naa Sila, ye nuŋgbogolo jan yaa nuru na yeri.

\par }{\Q Mi Lemɛki, yoro mbele na jɛɛlɛ, ye nuŋgbolo jan na sɛnrɛ ti yeri.

\par }{\Q Mì naŋa gbo, ŋa wìlan wɛlɛgɛ.

\par }{\Q Mì lefɔnŋɔ gbo, naa wìlan gbɔn we.


\par }{\Q \VS{24}Na kaa pye Kayɛn gbogo ki fɔgɔ ki yaa tɔn tɔnsaga kɔlɔshyɛn,

\par }{\Q Lemɛki wogo ko yaa tɔn tɔnsaga nafa taanri ma yiri kɛ ma yiri kɔlɔshyɛn.»


\par }{\PP \VS{25}A Adama wo naa wi jɔ wi ni pè si pinambyɔ wa se naa. A jɛlɛ wì suu mɛgɛ taga naa yinri Sɛti\FTNT{†}{{\FR 4:25 }{\FR{4.25:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni
{\QT{Sɛti
}} mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa «Yɛnŋɛlɛ lìlan kan.»
}}}, ma sho fɔ: «Yɛnŋɛlɛ lì pinambyɔ wa yɛgɛ kan na yeri Abɛli wi yɔnlɔ, ŋa Kayɛn wìla gbo we.»

\VS{26}A Sɛti wo fun wì si pinambyɔ wa se naa yinri Enɔsi. Ko sanga wowi leele pàa ki lɛ na Yawe Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ki yinri nali gbogo.




\par }\Chap{5}{\SH Adama wi setirige piile kala
\par }
{\PP \VerseOne{1}Adama wi setirige piile pe mɛrɛ sɛwɛ wi ŋa. Yɛnŋɛlɛ li yaa lere wi da pilige ŋga ni, làa wi da a wìli lɛ.

\VS{2}Làa pe da naŋa naa jɛlɛ. Pilige ŋga ni làa pe gbegele, a lì si duwaw pe na, mɛɛ pe mɛgɛ ki taga na pe yinri leele\XREF{†}{{\XO 5:2 }{\XO{5.1-2:
}}{\XT{Zhenɛ 1.27-28; Mati 19.4; Maki 10.6}}}.


\par }{\PP \VS{3}Naa Adama wìla kaa ta yɛlɛ cɛnmɛ naa nafa ma yiri kɛ (130), a wì si pinambyɔ se, a wì yiri wi kɔrɔgɔ, ma pye wi yanlɛɛ. A wì suu mɛgɛ taga naa yinri Sɛti.

\VS{4}Sɛti sege ki puŋgo na, a Adama wì si pye yɛlɛ cɛnmɛ kɔlɔtaanri (800), ma pinambiile pele yɛgɛ se, naa sumborombiile ni.

\VS{5}Adama wi yinwege piliye yan fuun wìla ta, yìla pye yɛlɛ cɛnmɛ kɔlɔjɛrɛ naa nafa ma yiri kɛ (930), a wì si ku.


\par }{\PP \VS{6}A Sɛti wo si ta yɛlɛ cɛnmɛ ma yiri kaŋgurugo (105), a wì si pinambyɔ se naa yinri Enɔsi.

\VS{7}Enɔsi sege ki puŋgo na, a Sɛti wì si pye yɛlɛ cɛnmɛ kɔlɔtaanri ma yiri kɔlɔshyɛn (807), ma pinambiile pele yɛgɛ se, naa sumborombiile ni.

\VS{8}Sɛti wi yinwege piliye yan fuun wìla ta, yìla pye yɛlɛ cɛnmɛ kɔlɔjɛrɛ naa kɛ ma yiri shyɛn (912), a wì si ku.


\par }{\PP \VS{9}A Enɔsi wo si ta yɛlɛ nafa tijɛrɛ ma yiri kɛ, mɛɛ pinambyɔ se naa yinri Kena.

\VS{10}Kena sege ki puŋgo na, a Enɔsi wì si pye naa yɛlɛ cɛnmɛ kɔlɔtaanri naa kɛ ma yiri kaŋgurugo (815), ma pinambiile pele yɛgɛ se, naa sumborombiile ni.

\VS{11}Enɔsi wi yinwege piliye yan fuun wìla ta, yìla pye yɛlɛ cɛnmɛ kɔlɔjɛrɛ ma yiri kaŋgurugo (905), a wì si ku.


\par }{\PP \VS{12}A Kena wo si ta yɛlɛ nafa taanri ma yiri kɛ, a wì si pinambyɔ se naa yinri Mahalaleyɛli.

\VS{13}Mahalaleyɛli sege ki puŋgo na, a Kena wì si pye naa yɛlɛ cɛnmɛ kɔlɔtaanri naa nafa shyɛn (840), ma pinambiile pele yɛgɛ se, naa sumborombiile ni.

\VS{14}Kena wi yinwege piliye yan fuun wìla ta, yìla pye yɛlɛ cɛnmɛ kɔlɔjɛrɛ ma yiri kɛ (910), a wì si ku.


\par }{\PP \VS{15}A Mahalaleyɛli wo si ta yɛlɛ nafa taanri ma yiri kaŋgurugo, a wì si Yerɛdi se.

\VS{16}Yerɛdi sege ki puŋgo na, a Mahalaleyɛli wì si pye yɛlɛ cɛnmɛ kɔlɔtaanri naa nafa ma yiri kɛ (830), ma pinambiile pele yɛgɛ se, naa sumborombiile ni.

\VS{17}Mahalaleyɛli wi yinwege piliye yan fuun wìla ta, yìla pye yɛlɛ cɛnmɛ kɔlɔtaanri naa nafa tijɛrɛ ma yiri kɛ ma yiri kaŋgurugo (895), a wì si ku.


\par }{\PP \VS{18}A Yerɛdi wo si ta yɛlɛ cɛnmɛ naa nafa taanri ma yiri shyɛn (162), a wì si pinambyɔ se naa yinri Enɔki.

\VS{19}Enɔki sege ki puŋgo na, a Yerɛdi wì si pye naa yɛlɛ cɛnmɛ kɔlɔtaanri (800), ma pinambiile pele yɛgɛ se, naa sumborombiile ni.

\VS{20}Yerɛdi wi yinwege piliye yan fuun wìla ta, yìla pye yɛlɛ cɛnmɛ kɔlɔjɛrɛ naa nafa taanri ma yiri shyɛn (962), a wì si ku.


\par }{\PP \VS{21}A Enɔki wo si ta yɛlɛ nafa taanri ma yiri kaŋgurugo, a wì si pinambyɔ se naa yinri Matusalɛmu.

\VS{22}Matusalɛmu sege ki puŋgo na, a Enɔki wì si pye naa yɛlɛ cɛnmɛ taanri (300). Wìla pye na tanri Yɛnŋɛlɛ konɔ li na. A wì si pinambiile pele yɛgɛ se, naa sumborombiile ni.

\VS{23}Enɔki wi yinwege piliye yìla pye yɛlɛ cɛnmɛ taanri naa nafa taanri ma yiri kaŋgurugo (365).

\VS{24}Enɔki wìla pye na tanri Yɛnŋɛlɛ konɔ li na, ko puŋgo na, a wì si kaa kɔ leele pe na, pe suu yan naa, katugu Yɛnŋɛlɛ làa wi lɛ ma kari wi ni\XREF{†}{{\XO 5:24 }{\XO{5.24:
}}{\XT{Ebu 11.5; Zhude 14}}}.


\par }{\PP \VS{25}A Matusalɛmu wo si ta yɛlɛ cɛnmɛ naa nafa tijɛrɛ ma yiri kɔlɔshyɛn (187), a wì si pinambyɔ se naa yinri Lemɛki.

\VS{26}Lemɛki sege ki puŋgo na, a Matusalɛmu wì si pye naa yɛlɛ cɛnmɛ kɔlɔshyɛn naa nafa tijɛrɛ ma yiri shyɛn (782), mɛɛ pinambiile pele yɛgɛ se, naa sumborombiile ni.

\VS{27}Matusalɛmu wi yinwege piliye yan fuun wìla ta, yìla pye yɛlɛ cɛnmɛ kɔlɔjɛrɛ naa nafa taanri ma yiri kɔlɔjɛrɛ (969), a wì si ku.


\par }{\PP \VS{28}A Lemɛki wo si ta yɛlɛ cɛnmɛ naa nafa tijɛrɛ ma yiri shyɛn (182), a wì si pinambyɔ se.

\VS{29}A wì suu mɛgɛ ki taga naa yinri
Nowe\FTNT{†}{{\FR 5:29 }{\FR{5.29:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni
{\QT{Nowe}} mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa «kotogo sogowo.»}}}, ma sho fɔ: «We tunndo nda waa piin, na tere nda tege, katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ lì tara ti daŋga, ki pyɔ ŋa yɛɛn, wo wi yaa we kotogo ki sogo we na ti kala na.»

\VS{30}Nowe sege ki puŋgo na, a Lemɛki wì si pye naa yɛlɛ cɛnmɛ kaŋgurugo naa nafa tijɛrɛ ma yiri kɛ ma yiri kaŋgurugo (595), ma pinambiile pele yɛgɛ se, naa sumborombiile ni.

\VS{31}Lemɛki wi yinwege piliye yan fuun wìla ta, yìla pye yɛlɛ cɛnmɛ kɔlɔshyɛn naa nafa taanri ma yiri kɛ ma yiri kɔlɔshyɛn (777), a wì si ku.


\par }{\PP \VS{32}Nowe wìla ta yɛlɛ cɛnmɛ kaŋgurugo (500), a wì si pinambiile taanri se: Sɛmu, naa Kamu konaa Zhafɛti.




\par }{\MS NOWE KONAA TƆNŊGBƆƆ \newline  PI PANGA YE

\par }\Chap{6}{\MR 6–9

\par }{\SH Leele pe tipewe we
\par }
{\PP \VerseOne{1}Naa leele pàa kaa na lege laga tara ti na, a pè si sumbonɔ lɛgɛrɛ se.

\VS{2}Ko sanga wo ni, a Yɛnŋɛlɛ li pinambiile\FTNT{†}{{\FR 6:2 }{\FR{6.2:
}}{\FT{Leele pele maa ki jate ma yo Yɛnŋɛlɛ li pinambiile poro pe yɛn Sɛti wi setirige piile mbele pàa pye na fyɛ Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ. Pele maa ki jate mɛrɛgɛye wɛlɛ, mbele pàa puŋgo Yɛnŋɛlɛ li na.}}} pè si leele pe sumbonɔ pe yan pe yɔn fɔ jɛŋgɛ. A pè si pele wɔ, ma pe pɔri pe jɛɛlɛ.

\VS{3}Kona Yawe Yɛnŋɛlɛ lì sho fɔ: «Yinwege wɔnwɔn mba mìla le leele pe ni, mi soo yaga pi koro pe ni pilige pyew, katugu pe yɛn wire nda ti yɛn kuworo. Mbege lɛ yiŋgɔ ni, pe yɛgɛlɛ ke se toro yɛlɛ cɛnmɛ naa nafa (120) na.»

\VS{4}Ko sanga wo ni, letitɔɔnrɔ la pye laga tara ti na, ali ki sanga wi puŋgo na fun. Ko sanga wowi Yɛnŋɛlɛ li pinambiile pàa leele pe sumbonɔ pe lɛ pe jɛɛlɛ, ma piile sese pe na. Poro pàa pye faa woolo letugbɔɔrɔ, ma pye fanŋga fɛnnɛ, a pe mɛgɛ kì yiri fɔ jɛŋgɛ\XREF{†}{{\XO 6:4 }{\XO{6.4:
}}{\XT{Nɔmbu 13.33}}}.


\par }{\PP \VS{5}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì sigi yan fɔ leele pe nawa pì pe pe na laga tara ti na fɔ ma saa toro. Pe nawa jatere wi sila pye yaraga ko ka na, fɔ tipege ko bɔkɔ, pilige pyew.

\VS{6}A kì si Yawe Yɛnŋɛlɛ li mbɛn, a lì sigi yan fɔ ki sila daga li leele pe da laga tara ti na. Li nawa pìla tanga li na fɔ jɛŋgɛ.

\VS{7}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì sho fɔ: «Leele mbele mìla da, mi yaa pe tɔngɔ mbe pe wɔ laga tara ti na, mbege lɛ leele pe na, mbe saga wa yaayoro to naa yaara nda ti maa fulolo tara ti na, konaa naayeri sannjɛrɛ ti ni; katugu leele mbele mì da, ndɛɛ mii ja pe da, ko mbe ja mbɔnrɔ.»

\VS{8}Ɛɛn fɔ,
Nowe wo la mɛgɛ ta Yawe Yɛnŋɛlɛ li yeri\XREF{†}{{\XO 6:8 }{\XO{6.5-8:
}}{\XT{Mati 24.37; Luki 17.26; 1 Pyɛ 3.20}}}.


\par }{\SH Yɛnŋɛlɛ làa yo li yaa Nowe wi shɔ
\par }
{\PP \VS{9}Nowe wi setirige ki ŋga. Nowe wìla pye lesinŋɛ konaa jɛrɛgisaga fu wi sanga wi ni. Wìla pye na tanri Yɛnŋɛlɛ konɔ li na wi yinwege piliye yi ni fuun yi ni\XREF{†}{{\XO 6:9 }{\XO{6.9:
}}{\XT{2 Pyɛ 2.5}}}.


\par }{\PP \VS{10}Nowe wìla pinambiile taanri se, pe mɛrɛ ti nda: Sɛmu, naa Kamu konaa Zhafɛti.


\par }{\PP \VS{11}Tara tìla jɔgɔ Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, leele pàa pye na tipere piin tara ti ni lagapyew.

\VS{12}A Yɛnŋɛlɛ lì si tara ti wele mari yan ti yɛn ma jɔgɔ, katugu sɛnwee piile pe ni fuun pàa pye na kapege piin laga tara ti na.

\VS{13}A Yɛnŋɛlɛ lì sigi yo Nowe wi kan fɔ: «Mìgi kɔn maga tɛgɛ, mbe yaara nda fuun mì da ti tɔngɔ mberi wɔ wa sanga ŋa wo ni, katugu leele pe yɛn na kapere ti piin tara ti lagapyew. Wele, mi yaa poro naa tara ti ni pe pinlɛ mbe pe tɔngɔ.

\VS{14}Ma
tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge gbegele ma yɛɛ kan gofɛri tire ni, ma yumbiile wɔ wa ki nawa, maga nawa naa ki puŋgo ki wɔlɔgɔ joro panyi ni. 
\VS{15}Wele, maga gbegele ki gbegewe mba po na: ki titɔnlɔwɔ pi pye mɛtɛrɛ cɛnmɛ naa nafa shyɛn ma yiri kɛ (150), ki gbemɛ pi pye mɛtɛrɛ nafa ma yiri kaŋgurugo, ki yagawa pi pye mɛtɛrɛ kɛ ma yiri kaŋgurugo.

\VS{16}Maga gona wi tɔn, ma fenɛtiri wɔ ki na mɛtɛrɛ kɔngɔ wa ki mbogo yagawa po naa ki tɔnyaraga ti sɔgɔwɔ pi ni, ma yɔn wɔ ki kanŋgaga nuŋgba na. Maga gbegele, maga pye go taanri, maga tagala ki yɛɛ na. Ka mbe pye nɔgɔna, ka mbe pye nandogomɔ, ka mbe pye go na.

\VS{17}Wele, mi yaa tɔnŋgbɔɔ tirige laga tara ti na, mbe yaraga ŋga fuun ki yɛn na wɔɔn ki tɔngɔ. Yaraga ŋga fuun ki yɛn laga tara na, ki yaa ku.

\VS{18}Ɛɛn fɔ, mboro wo na, mi yaa na
yɔn finliwɛ pi le ma ni\FTNT{†}{{\FR 6:18 }{\FR{6.18:
}}{\FT{Laga ŋga kì yo fɔ:
{\QT{Mi yaa na yɔn finliwɛ pi le ma ni
}} sɛwɛɛlɛ pele ni kì yo wa fɔ: Mì yere ki yerewe mbɔɔn shɔ.}}}. Ma yaa ka ye wa tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge ki ni, mboro naa ma jɔ, naa ye pinambiile, konaa pe jɛɛlɛ pe ni.

\VS{19}Yaara nda fuun ti yɛn yinwege na, ma ti cɛnlɛ pyew ti shyɛnzhyɛn yigi, naŋa naa jɛlɛ, ma ye ti ni wa tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge ki ni, jaŋgo to mbe ta ti koro yinwege na wa ma ni.

\VS{20}Sannjɛrɛ ti ni fuun, mbe yala ti cɛngɛlɛ ke ni, naa yaayoro naa woŋgaala pe ni fuun, mbe yala pe cɛngɛlɛ ke ni, konaa yaŋgala jɛgɛlɛ jɛgɛlɛ ŋgele fuun ke maa fulolo tara ti na ke ni, mbe yala ke cɛngɛlɛ ke ni, ti ni fuun ti naŋa naa jɛlɛ mbe pan ma kɔrɔgɔ, jaŋgo to mbe koro yinwege na.

\VS{21}Ma yaakara ti cɛnlɛ pyew ta lɛ mari le wa ma yɛɛ kɔrɔgɔ, ti pye mboro naa to ni, ye yaakara.»

\VS{22}A Nowe wì sigi pye ma, paa yɛgɛ ŋga na Yɛnŋɛlɛ làa ki yo maa kan we\XREF{†}{{\XO 6:22 }{\XO{6.22:
}}{\XT{Ebu 11.7}}}.




\par }\Chap{7}{\SH Nowe wi yege \newline  wa tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge ki ni
\par }
{\PP \VerseOne{1}Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì sigi yo ma
Nowe wi kan fɔ: «Mboro naa ma go woolo pe ni, ye ye wa
tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge ki ni, katugu mboro nuŋgba mì yan ma yɛn sinŋɛ na yɛgɛ na wa ki nala pilige woolo mbele pe ni.

\VS{2}Yaayoro to naa woŋgaala mbele pe yɛn
kpoyi, ma ti shyɛnzhyɛn tɛgɛsaga kɔlɔshyɛn wɔ ti ni, ti nambala naa ti jɛɛlɛ, ma si nda ti yɛn
fyɔngɔ ni ti tɛgɛsaga nuŋgba nuŋgba wɔ fun, ti nambala naa ti jɛɛlɛ.

\VS{3}Ma sannjɛrɛ ti cɛngɛlɛ ke ni fuun ti shyɛnzhyɛn tɛgɛsaga kɔlɔshyɛn wɔ ti ni, ti nambala naa ti jɛɛlɛ, jaŋgo ti cɛngɛlɛ ke koro laga tara ti ni fuun ti na.

\VS{4}Na pilige kɔlɔshyɛn ka toro, mi yaa tisaga wa laga tara ti na yɔnlɔ nafa shyɛn naa yembinɛ nafa shyɛn ni. Yaara nda fuun mì da, mi yaa ti tɔngɔ mberi wɔ laga tara ti na.»

\VS{5}Ŋga fuun Yawe Yɛnŋɛlɛ làa yo ma Nowe wi kan, a Nowe wì ki ni fuun ki pye ma.


\par }{\SH Tɔnŋgbɔɔ pi panga ye
\par }
{\PP \VS{6}Nowe wìla ta yɛlɛ cɛnmɛ kɔgɔlɔni (600), sanga ŋa ni tɔnŋgbɔɔ pìla pan laga tara ti na we.

\VS{7}Nowe naa wi jɔ, naa wi pinambiile poro naa pe jɛɛlɛ pe ni, pè si pinlɛ ma ye wa tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge ki ni tɔnŋgbɔɔ pi kala na\XREF{†}{{\XO 7:7 }{\XO{7.7:
}}{\XT{Mati 24.38-39; Luki 17.27}}}.

\VS{8}Yaayoro to naa woŋgaala mbele fuun pe yɛn kpoyi, naa mbele pe yɛn fyɔngɔ ni, naa sannjɛrɛ ti ni, konaa yaŋgala jɛgɛlɛ jɛgɛlɛ ŋgele ke maa fulolo tara ti na ke ni,

\VS{9}ti shyɛnzhyɛn, naŋa naa jɛlɛ, a tì si ye wa tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge ki ni Nowe wi kɔrɔgɔ, paa yɛgɛ ŋga na Yɛnŋɛlɛ làa ki yo maa kan we.

\VS{10}Naa piliye kɔlɔshyɛn yìla kaa toro ma kɔ, a tɔnŋgbɔɔ pì si ye ma tara ti tɔn.


\par }{\PP \VS{11}Yɛlɛ na ni Nowe wìla ta yɛlɛ cɛnmɛ kɔgɔlɔni (600), ki yɛlɛ li yeŋge shyɛn wogo ki pilige kɛ ma yiri kɔlɔshyɛn wogo ki na, tara ti nɔgɔna tɔnmɔ wegele ke ni fuun ke si janri ma yiri lɛgɛrɛ. A naayeri tɔnmɔ wegele kè si yɛngɛ\XREF{†}{{\XO 7:11 }{\XO{7.11:
}}{\XT{2 Pyɛ 3.6}}}.

\VS{12}A tisaga ki nɛɛ paan tara ti na yɔnlɔ nafa shyɛn naa yembinɛ nafa shyɛn ni.

\VS{13}Ko pilige koyi Nowe wìla ye wa tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge ki ni wo naa wi jɔ, naa wi pinambiile Sɛmu, naa Kamu, naa Zhafɛti, konaa wi pinambiile pe jɛɛlɛ taanri pe ni.

\VS{14}Ko leele poro pàa pye wa tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge ki ni, poro naa woŋgaala, naa yaayoro ti cɛngɛlɛ ke ni fuun, naa yaŋgala jɛgɛlɛ jɛgɛlɛ ŋgele fuun ke maa fulolo tara ti na, ma yala ke cɛngɛlɛ ke ni fuun ke ni, naa sannjɛrɛ ti ni fuun, ma yala ti cɛngɛlɛ ke ni fuun ke ni, naa sannjɛtumɔɔrɔ ti ni fuun, konaa yaraga ŋga fuun kanwiga yɛn ki na ki ni.

\VS{15}Yaara nda fuun ti yɛn yinwege na, pa tìla ye wa tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge ki ni yɛɛn wa Nowe wi kɔrɔgɔ, ti naŋa naa jɛlɛ.

\VS{16}Ki yaara ti ni fuun, naŋa naa jɛlɛ, a tì si pan ma ye wa tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge ki ni, paa yɛgɛ ŋga na Yɛnŋɛlɛ làa ki yo ma Nowe wi kan we. A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge ki yɔn tɔn pe na.


\par }{\PP \VS{17}A tɔnŋgbɔɔ pì si pan tara ti na maga yigi fɔ pilige nafa shyɛn. A tɔnmɔ pì si lɛgɛ fɔ ma tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge ki yirige wa naayeri.

\VS{18}Tɔnmɔ pìla pan tara ti na ma lɛgɛ jɛŋgɛ, a tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge ki nɛɛ yɛgɛ tɔnmɔ pi go na.

\VS{19}A ka nɛɛ tari tɔnmɔ pi lɛgɛwɛ pi na fɔ ma saa yanwira titɔɔnrɔ ti ni fuun ti tɔn.

\VS{20}A tɔnmɔ pì si yiri ma yanwira ti yinrɛ ti tɔn ma gbɔn fɔ mɛtɛrɛ kɔlɔshyɛn naa kɔngɔ.

\VS{21}Yaara nda fuun ti yɛn yinwege na, na yanri laga tara ti na, a ti ni fuun tì ku: sannjɛrɛ, naa yaayoro, naa woŋgaala, naa yaŋgala jɛgɛlɛ jɛgɛlɛ ŋgele fuun ke maa fulolo tara ti na konaa leele pe ni fuun.

\VS{22}Yaraga ŋga fuun yinwege wɔnwɔn la pye ki ni laga tara ti na, a ki ni fuun kì ku.

\VS{23}Pa Yɛnŋɛlɛ làa yaara nda fuun ti yɛn yinwege na ti tɔngɔ mari wɔ laga tara ti na yɛɛn we, maga lɛ leele pe na, ma saa gbɔn yaayoro ti na, naa yaŋgala jɛgɛlɛ jɛgɛlɛ ŋgele ke maa fulolo tara ti na, konaa naayeri sannjɛrɛ ti ni. A ti ni fuun tì ku ma wɔ laga tara ti na. Nowe wo naa mbele pàa pye wa tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge ki ni, poro cɛ pàa shɔ.


\par }{\PP \VS{24}A tɔnŋgbɔɔ pì koro laga tara ti na fɔ ma saa gbɔn piliye cɛnmɛ naa nafa shyɛn ma yiri kɛ (150).




\par }\Chap{8}{\SH Nowe wìla yiri \newline  wa tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge ki ni
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ li jatere wìla pye
Nowe wi na, naa woŋgaala poro naa yaayoro ti ni fuun ti na, nda tìla pye wi ni wa
tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge ki ni we. A Yɛnŋɛlɛ lì si tifɛlɛgɛ yirige, a kì pan na tara ti fee, a tɔnmɔ pi nɛɛ tinri.

\VS{2}A tara ti nɔgɔna tɔnmɔ wegele koro naa naayeri tɔnmɔ wegele ke ni fuun kè si tɔn, a tisaga kì si kɔn.

\VS{3}A tɔnmɔ pi nɛɛ waga laga tara ti na pilige pyew, ma saa gbɔn fɔ pilige cɛnmɛ naa nafa shyɛn ma yiri kɛ (150). A tɔnmɔ pì si tigi.

\VS{4}Ki yɛlɛ li yeŋge kɔlɔshyɛn wogo ki pilige kɛ ma yiri kɔlɔshyɛn wogo ki na, a tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge kì si cɛn wa Ararati yanwiga ki go na.

\VS{5}Tɔnmɔ pìla pye na tinri fɔ ma saa gbɔn naa yeŋge kɛ wogo ki na. Ki yeŋge ki pilige koŋgbanŋga ki na, pàa pye na yanwira ti yinrɛ ti yaan.


\par }{\PP \VS{6}Naa piliye nafa shyɛn la kaa toro, fenɛtiri ŋa Nowe wìla wɔ tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge ki na, a wì suu yɛngɛ.

\VS{7}A wì si kaankaan wa yirige maa wa. A wì si kari, mɛɛ sɔngɔrɔ ma pan, mɛɛ koro na kee na paan fɔ tɔnmɔ pi sa waga pi kɔ wa tara ti na.

\VS{8}Ko puŋgo na, a Nowe wì si ketenɛ la yirige mali wa, jaŋgo mbege jɛn na kaa pye tɔnmɔ pi waga wa tara ti na.

\VS{9}Ɛɛn fɔ, ketenɛ lii cɛnsaga ta tɔnmɔ pi kala na. A lì si sɔngɔrɔ wa Nowe wi kɔrɔgɔ, wa tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge ki ni, katugu tɔnmɔ pìla pye tara ti lagapyew. A Nowe wì suu kɛɛ ki yirige ma ketenɛ li yigi mali le wa wi yɛɛ kɔrɔgɔ.

\VS{10}A Nowe wì si yapelege nuŋgba yaga kì toro naa, a wì si ketenɛ li yirige mali wa naa.

\VS{11}A ketenɛ lì si sɔngɔrɔ ma pan wi kɔrɔgɔ ki yɔnlɔkɔgɔ ki ni oliviye tige wɛrɛ ni wa li yɔn. A Nowe wì sigi jɛn ma yo tɔnmɔ pìla jerege laga tara ti na.

\VS{12}A Nowe wì si piliye kɔlɔshyɛn pye wa tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge ki ni naa. Ko puŋgo na, a wì si ketenɛ li wɔ mali wa naa, kona lii sɔngɔrɔ mbe pan wi kɔrɔgɔ naa.


\par }{\PP \VS{13}Nowe wi yɛlɛ cɛnmɛ kɔgɔlɔni naa yɛlɛ nuŋgba (601) wolo li yeŋge koŋgbanŋga, ki pilige koŋgbanŋga ki na, kìla yala tɔnmɔ pì waga laga tara ti na. A Nowe wì si tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge ki naayeri tɔnyaraga ki yɛngɛ, ma funwa pi wele, ma sigi yan tɔnmɔ pì waga laga tara ti na.

\VS{14}Ki yɛlɛ li yeŋge shyɛn wogo ki pilige nafa ma yiri kɔlɔshyɛn wogo ki na, a ko si yala tara tìla waga pew.

\VS{15}A Yɛnŋɛlɛ lì sigi yo Nowe wi kan fɔ:

\VS{16}«Ye yiri wa tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge ki ni, mboro naa ma jɔ, naa ye pinambiile poro naa pe jɛɛlɛ pe ni.

\VS{17}Yaara nda fuun ti yɛn yinwege na wa ma ni, ko kɔrɔ wo yɛn sannjɛrɛ, naa yaayoro naa woŋgaala konaa nda fuun ti maa yanri tara ti na, ma ti ni fuun ti yirige, jaŋgo ti se, ti lɛgɛ laga tara ti na.»

\VS{18}Kona, a Nowe wì si yiri wa tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge ki ni, wo naa wi jɔ, naa pe pinambiile poro naa pe jɛɛlɛ pe ni.

\VS{19}Woŋgaala pe ni fuun, naa yaara nda ti maa fulolo tara ti na konaa sannjɛrɛ ti ni, yaraga ŋga fuun ki maa tigile tara ti na, mbe yala ti cɛngɛlɛ ke ni, a ti ni fuun tì yiri wa tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge ki ni.


\par }{\PP \VS{20}A Nowe wì si
saraga wɔsaga kan maga le Yawe Yɛnŋɛlɛ li kɛɛ. A wì si yaayoro to naa sannjɛrɛ ti nuŋgba nuŋgba yigi, nda ti yɛn
kpoyi Yɛnŋɛlɛ lì yɛgɛ na, mari wɔ
saraga Yɛnŋɛlɛ li yeri, mari sogo wa saraga wɔsaga ki na.

\VS{21}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì sigi saraga ki nuwɔ taan pi ta. A lì sigi yo wa li nawa ma yo fɔ: «Mi se ka tara ti daŋga naa leele pe kala na, katugu mbege lɛ wa lere wi punwɛ pi na, wi nawa jatere wi yɛn ma pe wi na. Mi se ka yaara nda ti yɛn yinwege na ti tɔngɔ naa, paa yɛgɛ ŋga na mìgi pye we.


\par }{\Q \VS{22}Ɛɛn fɔ, mbe tara ti yaga wa ti yɔngɔlɔ ke ni,

\par }{\Q yarilire lugusanga naa ti kɔnsanga,

\par }{\Q were sanga naa kafugo sanga,

\par }{\Q yɔnrɔ naa kanga,

\par }{\Q yɔnlɔ naa yembinɛ

\par }{\Q ti se ka kɔ naa fyew.»




\par }\Chap{9}{\SH Yɛnŋɛlɛ làa yɔn finliwɛ le \newline  Nowe wi ni
\par }
{\PP \VerseOne{1}Kona, a Yɛnŋɛlɛ lì si duwaw
Nowe wo naa wi pinambiile pe na, ma pe pye fɔ: «Ye se, ye lɛgɛ, ye tara ti yin\XREF{†}{{\XO 9:1 }{\XO{9.1:
}}{\XT{Zhenɛ 1.28}}}.

\VS{2}Yaara nda fuun ti yɛn yinwege na laga tara ti na, naa naayeri sannjɛrɛ to naa yaŋgala jɛgɛlɛ jɛgɛlɛ ŋgele fuun ke maa fulolo tara ti na, naa ŋgbanra ti ni, ti yaa la fyɛ konaa ti sunndo wi yaa la kɔɔn ye yɛgɛ, mìri le ye kɛɛ.

\VS{3}Yaraga ŋga fuun ki maa tigile ma pye yinwege na, ti mbe ya pye ye yaakara. Mì ti ni fuun ti kan ye yeri, paa yɛgɛ ŋga na mìla yan wɛrɛ ti kan ye yeri we.

\VS{4}Ɛɛn fɔ, yaga ka kara ta ka nda ti yɛn ti yinwege ki ni, ko kɔrɔ wo yɛn nda ti yɛn ti kasanwa pi ni\XREF{†}{{\XO 9:4 }{\XO{9.4:
}}{\XT{Levi 7.26-27; 17.10-14; Dete 12.16,23; 15.23}}}.

\VS{5}Ye kasanwa mba pi yɛn ye yinwege ye, mi yaa ka pi fɔgɔ ki yewe. Na yaayogo ka lere wa gbo, mi yaa ka ki lere wi kasanwa pi fɔgɔ yewe ki yaayogo ki na\FTNT{†}{{\FR 9:5 }{\FR{9.5
{\QT{Mbe kasanwa pi fɔgɔ yewe yaayogo ki na
}} ko kɔrɔ wo yɛn mbege yaayogo ki gbo (Ɛki 21.28).}}}. Na lere wa ka wi lewee yɛnlɛ wa gbo, mi yaa ka ki lere wi yinwege fɔgɔ ki yewe ŋa wùu gbo wi na.


\par }{\Q \VS{6}Na lere ka lere gbo,

\par }{\Q lere wa wi yaa ka wo gbo fun;

\par }{\Q katugu Yɛnŋɛlɛ lì lere wi da, a wì pye li yanlɛɛ\XREF{†}{{\XO 9:6 }{\XO{9.6:
}}{\XT{Zhenɛ 1.26; Ɛki 20.13}}}.


\par }{\MM \VS{7}Yoro wo na, ye piile se, ye lɛgɛ, ye jaraga lɛgɛrɛ laga tara ti na\XREF{†}{{\XO 9:7 }{\XO{9.7:
}}{\XT{Zhenɛ 1.28}}}.»


\par }{\PP \VS{8}Kona, a Yɛnŋɛlɛ lì sigi yo Nowe wo naa wi pinambiile pe kan

\VS{9}ma yo fɔ: «Ye wele, mi wo na, mi yaa na
yɔn finliwɛ pi le ye ni, naa ye setirige piile mbele pe yaa ka yiri ye puŋgo na pe ni;

\VS{10}konaa yaraga ŋga fuun ki yɛn yinwege na wa ye ni ki ni: Sannjɛrɛ, naa yaayoro, naa woŋgaala pe ni fuun, naa yaara nda fuun tì yiri wa
tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge ki ni, konaa nda fuun ti yaa ka pye yinwege na laga tara na ti ni.

\VS{11}Mi yaa na yɔn finliwɛ pi le ye ni. Mi se ka tɔnŋgbɔɔ tɛgɛ mbe yaara nda ti yɛn yinwege na ti tɔngɔ laga tara ti na naa. Tɔnŋgbɔɔ ma pi yaa ka tɛgɛ mbe tara ti tɔngɔ naa.»

\VS{12}A Yɛnŋɛlɛ lì sho naa fɔ: «Yɔn finliwɛ mba mi yaa le ye ni, naa yaara nda fuun ti yɛn yinwege na wa ye ni ti ni, konaa leele mbele fuun pe yaa ka yiri ye puŋgo na pe ni, pi kacɛn wowi ŋa.

\VS{13}Mi yaa na yaanŋgondi wi tɛgɛ wa kambaara ti na, wi pye na yɔn finliwɛ pi kacɛn, po mba mì le tara woolo pe ni we.

\VS{14}Sanga o sanga mi ka ti tisaga kiga wɔ, pa yaanŋgondi wi yaa yiri wa kambaara ti na.

\VS{15}Yɔn finliwɛ mba mì le ye ni, naa yaraga ŋga fuun ki yɛn yinwege na ki cɛnlɛ pyew li ni, mi yaa la nawa tuun ki yɔn finliwɛ pi na. Tɔnŋgbɔɔ se ka pan mbe yaara nda ti yɛn yinwege na ti tɔngɔ naa laga tara ti na.

\VS{16}Yaanŋgondi wiga yiri wa kambaara ti na wa naayeri, mi yaa la wi wele, mbaa nawa tuun na yɔn finliwɛ mbakɔɔ pi na, po mba mì le yaara nda fuun ti yɛn yinwege na laga tara na ti ni we.»

\VS{17}A Yɛnŋɛlɛ lì si Nowe wi pye naa fɔ: «Yaanŋgondi wo wi yɛn yɔn finliwɛ pi kacɛn we, po mba mì le mi naa yaara nda fuun ti yɛn yinwege na laga tara ti na ti ni we.»


\par }{\SH Nowe wi pinambiile taanri \newline  pe sɛnrɛ
\par }
{\PP \VS{18}Nowe wi pinambiile mbele pàa yiri wa tɔnmɔkɔrɔ gbeŋge ki ni pe mɛrɛ ti nda: Sɛmu, naa Kamu konaa Zhafɛti. Kamu wìla pye Kana wo to.

\VS{19}Nowe wi pinambiile taanri poro wɛlɛ yɛɛn. Pe setirige piile poro wɛlɛ pè se ma tara ti ni fuun ti yin.


\par }{\PP \VS{20}Nowe wo wìla pye kɛkɔɔn koŋgbanŋa ma
ɛrɛzɛn tiire sanri.

\VS{21}A Nowe wì si kaa duvɛn wɔ a wùu yigi; a wì suu yaripɔrɔ ti wɔ wi yɛɛ na, ma koro witiwaga, wa wi
paraga go ki ni.

\VS{22}A Kana wi to Kamu wì si saa wi to Nowe wi yan witiwaga, mɛɛ pan maga yo wi nɔsepiile shyɛn pe kan wa funwa na.

\VS{23}Kona, a Sɛmu naa Zhafɛti pè si derigbɔgɔ lɛ maga taga pe pajoro ti na, nɛɛ kee puŋgo ni wa paraga go ki ni, ma saa pe to wi tɔn ki ni. Pàa puŋgo wa pe to wi yeri, jaŋgo paga kaa witiwaga ki yan.

\VS{24}Naa duvɛn wìla kaa laga Nowe wi na, ŋga wì pinambyɔ puŋgofɔ wìla pye wi na, a wì sigi jɛn.

\VS{25}A wì sho fɔ:

\par }{\Q Daŋga mbe Kana wi yigi!

\par }{\Q Wi pye kulolo pe kulo mboo nɔsepiile pe kan!


\par }{\MM \VS{26}A wì sho naa fɔ:

\par }{\Q Yawe Yɛnŋɛlɛ na li yɛn Sɛmu wi Yɛnŋɛlɛ le, gbɔgɔwɔ mbe pye li woo!

\par }{\Q Kana wi pye Sɛmu wi kulo!


\par }{\Q \VS{27}Yɛnŋɛlɛ li Zhafɛti wi gbɔgɔ!

\par }{\Q Wila korogi wa Sɛmu wi paara yinrɛ ti ni.

\par }{\Q Kana wi pye wi kulo!


\par }{\PP \VS{28}Tɔnŋgbɔɔ pi toroŋgɔlɔ, a Nowe wì si pye naa yɛlɛ cɛnmɛ taanri naa nafa shyɛn ma yiri kɛ (350).

\VS{29}Nowe wi yinwege piliye yi ni fuun yìla pye yɛlɛ cɛnmɛ kɔlɔjɛrɛ naa nafa shyɛn ma yiri kɛ (950), a wì si ku.




\par }{\MS TARA NA CƐNGƐLƐ \newline  KONAA BABƐLI SANŊGAZO TITƆNLƆWƆ KALA

\par }\Chap{10}{\MR 10–11

\par }{\PP \VerseOne{1}Tɔnŋgbɔɔ pi panŋgɔlɔ, a
Nowe wi pinambiile Sɛmu, naa Kamu, naa Zhafɛti pè si piile se. Pe setirige piile pe mɛrɛ ti nda:


\par }{\PP \VS{2}Zhafɛti wi pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Gomɛri, naa Magɔgi, naa Madayi, naa Yavan, naa Tubali, naa Meshɛki konaa Tirasi.

\VS{3}Gomɛri wi pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Ashikenazi, naa Irifati konaa Togarima.

\VS{4}Yavan pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Elisha, naa Tarisisi, naa Kitimu konaa Dodanimu.

\VS{5}Wa pe setirige ki ni, cɛngɛlɛ lɛgɛrɛ la yiri wa pe ni. A ki leele pè jaraga ma cɛn wa kɔgɔje yɔn tara ti laga ki ni fuun ki na. A pè si kɔɔnlɔ kɔɔnlɔ ma pye tara tara, naa cɛngɛlɛ cɛngɛlɛ, naa seye seye ma yala pe sɛnrɛ ti ni.


\par }{\PP \VS{6}Kamu pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Kushi, naa Mizirayimu, naa Puti konaa Kana.

\VS{7}Kushi pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Seba, naa Havila, naa Sabita, naa Arayema konaa Sabiteka. Arayema pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Saba naa Dedan.

\VS{8}Kushi wo wìla Nimirɔdi wi se fun. Nimirɔdi wo wìla keli ma pye fanŋga fɔ koŋgbanŋa laga tara ti na.

\VS{9}Nimirɔdi wìla pye koniyɛɛn gbɔɔ Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na. Ko kì ti pe maa ki yuun ma yo fɔ: «Koniyɛɛn gbɔɔ Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na paa Nimirɔdi yɛn.»

\VS{10}Wi wunluwɔ cara koŋgbannda ti mɛrɛ tori nda yɛɛn: Babɛli, naa Erɛki, naa Akadi konaa Kaline, wa Sineyari tara.

\VS{11}A Nimirɔdi wì si kaa yiri wa ki tara ti ni, ma kari wa Asiri tara, ma saa
Ninive ca ki kan, naa Erehobɔti Iri ca ki ni, naa Kala ca ki ni,

\VS{12}konaa Eresɛn cagbɔgɔ ki ni; ko la pye Ninive ca konaa Kala ca ti sɔgɔwɔ pi ni.


\par }{\PP \VS{13}Mizirayimu wo wìla pye Ludi cɛnlɛ woolo pe tɛlɛ we, naa Anɛmu cɛnlɛ woolo pe ni, naa Leyabi cɛnlɛ woolo, naa Nafitu cɛnlɛ woolo pe tɛlɛ;

\VS{14}naa Paturusi cɛnlɛ woolo, naa Kasiluhi cɛnlɛ woolo poro naa Kafitɔri cɛnlɛ woolo pe tɛlɛ we. Pa Filisiti tara fɛnnɛ pè yiri wa ki cɛngɛlɛ shyɛn ŋgele ke ni.


\par }{\PP \VS{15}A Kana wì suu pinambyɔ koŋgbanŋa Sidɔn wi se konaa Hɛti ni.

\VS{16}Wo wìla pye Zhebusi cɛnlɛ woolo pe tɛlɛ we, naa Amɔri cɛnlɛ woolo, naa Girigasi cɛnlɛ woolo,

\VS{17}naa Hɛvi cɛnlɛ woolo, naa Ariki cɛnlɛ woolo, naa Sini cɛnlɛ woolo,

\VS{18}naa Arivadi cɛnlɛ woolo, naa Zemari cɛnlɛ woolo konaa Hamati cɛnlɛ woolo pe tɛlɛ we. Ko puŋgo na, a Kana sege woolo pè si jaraga.

\VS{19}Pe tara tìla lɛ wa Sidɔn ca ki na ma jaraga ma kari wa Gerari ca ki yeri, fɔ ma saa gbɔn wa Gaza ca ki na, ma kari wa
Sodɔmu ca, naa
Gomɔri ca, naa Adima ca, konaa Zeboyimu ca ki yeri, fɔ ma saa gbɔn wa Lesha ca ki na.

\VS{20}Poro pe yɛn Kamu wi setirige piile wele, mbele pàa kɔɔnlɔ kɔɔnlɔ ma yala pe seye, naa pe sɛnrɛ, naa pe tara konaa pe cɛngɛlɛ ke ni.


\par }{\PP \VS{21}Zhafɛti wi ndɔ Sɛmu wìla pinambiile pele se fun. Wo wìla pye Hebɛri naa wi setirige piile pe tɛlɛ we.

\VS{22}Sɛmu wi pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Elamu, naa Asuri, naa Aripakisadi, naa Ludi konaa Aramu.

\VS{23}Aramu wi pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Uzi, naa Huli, naa Getɛri konaa Mashi.

\VS{24}A Aripakisadi wo si Shela se. A Shela wo Hebɛri se.

\VS{25}Hebɛri wo la se pinambiile shyɛn. Pàa pye na koŋgbanŋa wi yinri Pelɛgi\FTNT{†}{{\FR 10:25 }{\FR{10.25:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Pelɛgi mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa mbe kɔn yɛɛ na.}}}, katugu sanga ŋa ni wìla pye yinwege na, a tara woolo pè si kɔn pe yɛɛ na. Pàa pye naa nɔsepyɔ lenaŋa wi yinri Yokitan.

\VS{26}A Yokitan wo si Alimodadi se, naa Shelɛfu, naa Hazarimavɛti, naa Yera,

\VS{27}naa Hadoramu, naa Uzali, naa Dikila,

\VS{28}naa Obali, naa Abimayɛli, naa Saba,

\VS{29}naa Ofiri, naa Havila konaa Yobabu. Poro pe ni fuun mbele, poro la pye Yokitan wi pinambiile.

\VS{30}Pàa pye ma cɛn Mesa ca konaa Sefari yanwiga tara ti sɔgɔwɔ, ma wa yɔnlɔ yirisaga yeri.

\VS{31}Poro pe yɛn Sɛmu setirige piile wele, mbele pàa kɔɔnlɔ kɔɔnlɔ ma yala pe seye, naa pe sɛnrɛ, naa pe tara konaa pe cɛngɛlɛ ke ni.


\par }{\PP \VS{32}Nowe wi pinambiile pe setirige piile poro wɛlɛ yɛɛn, pàa kɔɔnlɔ kɔɔnlɔ seye seye, ma yala pe cɛngɛlɛ ke ni. Leele mbele fuun pe yɛn laga tara ti ni, pa pè yiri wa pe setirige ki ni, ma jaraga ma cɛn tara, tara, tɔnŋgbɔɔ pi panŋgɔlɔ.




\par }\Chap{11}{\SH Laga ŋga pàa pye na yinri Babɛli \newline  ki sanŋgazo titɔnlɔwɔ wi sɛnrɛ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Sɛnrɛ nuŋgba dunruya woolo pàa pye na yuun, pe sɛnyogo kìla pye nuŋgba.

\VS{2}A pè si kaa yiri wa yɔnlɔ yirisaga yeri na kee, mɛɛ saa funwa lagbɔgɔ ka yan wa Sineyari tara, a pè si cɛn lema.

\VS{3}A pè si kaa ki yo pe yɛɛ kan ma yo fɔ: «Yoo kari we sa tofa kɔn woo sogo wi sheli jɛŋgɛ.» Ko puŋgo na, a pè sigi tofa wi lɛ, a wì pye pe yeri paa go wasinndɛɛrɛ yɛn, a pè tara nda ti yɛn ŋguro ni ta lɛ mbaa waa ti ni paa joro yɛn.

\VS{4}A pè sho naa fɔ: «Yoo kari we sa cagbɔgɔ naa sanŋgazo titɔnlɔwɔ wa kan wi go ki gbɔn wa yɛnŋɛlɛ na; jaŋgo we mɛgbɔgɔ ta, waga ka jaraga tara ti lagapyew.»


\par }{\PP \VS{5}Sɛnwee piile pàa pye na ca konaa sanŋgazo titɔnlɔwɔ ŋa kanni, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si tigi ma pan mberi wele.

\VS{6}A lì sili yɛɛ pye fɔ: «Wele! Leele pe ni fuun pe yɛn cɛnlɛ nuŋgba na sɛnrɛ nuŋgba yuun. Ŋga pè lɛ na piin yɛɛn, ki wele! Koni, kala lo la se pe yɛgɛ pari pe nandanwa kapyege na.

\VS{7}Ye pan we tigi, we sa pe sɛnrɛ ti piri, jaŋgo paga kaa ti nuru pe yɛɛ yeri naa.»

\VS{8}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si pe jaraga tara ti ni fuun ti ni ma pe wɔ wa ki laga ki ni. A pè si cagbɔgɔ ki kanwa pi yaga.

\VS{9}Ko kì ti pe maa ki laga ki yinri Babɛli, katugu pa Yawe Yɛnŋɛlɛ làa leele pe sɛnrɛ ti piri wa ki laga ki na. Maga lɛ le ki laga ki na, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si leele pe jaraga tara ti laga ki ni fuun ki na.


\par }{\SH Leele pe tɛlɛye pe mɛrɛ \newline  ti nda maga lɛ Sɛmu na, \newline  ma saa gbɔn Abiramu na
\par }
{\PP \VS{10}Sɛmu wi setirige piile pe mɛrɛ ti nda. Sɛmu wìla ta yɛlɛ cɛnmɛ mɛɛ pinambyɔ se, a paa wi yinri Aripakisadi, tɔnŋgbɔɔ pi toroŋgɔlɔ, ki yɛlɛ shyɛn wolo li ni.

\VS{11}Aripakisadi seŋgɔlɔ, a Sɛmu wì si pye naa yɛlɛ cɛnmɛ kaŋgurugo (500), ma pinambiile pele yɛgɛ se, naa sumborombiile ni.


\par }{\PP \VS{12}Aripakisadi wo la ta yɛlɛ nafa ma yiri kɛ ma yiri kaŋgurugo, mɛɛ pinambyɔ se, a paa wi yinri Shela\FTNT{†}{{\FR 11:12 }{\FR{11.12:
}}{\FT{Wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ ŋa wi yɛn Girɛki sɛnrɛ ni wi ni. Mɛgɛ ka yɛn Aripakisadi naa Shela pe sɔgɔwɔ, ŋga pe yinri Kayinamu; Luki 3.}}}.

\VS{13}Shela seŋgɔlɔ, a Aripakisadi wì si pye naa yɛlɛ cɛnmɛ tijɛrɛ ma yiri taanri (403), ma pinambiile pele yɛgɛ se, naa sumborombiile ni.


\par }{\PP \VS{14}Naa Shela wìla kaa ta yɛlɛ nafa ma yiri kɛ, a wì si pinambyɔ se, a paa wi yinri Hebɛri.

\VS{15}Hebɛri seŋgɔlɔ, a Shela wì si pye naa yɛlɛ cɛnmɛ tijɛrɛ ma yiri taanri (403), ma pinambiile pele yɛgɛ se, naa sumborombiile ni.


\par }{\PP \VS{16}Naa Hebɛri wìla kaa ta yɛlɛ nafa ma yiri kɛ ma yiri tijɛrɛ, a wì si pinambyɔ se, a paa wi yinri Pelɛgi.

\VS{17}Pelɛgi seŋgɔlɔ, a Hebɛri wì si pye naa yɛlɛ cɛnmɛ tijɛrɛ naa nafa ma yiri kɛ (430), ma pinambiile pele yɛgɛ se naa sumborombiile ni.


\par }{\PP \VS{18}Naa Pelɛgi wìla kaa ta yɛlɛ nafa ma yiri kɛ, a wì si pinambyɔ se, a paa wi yinri Erewu.

\VS{19}Erewu seŋgɔlɔ, a Pelɛgi wì si pye naa yɛlɛ cɛnmɛ shyɛn ma yiri kɔlɔjɛrɛ (209), ma pinambiile pele yɛgɛ se, naa sumborombiile ni.


\par }{\PP \VS{20}Naa Erewu wìla kaa ta yɛlɛ nafa ma yiri kɛ ma yiri shyɛn, a wì si pinambyɔ se, a paa wi yinri Serugi.

\VS{21}Serugi seŋgɔlɔ, a Erewu wì si pye naa yɛlɛ cɛnmɛ shyɛn ma yiri kɔlɔshyɛn (207), ma pinambiile pele yɛgɛ se naa sumborombiile ni.


\par }{\PP \VS{22}Naa Serugi wìla kaa ta yɛlɛ nafa ma yiri kɛ, a wì si pinambyɔ se, a paa wi yinri Nahɔri.

\VS{23}Nahɔri seŋgɔlɔ, a Serugi wì si pye naa yɛlɛ cɛnmɛ shyɛn (200), ma pinambiile pele yɛgɛ se, naa sumborombiile ni.


\par }{\PP \VS{24}Naa Nahɔri wìla kaa ta yɛlɛ nafa ma yiri kɔlɔjɛrɛ, a wì si pinambyɔ se, a paa wi yinri Tera.

\VS{25}Tera seŋgɔlɔ, a Nahɔri wì si pye naa yɛlɛ cɛnmɛ ma yiri kɛ ma yiri kɔlɔjɛrɛ (119), ma pinambiile pele yɛgɛ se naa sumborombiile ni.


\par }{\PP \VS{26}Naa Tera wìla kaa ta yɛlɛ nafa taanri ma yiri kɛ, a wì si pinambiile se. Pe mɛrɛ ti nda: Abiramu, naa Nahɔri, konaa Aran.


\par }{\PP \VS{27}Tera setirige piile pe mɛrɛ ti nda: Tera wìla Abiramu, naa Nahɔri konaa Aran se. A Aran wo si pinambyɔ wa se, a paa wi yinri
Lɔti.

\VS{28}A Aran wì si keli ma ku wi to Tera wi na wa tara nda pàa wi se, wa Uri ca, wa Kalide tara ti ni.

\VS{29}A Abiramu wo naa Nahɔri pè si jɛɛlɛ pɔri, pàa pye na Abiramu jɔ wi yinri Sarayi, na Nahɔri jɔ wi yinri Milika. Milika wìla pye Aran sumborombyɔ. Aran wo wìla pye fun Zhisika wi to.

\VS{30}Sarayi wi sila pyɔ ta, katugu wi sila pye na siin.


\par }{\PP \VS{31}A Tera wì suu pinambyɔ Abiramu wi lɛ, naa wi pishyɛnwoo Lɔti wi ni, Aran wi pinambyɔ we, naa wi pijɔ Sarayi wi ni, Abiramu wi jɔ we. A pè si pinlɛ ma yiri wa Uri ca, wa Kalide tara, nɛɛ kee wa Kana tara. A pè si saa gbɔn wa Haran ca mɛɛ cɛn le.

\VS{32}Tera wi yinwege piliye yi ni fuun yìla pye yɛlɛ cɛnmɛ shyɛn ma yiri kaŋgurugo (205), a wì si ku wa Haran ca.




\par }{\MS IZIRYƐLI WOOLO PE TƐLƐYE WELE: ABIRAHAMU, NAA IZAKI KONAA ZHAKƆBU

\par }\Chap{12}{\MR 12–35

\par }{\SH Yɛnŋɛlɛ làa Abiramu wi yeri \newline  ma yo wi yiri wa wi tara
\par }
{\PP \VerseOne{1}Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì sigi yo Abiramu wi kan ma yo fɔ: «Abiramu! Yiri laga ma tara, laga ma sege woolo pe sɔgɔwɔ, konaa ma to ca ki ni. Ma kari wa tara nda mi yaa naga ma na ti ni\XREF{†}{{\XO 12:1 }{\XO{12.1:
}}{\XT{Kapye 7.2-3; Ebu 11.8}}}.

\VS{2}Mi yaa duwaw ma na mbɔɔn pye cɛnlɛ gbenɛ to, mbɔɔn mɛgɛ ki pye ki gbɔgɔ. Lelɛgɛrɛ yaa ka duwaw ta ma kala na.

\VS{3}Leele mbele ka duwaw pye ma kan, mi yaa duwaw poro na. Leele mbele kɔɔn daŋga, mi yaa poro daŋga. Sege ŋga fuun ki yɛn laga tara na ki woolo pe yaa ka duwaw ta ma kala na\XREF{†}{{\XO 12:3 }{\XO{12.3:
}}{\XT{Gala 3.8}}}.»


\par }{\PP \VS{4}A Abiramu wì si kari paa yɛgɛ ŋga na Yawe Yɛnŋɛlɛ làa ki yo maa kan we.
Lɔti wìla pinlɛ Abiramu wi ni ma kari fun. Abiramu wi yirisanga wi ni wa Haran ca, kìla yala wì ta yɛlɛ nafa taanri ma yiri kɛ ma yiri kaŋgurugo.

\VS{5}A wì suu jɔ Sarayi wo naa wi jɔnlɔ pyɔ Lɔti pe lɛ ma kari pe ni, naa kulolo mbele fuun wìla ta wa Haran ca pe ni, naa wi kɛɛ yaara ti ni fuun ti ni. A pè si kari wa Kana tara.


\par }{\SH Abiramu wi yege wa Kana tara
\par }
{\PP \VS{6}Naa pàa ka saa ye wa Kana tara, a pè siri pari ma saa gbɔn fɔ wa laga ŋga pe yinri Sishɛmu, fɔ wa More laga tigbɔgɔ ki na\FTNT{†}{{\FR 12:6 }{\FR{12.6:
}}{\FT{Tige ŋga pege sɛnrɛ yo laga ki laga ŋga ki ni, leele pele maa ki jate ma yo pàa pye na Yɛnŋɛlɛ li gbogo wa ki nɔgɔ.}}}. Ki sanga wi ni Kana tara woolo pàa pye wa pe tara ti ni.


\par }{\PP \VS{7}Ko puŋgo na, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si li yɛɛ naga Abiramu wi na, mɛɛ wi pye fɔ: «Ki tara nda to mi yaa kan ma setirige pyɔ\FTNT{†}{{\FR 12:7 }{\FR{12.7:
}}{\FT{Ŋga ki yo fɔ
{\QT{ma setirige pyɔ}}, yege wele fun wa ki lara nda ti ni (Kapye 7.5; Gala 3.16).}}} wi yeri.» A Abiramu wì si
saraga wɔsaga kan Yawe Yɛnŋɛlɛ li kan le ki laga ki na.


\par }{\PP \VS{8}Ko puŋgo na, a pè si yiri lema mɛɛ kari wa yanwira ti na. Ki yanwira ti yɛn wa Betɛli ca ki tanla, ma wa yɔnlɔ yirisaga yeri. Naa pàa ka saa gbɔn, a pè si
paara yinrɛ ti sangasanga mari kankan, ma Betɛli ca ki yaga yɔnlɔ tosaga yeri, ma Ayi ca ki yaga yɔnlɔ yirisaga yeri. A wì si saraga wɔsaga ka kan naa Yawe Yɛnŋɛlɛ li kan, mali mɛgɛ ki yeri mali gbɔgɔ.

\VS{9}Ko puŋgo na, a Abiramu wì si yiri lema, nɛɛ tanri na cɛɛn na kee wa
Negɛvu tara ti yeri\FTNT{†}{{\FR 12:9 }{\FR{12.9:
}}{\FT{Maga logo Negɛvu, Izirayɛli tara ti yɔnlɔparawa kalige kɛɛ tara to pe yinri ma. Ti lɛ wa Zheruzalɛmu ca ki yɔnlɔparawa kalige kɛɛ yeri ma kari wa gbinri wi ni wa yɔnlɔparawa kalige kɛɛ ki yeri. Wasege kayi ŋga tire lɛgɛrɛ woro wa ki ni. Tisara lɛgɛrɛ na la paan wa ki ni. Maga logo fun Negɛvu, ki maa para fun Izirayɛli tara ti yɔnlɔparawa kalige kɛɛ wogo ko na.}}}.


\par }{\SH Abiramu wìla saa cɛn \newline  wa Ezhipiti tara fuŋgo kala na
\par }
{\PP \VS{10}Fuŋgo kà la to wa Kana tara ti ni. A Abiramu wì si yiri ma kari wa Ezhipiti tara mbe sa cɛn wa wagati jɛnri ni, katugu ki fuŋgo kìla gbɔgɔ fɔ ma toro.

\VS{11}Naa pàa ka saa yɔngɔ Ezhipiti tara ti ni, a wì suu jɔ Sarayi wi pye fɔ: «Wele, mìgi jɛn ma yo ma yɛn ma yɔn fɔ jɛŋgɛ.

\VS{12}Na Ezhipiti tara woolo pe kɔɔn yan, pe yaa ki jɛn mbe yo mboro ma yɛn na jɔ we, pa pe yaa na gbo mbɔɔn yaga.

\VS{13}Ki kala na, mi yɛn nɔɔ yɛnri, na pe kɔɔn yewe, maga yo ma pe kan fɔ: ‹Na jɔnlɔ sumboro wi mboro›, jaŋgo pe ta panla yigi jɛŋgɛ ma kala na, mbe koro yinwege na.»


\par }{\PP \VS{14}Naa Abiramu wìla ka saa gbɔn wa Ezhipiti tara, a Ezhipiti tara fɛnnɛ pè suu jɔ Sarayi wi yan wi yɔn fɔ jɛŋgɛ.

\VS{15}A
Farawɔn\FTNT{†}{{\FR 12:15 }{\FR{12.15:
}}{\FT{Farawɔn mɛgɛ ki yɛn mɛgɛ ŋga pàa pye na tari faa Ezhipiti tara fɛnnɛ wunlumbolo pe na.}}} wi legbɔɔlɔ pèle si jɛlɛ wi yan mɛɛ saa wi tanga ma Farawɔn wi kan. A pè si kari jɛlɛ wi ni wa Farawɔn wi go.

\VS{16}Farawɔn wì si kajɛŋgɛ pye ma Abiramu wi kan wi jɔ wi kala na. A wì si simbaala kan wi yeri, naa sikaala, naa nɛrɛ, naa kulonambala naa kulojaala, naa sofile jɛɛlɛ naa nambala, konaa yɔngɔmɛye ni.


\par }{\PP \VS{17}Ɛɛn fɔ, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si jɔlɔgɔ gbɔgɔ wa Farawɔn wo naa wi go woolo pe na, Abiramu wi jɔ Sarayi wi kala na.

\VS{18}A Farawɔn wì si Abiramu wi yeri maa pye fɔ: «Yiŋgi mà pye na na yɛɛn? Ki pye mɛlɛ, mɛɛ sigi yo na kan mbe yo fɔ: ‹Ma jɔ wi?›

\VS{19}Kì pye mɛlɛ, a mà silan pye ma yo ma jɔnlɔ sumboro wi? Ko kì ti, mi yɛn naa jate mboo lɛ mboo pye na jɔ. Ɛɛn fɔ, koni, ma jɔ wi ŋa! Wi lɛ maa kee wi ni.»

\VS{20}A Farawɔn wì si konɔ kan wi tunmbyeele pe yeri ma yo pe sa Abiramu wi torogo poo yirige wa Ezhipiti tara ti ni, wo naa wi jɔ, naa wi kɛɛ yaara ti ni fuun ti ni.




\par }\Chap{13}{\SH Abiramu naa Lɔti pe lagawa kala \newline  pe yɛɛ na
\par }
{\PP \VerseOne{1}Kona, a Abiramu wì si yiri wa Ezhipiti tara, ma sɔngɔrɔ wa
Negɛvu tara ti yeri, wo naa wi jɔ wi ni, naa yaara nda fuun wìla ta ti ni.
Lɔti wìla pinlɛ ma kari wi ni.

\VS{2}Yarijɛndɛ lɛgɛrɛ la pye Abiramu wi yeri fɔ jɛŋgɛ. Wìla yaayoro lɛgɛrɛ ta naa penjagbɔrɔ ni, naa tɛ lɛgɛrɛ ni.

\VS{3}A wi nɛɛ tanri na toro lara lara, ma yiri wa Negɛvu tara ti yeri ma saa gbɔn wa Betɛli ca ki na. Wìla keli maa
paraga go ki kan ma cɛn wa Betɛli ca naa Ayi ca sɔgɔwɔ pi ni.

\VS{4}A wì si saa gbɔn wa
saraga wɔsaga ŋga wìla kan faa ki na. A Abiramu wì si Yawe Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ki yeri wa, mali gbɔgɔ.


\par }{\PP \VS{5}Abiramu wi tangayɛnlɛ Lɔti we, yaayoro lɛgɛrɛ la pye wi yeri fun, to ti yɛn simbaala, naa sikaala, naa nɛrɛ, konaa paara yinrɛ ni.

\VS{6}Ki tara ti sila pye ma gbɔgɔ, tìla kologo pe na, ki kala na, pe sila ya mbe pinlɛ mbe cɛn laga nuŋgba; katugu pe kɛɛ yaara tìla lɛgɛ.

\VS{7}Abiramu wi yaayoro kɔnrifɛnnɛ poro naa Lɔti woolo pe ni, pè si kaa win. Ko sanga wo ni, Kana tara woolo poro naa Perɛzi cɛnlɛ woolo pàa pye ma cɛn wa ki tara ti ni.

\VS{8}A Abiramu wì si Lɔti wi pye fɔ: «Kii daga mi naa mboro ni kiti mbe ye we sɔgɔwɔ, kii daga kiti mbe ye we yaayoro kɔnrifɛnnɛ pe sɔgɔwɔ fun, katugu we yɛn sege nuŋgba mi naa mboro ni.

\VS{9}Tara ti ni fuun ti nda ma yɛgɛ sɔgɔwɔ. Pan we laga we yɛɛ na. Na ma ka kee kamɛŋgɛ kɛɛ ki na, pa mi yaa kari kalige kɛɛ ki na. Na ma ka sila kee kalige kɛɛ ki na, pa mi yaa kari kamɛŋgɛ kɛɛ ki na.»


\par }{\PP \VS{10}A Lɔti wì suu yɛgɛ ki yirige ma wele, mɛɛ Zhuridɛn gbaan funwa laga ŋga kìla pye tɔnmɔ lɛgɛrɛ ni ko wɔ, ko ŋga kìla pye paa Ezhipiti tara ti yɛn. Sanga ŋa ni Yawe Yɛnŋɛlɛ li fa
Sodɔmu naa
Gomɔri cara ti tɔngɔ, kìla yɔn ma pye paa Yɛnŋɛlɛ li naŋgɔ kɔlɔgɔ yɛn, ma kari fɔ wa Sowari ca ki yeri\XREF{†}{{\XO 13:10 }{\XO{13.10:
}}{\XT{Zhenɛ 2.10}}}.

\VS{11}Kì kaa pye ma, a Lɔti wì si Zhuridɛn tara to wɔ, mɛɛ kari ma saa cɛn wa yɔnlɔ yirisaga yeri. Pa pàa laga pe yɛɛ na yɛɛn.

\VS{12}A Abiramu wo si koro wa Kana tara. A Lɔti wo si saa cɛn wa Zhuridɛn gbaan funwa laga falafala ki cara ti tanla, mɛɛ kari ma saa wi paara yinrɛ ti sanga mari kankan wa Sodɔmu ca ki tanla.

\VS{13}Sodɔmu ca woolo pàa pye ma pe fɔ jɛŋgɛ, na kapere tugbɔɔrɔ piin Yawe Yɛnŋɛlɛ li na.


\par }{\PP \VS{14}Naa Lɔti wìla kaa laga Abiramu wi na ma, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si Abiramu wi pye fɔ: «Mbɔɔn ta le laga ŋga ma yɛn, ma yɛgɛ ki yirige ma yɔnlɔparawa kamɛŋgɛ kɛɛ naa yɔnlɔparawa kalige kɛɛ ki wele, ma yɔnlɔ yirisaga naa yɔnlɔ tosaga ki wele.

\VS{15}Ma yɛgɛ ki yɛn tara nda fuun na, mi yaa ti kan mboro naa ma setirige piile ye yeri wagati wi ni fuun ni\XREF{†}{{\XO 13:15 }{\XO{13.15:
}}{\XT{Kapye 7.5}}}.

\VS{16}Mi yaa kɔɔn setirige piile pe pye pe lɛgɛ jɛŋgɛ, paa yɛgɛ ŋga na lere se ya mbe taambugɔ ki jiri we.

\VS{17}Yiri ma tara ti yanri, mari titɔnlɔwɔ naa ti gbemɛ pi wele, katugu mi yaa ti kan ma yeri.»


\par }{\PP \VS{18}A Abiramu wì suu paara yinrɛ ti kɔlɔgi lema, mɛɛ kari ma saa cɛn wa Mamire tigbɔrɔ laga ki ni, wa Eburɔn ca ki tanla. A wì si saraga wɔsaga kan le Yawe Yɛnŋɛlɛ li kan.




\par }\Chap{14}{\SH Abiramu wìla malaga gbɔn \newline  wunlumbolo pele ni ma ya pe ni
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ma si yala, Sineyari tara wunlunaŋa Amirafɛli wo naa Elasari ca wunlunaŋa Ariyɔki, naa Elamu ca wunlunaŋa Kedɔrilawomɛri konaa Goyimu ca wunlunaŋa Tideyali pe sanga wi na,

\VS{2}pè si kaa malaga gbɔn
Sodɔmu ca wunlunaŋa Bera wi ni, naa
Gomɔri ca wunlunaŋa Birisha, naa Adima ca wunlunaŋa Shineyabu, naa Zeboyimu ca wunlunaŋa Shemebɛri konaa wunlunaŋa Bela pe ni. Bela mɛgɛ nuŋgba koyi ŋga fun Sowari.


\par }{\PP \VS{3}Ki wunlumbolo pe ni fuun pè si pe yɛɛ gbogolo wa Sidimu gbunlundɛgɛ ki ni. Nala Kɔgɔje kuwo wìgi gbunlundɛgɛ ki shɔ.

\VS{4}Pàa pe yɛɛ tirige wunlunaŋa Kedɔrilawomɛri wi kan fɔ ma saa gbɔn yɛlɛ kɛ ma yiri shyɛn. Ɛɛn fɔ, yɛlɛ kɛ ma yiri taanri wolo li ni, a pè si yiri ma je wi na.


\par }{\PP \VS{5}Ki yɛlɛ kɛ ma yiri tijɛrɛ wolo li ni, wunlunaŋa Kedɔrilawomɛri wo naa wunlumbolo mbele pàa pye
yɔn finliwɛ na wi ni, pè si kari ma saa malaga gbɔn Erefayi cɛnlɛ woolo pe ni, ma ya pe ni wa Ashitarɔti Karinayimu ca, konaa ma ya Zuzimu cɛnlɛ woolo pe ni wa Hamu tara, naa Emimu cɛnlɛ woolo pe ni wa Shave Kiriyatayimu ca funwa laga falafala ki ni.

\VS{6}Pàa Hɔri cɛnlɛ woolo poro ya wa pe yɛɛra tara ti ni, wa Seyiri yanwira ti na, ma pe purɔ fɔ ma saa gbɔn wa Ɛli Paran laga ki ni, wa
gbinri\FTNT{†}{{\FR 14:6 }{\FR{14.6:
}}{\FT{Wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni maga logo
{\QT{gbinri,}} wasege kayi ŋga tire woro wa ki ni, ki yɛn waga ma pye taambugɔ nakoma sinndɛɛrɛ ni. Kɛrɛ na ya kɔn wa ki ni, yanyaara to ti maa yanri wa (Zhɔbu 24.5). Tisara lɛgɛrɛ na la paan wa ki laga ki na. Ki yɛn laga ŋga ki yɛn waga, lere na pye wa ki ni (Dete 32.10; Eza 21.1.)
}}} wi tanla.

\VS{7}Ko puŋgo na, a pè si sɔngɔrɔ ma pan wa Eni Mishipa ca, ki ca pege yinri naa Kadɛshi. A pè si malaga ki gbɔn Amalɛki setirige piile pe ni ma ya pe ni wa pe tara ti lagapyew. Pàa ya Amɔri cɛnlɛ woolo pe ni fun, poro mbele pàa pye ma cɛn wa Hazazɔn Tamari ca.

\VS{8}Kona, a Sodɔmu ca wunlunaŋa, naa Gomɔri ca wunlunaŋa, naa Adima ca wunlunaŋa, naa Zeboyimu ca wunlunaŋa wo naa Bela ca wunlunaŋa wi ni, pè si pe maliŋgbɔɔnlɔ pe yirige. Bela ca pege yinri naa Sowari. A pè si saa yere malinjɛ na wa Sidimu gbunlundɛgɛ ki ni

\VS{9}mbe malaga gbɔn Elamu ca wunlunaŋa Kedɔrilawomɛri wi ni, Sineyari tara wunlunaŋa Amirafɛli konaa Elasari ca wunlunaŋa Ariyɔki pe ni. Ki wunlumbolo tijɛrɛ poro naa wunlumbolo kaŋgurugo poro pàa to pe yɛɛ na ma malaga ki gbɔn.


\par }{\PP \VS{10}Pàa pye na ŋguro jowɔrɔ ti woo were nda ni, tìla pye ma lɛgɛ wa Sidimu gbunlundɛgɛ ki ni. A Sodɔmu ca naa Gomɔri ca wunlumbolo pè si fe ma toori wa ki were ta ni. Mbele pàa fe ma shɔ, a poro si saa lara wa yanwira ti na.

\VS{11}Mbele pàa malaga ki gbɔn ma ya, pè si Sodɔmu ca naa Gomɔri ca yarijɛndɛ ti ni fuun, naa pe yaakara ti ni fuun ti koli ma kari ti ni.

\VS{12}A pè si Abiramu wi naa
Lɔti wo naa wi kɛɛ yaara ti koli ma kari ti ni. Lɔti wìla pye ma cɛn wa Sodɔmu ca ki ni.


\par }{\PP \VS{13}A naŋa wà si fe ma shɔ, mɛɛ saa ki sɛnrɛ ti yo Eburuye naŋa Abiramu wi kan. Abiramu wìla pye ma cɛn wa Amɔri cɛnlɛ woolo naŋa Mamire wi tigbɔrɔ ti sɔgɔwɔ. Mamire naa wi nɔsepyɔ Ɛshikɔli, naa Anɛri konaa Abiramu ni, pàa pye yɔn finliwɛ na.

\VS{14}Naa Abiramu wìla kaa ki logo ma yo pàa wi naa Lɔti wi yigi ma kari wi ni, Abiramu wi kulolo mbele pàa se wa wi go, a wì si mbele kotogo la pye pe ni, pe cɛnmɛ taanri ma yiri kɛ ma yiri kɔlɔtaanri (318) wɔ. Wo naa poro ni, pè si pe maliŋgbɔnyaara ti lɛ, mɛɛ taga pe puŋgo na, na pe tuuro tɔnri fɔ wa Dan tara.

\VS{15}Ki yembinɛ li ni, a Abiramu wì suu maliŋgbɔɔnlɔ pe walagi walagi ma saa to ki wunlumbolo pe na, mɛɛ ya pe ni ma pe purɔ fɔ wa Shoba ca, wa Damasi ca ki kamɛŋgɛ kɛɛ ki na.

\VS{16}A wì si sɔngɔrɔ ma pan yarijɛndɛ nda fuun pàa koli ti ni, konaa wi naa Lɔti wi ni, naa wi kɛɛ yaara, naa jɛɛlɛ poro naa leele sanmbala pe ni.


\par }{\SH Mɛlikisedɛki wìla duwaw pye \newline  Abiramu wi kan
\par }
{\PP \VS{17}Naa Abiramu wìla kaa ya Kedɔrilawomɛri naa wunlumbolo mbele pàa yɔn finliwɛ le wi ni pe ni, ma sɔngɔrɔ na paan, a Sodɔmu ca wunlunaŋa wì si pan maa fili wa Shave gbunlundɛgɛ ki ni. Ko ki yɛn wunlunaŋa wi gbunlundɛgɛ ye.


\par }{\PP \VS{18}Salɛmu ca wunlunaŋa
Mɛlikisedɛki wì si pan buru naa duvɛn ni. Wìla pye Yɛnŋɛlɛ na yaara ti ni fuun ti go na li
saraga wɔfɔ.

\VS{19}A wì si duwaw pye Abiramu wi kan ma yo fɔ:

\par }{\Q «Yɛnŋɛlɛ na yaara ti ni fuun ti go na, li duwaw ma na,

\par }{\Q lo na lì naayeri wo naa tara ti da!


\par }{\Q \VS{20}Sɔnmɔ yɛn Yɛnŋɛlɛ na yaara ti ni fuun ti go na li woo,

\par }{\Q lo na lɔ̀ɔn juguye pe le ma kɛɛ we\XREF{†}{{\XO 14:20 }{\XO{14.18-20:
}}{\XT{Ebu 7.1-10}}}!»

\par }{\PP A Abiramu wì si yaara nda fuun wìla koli ti walisaga kɛ wogo ki kan Mɛlikisedɛki wi yeri.


\par }{\PP \VS{21}A Sodɔmu ca wunlunaŋa wì sigi yo Abiramu wi kan ma yo fɔ: «Leele poro kan na yeri ma yarijɛndɛ to lɛ.»


\par }{\PP \VS{22}A Abiramu wì suu pye fɔ: «Mìlan kɛɛ ki yirige ma wugu Yawe Yɛnŋɛlɛ na yaara ti ni fuun ti go na li na, lo na lì naayeri wo naa tara ti da.

\VS{23}Mì wugu mɔɔ kan fɔ yaraga ŋga fuun ki yɛn ma wogo, mi se ka lɛ, ali sa sun jese pyɔ nuŋgba nakoma sawiga maŋga; jaŋgo maga ka ta mbe yo mì Abiramu wi pye yarijɛndɛ tafɔ.

\VS{24}Mi se yaraga ko ka shɔ na yɛɛ wogo, kaawɔ na woolo pè yaakara nda ka to. Na pinlɛyɛɛnlɛ Anɛri, naa Ɛshikɔli, naa Mamire poro na, poro mbe pe tasaga ki lɛ pe yɛ.»




\par }\Chap{15}{\SH Yɛnŋɛlɛ làa yɔn finliwɛ le \newline  Abiramu wi ni
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ki kagala ke puŋgo na, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si para naa Abiramu wi ni yariyanra ni, maa pye fɔ: «Abiramu, maga ka fyɛ yaraga ka kpɛ na. Mi yɛn ma go sigefɔ. Mi yaa ka tɔnli gbɔɔ kan ma yeri.»


\par }{\PP \VS{2}A Abiramu wì sho fɔ: «We Fɔ, Yawe Yɛnŋɛlɛ, yiŋgi tɔnli wi yɛn wa, na maga yaara to kan na yeri, mbe sigi ta pyɔ wo wa woro na yeri we? Na kɔrɔgɔ lifɔ wo wi yɛn Damasi ca fɛnnɛ naŋa Eliyezɛri we.»

\VS{3}A Abiramu wì sho naa fɔ: «Wele, mɛɛ setirige piile kan na yeri. Na go tunmbyee Eliyezɛri ŋa wì yiri wa Damasi ca, wo wi yaa ka pye na kɔrɔgɔ lifɔ.»


\par }{\PP \VS{4}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì suu pye fɔ: «Ayoo, wo ma wi yaa pye ma kɔrɔgɔ lifɔ we. Ɛɛn fɔ, ma yɛɛra pisee wi yaa pye ma kɔrɔgɔ lifɔ\FTNT{†}{{\FR 15:4 }{\FR{15.4:
}}{\FT{Wa Izirayɛli tara, pyɔ wo wi maa to kɔrɔgɔ ki li.}}}.»


\par }{\PP \VS{5}A lì si Abiramu wi yirige wa funwa na, ma suu pye fɔ: «Ma yɛgɛ ki yirige wa naayeri ma wele! Wɔnŋgɔlɔ ke jiri na ma mbe ya we» A lì suu pye fɔ: «Pa ma setirige piile pe yaa ka lɛgɛ ma\XREF{†}{{\XO 15:5 }{\XO{15.5:
}}{\XT{Ɔrɔmu 4.18; Ebu 11.12}}}.»

\VS{6}A Abiramu wì si taga Yawe Yɛnŋɛlɛ li na. Ki kala na, a Yawe Yɛnŋɛlɛ li nɛɛ wi jate paa lesinŋɛ yɛn\XREF{†}{{\XO 15:6 }{\XO{15.6:
}}{\XT{Ɔrɔmu 4.3; Gala 3.6; Zhaki 2.23}}}.


\par }{\PP \VS{7}A we Fɔ wì suu pye naa fɔ: «Muwi mi yɛn Yawe Yɛnŋɛlɛ, na lɔ̀ɔn yirige wa Uri ca, wa Kalide tara, jaŋgo mbege tara nda ma yɛn laga ti ni, ti kan ma yeri, ti pye ma woro.»


\par }{\PP \VS{8}A Abiramu wì sili yewe ma yo: «We Fɔ, Yawe Yɛnŋɛlɛ, yiŋgi ki yaa ki naga na na mbe yo mi yaa kaga tara nda ti ta, ti pye na woro?»


\par }{\PP \VS{9}A we Fɔ wì suu pye fɔ: «Pan mala kan nasumboro ni, ŋa wì ta yɛlɛ taanri, naa sikanɔ ŋa wì ta yɛlɛ taanri, naa simbapɔlɔ ŋa wì ta yɛlɛ taanri, konaa ketenɛ nuŋgba naa jɛndɛtuwa yirifɔnŋɔ nuŋgba ni.»


\par }{\PP \VS{10}A Abiramu wì si pan ki yaayoro ti ni, mɛɛ ti walagi shyɛnzhyɛn wa ti nandogomɔ, mɛɛ ti waara ti tɛgɛtɛgɛ mari yɛgɛ wa ti yɛɛ yeri. Ɛɛn fɔ, wi sila sannjɛgɛlɛ koro walagi\FTNT{†}{{\FR 15:10 }{\FR{15.10:
}}{\FT{Mbe yaayogo ki wali shyɛn wa ki nandogomɔ mbege waara ti tɛgɛ ti yɛɛ tanla, ko la pye naga nari ma yo yɔn finliwɛ ye leele shyɛn sɔgɔwɔ. Pàa pye naga jate fɔ mboro ŋa kaga yɔn finliwɛ pi jɔgɔ, yaayogo pège pye yɛgɛ ŋga na, pa pe daga mbɔɔn pye ma fun.}}}.

\VS{11}Kara kasannjɛrɛ nda ti maa kara kaa tì si tigi ma to ki yaayoro kuro ti na. Ɛɛn fɔ, a Abiramu wì siri purɔ.

\VS{12}Naa yɔnlɔ kìla kaa na tuun, a wɔnlɔwɔ gbɔɔ si Abiramu wi yigi, a diwi gbɔɔ fyɛrɛ woo wà si ye wi ni.

\VS{13}A we Fɔ wì si Abiramu wi pye fɔ: «Ki daga maga jɛn jɛŋgɛ fɔ ma setirige piile pe yaa ka pye nambannjɛɛnlɛ tara ta yɛgɛ ni, mbe pye wa ki leele pe kulolo. Pe yaa ka pe jɔlɔ fɔ sa gbɔn yɛlɛ cɛnmɛ tijɛrɛ (400)\XREF{†}{{\XO 15:13 }{\XO{15.13:
}}{\XT{Ɛki 1.1-13; Kapye 7.6}}}.

\VS{14}Ɛɛn fɔ, pe yaa ka pye kulolo tara nda ni, mi yaa ka ki leele pe jɔlɔ. Ko puŋgo na, ma setirige piile pe yaa ka yiri wa mbe pan yarijɛndɛ lɛgɛrɛ ni\XREF{†}{{\XO 15:14 }{\XO{15.14:
}}{\XT{Ɛki 12.40-41; Kapye 7.7}}}.

\VS{15}Mboro wo na, ma lelɛwɛ pi yaa yɔn, ma yaa ku yɛyinŋge na, pee ka jɛn pɔɔn le.

\VS{16}Ma setirige piile pe sɛrɛ woolo poro yirisaga tijɛrɛ wogo ko ki yaa ka sɔngɔrɔ laga; katugu Amɔri cɛnlɛ woolo pe kambasinŋge ŋga paa piin, ki fa gbɔn wa ki gbɔnsaga ki na gbɛn, mbe pe purɔ mbe pe yirige wa pe tara ti ni.»


\par }{\PP \VS{17}Naa yɔnlɔ kìla kaa to, a diwi gbɔɔ wà si ye. A kasɔn gbɔgɔ kà si yiri wa, nɛɛ wirige kɔɔn, na yiin, mɛɛ pan ma toro wa yaayoro waara ti sɔgɔwɔ pi ni\FTNT{†}{{\FR 15:17 }{\FR{15.17:
{\QT{A kasɔn gbɔgɔ kà si yiri wa nɛɛ wirige kɔɔn,}} ko la pye naga nari ma yo Yɛnŋɛlɛ làa pye le.}}}.

\VS{18}Ki pilige ki ni, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si yɔn finliwɛ le Abiramu wi ni, mɛɛ wi pye fɔ: «Mi yɛn naga tara nda ti kaan ma setirige piile pe yeri, mbege lɛ wa Ezhipiti gbaan wi na fɔ sa gbɔn wa gbaan gbeŋɛ wi na, Efirati gbaan we\XREF{†}{{\XO 15:18 }{\XO{15.18:
}}{\XT{Kapye 7.5}}}.

\VS{19}Ki tara to ti yɛn Keni cɛnlɛ woolo, naa Kenazi cɛnlɛ woolo, naa Kadimoni cɛnlɛ woolo,

\VS{20}naa Hɛti cɛnlɛ woolo, naa Perɛzi cɛnlɛ woolo, naa Erefayi cɛnlɛ woolo,

\VS{21}naa Amɔri cɛnlɛ woolo, naa Kana tara woolo, naa Girigasi cɛnlɛ woolo konaa Zhebusi cɛnlɛ woolo pe tara re.»




\par }\Chap{16}{\SH Ishimayɛli semɛ kala
\par }
{\PP \VerseOne{1}Abiramu wi jɔ Sarayi wi sila pyɔ se wi kan. Ɛɛn fɔ, kulojɔ wà la pye wi yeri, pàa pye naa yinri Agari. Ezhipiti tara fɛnnɛ woo lawi.

\VS{2}A Sarayi wì si Abiramu wi pye fɔ: «Wele, Yawe Yɛnŋɛlɛ lii yere ki na mbe pyɔ se. Ki kala na, mila ma yɛnri, kari ma sa sinlɛ wa na kulojɔ wi ni; kana pa mbe piile ta wi kala na\FTNT{†}{{\FR 16:2 }{\FR{16.2:
}}{\FT{Mbe yala Izirayɛli woolo pe kalɛgɛ ki ni, jɛlɛ ŋa fuun wìla pɔri naŋa yeri wi si woro na siin, ki kologo la kan wi yeri wi jɛlɛ wa yɛgɛ kan wi pɔlɔ wi yeri jaŋgo wi piile se wi kan wila pe jate paa wi yɛɛra piile yɛn (}}{\XT{Zhenɛ 30.1-13; Ɛki 21.4}}{\FT{).}}}.»

\par }{\PP A Abiramu wì si yere wi jɔ wi sɛnrɛ ti na.

\VS{3}Kì kaa pye ma, a Sarayi wì suu kulojɔ, Ezhipiti tara fɛnnɛ woo Agari, wi yigi maa kan wi pɔlɔ Abiramu wi yeri jɛlɛ. Kìla yala Abiramu wì ta yɛlɛ kɛ wa Kana tara.


\par }{\PP \VS{4}A Abiramu wì si ye Agari wi kɔrɔgɔ maa jɛn jɛlɛ, a wì si kugbɔ lɛ. Naa Agari wìla kaa wi yɛɛ yan kugbɔ ni, wi sila pye na wi tafɔ jɛlɛ Sarayi wi jate naa.

\VS{5}Kona, a Sarayi wì si Abiramu wi pye fɔ: «Tɛgɛlɛ na paa na tegele, li sɔngɔrɔ ma na. Ki yɛn kaselege fɔ muwi mìlan kulojɔ wi kan ma yeri jɛlɛ. Ɛɛn fɔ, maga lɛ wùu yɛɛ yan kugbɔ ni, wi woro nala jate naa. Yawe Yɛnŋɛlɛ li kiti kɔn mi naa mboro we sɔgɔwɔ.»


\par }{\PP \VS{6}A Abiramu wì si Sarayi wi pye fɔ: «Mboro kulojɔ wi. Wi yɛn ma cɛnwɛ na. Kala na kɔɔn ndanla, ta lo piin wi na.»

\par }{\PP Kì kaa pye ma, a Sarayi wi nɛɛ Agari wi jɔlɔ jɛŋgɛ, fɔ a wì saa fe ma kari wa
gbinri wi ni.


\par }{\PP \VS{7}A Yawe Yɛnŋɛlɛ li
mɛrɛgɛ wì si pan ma Agari wi yan pulugo ka tanla wa Shuri ca kologo ki na,

\VS{8}mɛɛ wi yewe ma yo fɔ: «Sarayi kulojɔ Agari, ma yiri se? Ma nɛɛ kee se?»

\par }{\PP A Agari wì suu pye fɔ: «Mi yɛn na fee na tafɔ jɛlɛ Sarayi wo yɛgɛ.»

\VS{9}A Yawe Yɛnŋɛlɛ li mɛrɛgɛ wì suu pye fɔ: «Sɔngɔrɔ wa ma tafɔ jɛlɛ wi yeri, mɔɔ yɛɛ tirige wi kan.

\VS{10}Yawe Yɛnŋɛlɛ li yaa kɔɔn setirige piile pe pye pe lɛgɛ, fɔ lere se ka ya mbe pe jiri.»

\VS{11}A Yawe Yɛnŋɛlɛ li mɛrɛgɛ wì suu pye naa fɔ:

\par }{\Q «Wele, ma yɛn kugbɔ ni;

\par }{\Q ma yaa ka pinambyɔ se, mboo mɛgɛ taga Ishimayɛli\FTNT{†}{{\FR 16:11 }{\FR{16.11:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Ishimayɛli mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa Yɛnŋɛlɛ li maa nuru leele pe yeri.}}};

\par }{\Q katugu
we Fɔ wɔ̀ɔn jɔlɔgɔ gbelege ki logo.


\par }{\Q \VS{12}Ma pinambyɔ wi yaa ka pye paa yan sofile yɛn.

\par }{\Q Wi yaa kaa wiin leele pe ni fuun pe ni,

\par }{\Q leele pe ni fuun pe yaa kaa wiin wi ni.

\par }{\Q Wi yaa ka cɛn mbe lali wi woolo pe ni fuun pe ni.»


\par }{\PP \VS{13}A Agari wi nɛɛ wi yɛɛ yewe na yuun fɔ: «Ŋa wila na yaan, wo mì yan kaselege yɛɛn gbari?» A wì si mɛgɛ taga Yawe Yɛnŋɛlɛ na làa para wi ni li na, nali yinri «Yɛnŋɛlɛ na laa na yaan\FTNT{†}{{\FR 16:13 }{\FR{16.13:
}}{\FT{Mɛgɛ ŋga kì taga ma yo «Yɛnŋɛlɛ na laa na yaan,» Eburuye sɛnrɛ ti ni ko ki yɛn «Ɛli-Ɔrɔyi».}}}.»

\VS{14}Ki kala na, kɔlɔ ŋa wi yɛn wa Kadɛshi ca naa Berɛdi ca sɔgɔwɔ pi ni, pe maa wi yinri «Ŋa wi yɛn wee nala yaan wi kɔlɔ\FTNT{†}{{\FR 16:14 }{\FR{16.14:
}}{\FT{Mɛgɛ ŋga kì taga ma yo «Ŋa wi yɛn wee nala yaan wi kɔlɔ,» Eburuye sɛnrɛ ti ni ko ki yɛn Lahayi-Ɔrɔyi.}}}.»

\VS{15}A Agari wì si pinambyɔ se Abiramu wi kan. A Abiramu wì si pinambyɔ ŋa Agari wìla se wi mɛgɛ taga naa yinri Ishimayɛli\XREF{†}{{\XO 16:15 }{\XO{16.15:
}}{\XT{Gala 4.22}}}.

\VS{16}Agari wìla Ishimayɛli wì se Abiramu wi kan sanga ŋa ni, kìla yala Abiramu wi ta yɛlɛ nafa tijɛrɛ ma yiri kɔgɔlɔni.




\par }\Chap{17}{\SH Abiramu mɛgɛ kì kanŋga \newline  ma pye Abirahamu
\par }
{\PP \VerseOne{1}Naa Abiramu wìla kaa ta yɛlɛ nafa tijɛrɛ ma yiri kɛ ma yiri kɔlɔjɛrɛ, a Yɛnŋɛlɛ lì sili yɛɛ naga wi na, ma suu pye fɔ: «Muwi mi yɛn Yawe Yɛnŋɛlɛ na yawa pi ni fuun fɔ. Ti ma yinwege ki pye sinŋge na yɛgɛ na, ma pye jɛrɛgisaga fu.

\VS{2}Mi yaa na
yɔn finliwɛ pi le ma ni, mbɔɔn setirige piile pe pye pe lɛgɛ fɔ jɛŋgɛ.»


\par }{\PP \VS{3}A Abiramu wì si to maa yɛgɛ ki jiile wa tara mbe Yɛnŋɛlɛ li gbɔgɔ. A Yɛnŋɛlɛ lì suu pye fɔ:

\VS{4}«Na yɔn finliwɛ mba mì le ma ni pi mba: ‹Ma yaa ka pye cɛngɛlɛ lɛgɛrɛ to.

\VS{5}Pe sɔɔn yeri naa Abiramu, ɛɛn fɔ, pe yaa lɔɔn yinri Abirahamu\FTNT{†}{{\FR 17:5 }{\FR{17.5:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Abirahamu mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa cɛngɛlɛ lɛgɛrɛ to.}}}, katugu mi yaa ma pye cɛngɛlɛ lɛgɛrɛ tɛlɛ\XREF{†}{{\XO 17:5 }{\XO{17.5:
}}{\XT{Ɔrɔmu 4.17}}}.

\VS{6}Mi yaa ma pye sevɔ. Cɛngɛlɛ yaa ka yiri wa ma ni; wunlumbolo yaa ka yiri wa ma ni.

\VS{7}Na yɔn finliwɛ pi yaa koro mi naa mboro sɔgɔwɔ, naa ma setirige piile pe sɔgɔwɔ, konaa ma setirige piile mbele fuun pe yaa ka yiri ma puŋgo na pe sɔgɔwɔ. Ki yɔn finliwɛ pi yɛn kɔsaga fu, fɔ mi yaa ka pye ma Yɛnŋɛlɛ, naa ma setirige piile pe Yɛnŋɛlɛ mboro puŋgo na\XREF{†}{{\XO 17:7 }{\XO{17.7:
}}{\XT{Luki 1.55}}}.

\VS{8}Ma yɛn ma cɛn laga Kana tara nda ni, mi yaa ti ni fuun ti kan ma yeri, konaa ma setirige piile pe yeri, ti pye pe woro fɔ sanga pyew mboro puŋgo na. Mi yaa ka pye pe Yɛnŋɛlɛ\XREF{†}{{\XO 17:8 }{\XO{17.8:
}}{\XT{Kapye 7.5}}}.› »


\par }{\SH Kɛnrɛkɛnrɛ wì pan \newline  yɛgɛ ŋga na ki ŋga
\par }
{\PP \VS{9}A Yɛnŋɛlɛ lì si Abirahamu wi pye naa fɔ: «Mboro wo na, na yɔn finliwɛ pi yigi, mboro naa ma setirige piile mbele fuun pe yaa ka yiri ma puŋgo na pe ni.

\VS{10}Ye yaa na yɔn finliwɛ mba yigi, mi naa mboro sɔgɔwɔ, naa ma setirige piile mbele fuun pe yaa ka yiri ma puŋgo na pe sɔgɔwɔ, pi mba: ‹Yoro mbele fuun ye yɛn nambala, ye
kɛnrɛkɛnrɛ\XREF{†}{{\XO 17:10 }{\XO{17.10:
}}{\XT{Kapye 7.8; Ɔrɔmu 4.11}}}.

\VS{11}Ye yaa kɛnrɛkɛnrɛ, ko ki yaa pye yɔn finliwɛ pi tɛgɛrɛ re mi naa yoro sɔgɔwɔ.

\VS{12}Ye pinambiile pe ni fuun pe daga mbe kɛnrɛkɛnrɛ pilige kɔlɔtaanri wogo ki na pe seŋgɔlɔ; pa ki yaa la piin ma, ma setirige piile mbele fuun pe yaa ka yiri pe na, sanga wi ni fuun ni; mbe pinlɛ kulolo mbele fuun pè se wa ma go pe ni, nakoma mbele fuun mà lɔ penjara ni cɛngɛlɛ kele yeri, pe si woro ma cɛnlɛ woolo.

\VS{13}Kulo ŋa wì se wa ma go konaa ŋa mà lɔ, pe daga mbe kɛnrɛkɛnrɛ. Na yɔn finliwɛ pi tɛgɛrɛ ti yaa pye wa ye witire ti na mbege naga fɔ pi yɛn yɔn finliwɛ mba pi yɛn kɔsaga fu.

\VS{14}Naŋa ŋa fuun wii kɛnrɛkɛnrɛ, ye daga mboo purɔ mboo wɔ ye sɔgɔwɔ, katugu wìlan yɔn finliwɛ pi jɔgɔ.› »


\par }{\PP \VS{15}A Yɛnŋɛlɛ lì si Abirahamu wi pye fɔ: «Maga kɔɔn jɔ wi yeri naa Sarayi, ɛɛn fɔ, koni wi mɛgɛ koyi ŋga Sara\FTNT{†}{{\FR 17:15 }{\FR{17.15:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Sara mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa wunlunaŋa sumborombyɔ.}}}.

\VS{16}Mi yaa duwaw wi na, mbe pinambyɔ kan ma yeri wi fanŋga na. Mi yaa duwaw wi na mboo pye cɛngɛlɛ lɛgɛrɛ nɔ. Cɛngɛlɛ ke wunlumbolo yaa ka yiri wa wi setirige ki ni.»


\par }{\PP \VS{17}A Abirahamu wì si to maa yɛgɛ ki jiile wa tara, ma tɛgɛ, mɛɛ ki yo wa wi nawa fɔ: «Lere ŋa wì yɛlɛ cɛnmɛ ta, wo mbe ya mbe pyɔ se mɛlɛ? Sara fun wì ta yɛlɛ nafa tijɛrɛ ma yiri kɛ, wo mbe ya mbe pyɔ se mɛlɛ?»

\VS{18}A Abirahamu wì si Yɛnŋɛlɛ li pye fɔ: «Ki yaga Ishimayɛli wi koro yinwege na ma yɛgɛ sɔgɔwɔ, ko yaa yala na ni ma\FTNT{†}{{\FR 17:18 }{\FR{17.18:
}}{\FT{Abirahamu wìla ki yo Yɛnŋɛlɛ li kan ma yo Ishimayɛli wi koro yinwege na li yɛgɛ sɔgɔwɔ jaŋgo wo mbe pye wi kɔrɔgɔ lifɔ.}}}.»


\par }{\PP \VS{19}Ɛɛn fɔ, a Yɛnŋɛlɛ lì sho fɔ: «Taga ki na, ma jɔ Sara wi yaa pinambyɔ se ma kan, maa mɛgɛ ki taga Izaki. Mi yaa ka koro yɔn finliwɛ na wi ni, yɔn finliwɛ mba pi yaa pye kɔsaga fu; mbe koro yɔn finliwɛ na wi setirige piile pe ni wo puŋgo na.

\VS{20}Ishimayɛli wo na, mɔ̀ɔ yɛnrɛwɛ pi logo fun wi kanŋgɔlɔ. Mi yaa duwaw wi na, mboo pye sevɔ, mboo setirige piile pe pye pe lɛgɛ fɔ jɛŋgɛ. Wi yaa ka kundigile kɛ ma yiri shyɛn se. Mi yaa kaa pye cɛnlɛ gbenɛ tɛlɛ.

\VS{21}Ɛɛn fɔ, mi yaa koro yɔn finliwɛ na Izaki wi ni, Sara wi yaa pinambyɔ ŋa se yelapanna anmɛ yɛgɛ we.»


\par }{\PP \VS{22}Naa Yɛnŋɛlɛ làa kaa para Abirahamu wi ni ma kɔ, a lì si yiri ma kari wa naayeri maa toro le.

\VS{23}Ki pilige nuŋgba ki ni, Abirahamu wi pinambyɔ Ishimayɛli wo naa kulolo mbele fuun pàa se wa wi go, naa mbele fuun pàa lɔ, nambala mbele fuun pàa pye wa wi go, a Abirahamu wì si pe ni fuun pe kɛnrɛkɛnrɛ ma yala Yɛnŋɛlɛ làa ŋgasele na yo maa kan li ni.

\VS{24}Abirahamu wìla kɛnrɛkɛnrɛ fun ma yala wì ta yɛlɛ nafa tijɛrɛ ma yiri kɛ ma yiri kɔlɔjɛrɛ.

\VS{25}Wi pinambyɔ Ishimayɛli wìla kɛnrɛkɛnrɛ wi yɛlɛ kɛ ma yiri taanri wolo lo ni.

\VS{26}Wo naa wi pinambyɔ Ishimayɛli wi ni, pàa kɛnrɛkɛnrɛ pilige nuŋgba ki ni,

\VS{27}naa nambala mbele fuun pàa pye wa wi go pe ni. Kulolo mbele fuun pàa se wa wi go, naa mbele fuun pàa lɔ cɛngɛlɛ kele yɛgɛ yeri, wo naa poro ni pàa kɛnrɛkɛnrɛ pilige nuŋgba ki ni.




\par }\Chap{18}{\SH Yɛnŋɛlɛ làa yo \newline  Sara wi yaa pinambyɔ se
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ko puŋgo na, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì sili yɛɛ naga naa Abirahamu wi na wa Mamire tigbɔrɔ ti tanla. Wìla pye ma cɛn wa wi
paraga go yeyɔngɔ ki na sɔnlɔ ŋgbanga ki na.

\VS{2}A wì suu yɛgɛ ki yirige ma wele, mɛɛ nambala\FTNT{†}{{\FR 18:2 }{\FR{18.2:
}}{\FT{Laga ki vɛrise ŋa wi ni, leele pele maa ki jate ma yo nambala taanri wele, shyɛn la pye mɛrɛgɛye, a sanŋa wo pye we Fɔ wo.}}} taanri yan yeresaga wi yɛɛ tanla. Pe yanŋgɔlɔ, a wì si yiri le yeyɔngɔ ki na, mɛɛ fe ma saa pe fili, ma fɔli ma pe shari ma pe gbɔgɔ\XREF{†}{{\XO 18:2 }{\XO{18.2:
}}{\XT{Ebu 13.2}}}.

\VS{3}A wì sho fɔ: «Na tafɔ, ndɛɛ ki pye ye mbe ja yɛnlɛ mbe koro na mi ŋa ye kulonaŋa na tanla jɛnri, ki mbe ja pye gbɔgɔwɔ ni na yeri.

\VS{4}Ye yere pe pan tɔnmɔ jɛnri ni pe ye tɔɔrɔ ti jogo\FTNT{†}{{\FR 18:4 }{\FR{18.4:
}}{\FT{Gbanŋgban wo naa yɔnlɔ tufunwɔ pi kala na, kìla pye wa Izirayɛli tara, nambanŋa ka tugu lere wa na, pe maa tɔɔrɔ ti jogo ma gbanŋgban wi laga ti na, mbege naga fɔ pòo yaara wɔ jɛŋgɛ.}}}. Ye cɛn ye wogo wa tige ŋga ki yinmɛ pi ni.

\VS{5}Mi yaa pan yaakara jɛnri ni ye kan yeri ka, jaŋgo ye fanŋga ta. Ko puŋgo na, yee la kee wa ye karisaga, katugu ko kala na Yɛnŋɛlɛ lìgi pye, a yè toro laga mi ŋa ye kulonaŋa na yeri.»

\par }{\PP A pè suu pye fɔ: «Ki pye paa yɛgɛ ŋga na màga yo.»


\par }{\PP \VS{6}A Abirahamu wì si fyɛɛlɛ ma sɔngɔrɔ wa paraga go, mɛɛ Sara wi pye fɔ: «Fyɛɛlɛ ma tiwiyaraga ki yɛnlɛ taanri tiwi farini muwɛ pi ni, maa gbɔn ma wɔn wa.»


\par }{\PP \VS{7}A Abirahamu wì si fe ma kari wa wi nɛrɛ ŋgbelege ki sɔgɔwɔ, mɛɛ saa napige yirifɔnŋgɔ ŋga ki yɛn yanlaga ni ma pye mɔrimɔri ka yigi maga kan wi tunmbyee wa yeri. A wo sigi fyɛɛlɛ maga gbegele maga sɔgɔ.

\VS{8}Ko puŋgo na, a Abirahamu wì si nɔnɔ nara, naa nɔnɔ tipiriwe kona napige yirifɔnŋgɔ kara nda pàa sɔgɔ ti lɛ, ma saa ti kan nambanmbala pe yeri. Naa pàa kaa na nii, a Abirahamu wì si yere le pe kanŋgaga na, le tige ki nɔgɔ.

\VS{9}A pè si Abirahamu wi yewe ma yo fɔ: «Ma jɔ Sara wo yɛn se?» A wì sho fɔ: «Wi yɛn wa paraga go ki ni.»


\par }{\PP \VS{10}A nambanmbala nuŋgba sho fɔ: «Yelapanna anmɛ yɛgɛ, mi yaa sɔngɔrɔ mbe pan laga ma yeri, ki yaa yala ma jɔ Sara wi pinambyɔ se\XREF{†}{{\XO 18:10 }{\XO{18.10:
}}{\XT{Ɔrɔmu 9.9}}}.»

\par }{\PP Sara wìla pye le paraga go ki yeyɔngɔ ki na wa Abirahamu wi puŋgo na, mɛɛ ki sɛnrɛ ti logo.

\VS{11}Abirahamu wo naa Sara wi ni, pàa lɛ makɔ fɔ jɛŋgɛ. Sara wìla lɛ ma toro pisege na.

\VS{12}Kona, a Sara wì si tɛgɛ wa wi nawa, ma sho fɔ: «Mì lɛ koni, naŋa kala tasanga wo si toro? Na tafɔ fun wì lɛ\XREF{†}{{\XO 18:12 }{\XO{18.12:
}}{\XT{1 Pyɛ 3.6}}}.»


\par }{\PP \VS{13}Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si Abirahamu wi pye fɔ: «Yiŋgi na, a Sara wì si tɛgɛ ma yo fɔ ki se ya pye, fɔ wì lɛ ma toro pisege na?

\VS{14}Kala lo la yɛn wa, na Yawe Yɛnŋɛlɛ li se ya mbe pye? Yelapanna anmɛ yɛgɛ, mi yaa sɔngɔrɔ mbe pan laga ma yeri, ki yaa yala Sara wì pinambyɔ se\XREF{†}{{\XO 18:14 }{\XO{18.14:
}}{\XT{Luki 1.37}}}.»


\par }{\PP \VS{15}A Sara wì si fyɛ mɛɛ je ma yo fɔ: «Ayoo, mii tɛgɛ.» A
we Fɔ wì sho fɔ: «Kaselege ko na, mà tɛgɛ.»


\par }{\SH Abirahamu wìla Yɛnŋɛlɛ li yɛnri \newline  Sodɔmu ca woolo pe kan
\par }
{\PP \VS{16}Naa ki nambala pàa kaa yiri na kee, a pè si wele wa
Sodɔmu ca ki yeri. Abirahamu wìla pinlɛ pe ni na tanri mbe sa pe torogo.

\VS{17}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì sho fɔ: «Kala na mi yaa pye, mi woro na jaa mbeli lara Abirahamu wi na.

\VS{18}Wi yaa ka pye cɛnlɛ gbenɛ na li yaa pye fanŋga ni li tɛlɛ. Wo kala na, mi yaa ka duwaw tara na cɛngɛlɛ ke ni fuun ke na.

\VS{19}Katugu mùu wɔ jaŋgo wigi yo wi piile, naa wi setirige piile pe kan, paa tanri paa yala na ŋgasegele ke ni, paa kasinŋge piin, paa tanri kaselege na, jaŋgo
yɔn fɔlɔ na mì lɛ Abirahamu wi yeri, mbeli yɔn fili.»


\par }{\PP \VS{20}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì sho fɔ: «Pe yɛn na Sodɔmu naa
Gomɔri woolo pe jɛrɛgi kagala ŋgele wogo na kè lɛgɛ, pe kapere tì tijanga ma toro.

\VS{21}Ki kala na, pe yɛn na pe jɛrɛgi kagala ŋgele wogo na, mi yaa tigi saga wogo ki wele, na kaa pye mila ki nuru yɛgɛ ŋga na, pa paa ki piin ma. Na kaselege yi, na kaselege si ma, pa mi yaa ki jɛn.»


\par }{\PP \VS{22}Ki nambala, a shyɛn si yiri le mɛɛ yɛgɛ kan wa Sodɔmu ca ki yeri. Ɛɛn fɔ, a Abirahamu wo si koro le yeresaga Yawe Yɛnŋɛlɛ li tanla.

\VS{23}A Abirahamu wì si fulo li tanla mɛɛ li pye fɔ: «Ma yaa lesinmbele poro naa lepeele pe pinlɛ mbe pe tɔngɔ kɛ?

\VS{24}Kana lesinmbele nafa shyɛn ma yiri kɛ mbe ta wa ca ki ni. Ma mbe yɛnlɛ mbe ca ki tɔngɔ kɛ? Ma se ca ki yaga ki lesinmbele nafa shyɛn ma yiri kɛ pe kala na?

\VS{25}Mbe lesinmbele poro naa lepeele pe pinlɛ mbe pe tɔngɔ, nakoma mbe lesinmbele poro naa lepeele pe pye pe yala, mìgi jɛn ma yo ma se yɛnlɛ mbe ko pye. Mboro ŋa ma yɛn tara woolo pe kiti kɔnfɔ, ki se ya mbe pye fɔ mɛɛ kasinŋge ki jɛn.»


\par }{\PP \VS{26}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì sho fɔ: «Na mi ka lesinmbele nafa shyɛn ma yiri kɛ yan wa Sodɔmu ca, pa mi yaa ca ki ni fuun ki kala yaga pe kala na.»


\par }{\PP \VS{27}A Abirahamu wì sho naa fɔ: «Mi ŋa mi yɛn paa taambugɔ naa cɔnrɔ yɛn, mì kotogo le na yɛɛ ni na yuun we Fɔ wi ni.

\VS{28}Kana lere kaŋgurugo wi yaa kɔn lesinmbele nafa shyɛn ma yiri kɛ pe na. Ki leele kaŋgurugo pe kala na, ma mbe yɛnlɛ mbe ca ki ni fuun ki tɔngɔ kɛ?»

\par }{\PP A we Fɔ wì sho fɔ: «Na mi ka lesinmbele nafa shyɛn ma yiri kaŋgurugo yan wa, pa mi se ca ki tɔngɔ.»


\par }{\PP \VS{29}A Abirahamu wì sho naa fɔ: «Kana lesinmbele nafa shyɛn pe yaa pye wa.» A we Fɔ wì sho fɔ: «Mi se yaraga ka pye ki lesinmbele nafa shyɛn pe kala na.»


\par }{\PP \VS{30}Kona, a Abirahamu wì sho fɔ: «Na Fɔ, maga ka nawa ŋgban, mi yaa para naa. Kana lesinmbele nafa ma yiri kɛ pe yaa pye wa.» A we Fɔ wì sho fɔ: «Na mi ka lesinmbele nafa ma yiri kɛ yan wa, pa mi se yaraga ka pye.»


\par }{\PP \VS{31}A Abirahamu wì sho fɔ: «Mì kotogo le na yɛɛ ni jɛŋgɛ na yuun we Fɔ wi ni. Kana lesinmbele nafa pe yaa pye wa.» A we Fɔ wì sho fɔ: «Mi se ca ki tɔngɔ ki lesinmbele nafa pe kala na.»


\par }{\PP \VS{32}A Abirahamu wì sho fɔ: «Na Fɔ, maga ka nawa ŋgban. Mi se para naa sɛnrɛ nda to puŋgo na: ‹Kana lesinmbele kɛ pe yaa pye wa cɛ.› » A we Fɔ wì sho fɔ: «Mi se ca ki tɔngɔ ki lesinmbele kɛ pe kala na.»


\par }{\PP \VS{33}Naa Yawe Yɛnŋɛlɛ làa kaa para Abirahamu wi ni ma saa kɔ, a lì si kari. A Abirahamu wì si sɔngɔrɔ wa wi go.




\par }\Chap{19}{\SH Yɛnŋɛlɛ làa Sodɔmu \newline  naa Gomɔri cara ti tɔngɔ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Naa
mɛrɛgɛye shyɛn pàa kaa gbɔn wa
Sodɔmu ca yɔnlɔkɔgɔ ki ni, kìla yala mbogo ŋga kìla ca ki maga maga fili,
Lɔti wìla pye ma cɛn wa ki yeyɔngɔ ki na\FTNT{†}{{\FR 19:1 }{\FR{19.1:
}}{\FT{Wa Izirayɛli tara, kìla pye pe cagbɔgɔ pyew, pe ma mbogo kan maga maga, maga fili jaŋgo mbe ta mbaa ca ki go singi pe juguye pe na. Kìla pye ki mbogo ki ma liri ma yagara. Pa lelɛɛlɛ pàa pye na cɛɛn wa ca ki mbogo yeyɔngɔ ki na na kagala ke yɛgɛ woo.}}}. Naa Lɔti wìla kaa pe yan sanga ŋa ni, a wì si yiri ma saa pe fili, mɛɛ fɔli ma pe shari ma pe gbɔgɔ.

\VS{2}Kona, a Lɔti wì si pe pye fɔ: «Na tafɛnnɛ, mila ye yɛnri, yege yaga ye sa tugu mi ŋa ye kulonaŋa wa na go; ye ye tɔɔrɔ ti jogo\FTNT{†}{{\FR 19:2 }{\FR{19.2:
}}{\FT{Tɔɔrɔ jogowo kala yeli wele fun wa
}}{\XT{Zhenɛ 18.4-5}}{\FT{laga ki ni, wa yɛgɛ nagawa sɛnrɛ ti ni.}}}, ye wɔnlɔ laga. Goto yirifaga na, pa ye yaa la kee.» A pè sho fɔ: «Ayoo, we yaa sa sinlɛ wa katogo.»


\par }{\PP \VS{3}Ɛɛn fɔ, a Lɔti wì si koro na pe yɛnri ŋgbanga, fɔ a pè saa yɛnlɛ ma saa tugu wa wi go. A wì si ti a pè sɔgɔ ma pe kan, konaa ma
leve fu buru fɔ pe kan\FTNT{†}{{\FR 19:3 }{\FR{19.3:
}}{\FT{Pàa buru wi pye leve fu buru mbe ta mboo fɔ fyaw leele pe kan.}}}. A pè si li.


\par }{\PP \VS{4}Pè sila ta mbe sinlɛ gbɛn, a Sodɔmu ca nambala, maga lɛ ki lefɔnmbɔlɔ pe na, ma saa gbɔn lelɛɛlɛ pe na, pe ni fuun pè si pan ma go ki maga maga fili.

\VS{5}A pè si Lɔti wi yeri ma suu pye fɔ: «Nambala mbele pè tugu laga ma go yɔnlɔkɔgɔ ŋga ki ni, pe yɛn se? Pe yirige laga we kan, we ta we jɛɛlɛ kala pye pe ni.»


\par }{\PP \VS{6}A Lɔti wì si yeyɔngɔ shɔn wi kaanla ma yiri laga funwa na pe kɔrɔgɔ, mɛɛ yeyɔngɔ ki tɔn wa wi puŋgo na;

\VS{7}mɛɛ pe pye fɔ: «Ayoo, na wɛnnɛ, yaga ka ki kapege gbɔgɔ ŋga ki pye.

\VS{8}Sumbonɔ shyɛn yɛn na yeri pe fa naŋa kala jɛn gbɛn, mi yaa pe yirige laga funwa na ye kan. Ŋga ka ye ndanla, ye ko pye pe na. Ɛɛn fɔ, yaga ka kala pye ki nambala mbele pe na, katugu mi na nambanmbala wɛlɛ, mi yɛn pe go sigefɔ.»

\VS{9}A pè suu pye fɔ: «Yiri we yɛgɛ na, mboro nambanŋa, maa jaa mbɔɔn yɛɛ pye we kiti kɔnfɔ. Kapege ŋga we yaa pye mboro na, ko yaa wɛ naa poro wogo ko na.» A pe nɛɛ Lɔti wi wɔnrɔgi ŋgbanga, na kee kɔrɔ ki yeri saga kaw mbe ye wa go.

\VS{10}Kì kaa pye ma, a mɛrɛgɛye shyɛn pè si Lɔti wi yigi ŋgbanga, maa tile, maa le pe yɛɛ kɔrɔgɔ wa go nawa, mɛɛ kɔrɔ ki tɔn.

\VS{11}Nambala mbele pàa pye le yeyɔngɔ yɛgɛ ki na, a mɛrɛgɛye pè si yɛnfyɔnrɔ wa pe na, maga lɛ piile pe na, fɔ ma saa ki wa lelɛɛlɛ pe na. Pe sila yeyɔngɔ ki yan naa.


\par }{\PP \VS{12}A ki nambala shyɛn pè si Lɔti wi yewe ma yo fɔ: «Ma go woolo pele yɛn laga mbele poro puŋgo na le? Ma nafɛnnɛ, naa ma pinambiile, naa ma sumborombiile, lere o lere wi yɛn ma woo, ma pe yirige laga ca ki ni.

\VS{13}We yaa ca ki tɔngɔ, katugu pe yɛn na ca ki jɛrɛgi kagala ŋgele wogo na, kè wɛ Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na. Lì we tun we pan we ca ki tɔngɔ.»


\par }{\PP \VS{14}A Lɔti wì si yiri ma saa para wi nafɛnnɛ pe ni, mbele wìla wi sumborombiile pe kan pe yeri pe pe pɔri pe jɛɛlɛ, mɛɛ pe pye fɔ: «Ye yiri fyaw laga ki laga ŋga ki ni, katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ li yaa ca ki tɔngɔ.»

\par }{\PP Ɛɛn fɔ, a ki sɛnrɛ tì si pye wi nafɛnnɛ pe yeri paa jiire sɛnrɛ yɛn.


\par }{\PP \VS{15}Yinndogo ki na, a mɛrɛgɛye pe nɛɛ Lɔti wi fyɛɛlɛ ma yo fɔ: «Yiri maa kee, mboro naa ma jɔ, naa ma sumborombiile shyɛn mbele pe yɛn laga ma ni pe ni, jaŋgo kiti ŋa wi yaa kɔn ca ki na mbege tɔngɔ, ye ni ka ka pye wa wi ni.»

\VS{16}Lɔti wìla pye na mɔlɔ, a nambala shyɛn pè suu yigi wi kɛɛ ki na, naa wi jɔ wi ni, konaa wi sumborombiile shyɛn pe ni, mɛɛ pe yirige wa ca ki ni, katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ làa pye na jaa mbe pe shɔ\XREF{†}{{\XO 19:16 }{\XO{19.16:
}}{\XT{2 Pyɛ 2.7}}}.


\par }{\PP \VS{17}Naa paa kaa na pe yinrigi wa ca ki ni, nambala shyɛn pe ni, a nuŋgba si Lɔti wi pye fɔ: «Ta fee mɔɔ yɛɛ shɔ. Maga ka kanŋga mbe wele puŋgo na, maga si ka yere funwa laga falafala ka kpɛ ni. Ta fee maa kee wa yanwiga ki na, jaŋgo maga ka ku.»


\par }{\PP \VS{18}A Lɔti wì suu pye fɔ: «Ayoo, na tafɔ, mi se ya mbege pye.

\VS{19}Ki yɛn kaselege fɔ na kala lɔ̀ɔn ndanla, a mà kagbaraga pye mala kan, mala go shɔ. Ɛɛn fɔ, mi se ya fe mbe sa gbɔn wa yanwiga ki na, na ki jɔlɔgɔ gbɔgɔ ki fanla ta mbanla gbo.

\VS{20}Wele, ki ca pige ŋga wamɛ, ki yɛn ma yɔngɔ we ni fɔ jɛŋgɛ. Mbe ya fe mbe kari wama. Ki yaga mbe fe mbe kari sa lara wama, mbanla yɛɛ go shɔ, katugu ki yɛn ma kologo.»

\VS{21}A mɛrɛgɛ wì suu pye fɔ: «Mì yɛnlɛ mbe kagbaraga ŋga mà yɛnri ki pye ma kan naa. Ca ŋga maa piin, mi yaa ki kala yaga, mi sege tɔngɔ.

\VS{22}Fyɛɛlɛ ma sa lara wa ki ni, katugu mi se ya kala la pye gbɛn, na ma fa gbɔn wa.» Ko kala ki ti pe maa ki ca ki yinri «Sowari\FTNT{†}{{\FR 19:22 }{\FR{19.22:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Sowari mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa yana jɛɛlɛ.}}}».


\par }{\PP \VS{23}Lɔti wìla ye wa Sowari ca ma yala yɔnlɔ kila yinrigi fɔnŋgɔ.

\VS{24}Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si
kiribi kasɔn tirige ma yiri wa yɛnŋɛlɛ na, paa tisaga yɛn Sodɔmu naa
Gomɔri cara ti na.

\VS{25}A kì sigi cara ti tɔngɔ, naa funwa lara falafala ti ni fuun ti ni, naa leele pe ni fuun pe ni, konaa yaraga ŋga fuun kì fi wa tara ti na ki ni\XREF{†}{{\XO 19:25 }{\XO{19.24-25:
}}{\XT{Mati 10.15; 11.23-24; Luki 10.12; 17.29; 2 Pyɛ 2.6; Zhude 7}}}.

\VS{26}Ɛɛn fɔ, a Lɔti jɔ wì si kanŋga ma wele wa puŋgo na, mɛɛ kanŋga ma pye paa kɔ tiyala yɛn\XREF{†}{{\XO 19:26 }{\XO{19.26:
}}{\XT{Luki 17.32}}}.


\par }{\PP \VS{27}Ki goto yirifaga ki na, a Abirahamu wì si yiri ma kari wa laga ŋga wìla pye ma yere Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ sɔgɔwɔ.

\VS{28}A wì si wele wa Sodɔmu naa Gomɔri cara ti yeri, naa ki kanŋgara na lara ti ni fuun ti yeri, mɛɛ wirige ka yan kila yinrigi wa funwa laga falafala ki ni, paa kasɔn gbɔgɔ wirige yɛn.


\par }{\PP \VS{29}Lɔti wìla pye ma cɛn tara nda ni, naa Yɛnŋɛlɛ làa kaa ki cara ti tɔngɔ, làa jatere pye Abirahamu wi na (mbe kala pye wi kan), mɛɛ Lɔti wi shɔ maa wɔ wa ki jɔlɔgɔ ki ni.


\par }{\SH Mowabu naa Amɔ cɛngɛlɛ \newline  ke lɛsaga ki ŋga
\par }
{\PP \VS{30}Lɔti wìla pye na fyɛ mbe koro wa Sowari ca ki ni. A wì si yiri le wo naa wi sumborombiile shyɛn pe ni, ma saa cɛn wa yanwiga ki na. Wo naa wi sumborombiile shyɛn pe ni pàa pye ma cɛn waliwege ka ni.

\VS{31}Pilige ka, a sumboro lɛrɛfɔ wì si jɔnlɔfɔ wi pye fɔ: «We to wì lɛ makɔ. Naŋa si woro laga ki tara nda ti ni mbe we pɔri paa yɛgɛ ŋga na ki maa piin laga tara ti ni fuun ti ni we.

\VS{32}Pan we duvɛn kan we to wi yeri wi wɔ wi tin, yembinɛ we sa sinlɛ wi ni, we ta we setirige piile kan wi yeri.»


\par }{\PP \VS{33}Ki yembinɛ li ni, a pè si duvɛn kan pe to wi yeri, a wì wɔ ma tin. A sumboro lɛrɛfɔ wì si saa sinlɛ pe to wi ni. Ɛɛn fɔ, wi to wi sila sumboro wi sinlɛsanga naa wi yirisanga jɛn.

\VS{34}Ki goto, a sumboro lɛrɛfɔ wì sigi yo jɔnlɔfɔ wi kan fɔ: «Mì sinlɛ wa we to wi ni yembinɛ li ni. Pan we duvɛn wa kan wi yeri naa yɔnlɔkɔgɔ ŋga, wi wɔ wi tin naa, jaŋgo we setirige piile kan wi yeri.»


\par }{\PP \VS{35}Ki yembinɛ li ni, a pè si duvɛn wa kan pe to wi yeri naa, a wì wɔ ma tin. A jɔnlɔfɔ wì si saa sinlɛ wi ni. Wi to wi sila wi sinlɛsanga naa wi yirisanga jɛn.


\par }{\PP \VS{36}A Lɔti wi sumborombiile shyɛn pè si kugbɔrɔ lɛ pe to wi na.

\VS{37}A sumboro lɛrɛfɔ wì si pinambyɔ se maa mɛgɛ taga naa yinri Mowabu. Wo wi yɛn Mowabu cɛnlɛ woolo pe tɛlɛ we, ali ma pan ma gbɔn nala.

\VS{38}A jɔnlɔfɔ fun wì si pinambyɔ se maa mɛgɛ taga naa yinri Bɛni Ami. Wo wi yɛn Amɔ cɛnlɛ woolo pe tɛlɛ we, ali ma pan ma gbɔn nala.




\par }\Chap{20}{\SH Abirahamu naa Abimelɛki \newline  pe kala
\par }
{\PP \VerseOne{1}Koni, a Abirahamu wì si yiri lema mɛɛ kari wa
Negɛvu tara, ma saa cɛn wa Kadɛshi ca, naa Shuri ca sɔgɔwɔ pi ni. Ko puŋgo na, a wì si saa cɛn wa Gerari ca.

\VS{2}Abirahamu wìla pye naga yuun wi jɔ Sara wi kanŋgɔlɔ ma yo wi yɛn wi jɔnlɔ sumboro. A Gerari ca wunlunaŋa Abimelɛki wì si leele tun, a pè saa Sara wi lɛ ma pan maa kan wi yeri\XREF{†}{{\XO 20:2 }{\XO{20.2:
}}{\XT{Zhenɛ 12.13; 26.7}}}.

\VS{3}Ki yembinɛ li ni, a Yɛnŋɛlɛ lì sili yɛɛ naga Abimelɛki wi na wɔɔnrɔ na, mɛɛ wi pye fɔ: «Ma yaa ku ki jɛlɛ ŋa mà lɛ wi kala na, katugu naŋafɔ wi.»


\par }{\PP \VS{4}Kìla yala Abimelɛki wi faa jɛn jɛlɛ gbɛn. A wì sho fɔ: «We Fɔ, ali mbege ta mi naa na woolo pe ni wee kapege pye, ma yaa we gbo le?

\VS{5}Abirahamu wo jate wìgi yo mala kan fɔ wi jɔnlɔ sumboro wi, a Sara wìgi yo mala kan fun ma yo wi ndɔ wi. Mìgi kala na li pye nawa jatere jɛnŋɛ ni, mii kapege pye.»


\par }{\PP \VS{6}A Yɛnŋɛlɛ lì sigi yo wi kan wa ki wɔɔnrɔ nuŋgba ti na fɔ: «Mìgi jɛn ma yo màga pye nawa jatere jɛnŋɛ ni. Muwi mì ti mɛɛ jiri wi na, mbe kapege pye na na.

\VS{7}Koni, ki jɛlɛ ŋa wi sɔngɔrɔ wi pɔlɔ wi na, katugu wi yɛn Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ
yofɔ. Wi yaa yɛnri ma kan, pa ma yaa koro yinwege na. Ɛɛn fɔ, na ma suu sɔngɔrɔ wi na, ma taga ki na fɔ ma yaa ku, mboro naa ma woolo pe ni fuun pe ni.»


\par }{\PP \VS{8}Ki goto yirifaga ki na, a Abimelɛki wì suu legbɔɔlɔ pe ni fuun pe yeri mɛɛ ki kagala ke ni fuun ke yɛgɛ yo ma pe kan. A pè si fyɛ fɔ jɛŋgɛ.

\VS{9}Kona, a Abimelɛki wì si Abirahamu wi yeri fun, mɛɛ wi yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi mà pye we na yɛɛn? Yiŋgi kapege mì pye ma na, a mà si ti mi naa na wunluwɔ pi ni, wège kapege gbɔgɔ ŋga ki pye? Ŋga mà pye na na, kii daga pyewe ni.»

\VS{10}Kona, a Abimelɛki wì si Abirahamu wi pye fɔ: «Kɔrɔ wiwiin na, a mà sigi kala na li pye?»


\par }{\PP \VS{11}A Abirahamu wì sho fɔ: «Mìla pye naga sɔnri, ki sila pye nala kɔɔn shyɛn, ma yo ki tara nda ti woolo paa la fyɛ Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ, fɔ leele pe yaa na gbo na jɔ wi kala na.

\VS{12}Mbe taga wa ko na, ki yɛn ma kaselege, na jɔnlɔ sumboro wi. We yɛn to nuŋgba piile, ɛɛn fɔ, we woro nɔ nuŋgba piile. Ko ki ti wì ya ma pye na jɔ.

\VS{13}Naa Yɛnŋɛlɛ làa kaa na yirige mala wɔ wa na to ca ki ni, a mì pye yanrifɔ, a mì sigi yo na jɔ wi kan fɔ maga kajɛŋgɛ nuŋgba ŋga ko pye na kan: ‹Waga kari laga o laga, maa ki yuun fɔ mi yɛn ma ndɔ.› »


\par }{\PP \VS{14}A Abimelɛki wì si simbaala, naa sikaala, naa nɛrɛ, naa kulonambala konaa kulojaala kan Abirahamu wi yeri, mɛɛ wi jɔ Sara wi sɔngɔrɔ wi na fun.

\VS{15}A Abimelɛki wì suu pye fɔ: «Na tara ti nda ma yɛgɛ sɔgɔwɔ. Laga ŋga kɔɔn ndanla, ma sa cɛn wama.»


\par }{\PP \VS{16}A wì si Sara wi pye fɔ: «Wele, mi yɛn na warifuwe pyɔ waga kele (1 000) kaan ma ndɔ wi yeri, ko yaa ki naga leele mbele pe yɛn ma ni pe ni fuun pe na fɔ mɛɛ kapege pye wa ki kala na li ni.»


\par }{\PP \VS{17}Kona, a Abirahamu wì si Yɛnŋɛlɛ li yɛnri, a lì si Abimelɛki wo naa wi jɔ naa wi kulojaala pe sagala; a wi jɔ naa wi kulojaala pè si ya na siin naa.

\VS{18}Katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ làa Abimelɛki wi go jɛɛlɛ pe ni fuun pe sege ki tɔn, ŋga kìla pye Abirahamu wi jɔ Sara wi na ki kala na.




\par }\Chap{21}{\SH Izaki semɛ kala
\par }
{\PP \VerseOne{1}Yawe Yɛnŋɛlɛ li jatere wìla koro sɛnrɛ nda làa yo Sara wi kan ti na, mɛɛ ŋga làa yo maa kan ki pye.

\VS{2}A Sara wì si kugbɔ lɛ ma pinambyɔ se Abirahamu wi kan wa wi lelɛwɛ pi ni, ma yala wagati ŋa Yɛnŋɛlɛ làa kɔn ma tɛgɛ wi ni\XREF{†}{{\XO 21:2 }{\XO{21.2:
}}{\XT{Ebu 11.11}}}.

\VS{3}A Abirahamu wì si pinambyɔ ŋa Sara wìla se maa kan wi mɛgɛ taga naa yinri Izaki\FTNT{†}{{\FR 21:3 }{\FR{21.3:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Izaki mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa titɛgɛrɛ kala.}}}.

\VS{4}A Abirahamu wì suu pinambyɔ Izaki wi
kɛnrɛkɛnrɛ wi seŋgɔlɔ, pilige kɔlɔtaanri wogo ki na, paa yɛgɛ ŋga na Yɛnŋɛlɛ làa ki yo maa kan\XREF{†}{{\XO 21:4 }{\XO{21.4:
}}{\XT{Zhenɛ 17.12; Kapye 7.8}}}.

\VS{5}Abirahamu wìla ta yɛlɛ cɛnmɛ wi pinambyɔ Izaki wi sesanga wi ni.

\VS{6}A Sara wì sho fɔ: «Yɛnŋɛlɛ lì titɛgɛrɛ kala kan na yeri. Mbele fuun pe yaa li logo, pe yaa la tɛgɛ na ni ja.»


\par }{\PP \VS{7}A wì sho naa fɔ: «Ambɔ wi mbaa ki yo Abirahamu kan fɔ mi Sara yaa ka yinnɛ kan piile yeri? Ma si yala, mì pinambyɔ se wi kan wa wi lelɛwɛ pi ni.»


\par }{\SH Abirahamu wìla Agari \newline  naa Ishimayɛli pe purɔ
\par }
{\PP \VS{8}Kona, a Izaki wì si yiri ma yɛgɛ to, a pòo laga yinnɛ na. Pàa wi laga yinnɛ na pilige ŋga ni, a Abirahamu wì si sɔgɔlɔ gbɔlɔ sɔgɔ wi mɛgɛ ni.

\VS{9}Ma si yala Ezhipiti tara fɛnnɛ jɔ Agari wìla pinambyɔ ŋa se Abirahamu wi kan, a Sara wì suu yan wila tɛgɛ Izaki wi na.

\VS{10}A Sara wì si Abirahamu wi pye fɔ: «Ki kulojɔ ŋa wi purɔ wo naa wi pinambyɔ wi ni, katugu ki kulojɔ ŋa wi pinambyɔ wi se pinlɛ mbe kɔrɔgɔ ki li ja na pinambyɔ Izaki wi ni\XREF{†}{{\XO 21:10 }{\XO{21.10:
}}{\XT{Gala 4.29-30}}}.»


\par }{\PP \VS{11}Ki sɛnrɛ tìla Abirahamu wi mbɛn wi pinambyɔ Ishimayɛli wi kala na.

\VS{12}Ɛɛn fɔ, a Yɛnŋɛlɛ lì si Abirahamu wi pye fɔ: «Ma kulojɔ wo naa wi pinambyɔ wi ni, pe wogo kiga kɔɔn ya. Sara wiga sɛnrɛ nda fuun yo ma kan, ma yɛnlɛ ti na; katugu pa ma setirige piile pe yaa ka yiri wa Izaki wo ni\XREF{†}{{\XO 21:12 }{\XO{21.12:
}}{\XT{Ɔrɔmu 9.7; Ebu 11.18}}}.

\VS{13}Ma kulojɔ wi pinambyɔ wo na, mi yaa cɛnlɛ la pye li yiri wa wi ni, katugu wi yɛn ma sege ki woo wa.»


\par }{\PP \VS{14}Ki goto yirifaga ki na, a Abirahamu wì si yaakara lɛ, naa sɛlɛgɛ kasha ni, ŋga kìla pye ma yin tɔnmɔ ni, mɛɛ ti kan Agari wi yeri, mari taga wa wi pajogo ki na, mɛɛ wi pinambyɔ wi kan wi yeri fun, ma suu pye ma yo wila kee. A Agari wì si kari mɛɛ saa puŋgo wa Bɛrisheba
gbinri wi ni.

\VS{15}Naa sɛlɛgɛ kasha tɔnmɔ pìla kaa kɔ, a Agari wì si saa pyɔ wi tɛgɛ tipige ka nɔgɔ,

\VS{16}mɛɛ kari ma saa cɛn wi yɛ wa pyɔ wi yɛsinmɛ na. Wo naa pyɔ wi ni, fogo ŋga kìla pye pe sɔgɔwɔ kìla pye paa yɛgɛ ŋga na paga wanga wɔn ki ma fogo ŋga pye si jɛn mbe to we; katugu wìla wi yɛɛ pye fɔ: «Mi woro na jaa mbanla pyɔ wi yan wila kuun.» Ko ki ti wìla saa cɛn wi yɛ wa pyɔ wi yɛsinmɛ pi na, nɛɛ gbele.

\VS{17}Yɛnŋɛlɛ làa pyɔ wi gbelege ki logo. A Yɛnŋɛlɛ li
mɛrɛgɛ wì si koro wa naayeri ma Agari wi yeri maa pye fɔ: «Yiŋgi kɔɔn ta Agari? Maga kaa fyɛ, katugu Yɛnŋɛlɛ lì lenambile li magala li logo wa laga ŋga màli tɛgɛ we.

\VS{18}Yiri mali yigi li kɛɛ ki na, katugu Yɛnŋɛlɛ li yaa li pye cɛnlɛ gbenɛ to.»


\par }{\PP \VS{19}Kona, a Yɛnŋɛlɛ lì si ti a wì kɔlɔ wa yan tɔnmɔ ni. A wì si saa wi sɛlɛgɛ kasha ki ko maga yin, mɛɛ lenambile li kan, a lì wɔ.


\par }{\PP \VS{20}A Yɛnŋɛlɛ li nɛɛ lenambile li go singi, a lì si yiri ma lɛ, mɛɛ saa cɛn wa Paran gbinri wi ni, ma pye sandiga wɔnfɔ gbɔɔ.

\VS{21}Maga ta wìla pye ma cɛn wa Paran gbinri wi ni, a wi nɔ wì si Ezhipiti tara fɛnnɛ jɔ wa lɛ ma kan wi yeri.


\par }{\SH Abirahamu naa Abimelɛki \newline  pàa yɔn finliwɛ le pe yɛɛ ni
\par }
{\PP \VS{22}Ki wagati wi ni, a Abimelɛki wì si pan Abirahamu wi kɔrɔgɔ, wo naa wi maliŋgbɔɔnlɔ to Pikɔli wi ni, mɛɛ wi pye fɔ: «Yɛnŋɛlɛ li yɛn ma ni ma kapyege ki ni fuun ni\XREF{†}{{\XO 21:22 }{\XO{21.22:
}}{\XT{Zhenɛ 26.26}}}.

\VS{23}Koni, wugu mala kan Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ki na, fɔ ma se kanla fanla, mi naa na piile, naa na setirige piile pe ni, fɔ ma yaa na yigi jɛŋgɛ naa tara nda ma yɛn ma cɛn laga ti woolo pe ni, paa yɛgɛ ŋga na mɔ̀ɔ yigi jɛŋgɛ we.»

\VS{24}A Abirahamu wì sho fɔ: «Mi yaa wugu ki na mbege pye.»


\par }{\PP \VS{25}Ɛɛn fɔ, Abimelɛki wi kulonambala pàa kɔlɔ ŋa shɔ Abirahamu wi yeri fanŋga na, a Abirahamu wi nɛɛ para wi na ki wogo ki na.

\VS{26}A Abimelɛki wì suu pye fɔ: «Lere ŋa wìgi kala li pye, mi suu jɛn. Mboro fun, mɛɛ sigi yo na kan. Ki logowo powi mba mila nuru ma yeri nala yɛɛn.»


\par }{\PP \VS{27}Kona, a Abirahamu wì si simbaala, naa sikaala naa nɛrɛ yigi ma kan Abimelɛki wi yeri. A pe shyɛn pè si
yɔn finliwɛ le pe yɛɛ ni.

\VS{28}Abirahamu wì si simbasumbonɔ kɔlɔshyɛn wɔ ma pe tɛgɛ pe yɛ.

\VS{29}A Abimelɛki wì suu yewe ma yo fɔ: «Simbasumbonɔ kɔlɔshyɛn mbele mà wɔ ma tɛgɛ pe yɛ ko go ko yɛn kikiin?»


\par }{\PP \VS{30}A Abirahamu wì suu pye fɔ: «Yɛnlɛ ki simbasumbonɔ kɔlɔshyɛn mbele pe na, jaŋgo paa ma nawa tuun ki na fɔ muwi mìgi kɔlɔ ŋa wì wɔ.»


\par }{\PP \VS{31}Ko kala na, pe maa ki laga ki yinri Bɛrisheba, katugu pàa wugu le ki laga ki na ma pe yɛɛ kan.


\par }{\PP \VS{32}Kì kaa pye ma, a pè si yɔn finliwɛ le pe yɛɛ ni wa Bɛrisheba. Ko puŋgo na, Abimelɛki wo naa wi maliŋgbɔɔnlɔ to Pikɔli wi ni, pè si yiri ma sɔngɔrɔ wa Filisiti tara fɛnnɛ pe tara.


\par }{\PP \VS{33}A Abirahamu wì si tamarisi tige ka sanri wa Bɛrisheba, mɛɛ Yawe Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ki yeri wa mali gbɔgɔ, lo na li yɛn Yɛnŋɛlɛ na li yɛn kɔsaga fu.

\VS{34}Abirahamu wìla cɛn ma mɔ wa Filisiti tara fɛnnɛ pe tara.




\par }\Chap{22}{\SH Abirahamu wìla yɛnlɛ \newline  mbe Izaki wi wɔ saraga
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ki kagala ke puŋgo na, a Yɛnŋɛlɛ lì si Abirahamu wi wa ma wele, mɛɛ wi pye fɔ: «Abirahamu.» A wì si shɔ ma yo: «Naw.» 

\par }{\PP \VS{2}A Yɛnŋɛlɛ lì sho fɔ: «Ma pinambyɔ nuŋgba pe ŋa wɔ̀ɔn ndanla jɛŋgɛ, Izaki we, wi lɛ ma kari wi ni wa Moriya tara. Yanwiga ŋga mi yaa naga ma na, ma saa wɔ wa na yeri
saraga sogowogo.»


\par }{\PP \VS{3}Ki goto yirifaga ki na, a Abirahamu wì si yiri ma sofile jɔngɔ ki pɔ wi sofile wi na, mɛɛ wi tunmbyeele shyɛn lɛ ma taga wi yɛɛ na, naa wi pinambyɔ Izaki wi ni. A wì si kanŋgirɛ nda ti yaa sa saraga ki sogo ti walagi. Yɛnŋɛlɛ làa laga ŋga sɛnrɛ yo maa kan, a pè si yiri nɛɛ kee wa ki laga ki ni.

\VS{4}Pilige taanri wogo ki na, a Abirahamu wì suu yɛgɛ ki yirige ma wele, mɛɛ laga ki yan wa lege.

\VS{5}A wì suu tunmbyeele pe pye fɔ: «Ye koro na sofile wi ni. Mi naa lefɔnŋɔ wi ni we yaa kari fɔ wamɛ sa Yɛnŋɛlɛ li gbɔgɔ, mbe si sɔngɔrɔ mbe pan ye kɔrɔgɔ.»


\par }{\PP \VS{6}A Abirahamu wì si saraga ki sogo kanŋgirɛ ti taga wi pinambyɔ Izaki wi go na, mɛɛ kasɔn naa gbenɛ to yigi. A pè si pinlɛ nɛɛ kee.

\VS{7}A Izaki wì suu to Abirahamu wi yeri ma yo fɔ: «Baba.» A tofɔ wì si shɔ ma yo fɔ: «Naw, na pinambyɔ.» A Izaki wì sho fɔ: «Kasɔn konaa kanŋgirɛ ti nda! Simbapyɔ ŋa we yaa sa wɔ saraga, mboo sogo wo yɛn se?»


\par }{\PP \VS{8}A Abirahamu wì suu pye fɔ: «Na pinambyɔ, simbapyɔ ŋa we yaa wɔ saraga mboo sogo, Yɛnŋɛlɛ lo jate li yaa ki wogo ki yɔn we kan.» A pe shyɛn pè si pinlɛ nɛɛ kee.


\par }{\PP \VS{9}Naa pàa kaa saa gbɔn wa laga ŋga Yɛnŋɛlɛ làa naga Abirahamu wi na, a wì si
saraga wɔsaga kan, ma kanŋgirɛ ti taga wa ki na, mɛɛ wi pinambyɔ Izaki wi yigi maa pɔ, mɛɛ wi taga wa saraga wɔsaga ki na, wa kanŋgirɛ ti go na\XREF{†}{{\XO 22:9 }{\XO{22.9:
}}{\XT{Zhaki 2.21}}}.

\VS{10}Kona, a Abirahamu wì suu kɛɛ ki sanga ma gbenɛ li lɛ mboo pinambyɔ wi kɔnli.

\VS{11}Ɛɛn fɔ, a Yawe Yɛnŋɛlɛ li
mɛrɛgɛ wì si koro wa yɛnŋɛlɛ na ma Abirahamu wi yeri ma yo fɔ: «Abirahamu, Abirahamu.» A wì si shɔ ma yo: «Naw.»


\par }{\PP \VS{12}A
we Fɔ wì sho fɔ: «Yere, maga kɔɔn kɛɛ ki taga pyɔ wi na, maga ka kapege kpɛ pye wi na. Mìgi jɛn yiŋgɔ ma yo ma yɛn na fyɛ mi ŋa Yɛnŋɛlɛ na yɛgɛ, mɛɛ je mbɔɔn pinambyɔ nuŋgba pe wi kan na yeri.»


\par }{\PP \VS{13}A Abirahamu wì suu yɛgɛ ki yirige mɛɛ simbapɔlɔ wa yan wa wi puŋgo na, wi yɛɛnrɛ tì yanra tipire ta ni. A Abirahamu wì si saa ki simbapɔlɔ wi yigi maa wɔ saraga sogowogo, wi pinambyɔ wi yɔnlɔ\XREF{†}{{\XO 22:13 }{\XO{22.13:
}}{\XT{Ebu 11.17-19}}}.

\VS{14}A Abirahamu wì sigi laga ki mɛgɛ taga naga yinri fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ li yaa kaga wogo ki yɔn we kan\FTNT{†}{{\FR 22:14 }{\FR{22.14:
}}{\FT{Mɛgɛ ŋga kì yo «Yawe Yɛnŋɛlɛ li yaa ki wogo ki yɔn we kan», Eburuye sɛnrɛ ti ni ko ki yɛn Yawe Jire.}}}.» Ko kì ti ali ma pan ma gbɔn nala, pe maa ki yuun ma yo: «We Fɔ wi yaa ki wogo ki yɔn wa yanwiga ki na.»


\par }{\PP \VS{15}A Yawe Yɛnŋɛlɛ li mɛrɛgɛ wì si koro wa yɛnŋɛlɛ na ma Abirahamu wi yeri naa,

\VS{16}ma yo: Yawe Yɛnŋɛlɛ lì nda yo ti nda: «Mà kaa ŋga ko pye yɛɛn, mɛɛ je mbɔɔn pinambyɔ nuŋgba pe wi kan na yeri, mi ŋa mi yɛn Yɛnŋɛlɛ, mì wugu na yɛɛ na

\VS{17}mbe duwaw ma na, mbɔɔn setirige piile pe pye pe lɛgɛ paa naayeri wɔnŋgɔlɔ koro naa kɔgɔje yɔn taambugɔ ki yɛn. Ma setirige piile pe yaa ka pe juguye pe cara ti shɔ pe yeri\XREF{†}{{\XO 22:17 }{\XO{22.17:
}}{\XT{Ebu 6.13-14; 11.12}}}.

\VS{18}Pe kala na, cɛngɛlɛ ŋgele fuun ke yɛn laga tara na, mi yaa ka duwaw ke na, katugu mà tanga na sɛnrɛ ti na\XREF{†}{{\XO 22:18 }{\XO{22.18:
}}{\XT{Kapye 3.25}}}.»


\par }{\PP \VS{19}Kona, a Abirahamu wì si sɔngɔrɔ ma pan wi tunmbyeele pe kɔrɔgɔ. A pè si yiri ma sɔngɔrɔ wa Bɛrisheba. Pa Abirahamu wìla pye ma cɛn wa.


\par }{\SH Nahɔri pinambiile
\par }
{\PP \VS{20}Ki kagala ke puŋgo na, a Abirahamu wì sigi logo ma yo wi nɔsepyɔ lenaŋa Nahɔri wi jɔ Milika wìla pinambiile se fun wi kan.

\VS{21}Uzi wo wìla pye pinambyɔ koŋgbanŋa we, naa wi jɔnlɔ Buzi, naa Kemuwɛli ŋa wìla pye Aramu to,

\VS{22}naa Kezɛdi, naa Azo, naa Pilidashi, naa Yidilafu konaa Betuwɛli.

\VS{23}Ki pinambiile kɔlɔtaanri mbele poro wɛlɛ Milika wìla se Abirahamu wi nɔsepyɔ lenaŋa Nahɔri wi kan. Erebeka wi to wo lawi ŋa Betuwɛli.

\VS{24}Nahɔri wi cɛnfɔ Erewumu wìla piile se wi kan fun. Pe mɛrɛ ti nda: Teba, naa Gahamu, naa Tahashi, konaa Maaka.




\par }\Chap{23}{\SH Sara wi kunwɔ naa wi lemɛ sɛnrɛ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Sara wìla ta yɛlɛ cɛnmɛ naa nafa ma yiri kɔlɔshyɛn (127). Wi yinwege yɛgɛlɛ yɔn ko layi yɛɛn.

\VS{2}Pa Sara wìla ku wa Kiriyati Ariba ca, pe maa ki ca ki yinri naa Eburɔn, wa Kana tara. A Abirahamu wì si pan mboo jɔ Sara wi kunwɔ pi gbele mboo pye.

\VS{3}Ko puŋgo na, a Abirahamu wì si yiri ma gboo wi yaga le laga ŋga wìla pye, mɛɛ saa para Hɛti cɛnlɛ woolo pe ni, ma pe pye fɔ:

\VS{4}«Mi yɛn nambanŋa ma pye cɛnfɔ laga ye sɔgɔwɔ. Ye gboolo lesaga kan na yeri laga ye yeri, mbanla jɔ gboo wi le mboo lɛ na yɛɛ yɛgɛ sɔgɔwɔ\XREF{†}{{\XO 23:4 }{\XO{23.4:
}}{\XT{Ebu 11.9-13; Kapye 7.16}}}.»


\par }{\PP \VS{5}A Hɛti cɛnlɛ woolo pè si Abirahamu wi yɔn sogo ma yo fɔ:

\VS{6}«We tafɔ, logo we yeri! Ma yɛn Yɛnŋɛlɛ li legbɔɔ, a lì duwaw ma na laga we sɔgɔwɔ. Ma gboo wi le wa we gboolo lesaga ŋga kì yɔn ma wɛ ti ni fuun na ko ni. Lere wa kpɛ se je wi gboolo lesaga na we ni mbe yo maga kɔɔn jɔ gboo wi le wa.»


\par }{\PP \VS{7}A Abirahamu wì si yiri ma fɔli ki tara woolo pe yɛgɛ sɔgɔwɔ, Hɛti cɛnlɛ woolo wele, ma pe gbɔgɔ.

\VS{8}A wì si pe pye fɔ: «Na kaa pye ye yɛnlɛ ki na kaselege, mbanla jɔ gboo wi le mboo lɛ na yɛɛ yɛgɛ sɔgɔwɔ, ye logo na yeri, ye Zowari pinambyɔ Efirɔn wi yɛnri na kan,

\VS{9}wi waliwege ŋga ki yɛn wa Makipela laga ki na ki kan na yeri. Wo wogo yi, ki yɛn wa wi kɛrɛ ti koŋgo na. Wigi pɛrɛ na yeri mbe yala ki penjara yɔn ki ni, ki ta ki pye na gboolo lesaga laga ye sɔgɔwɔ.»


\par }{\PP \VS{10}Hɛti cɛnlɛ woolo naŋa Efirɔn wìla pye ma cɛn wa wi woolo pe sɔgɔwɔ. A wì si Abirahamu wi yɔn sogo le Hɛti cɛnlɛ woolo sanmbala poro naa leele mbele fuun pàa pye na cɛɛn le wi ca ki mbogo yeyɔngɔ ki na pe yɛgɛ na, mɛɛ wi pye fɔ:

\VS{11}«Ayoo, na tafɔ, logo na yeri. Kɛrɛ to naa waliwege ŋga ki yɛn wa ti ni, mi yɛn nari kaan ma yeri. Mi yɛn nari kaan ma yeri na woolo pe yɛgɛ na. Mɔɔ jɔ gboo wi le wa.»


\par }{\PP \VS{12}A Abirahamu wì si fɔli le tara ti woolo pe yɛgɛ sɔgɔwɔ ma pe gbɔgɔ,

\VS{13}mɛɛ ki yo Efirɔn wi kan ki tara woolo pe yɛgɛ na fɔ: «Mila ma yɛnri, logo na yeri. Mi yaa kɛrɛ ti penjara yɔn ki kan ma yeri, ma yɛnlɛ ki na maga shɔ, mbe ta mbanla jɔ gboo wi le wa.»


\par }{\PP \VS{14}Ɛɛn fɔ, a Efirɔn wì si Abirahamu wi yɔn sogo ma yo fɔ:

\VS{15}«Na tafɔ, logo na yeri. Kɛrɛ nda ti sɔnŋgɔ ki yɛn warifuwe pyɔ cɛnmɛ tijɛrɛ (400), ko woro yaraga ka mi naa mboro sɔgɔwɔ. Ki kala na, ma jɔ gboo wi le wa.»


\par }{\PP \VS{16}A Abirahamu wì si yɛnlɛ penjara yɔn ŋga Efirɔn wìla naga ki na, mɛɛ ti taanla mari kan wi yeri, Hɛti cɛnlɛ woolo sanmbala pe yɛgɛ na. Tìla pye warifuwe pyɔ cɛnmɛ tijɛrɛ (400) ma yala pɛrɛfɛnnɛ pe penjara jinriwɛ pi ni.

\VS{17}Kì pye ma, Efirɔn kɛrɛ nda tìla pye wa Makipela, wa laga ŋga pàa pye na yinri Mamire ki yɔnlɔ yirisaga yeri, ki kɛrɛ to naa ti waliwege ki ni, naa tire nda fuun tìla pye mari maga mari fili ti ni,

\VS{18}a tì si pye Abirahamu wi woro. Hɛti cɛnlɛ woolo poro naa leele mbele fuun pàa pan wa ca ki mbogo yeyɔngɔ ki na, kìla pye pe yɛgɛ na.


\par }{\PP \VS{19}Ko puŋgo na, a Abirahamu wì suu jɔ Sara wi le wa kɛrɛ ti waliwege ki ni, wa Makipela, wa Mamire laga ki tanla. Ko pe yinri fun Eburɔn, wa Kana tara.

\VS{20}Kɛrɛ to naa ti waliwege ki ni, tì si kanŋga ma pye Abirahamu wi woro. Wìla ti lɔ Hɛti cɛnlɛ woolo pe yeri mbe ta mbaa wi gboolo pe nii wa.




\par }\Chap{24}{\SH Izaki naa Erebeka pe pɔrɔgɔ sɛnrɛ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Abirahamu wìla lɛ fɔ jɛŋgɛ, a wi yɛgɛlɛ yɔn kì lɛgɛ. Yawe Yɛnŋɛlɛ làa duwaw wi na kagala ke ni fuun ni.

\VS{2}Pilige ka, a Abirahamu wì sigi yo ŋa wìla pye wi kulolo pe go na, konaa ma pye wi kɛɛ yaara ti ni fuun ti welefɔ wi kan fɔ: «Ma kɛɛ ki le laga na jegbɔlɔ li nɔgɔ\FTNT{†}{{\FR 24:2 }{\FR{24.2:
{\QT{Ma kɛɛ ki le laga na jegbɔlɔ li nɔgɔ:}} Ko la pye kapyege ka, ŋga pe ma pye sanga wa ni, ma wugu mbe kagbɔgɔ pye.}}},

\VS{3}ma wugu Yawe Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ki na mala kan, lo na li yɛn Yɛnŋɛlɛ naayeri wo naa tara ti go na, fɔ ma se Kana tara fɛnnɛ sumboro wa lɛ mboo kan na pinambyɔ wi yeri jɛlɛ, poro mbele mi yɛn ma cɛn laga pe sɔgɔwɔ we.

\VS{4}Ɛɛn fɔ, ma yaa kari wa na tara, mbe sa jɛlɛ lɛ na pinambyɔ Izaki wi kan, wa na go woolo pe sɔgɔwɔ.»


\par }{\PP \VS{5}A wi kulonaŋa wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Kana jɛlɛ wi se yɛnlɛ mbe pinlɛ na ni, mbe pan laga ki tara nda ti ni; na kiga pye ma, mi daga mbe sɔngɔrɔ mbe kari ma pinambyɔ wi ni wa tara nda mà yiri ti ni le?»

\VS{6}Abirahamu wì sho fɔ: «Ma yɛɛ yigi, maga ka sɔngɔrɔ mbe kari na pinambyɔ wi ni wa.

\VS{7}Yawe Yɛnŋɛlɛ, naayeri Yɛnŋɛlɛ le, lìlan yirige mala wɔ wa na tara, konaa wa na go woolo pe sɔgɔwɔ. Lì para na ni, ma wugu mala kan, ma yo li yaa kaga tara nda ti kan na setirige piile pe yeri. Lo yɛrɛ jate li yaa li
mɛrɛgɛ wi kelegi ma yɛgɛ, jaŋgo ma jɛlɛ wa lɛ wa na pinambyɔ wi kan.

\VS{8}Na jɛlɛ wiga yo wi se pinlɛ ma ni, pa kona wuguro nda mi yaa ti ma wugu, ti sɔɔn yigi. Ɛɛn fɔ, maga ka sɔngɔrɔ mbe kari na pinambyɔ wi ni wa.»


\par }{\PP \VS{9}A kulonaŋa wì suu kɛɛ ki le wa wi tafɔ Abirahamu wi jegbɔlɔ li nɔgɔ, mɛɛ wugu maa kan mbe tanga wi sɛnyoro ti na.

\VS{10}Kona, a kulonaŋa wì suu tafɔ Abirahamu wi yɔngɔmɛye pe kɛ wɔ konaa wi yarijɛndɛ ti ni fuun ta ni, mɛɛ lɛ ma kari wa Mezopotami tara, wa ca ŋga Nahɔri wìla pye.


\par }{\PP \VS{11}Naa wìla ka saa gbɔn wa kɔlɔ ŋa wi yɛn wa ca kayege wi na, a wì si ti yɔngɔmɛye pè kanŋguuro kan. Yɔnlɔkɔgɔ layi, jɛɛlɛ pe yɔnlɔkɔgɔ tɔnmɔ kosanga wi ni.

\VS{12}Kona, a wì si Yɛnŋɛlɛ li yɛnri ma yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ, na tafɔ Abirahamu wi Yɛnŋɛlɛ, mila ma yɛnri, mala konɔ li tanla na kan nala. Ma kajɛŋgɛ pye na tafɔ Abirahamu wi kan.

\VS{13}Mi ŋa mi yɛn ma yere na pulugo ki tanla. Ca woolo pe sumbonɔ pe yaa pan mbe ko.

\VS{14}Na mi kaga yo sumboro ŋa kan fɔ: ‹Mila ma yɛnri, ma cɔkogo ki yɛri mbe wɔ›, na wiga na yɔn sogo mbe yo: ‹Wɔ, mi yaa pa kan fun ma yɔngɔmɛye pe yeri pe wɔ›, pa kona wo mbe pye jɛlɛ ŋa mà wɔ ma tunmbyee Izaki wi kan wo. Na kiga pye ma, mi yaa ki jɛn mbe yo mà kajɛŋgɛ pye na tafɔ wi kan.»


\par }{\PP \VS{15}Sanni wi sa kɔ yɛnrɛwɛ pi na, a Betuwɛli sumborombyɔ Erebeka wì si kɔn ma yiri wi cɔkogo ki ni wa wi pajogo ki na. Abirahamu wi nɔsepyɔ lenaŋa Nahɔri wi jɔ Milika wo pinambyɔ lawi Betuwɛli we.

\VS{16}Ki sumboro wìla yɔn fɔ jɛŋgɛ. Wi sila naŋa kala jɛn, naŋa sila suu jɛn fun jɛlɛ. A wì si tigi wa pulugo ki ni, mɛɛ wi cɔkogo ki ko maga yin, mɛɛ yiri.

\VS{17}A kulonaŋa wì si fe maa fili ma yo fɔ: «Mi yɛn nɔɔ yɛnri, mɔɔ cɔkogo tɔnmɔ pa kan na yeri mbe wɔ.»

\VS{18}A sumboro wì sho fɔ: «Wɔ, na tafɔ.»

\par }{\PP A wì si fyɛɛlɛ maa cɔkogo ki yɛri maa kan, a wì wɔ.

\VS{19}Naa wìla kaa wi kan wì wɔ, a wì sho fɔ: «Mi yaa pa ko ma yɔngɔmɛye pe kan fun, pe wɔ pe tin.»


\par }{\PP \VS{20}A wì si fyɛɛlɛ maa cɔkogo tɔnmɔ pi kanŋga wa yaayoro wɔyaraga ki ni, mɛɛ fe ma saa ko naa wa pulugo ki ni. Wìla ko ma yɔngɔmɛye pe ni fuun pe kan pè wɔ.

\VS{21}A naŋa wì si pyeri naa wele, nɛɛ wi yɛɛ yewe sumboro wi kanŋgɔlɔ, mbege jɛn na kaa pye Yawe Yɛnŋɛlɛ laa jaa mboo konɔ li tanla.

\VS{22}Naa yɔngɔmɛye pàa kaa wɔ ma kɔ, a naŋa wì si tɛ kannjinɛ na pe ma le numala na la wɔ ma kan sumboro wi yeri, li nuguwɔ pi mbaa giramu kɔgɔlɔni si wo bɔ; naa kɛɛ kannjiŋgele tɛ wogolo shyɛn ni; ke ni fuun nuŋgba nuŋgba ke nuguwɔ pi mbaa giramu cɛnmɛ cɛnmɛ wo bɔ.

\VS{23}A wì suu yewe ma yo fɔ: «Ambɔ sumborombyɔ wi mboro? Mila ma yɛnri, ki yo na kan. We mbe sinlɛsaga ta wa ma to go mbe wɔnlɔ wa le?»


\par }{\PP \VS{24}A sumboro wì sho fɔ: «Mi yɛn Milika naa Nahɔri pe pinambyɔ Betuwɛli wo sumborombyɔ.»


\par }{\PP \VS{25}A wì sho naa fɔ: «Yan naa yaayoro yaakara lɛgɛrɛ yɛn wa we yeri. Sinlɛsaga yɛn wa fun ye sinlɛ.»


\par }{\PP \VS{26}Kona, a naŋa wì si sogo maa yɛgɛ ki jiile wa tara, ma Yawe Yɛnŋɛlɛ li gbɔgɔ,

\VS{27}nɛɛ yuun fɔ: «Sɔnmɔ yɛn Yawe Yɛnŋɛlɛ li woo, lo na li yɛn na tafɔ Abirahamu wi Yɛnŋɛlɛ le. Li sili kagbaraga ki yaga, mbeli yɔn sɛnrɛ ti kanŋga na tafɔ Abirahamu wi kanŋgɔlɔ.
We Fɔ wìlan yɛgɛ sin fɔ ma pan ma gbɔn laga na tafɔ wi woolo pe go.»


\par }{\PP \VS{28}A sumboro wì si fe ma saa ki kagala ke ni fuun ke yɛgɛ yo wi nɔ woolo pe ni fuun pe kan.

\VS{29}Erebeka wi ndɔ la pye wa, pàa pye naa yinri Laban. A Laban wì si fe ma yiri wa funwa na, mɛɛ kari naŋa wi kɔrɔgɔ, wa pulugo ki tanla.

\VS{30}Wìla kannjinɛ na pe ma le numala na li yan, ma kɛɛ kannjiŋgele ke yan wi jɔnlɔ Erebeka wi kɛyɛn yi na; Erebeka wìla naŋa wi sɛnrɛ ti yɛgɛ yo yɛgɛ ŋga na, Laban wìla ti logo ma fun. A wì si kari wa naŋa wi tanla, wo la pye ma yere le yɔngɔmɛye pe tanla, ma wa wa pulugo ki yeri.

\VS{31}A Laban wì suu pye fɔ: «Pan we kari wa go, mboro ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ lì duwaw ma na we. Yiŋgi na, a mà si yere laga funwa na? Mì go ki gbogolo ma kan, ma laga ka gbegele yɔngɔmɛye pe kan fun.»


\par }{\PP \VS{32}Kona, a naŋa wì si kari wa Laban wi go. A Laban wì si ti a pè yɔngɔmɛye pe tuguro ti laga pe na, mɛɛ yan naa yaayoro yaakara kan pe yeri. A wì si ti a pè pan tɔnmɔ ni jaŋgo naŋa wo naa wi pinlɛyɛɛnlɛ pe ni pe pe tɔɔrɔ ti jogo (mbege naga fɔ wì pe yaara wɔ.)

\VS{33}Kona, a pè si yaakara kan pe yeri pe ka. Ɛɛn fɔ, a naŋa wì sho fɔ: «Mi se ka kaawɔ mbanla pango ki yo gbɛn.» A Laban wì suu pye fɔ: «Ki yo na kan.»

\VS{34}A ki naŋa wì sho fɔ: «Mi yɛn Abirahamu wo kulonaŋa.

\VS{35}Yawe Yɛnŋɛlɛ lì duwaw na tafɔ wi na jɛŋgɛ, maa pye yarijɛndɛ lɛgɛrɛ fɔ. We Fɔ wùu kan simbaala naa sikaala ni, naa nɛrɛ, naa penjara, naa tɛ, naa kulonambala naa kulojaala, naa yɔngɔmɛye konaa sofilele ni.

\VS{36}Na tafɔ wi jɔ Sara wa wi lelɛwɛ pi ni wì pinambyɔ se wi kan. Abirahamu wùu kɛɛ yaara ti ni fuun ti kan ki pinambyɔ wi yeri.

\VS{37}Na tafɔ wì ti, a mì wugu ma yo wi yɛn ma cɛn wa Kana tara fɛnnɛ mbele sɔgɔwɔ, mi ka ka ki sumboro wa lɛ mboo kan wi pinambyɔ wi yeri wi jɔ.

\VS{38}Ɛɛn fɔ, wìlan pye ma yo mbe pan laga wi sege woolo pe yeri, laga wi go woolo pe sɔgɔwɔ, mbe pan mbe jɛlɛ lɛ laga wi pinambyɔ wi kan.

\VS{39}A mì sigi yo na tafɔ wi kan: ‹Kana jɛlɛ wi se yɛnlɛ mbe pinlɛ na ni.›

\VS{40}A wì silan yɔn sogo ma yo fɔ: ‹Yawe Yɛnŋɛlɛ na mìlan yinwege ki pye sinŋge li yɛgɛ na, li yaa li mɛrɛgɛ wi pinlɛ ma ni, mbɔɔn konɔ li tanla. Ma jɛlɛ wa lɛ wa na sege ki ni, wa na go woolo pe sɔgɔwɔ na pinambyɔ wi kan.

\VS{41}Ki wuguro nda mì ti mà wugu, na maga kari wa na sege ki ni, na pee yɛnlɛ mbe sumboro wi kan ma yeri, wuguro nda mì ti mà wugu, ti sɔɔn yigi.›

\VS{42}Naa mì kaa gbɔn le pulugo ki tanla nala, a mì si yɛnri ma yo fɔ: ‹Yawe Yɛnŋɛlɛ, na tafɔ Abirahamu wi Yɛnŋɛlɛ, na konɔ li tanla na kan.›

\VS{43}Mi ŋa mi yɛn ma yere na pulugo ki tanla, sumboro ŋa ka pan kosaga, mi kaga yo wi kan fɔ mila ma yɛnri, ma cɔkogo tɔnmɔ pa kan na yeri jɛnri mbe wɔ,

\VS{44}na wiga na pye mbe yo mbe wɔ, fɔ wi yaa pa ko fun na yɔngɔmɛye pe kan pe wɔ, ko sumborombyɔ wo mbe pye jɛlɛ ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ lì wɔ na tafɔ wi pinambyɔ wi kan.

\VS{45}Sanni mbe sa yɛnri mbe kɔ wa na nawa, a Erebeka wì si kɔn ma yiri wi cɔkogo ki ni wa wi pajogo ki na, mɛɛ tigi wa pulugo ki ni ma ko. A mì suu pye fɔ: ‹Mila ma yɛnri, na kan mbe wɔ.›

\VS{46}A wì si fyɛɛlɛ maa cɔkogo ki laga wa wi pajogo ki na, maga yɛri, mɛɛ na pye ma yo mbe wɔ, fɔ wi yaa pa kan na yɔngɔmɛye pe yeri fun pe wɔ. A mì si wɔ, a wì silan yɔngɔmɛye pe kan a pè wɔ fun.

\VS{47}A mì suu yewe ma yo fɔ: ‹Ma yɛn ambɔ sumborombyɔ?› A wì silan yɔn sogo ma yo fɔ: ‹Mi yɛn Nahɔri naa Milika pe pinambyɔ Betuwɛli wo sumborombyɔ.› A mì si tɛ kannjinɛ na pe ma le numala na la le wa wi numala li na, mɛɛ kɛɛ kannjiŋgele tɛ wogolo le wi kɛyɛn yi na.

\VS{48}A mì si fɔli ma Yawe Yɛnŋɛlɛ li gbɔgɔ, na tafɔ Abirahamu wi Yɛnŋɛlɛ le. Lo lìlan yɛgɛ sin wa konɔ jɛnɛ li ni, fɔ a mì saa na tafɔ wi nɔsepyɔ lenaŋa wi sumboro lɛ wi pinambyɔ wi kan jɛlɛ.

\VS{49}Koni, na kaa pye ye mbe kajɛŋgɛ pye na tafɔ wi kan tagawa ni, yege yo na kan; nakosima yege yo na kan, pa mi yaa la kee laga ka yɛgɛ ni.»


\par }{\PP \VS{50}A Laban naa Betuwɛli pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ lo lìgi kala na li yɛgɛ sin. We se ya kendige wɔ ma ni.

\VS{51}Erebeka wi ŋa na ma yɛgɛ sɔgɔwɔ, wi lɛ maa kee wi ni, wi sa pye ma tafɔ wi pinambyɔ wi jɔ, paa yɛgɛ ŋga na Yawe Yɛnŋɛlɛ lìgi yo we.»


\par }{\PP \VS{52}Naa Abirahamu wi kulonaŋa wìla kaa pe sɛnyoro ti logo, a wì si sogo maa yɛgɛ ki jiile wa tara Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na mali gbɔgɔ.

\VS{53}A kulonaŋa wì si fereyaara warifuwe woro naa tɛ woro, konaa yaripɔrɔ wɔ ma kan Erebeka wi yeri, mɛɛ yarijɛndɛ sɔnŋgbanga woro kan wi ndɔ naa wi nɔ pe yeri fun.

\VS{54}Ko puŋgo na, a kulonaŋa wo naa wi pinlɛyɛɛnlɛ pe ni pè si li ma wɔ, mɛɛ saa sinlɛ.

\par }{\PP Ki goto pinliwɛ pi ni, naa pàa kaa yiri, a kulonaŋa wì si Erebeka wi ndɔ naa wi nɔ pe pye fɔ: «Yanla yaga mbe sɔngɔrɔ wa na tafɔ wi yeri.»

\VS{55}A Erebeka wi ndɔ naa wi nɔ pè sho fɔ: «Ki yaga sumborombyɔ wi koro laga naa jɛnri, pa pilige kɛ yɛn; kona wi sila kee.»


\par }{\PP \VS{56}A kulonaŋa wì si pe yɔn sogo ma yo fɔ: «Yaga kanla mɔ, katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ lìlan konɔ li tanla na kan. Yanla yaga mbe sɔngɔrɔ wa na tafɔ wi yeri.»

\VS{57}Kona, a pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ye ti we sumborombyɔ wi yeri, we wo kpaw wi yewe karaga wogo ki ni.»


\par }{\PP \VS{58}A pè si Erebeka wi yeri maa yewe ma yo fɔ: «Maa jaa mbe kari ki naŋa ŋa wi ni le?» A wì sho fɔ: «Ee, mi yaa kari wi ni.»


\par }{\PP \VS{59}Kì kaa pye ma, a pè si Erebeka wo naa jɛlɛ ŋa wìla pye wi gbegelefɔ, pe yaga a pè pinlɛ Abirahamu wi kulonaŋa wo naa wi woolo pe ni ma kari.

\VS{60}A pè si duwaw pye Erebeka wi kan ma yo fɔ:

\par }{\Q Mboro ŋa we jɔnlɔ sumboro, Yɛnŋɛlɛ li ti ma pye lelɛgɛrɛ nɔ.

\par }{\Q Ma setirige piile pe pye pe panrafɛnnɛ pe cara ti go na.


\par }{\PP \VS{61}A Erebeka wo naa wi kulojaala pe ni pè si yiri ma lugu yɔngɔmɛye pe na, mɛɛ taga kulonaŋa wi na. A pè si pinlɛ na kee.


\par }{\PP \VS{62}Ki wagati wi ni, Izaki wìla yiri wa Lahayi Ɔrɔyi kɔlɔ wi tanla, mɛɛ pan ma cɛn wa
Negɛvu tara ti ni\XREF{†}{{\XO 24:62 }{\XO{24.62:
}}{\XT{Zhenɛ 16.14}}}.

\VS{63}Pilige ka, yɔnlɔkɔgɔ ka ni, Izaki wì si yiri ma kari wa wasege ki ni mbe sa jatere pye jɛŋgɛ. A wì si kaa yɛgɛ yirige ma wele, mɛɛ yɔngɔmɛye yan paa paan wa.

\VS{64}A Erebeka wì suu yɛgɛ ki yirige ma wele fun, mɛɛ Izaki wi yan. A wì si yiri wa yɔngɔmɛ wi na ma tigi fyaw,

\VS{65}mɛɛ kulonaŋa wi yewe ma yo fɔ: «Naŋa wiwiin wi ŋa wo wì yiri wa wasege ki ni na paan mbe we fili?» A kulonaŋa wì sho fɔ: «Na tafɔ wowi.»

\par }{\PP Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a wì suu parigbɔgɔ ki lɛ maa yɛɛ fo ki ni\FTNT{†}{{\FR 24:65 }{\FR{24.65:
{\QT{A wì suu parigbɔgɔ ki lɛ maa yɛɛ fo ki ni
}} kìla pye na paga sumboro kan naŋa yeri wa Izirayɛli tara, na wi pɔlɔ wi faa yigi gbɛn, wii daga mbe yere naŋa wi yɛgɛ sɔgɔwɔ na wi suu yɛgɛ ki fo.}}}.

\VS{66}A kulonaŋa wì si kagala ŋgele fuun wìla pye ke yɛgɛ yo ma Izaki wi kan.

\VS{67}Ko puŋgo na, a Izaki wì si kari Erebeka wi ni wa wi nɔ Sara wìla wi yinwege ki pye
paraga go ŋga ni ki ni, mɛɛ wi pɔri maa pye wi jɔ. Erebeka wìla Izaki wi ndanla. Kì pye ma, a wi kotogo kì si sogo wi na wi nɔ kunwɔ pi wogo na.




\par }\Chap{25}{\SH Abirahamu setirige piile \newline  sanmbala pe mɛrɛ ti nda
\par }
{\R (1 Kuro 1.32-33)

\par }{\PP \VerseOne{1}Kona, a Abirahamu wì si jɛlɛ wa yɛgɛ pɔri naa, pàa pye naa yinri Ketura.

\VS{2}Wìla pinambiile mbele se Abirahamu wi kan pe mɛrɛ ti nda: Zimiran, naa Yokishan, naa Medan, naa Madiyan, naa Ishibaki, konaa Shuwa.

\VS{3}A Yokishan wo Saba naa Dedan se. Dedan setirige piile poro pàa pye Ashuri cɛnlɛ woolo, naa Letushi cɛnlɛ woolo konaa Lewumi cɛnlɛ woolo.

\VS{4}Madiyan pinambiile poro la wɛlɛ Efa, naa Efɛri, naa Hanɔki, naa Abida konaa Ɛlidaa. Poro pe ni fuun mbele, poro pàa pye Ketura wi setirige piile wele.


\par }{\SH Abirahamu wi kunwɔ \newline  naa Izaki wi kɔrɔgɔ liwɛn sɛnrɛ
\par }
{\PP \VS{5}Kona, a Abirahamu wì suu kɛɛ yaara ti ni fuun ti kan Izaki wi yeri.

\VS{6}Ma Abirahamu wi ta yinwege na, a wì si yarikanra kan wi kulojaala mbele wìla tɛgɛ jɛɛlɛ pe pinambiile pe yeri, mɛɛ pe torogo wa tara nda wa yɔnlɔ yirisaga yeri ti ni, ma pe lali wi pinambyɔ Izaki wi ni.

\VS{7}Abirahamu wìla ta yɛlɛ cɛnmɛ naa nafa taanri ma yiri kɛ ma yiri kaŋgurugo (175).

\VS{8}Abirahamu wìla lɛ ma tin yinwege ki na, a wi lelɛwɛ pì yɔn jɛŋgɛ, a wì si jɛn ma ku ma taga wa wi tɛlɛye mbele pàa ku pe na.

\VS{9}A wi pinambiile Izaki naa Ishimayɛli pè suu le wa waliwege ŋga ki yɛn wa Makipela laga ki ni, wa Hɛti cɛnlɛ woolo naŋa Zowari wi pinambyɔ Efirɔn wi kɛrɛ, wa Mamire laga ki tanla.

\VS{10}Abirahamu wìla ki kɛrɛ ti lɔ Hɛti cɛnlɛ woolo poro yeri. Pa pàa Abirahamu wo naa wi jɔ Sara wi ni, pe gboolo pe le wa\XREF{†}{{\XO 25:10 }{\XO{25.10:
}}{\XT{Zhenɛ 23.3-16}}}.

\VS{11}Abirahamu wi kuŋgɔlɔ, a Yɛnŋɛlɛ lì si duwaw wi pinambyɔ Izaki wi na. Izaki wìla pye ma cɛn wa Lahayi Ɔrɔyi kɔlɔ wi tanla.


\par }{\SH Ishimayɛli setirige piile \newline  pe mɛrɛ ti nda
\par }
{\R (1 Kuro 1.28-31)

\par }{\PP \VS{12}Sara wi kulojɔ Agari ŋa wìla yiri wa Ezhipiti tara, wìla pinambyɔ ŋa se Abirahamu wi kan, Ishimayɛli we, wi setirige piile poro wɛlɛ mbele yɛɛn.

\VS{13}Ishimayɛli wi pinambiile pe mɛrɛ ti nda ma yala pè pe se ma pe tagala pe yɛɛ na yɛgɛ ŋga na ki ni. Wi pinambyɔ koŋgbanŋa wo lawi ŋa Nebayɔti, naa Kedari, naa Adibeyɛli, naa Mibisamu,

\VS{14}naa Mishima, naa Duma, naa Masa,

\VS{15}naa Hadadi, naa Tema, naa Yeturi, naa Nafishi konaa Kedima.

\VS{16}Poro mbele poro pàa pye Ishimayɛli wi pinambiile kɛ ma yiri shyɛn wele. Pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pyew pàa pye cɛngɛlɛ teele. Pàa pe mɛrɛ ti tagataga pe cara naa pe kɛrɛ kapire ti na.

\VS{17}Ishimayɛli wìla ta yɛlɛ cɛnmɛ naa nafa ma yiri kɛ ma yiri kɔlɔshyɛn (137), a wì si ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na.

\VS{18}Ishimayɛli wi setirige piile pàa pye ma cɛn maga lɛ wa Havila tara fɔ ma saa gbɔn wa Shuri ca. Shuri ca ki yɛn wa Ezhipiti tara ti tanla, ma wa wa Asiri tara ti yeri. Pàa cɛn ma lali Abirahamu wi setirige piile sanmbala pe ni fuun pe ni.


\par }{\SH Ezawu naa Zhakɔbu \newline  pe semɛ sɛnrɛ
\par }
{\PP \VS{19}Sɛnrɛ nda ti yɛn na para Abirahamu wi pinambyɔ Izaki wi wogo ki na ti nda:

\VS{20}Abirahamu wìla Izaki wi se. Izaki wìla ta yɛlɛ nafa shyɛn mɛɛ Erebeka pɔri. Aramu tara fɛnnɛ naŋa Betuwɛli ŋa wìla yiri wa Padamu Aramu tara wo sumborombyɔ lawi. Aramu tara fɛnnɛ naŋa Laban wo nɔsepyɔ sumboro lawi.

\VS{21}Erebeka wi sila pye na siin.

\par }{\PP Kì kaa pye ma, a Izaki wì si Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛnri wi jɔ wi kan. A
we Fɔ wì suu yɛnrɛwɛ pi logo, a wi jɔ Erebeka wì si kugbɔ lɛ (nɛɛ waanla singi mbe se).

\VS{22}Piile pàa pye na pe yɛɛ tɛɛrɛ wa pe nɔ wi lara. A nɔfɔ wì sho fɔ: «Na kaa pye anmɛ ki yɛn, yiŋgi na, a mì si kugbɔ lɛ?» A wì si kari ma saa Yawe Yɛnŋɛlɛ li yewe ki wogo ki ni.

\VS{23}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì suu pye fɔ:

\par }{\Q Cɛngɛlɛ shyɛn ke yɛn wa ma lara;

\par }{\Q Ma yaa ka cɛngɛlɛ shyɛn se,

\par }{\Q ke yaa ka laga ke yɛɛ na.

\par }{\Q Cɛnlɛ nuŋgba yaa ka fanŋga ta sanna li na;

\par }{\Q ndɔfɔ wi yaa ka pye jɔnlɔfɔ wi kulo\XREF{†}{{\XO 25:23 }{\XO{25.23:
}}{\XT{Ɔrɔmu 9.12}}}.


\par }{\PP \VS{24}Naa Erebeka wi sesanga wìla kaa gbɔn, a pè sigi jɛn fɔ waanla pe yɛn wa wi lara.

\VS{25}A koŋgbanŋa wì si yiri, wìla pye gbanmbɛlɛ, ma pye sire ni wi wire ti lagapyew, paa tondara sire woo yɛn. A pè suu mɛgɛ taga naa yinri Ezawu.

\VS{26}Ko puŋgo na, a wi jɔnlɔ wì si yiri. Wi kɛɛ kìla pye ma Ezawu wi yeŋgbele li yigi\FTNT{†}{{\FR 25:26 }{\FR{25.26:
}}{\FT{Wa Izirayɛli tara, waanla pe ni, paga keli mbe ŋa se, wo wi ma pye ndɔfɔ we.
{\QT{Mbe yeŋgbele li yigi:
}} Ko kɔrɔ wo yɛn mbaa ma yenjɔ wi lagajaa mboo yigi, mboo jan, mbe keli wi yɛgɛ.}}}. A pè suu mɛgɛ taga naa yinri Zhakɔbu. Izaki wìla ta yɛlɛ nafa taanri pe sesanga wi ni.


\par }{\SH Ezawu wìla wi lelɛwɛ tɔnli \newline  wi pɛrɛ wi jɔnlɔ Zhakɔbu wi yeri
\par }
{\PP \VS{27}A pinambigile kè si yiri ma lɛ. Ezawu wìla pye koniyɛɛn gbɔɔ, a yan yanraga kùu ndanla. Ɛɛn fɔ, Zhakɔbu wo la pye lere ŋa wi yɛn pɔw. Wìla pye na korogi wa
paraga go ki ni paa yɛgɛ ŋga na kìla wi ndanla we.

\VS{28}Ezawu wìla pye ma Izaki wi ndanla, katugu wìla pye na kara kuun, a wila kaa. Ma si yala Zhakɔbu wìla pye ma Erebeka ndanla.


\par }{\PP \VS{29}Pilige ka Zhakɔbu wìla pye na yara nda pe yinri lantiyi ta sori. A Ezawu wì si yiri wa kɛrɛ ma ye. Wìla pye ma te fɔ jɛŋgɛ.

\VS{30}A wì si Zhakɔbu wi yɛnri maa pye fɔ: «Ki yaga mbege yara yɛnrɛ nda ta ka, ki yara yɛnrɛ nda re, katugu mi yɛn ma te, fuŋgo ki yɛn na na.»

\par }{\PP Ko kala na pège mɛgɛ ŋga ki taga Ezawu wi na naa yinri Edɔmu\FTNT{†}{{\FR 25:30 }{\FR{25.30:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Edɔmu mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa yɛngɛ.}}}.


\par }{\PP \VS{31}A Zhakɔbu wì suu pye fɔ: «Ma lelɛwɛ tɔnli wi kan na yeri gbɛn nala.»


\par }{\PP \VS{32}A Ezawu wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Wele, mi yɛn na jaa mbe ku fuŋgo ki kɛɛ. Yiŋgi ki lelɛwɛ tɔnli wi yaa yɔn na kan?»


\par }{\PP \VS{33}Kona, a Zhakɔbu wì suu pye fɔ: «Wugu mala kan ki wogo ki na gbɛn.»

\par }{\PP A Ezawu wì si wugu maa kan, mɛɛ wi lelɛwɛ tɔnli wi kan wi yeri\XREF{†}{{\XO 25:33 }{\XO{25.33:
}}{\XT{Ebu 12.16}}}.


\par }{\PP \VS{34}Kona, a Zhakɔbu wì si buru naa yara yɛnrɛ kan Ezawu wi yeri. A wì si ka ma wɔ mɛɛ yiri ma kari. Kì pye ma, Ezawu wi sila wi lelɛwɛ tɔnli wi jate yaraga.




\par }\Chap{26}{\SH Izaki naa Abimelɛki pe sɛnrɛ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Fuŋgo kà la to wa Kana tara ti ni. Ko fuŋgo ko la pye ki yɛ Abirahamu wagati wogo ko ni. A Izaki wì si kari Filisiti tara fɛnnɛ wunlunaŋa Abimelɛki wi kɔrɔgɔ wa Gerari ca.

\VS{2}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì sili yɛɛ naga Izaki wi na maa pye fɔ: «Maga ka kari wa Ezhipiti tara, ɛɛn fɔ, ma sa cɛn wa tara nda mi yaa ti sɛnrɛ yo ma kan ti ni.

\VS{3}Ma cɛn laga ki tara nda ti ni, mi yaa lɔɔn go singi mbe duwaw ma na, katugu mi yaa ki tara nda ti ni fuun ti kan mboro naa ma setirige piile ye yeri. Wuguro nda mìla wugu ma to Abirahamu wi kan, pa mi yaa ki kala li yɔn fili yɛɛn.

\VS{4}Mi yaa kɔɔn setirige piile pe pye pe lɛgɛ, paa naayeri wɔnŋgɔlɔ ke yɛn. Mi yaa kaga tara nda ti ni fuun ti kan pe yeri. Cɛngɛlɛ ŋgele fuun ke yɛn laga tara na, mi yaa ka duwaw ke na pe kala na\XREF{†}{{\XO 26:4 }{\XO{26.3-4:
}}{\XT{Zhenɛ 22.16-18}}},

\VS{5}katugu Abirahamu wìla tanga ma yala na sɛnyoro ti ni, naa na kondɛgɛŋgɛlɛ, naa na kakɔnndɛgɛŋgɛlɛ, koro naa na ŋgasegele ke ni.»


\par }{\PP \VS{6}Kì kaa pye ma, a Izaki wì si koro ma cɛn wa Gerari ca.

\VS{7}Naa ki laga ki nambala pàa kaa wi yewe wi jɔ wi wogo ki ni, a wì si pe pye fɔ: «Na jɔnlɔ sumboro wi.» Wi sila soro mbege yo mbe yo Erebeka wi yɛn wi jɔ, katugu wìla pye na fyɛ maga yan ndɛɛ ki laga ki nambala pe yaa wi gbo mbe Erebeka wi lɛ wi tiyɔnwɔ pi kala na\XREF{†}{{\XO 26:7 }{\XO{26.7:
}}{\XT{Zhenɛ 12.13; 20.2}}}.


\par }{\PP \VS{8}Naa Izaki wìla kaa na mɔni wa Gerari ca, pilige ka, a Filisiti tara fɛnnɛ wunlunaŋa Abimelɛki wì si wele wa wi go fenɛtiri wi ni, mɛɛ Izaki wi yan wila wi jɔ Erebeka wi gbara, naa talitali.

\VS{9}A Abimelɛki wì suu yeri mɛɛ wi pye fɔ: «Jaga ma jɔ wi piiri. Kì pye mɛlɛ, a mà sho fɔ ma jɔnlɔ sumboro wi?» A Izaki wì suu pye fɔ: «Mìla fyɛ maga yo ma, jaŋgo paga kanla gbo na jɔ wi kala na.»


\par }{\PP \VS{10}Kona, a Abimelɛki wì suu pye fɔ: «Yiŋgi mà pye we na yɛɛn? Kì koro jɛnri anmɛ we woo wa sinlɛ ma jɔ wi ni. Pa ma jɛn na we kan we kapege pye.»

\VS{11}Kì kaa pye ma, a Abimelɛki wì sigi yo maga ŋgban wi tara woolo pe ni ma yo fɔ: «Lere ŋa fuun ka kapege pye ki naŋa ŋa wo naa wi jɔ pe na, wo daga mbe ku.»


\par }{\SH Izaki wìla yɔn finliwɛ le \newline  Abimelɛki wi ni
\par }
{\PP \VS{12}Ki yɛlɛ li ni, a Izaki wì si yariluguro lugu wa ki tara ti ni; a tì si yɔn fɔ jɛŋgɛ, katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ làa duwaw wi na.

\VS{13}Izaki wi yarijɛndɛ tìla pye na lege na kee yɛgɛ, fɔ a wì saa pye penjagbɔrɔ fɔ.

\VS{14}Simbaŋgbelege la pye wi yeri, naa sikaala ŋgbelege ni, naa nɛrɛ ŋgbelege ni, konaa kulolo lɛgɛrɛ ni.

\par }{\PP Filisiti tara fɛnnɛ pàa pye na yenjara piin Izaki wi ni.

\VS{15}Wi to Abirahamu wi sanga wi na, wi kulonambala pàa kɔlɔye mbele wɔ, a Filisiti tara fɛnnɛ pè si tara ko ma le wa pe ni ma pe tɔnndɔ.

\VS{16}A Abimelɛki wì si Izaki wi pye fɔ: «Ta kee ma wɔ laga we sɔgɔwɔ, katugu ma fanŋga kì wɛ we wogo ki na.»


\par }{\PP \VS{17}A Izaki wì si yiri le mɛɛ saa
paara yinrɛ cɛnsaga kan wa Gerari ca gbunlundɛgɛ ki ni, ma cɛn wa.

\VS{18}Kɔlɔye mbele pàa wɔ Izaki wi to Abirahamu sanga wi na, a Filisiti tara fɛnnɛ pè pe tɔn Abirahamu wi kuŋgɔlɔ, Izaki wìla pe wɔ naa fɔnŋgɔ; mɛrɛ nda wi to wìla taga pe na, a wì siri taga pe na naa.


\par }{\PP \VS{19}Pilige ka, a Izaki wi kulolo pè si kɔlɔ wa wɔ wa Gerari ca gbunlundɛgɛ ki ni, mɛɛ saa yiri tɔnmɔ kologo na ŋga kila pulo.

\VS{20}A Gerari ca yaayoro kɔnrifɛnnɛ pe nɛɛ wiin Izaki yaayoro kɔnrifɛnnɛ pe ni, ma yo tɔnmɔ pi yɛn poro woo.

\par }{\PP A Izaki wì si kɔlɔ wi mɛgɛ taga naa yinri Ezɛki\FTNT{†}{{\FR 26:20 }{\FR{26.20:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Ezɛki mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa malaga.}}}, katugu pàa win wi ni wi go na.

\VS{21}A wi kulolo pè si kɔlɔ wa wɔ naa. A pè win wi ni fun ki woo wi go na; a wì suu mɛgɛ taga naa yinri Sitina\FTNT{†}{{\FR 26:21 }{\FR{26.21:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Sitina mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa kendige wɔmɔ.}}}.

\VS{22}A Izaki wì si yiri le ko laga ko na, mɛɛ saa kɔlɔ wa yɛgɛ wɔ naa. Lere sila win wi ni wo kala na; a wì suu mɛgɛ taga naa yinri Erehobɔti\FTNT{†}{{\FR 26:22 }{\FR{26.22:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Erehobɔti mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa laga ŋga kì pyɛɛlɛ.}}}, katugu wìla ki yo fɔ: «Koni Yawe Yɛnŋɛlɛ lì we kotogo ki sogo we na, we yaa se mbe lɛgɛ mbe yarijɛndɛ ta laga tara ti ni.»


\par }{\PP \VS{23}A Izaki wì si yiri lema mɛɛ kari wa Bɛrisheba.

\VS{24}Ki yembinɛ li ni, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si li yɛɛ naga Izaki wi na maa pye fɔ: «Mi yɛn ma to Abirahamu wi Yɛnŋɛlɛ. Maga ka fyɛ, mi yɛn nɔɔ go singi. Mi yaa duwaw ma na, mbɔɔn setirige piile pe pye pe lɛgɛ, na tunmbyee Abirahamu wi kala na.»


\par }{\PP \VS{25}A Izaki wì si
saraga wɔsaga kan wa ki laga ki na, ma Yawe Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ki yeri mali gbɔgɔ. A wì suu
paara yinrɛ ti kan wa; a wi kulolo pè kɔlɔ wa wɔ wa.


\par }{\PP \VS{26}A Abimelɛki naa wi wɔnlɔnaŋa Ahuzati, konaa wi maliŋgbɔɔnlɔ to Pikɔli wi ni, pè si yiri wa Gerari ca, mɛɛ kari Izaki wi kɔrɔgɔ\XREF{†}{{\XO 26:26 }{\XO{26.26:
}}{\XT{Zhenɛ 21.22}}}.

\VS{27}A Izaki wì si pe yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi na, a yè si pan laga na kɔrɔgɔ, ma si yala yànla panra mala purɔ mala wɔ wa ye sɔgɔwɔ?»


\par }{\PP \VS{28}A pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Wège wele maga yan fɔ Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛn ma ni. Ko kala na wè yo: ‹Ki daga we wugu we yɛɛ kan, we
yɔn finliwɛ le we yɛɛ sɔgɔwɔ, woro naa mboro.

\VS{29}Po pi yaa ti ma se ka kapege ka kpɛ pye we na, paa yɛgɛ ŋga na woro fun we sɔɔn jɔlɔ we. Ɛɛn fɔ, kajɛŋgɛ wè pye mɔɔ kan bɔkɔ, mɛɛ ma yaga, a mà kari yɛyinŋge na. Koni Yawe Yɛnŋɛlɛ lì duwaw ma na.› »


\par }{\PP \VS{30}A Izaki wì si sɔgɔlɔ gbɔlɔ sɔgɔ pe kan, a pè li, ma wɔ, ma tin.

\VS{31}Ki goto pinliwɛ pi ni, a pè si yiri ma wugu ma pe yɛɛ kan (ma yɔn finliwɛ le pe yɛɛ ni). A Izaki wì si konɔ li kan pe yeri. A pè si kari yɛyinŋge na.


\par }{\PP \VS{32}Ki pilige nuŋgba ki ni, Izaki wi kulolo pèle la pye na kɔlɔ wa woo, mɛɛ pan maa sɛnrɛ yo maa kan ma yo fɔ: «We tɔnmɔ ta kɔlɔ wa ni.»


\par }{\PP \VS{33}A Izaki wì sigi kɔlɔ wi mɛgɛ taga naa yinri Shiba. Ko ki ti ali ma pan ma gbɔn nala, pe maa ki ca ki yinri Bɛrisheba\FTNT{†}{{\FR 26:33 }{\FR{26.33:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Shiba mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa mbe wugu. Bɛrisheba mɛgɛ ki kɔrɔ wo wi ŋa kɔlɔ ŋa pè wugu wi kala na (}}{\XT{Zhenɛ 21.31}}{\FT{).}}}.


\par }{\SH Ezawu naa wi jɛɛlɛ pe kala
\par }
{\PP \VS{34}Ezawu wìla ta yɛlɛ nafa shyɛn mɛɛ jɛɛlɛ shyɛn pɔri: Hɛti cɛnlɛ woolo naŋa Beeri wi sumborombyɔ Zhuditi wo naa Hɛti cɛnlɛ woolo naŋa Elɔn wi sumborombyɔ Basimati wi ni.

\VS{35}Ki jɛɛlɛ pàa Izaki naa Erebeka pe nawa pi tanga pe na fɔ jɛŋgɛ.




\par }\Chap{27}{\SH Izaki wìla duwaw pye Zhakɔbu wi kan
\par }
{\PP \VerseOne{1}Izaki wìla lɛ jɛŋgɛ, a wi yɛngɛlɛ kè te, wii ya mbaa yaan naa. Kì kaa pye ma, a wì suu pinambyɔ koŋgbanŋa Ezawu wi yeri maa pye fɔ: «Na pinambyɔ.» A wì si shɔ ma yo fɔ: «Naw.»

\VS{2}A Izaki wì sho fɔ: «Wele, mì lɛ makɔ, mi silan kupilige ki jɛn.

\VS{3}Koni ma koniyɛɛnrɛ yaara ti lɛ, ko kɔrɔ wo yɛn ma sanŋgbɔ wo naa ma sandiga ki ni, ma kari wa yan ma sa yanri ma kara ta gbo na kan.

\VS{4}Kara nda ti yɛn mala ndanla, mari sɔgɔ na kan, ma pan ti ni mberi ka, jaŋgo mi jate mbe duwaw pye ma kan, si jɛn mbe ku.»


\par }{\PP \VS{5}Ma si yala Izaki wìla pye na para wi pinambyɔ Ezawu wi ni sanga ŋa ni, Erebeka wìla pye naga sɛnrɛ ti nuru. A Ezawu wì si kari wa yan mbe sa kara ta gbo mbe pan ti ni.

\VS{6}Kona, a Erebeka wì suu pinambyɔ Zhakɔbu wi pye fɔ: «Mìgi logo ma to wi yeri wila ma ndɔ Ezawu wi piin fɔ:

\VS{7}‹Kari ma sa kara ta gbo, ma kara nda ti yɛn mala ndanla ti sɔgɔ na kan mberi ka. Mi yaa duwaw pye ma kan Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, si jɛn mbe ku.›

\VS{8}Koni na pinambyɔ, ta nuru na yeri, mi ka ŋga yo ma kan, ma ko pye.

\VS{9}Kari wa sikaala ŋgbelege ki ni, ma sa sikaala yirifɔnmbɔlɔ tiyɔngɔlɔ shyɛn yigi na kan. Mi yaa kara nda tɔɔn to wi ndanla ti sɔgɔ wi kan,

\VS{10}mɛɛ ti lɛ ma sari kan ma to wi yeri, wi ta ka jaŋgo wi duwaw pye ma kan, si jɛn mbe ku.»


\par }{\PP \VS{11}A Zhakɔbu wì suu nɔ Erebeka wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Kaselege mà yo. Ɛɛn fɔ, na ndɔ Ezawu wi yɛn sire ni, sire si woro mi na.

\VS{12}Kana na to wi yaa na talitali mbe wele (si jɛn mbe duwaw pye na kan), pa kona mi yaa pye wi yɛgɛ na leele fanlafɔ. Kiga pye ma, mi yaa ti wilan daŋga, wi se duwaw pye na kan.»


\par }{\PP \VS{13}A wi nɔ wì suu pye fɔ: «Na pinambyɔ, ki daŋga ki mi yigi! Ta nuru na yeri san, ma sa ki sikaala yirifɔnmbɔlɔ pe yigi ma pan pe ni na kan.»


\par }{\PP \VS{14}A Zhakɔbu wì si kari ma saa pe yigi ma pan pe ni, mɛɛ pe gbegele wi nɔ wi kan. A nɔfɔ wì si kara nda tì Zhakɔbu wi to wi ndanla ti sɔgɔ wi kan.

\VS{15}Ko puŋgo na, a Erebeka wì suu pinambyɔ lɛrɛfɔ Ezawu wi yaripɔrɔ, ti ti ni fuun tiyɔnrɔ nda wìla tɛgɛ wa go, ti lɛ mari le wi pinambyɔ shyɛnwoo Zhakɔbu wi kan.

\VS{16}A wì si sikaala yirifɔnmbɔlɔ pe sɛɛrɛ ti lɛ, ma Zhakɔbu wi kɛyɛn yi fo ti ni, konaa wi yɔlɔgɔ lara nda tìla pye sire fu ti ni.

\VS{17}A wì si kara tanra to naa yaakara nda wìla sɔgɔ ti le wi pinambyɔ Zhakɔbu wi kɛɛ.

\VS{18}A Zhakɔbu wì si kari ti ni wi to wi kɔrɔgɔ, mɛɛ wi yeri maa pye fɔ: «Na to.» A Izaki wì si shɔ ma yo fɔ: «Naw! Ambɔ wi mboro, na pinambyɔ?»


\par }{\PP \VS{19}A Zhakɔbu wì suu pye fɔ: «Muwi, Ezawu, ma pinambyɔ koŋgbanŋa we. Ŋga mà yo mbe pye, mìgi pye. Mila ma yɛnri, yiri ma cɛn mala kara ta ka, jaŋgo mboro jate ma duwaw pye na kan.»

\VS{20}A Izaki wì suu pinambyɔ wi yewe maa pye fɔ: «Mà pye mɛlɛ mɛɛ kara ta ta fyaw na pinambyɔ?»

\par }{\PP A Zhakɔbu wì sho fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ, ma Yɛnŋɛlɛ le, lo lì kara ti pye a tì pan na kɔrɔgɔ.»


\par }{\PP \VS{21}A Izaki wì si Zhakɔbu wi pye fɔ: «Fulo laga na tanla mbɔɔn talitali mbe wele na pinambyɔ, mbe ta mbege jɛn fɔ na pinambyɔ Ezawu wowi mboro kaselege.»


\par }{\PP \VS{22}A Zhakɔbu wì si fulo wa wi to Izaki wi tanla, a Izaki wì suu talitali ma wele, mɛɛ yo fɔ: «Magala lo yɛn Zhakɔbu magala, kɛyɛn yo yɛn Ezawu kɛyɛn.»


\par }{\PP \VS{23}Wi sila Zhakɔbu wi jɛn, katugu wi kɛyɛn yìla pye pa wi ndɔ Ezawu wi woyo yi yɛn. A wì si duwaw pye maa kan.

\VS{24}(Sanni Izaki wi sa duwaw pye wi kan), a wì suu yewe naa ma yo fɔ: «Kaselege mboro ma yɛn na pinambyɔ Ezawu we le?» A wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ee, wowi mi we.»


\par }{\PP \VS{25}A Izaki wì sho fɔ: «Yaakara ta ko na kan na pinambyɔ, mbe ta mbɔɔn kara ta ka, jaŋgo mi jate mbe duwaw pye ma kan.»

\par }{\PP A Zhakɔbu wì si ta ko wi kan, a wì ka, mɛɛ duvɛn kan wi yeri fun, a wì wɔ.

\VS{26}Kona, a wi to Izaki wì suu pye fɔ: «Fulo laga na tanla ma kɛyɛn wa na yɔlɔgɔ mala shari na pinambyɔ.»


\par }{\PP \VS{27}A Zhakɔbu wì si fulo wa wi tanla mɛɛ kɛyɛn wa wi yɔlɔgɔ maa shari. A Izaki wì suu yaripɔrɔ ti nuwɔ ta, mɛɛ duwaw pye wi kan ma yo fɔ:

\par }{\Q «Kaselege ko na, na pinambyɔ wi nuwɔ pi yɛn paa kɛrɛ nda Yawe Yɛnŋɛlɛ lì duwaw ti na ti nuwɔ pi yɛn.


\par }{\Q \VS{28}Yɛnŋɛlɛ sa fɔɔngɔ ŋga ki maa yinrigi wa naayeri na wuun ki kan ma yeri,

\par }{\Q li tara ti yarijɛndɛ ti kan ma yeri!

\par }{\Q Li yarilire nda pe yinri
bile\FTNT{†}{{\FR 27:28 }{\FR{27.28:
}}{\FT{Bile: Yarilire tari nda ti yɛn paa mali yɛn. Pe maa ti muwɛ pi piin buru.}}} to naa duvɛn fɔnŋɔ kan ma yeri lɛgɛrɛ!


\par }{\Q \VS{29}Tara woolo paa tunŋgo piin ma kan,

\par }{\Q konaa cɛngɛlɛ kaa fɔli kaa ma kaan! Ma cɛn ma nɔsepiile pe go na,

\par }{\Q paa fɔli paa ma kaan.

\par }{\Q Lere ŋa kɔɔn daŋga, daŋga mbe wo yigi;

\par }{\Q lere ŋa ka duwaw pye ma kan, wo mbe duwaw ta\XREF{†}{{\XO 27:29 }{\XO{27.27-29:
}}{\XT{Zhenɛ 12.3; Ebu 11.20}}}.»


\par }{\PP \VS{30}Naa Izaki wìla kaa kɔ duwaw pyege ki na Zhakɔbu wi kan, a Zhakɔbu wì si yiri. Pa wila yinrigi le wi to wi tanla, a wi ndɔ Ezawu wì si yiri wa yanrisaga ma ye.

\VS{31}A wì si kara tanra ta sɔgɔ fun, mɛɛ pan mari kan wi to wi yeri, ma suu pye fɔ: «Yiri ma cɛn na to, ma kara nda mì pan ma kan ta ka, jaŋgo ma ta ma duwaw pye na kan.»

\VS{32}A wi to Izaki wì suu yewe maa pye fɔ: «Ambɔ wi mboro?» A wì sho fɔ: «Muwi, Ezawu, ma pinambyɔ we.»


\par }{\PP \VS{33}A Izaki wi jatere wì si piri wi na, fɔ a wila seri ŋgbanga. A wì si yewe ma yo fɔ: «A Ambɔ si saa kara ta gbo ma pan ti ni na kan, a mì ti ni fuun ti ka, a mà si jɛn ma pan? Ko fɔ wo mì duwaw pye wi kan; ki duwaw wi yaa si yigi.»


\par }{\PP \VS{34}Naa Ezawu wìla kaa wi to wi sɛnyoro ti logo, a wi nawa pì si tanga wi na, a wì si gbele ŋgbanga, mɛɛ wi to wi yɛnri ma yo fɔ: «Duwaw wa pye na kan fun.»


\par }{\PP \VS{35}A Izaki wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ma jɔnlɔ wì pan mala fanla, mɔɔ duwaw wi shɔ maa ta.»


\par }{\PP \VS{36}A Ezawu wì sho fɔ: «Jaga wi Zhakɔbu mɛgɛ kì yala wi ni, ki kɔrɔ wo yɛn: Lere ŋa wi maa leele fanla, katugu wìlan fanla fanlasaga shyɛn. Wìla keli mala lelɛwɛ tɔnli wi shɔ na yeri, kooŋga wì nuru ma duwaw ŋa wi jɛn na pye na woo wi shɔ na yeri.»

\par }{\PP A Ezawu wì sho naa fɔ: «Duwaw wa si koro wa ma yeri naa ma pye na kan\XREF{†}{{\XO 27:36 }{\XO{27.36:
}}{\XT{Zhenɛ 25.29-34}}}?»


\par }{\PP \VS{37}A Izaki wì suu yɔn sogo maa pye fɔ: «Wele, mùu tɛgɛ ma go na. Mùu nɔsepiile pe ni fuun pe le wi kɛɛ, pe pye wi kulolo. Mì bile wo naa duvɛn kan wi yeri. Mi se ya yaraga ka kpɛ pye ma kan naa na pinambyɔ.»


\par }{\PP \VS{38}A Ezawu wì suu to wi pye fɔ: «Baba, duwaw nuŋgba ŋa wo wi yɛn wa mboro yeri. Baba, duwaw wa pye na kan fun.» A Ezawu wi nɛɛ gbele ŋgbanga\XREF{†}{{\XO 27:38 }{\XO{27.38:
}}{\XT{Ebu 12.17}}}.

\VS{39}A wi to Izaki wì suu yɔn sogo ma yo fɔ:

\par }{\Q Wele, tara ti yarijɛndɛ to naa fɔɔngɔ ŋga ki maa yinrigi wa naayeri na tuun tara, ti yaa pye mbe lali ma ni.


\par }{\Q \VS{40}Ma yaa kaa ma yɔn suro ti taa ma tokobi wo fanŋga na.

\par }{\Q Ma yaa kaa kulowo piin ma jɔnlɔ wi kan.

\par }{\Q Ɛɛn fɔ, ma yaa ka koro ma yɛɛ na, mbaa yanri la toro,

\par }{\Q mbɔɔn yɛɛ shɔ wi kulowo mba wi yaa taga ma na pi ni\XREF{†}{{\XO 27:40 }{\XO{27.40:
}}{\XT{Zhenɛ 36.8; 2 Wunlu 8.20; Ebu 11.20}}}.


\par }{\PP \VS{41}A Ezawu wì si Zhakɔbu wi panra duwaw ŋa wi to wìla pye wi kan wi kala na. Ezawu wìla pye naga yuun wa wi nawa fɔ: «Na to wi yaa ku pilige ŋga ni ki yɛn na yɔngɔ. Wi kunwɔ piliye yi puŋgo na, pa mi yaa na jɔnlɔ Zhakɔbu wi gbo.»

\VS{42}Erebeka wi pinambyɔ koŋgbanŋa Ezawu wi sɛnrɛ nda wìla yo, pàa ti yo Erebeka wi kan. A wì si ti, a pòo pinambyɔ shyɛnwoo Zhakɔbu wi yeri wi kan. A wì suu pye fɔ: «Wele, ma ndɔ Ezawu wila jaa mboo kayaŋga ki wɔ ma ni mbɔɔn gbo.

\VS{43}Koni, na pinambyɔ, logo na yeri! Yiri ma fe, ma sa lara wa na ndɔ Laban wi yeri wa Haran ca.

\VS{44}Ma koro wa wi ni sa gbɔn wagati wa ni, fɔ ma ndɔ wi naŋgbanwa pi sa sogo wi na.

\VS{45}Na ma ndɔ wi naŋgbanwa piga ka sogo ma kanŋgɔlɔ, a wì fɛgɛ ŋga mà pye wi na ki na, pa kona mi yaa ti ma pan; katugu mi woro na jaa mbe ye shyɛn ye la pilige nuŋgba ki ni\FTNT{†}{{\FR 27:45 }{\FR{27.45:
}}{\FT{Erebeka wi sila pye na jaa mboo pinambiile shyɛn pe la pilige nuŋgba ki ni, ko ki naga ma yo ndɔfɔ wi mbaa jɔnlɔfɔ wi gbo si fe, nakoma lere wa mbaa ndɔfɔ fun wi gbo.}}}.»


\par }{\PP \VS{46}A Erebeka wì si Izaki wi pye fɔ: «Na yinwege kì la kɔ na na, na pijaala, Hɛti cɛnlɛ woolo pe kala na. Na Zhakɔbu wiga Hɛti cɛnlɛ woolo sumborombyɔ wa pɔri, ki tara nda ti sumborombiile wo wa nuŋgba, paa mbele pe yɛn, mbe ku pa ko mbe mbɔnrɔ na yeri.»




\par }\Chap{28}{\SH Zhakɔbu wìla fe ma kari \newline  wa Mezopotami tara
\par }
{\PP \VerseOne{1}Kona, a Izaki wì si Zhakɔbu wi yeri mɛɛ duwaw pye wi kan, ma yo fɔ: «Maga ka Kana tara fɛnnɛ sumboro wa pɔri ma jɔ.

\VS{2}Yiri ma kari wa Padamu Aramu tara, wa ma nɔ wi to Betuwɛli wi yeri, ma sa ma nɔ wi ndɔ Laban wi sumborombiile wo wa pɔri ma jɔ.

\VS{3}Yɛnŋɛlɛ na yawa pi ni fuun fɔ, li duwaw ma na, lɔɔn pye sevɔ, ma pilɛgɛrɛ se, ma pye cɛngɛlɛ lɛgɛrɛ to.

\VS{4}Làa duwaw ŋa kan Abirahamu wi yeri, ligi duwaw cɛnlɛ nuŋgba wi kan mboro naa ma setirige piile ye yeri, jaŋgo tara nda ma yɛn ma cɛn laga ti ni paa nambanŋa yɛn, ti pye ma woro. Ko tara nda to Yɛnŋɛlɛ làa kan Abirahamu wi yeri\XREF{†}{{\XO 28:4 }{\XO{28.4:
}}{\XT{Zhenɛ 17.4-8}}}.»


\par }{\PP \VS{5}Kì kaa pye ma, a Izaki wì si Zhakɔbu wi torogo wila kee. A wì si kari wa Aramu tara fɛnnɛ naŋa Betuwɛli wi pinambyɔ Laban wi yeri. Zhakɔbu naa Ezawu pe nɔ Erebeka wo ndɔ lawi.


\par }{\PP \VS{6}Ezawu wìla ki logo ma yo Izaki wìla duwaw pye Zhakɔbu wi kan, maa torogo wa Padamu Aramu tara wi sa jɛlɛ wa pɔri wama; wìla sigi logo fun ma yo sanga ŋa ni Izaki wìla pye na duwaw wi piin wi kan, wìla ki yo maga ŋgban wi ni fɔ wiga ka Kana tara fɛnnɛ sumboro wa pɔri wi jɔ.

\VS{7}A wìgi yan fɔ Zhakɔbu wìla tanga wi to naa wi nɔ pe sɛnyoro ti na, ma kari wa Padamu Aramu tara.

\VS{8}Kona, a Ezawu wì sigi jɛn ma yo Kana tara fɛnnɛ sumbonɔ pe sila wi to Izaki wi ndanla.

\VS{9}Kì kaa pye ma, a Ezawu wì si kari Abirahamu wi pinambyɔ Ishimayɛli wi kɔrɔgɔ, ma saa wi sumborombyɔ ŋa pàa pye na yinri Mahalati wi pɔri ma taga wi jɛɛlɛ koŋgbanmbala pe na. Mahalati wìla pye Nebayɔti\FTNT{†}{{\FR 28:9 }{\FR{28.9:
}}{\FT{Nebayɔti wo wìla pye Ishimayɛli wi pinambyɔ koŋgbanŋa we;
}}{\XT{Zhenɛ 25.13}}{\FT{.}}} wo nɔsepyɔ sumboro.


\par }{\SH Zhakɔbu wìla wɔɔnrɔ wɔnlɔ
\par }
{\PP \VS{10}Kona, a Zhakɔbu wì si yiri wa Bɛrisheba nɛɛ kee wa Haran ca.

\VS{11}A wì si saa gbɔn laga ka na mɛɛ wɔnlɔ le, katugu yɔnlɔ kìla to. A wì sigi laga ki sinndɛlɛgɛ nuŋgba lɛ ma go gbɔn ki na, mɛɛ sinlɛ le ki laga ki na.

\VS{12}A wì si wɔɔnrɔ wɔnlɔ, mɛɛ yɛrɛyɛrɛna wa yan wi go kì kan laga tara ti na, a wi numaga kila jiinri wa yɛnŋɛlɛ na. Yɛnŋɛlɛ li
mɛrɛgɛye pàa pye na nuru na tinri wi na\XREF{†}{{\XO 28:12 }{\XO{28.12:
}}{\XT{Zhan 1.51}}}.

\VS{13}Yawe Yɛnŋɛlɛ làa pye ma yere wa yɛrɛyɛrɛna wi naayeri, mɛɛ Zhakɔbu wi pye fɔ: «Muwi mi yɛn Yawe Yɛnŋɛlɛ, ma tɛlɛ Abirahamu wo naa Izaki pe Yɛnŋɛlɛ le. Tara nda ma yɛn ma sinlɛ ti na, mi yaa ti kan mboro naa ma setirige piile ye yeri\XREF{†}{{\XO 28:13 }{\XO{28.13:
}}{\XT{Zhenɛ 13.14-15}}}.

\VS{14}Ma setirige piile pe yaa ka lɛgɛ paa taambugɔ yɛn. Ye yaa ka lɛgɛ, mbe jaraga, mbe kari wa yɔnlɔ yirisaga naa yɔnlɔ tosaga yeri, naa yɔnlɔparawa kamɛŋgɛ kɛɛ naa yɔnlɔparawa kalige kɛɛ yeri. Mboro naa ma setirige piile ye kala na, mi yaa ka duwaw cɛngɛlɛ ke ni fuun ke na laga tara na\XREF{†}{{\XO 28:14 }{\XO{28.14:
}}{\XT{Zhenɛ 12.3; 22.18}}}.

\VS{15}Wele, mi jate mi yɛn ma ni, maga kari laga o laga, mi yaa lɔɔn go singi. Mi yaa kɔɔn pye ma sɔngɔrɔ laga ki tara nda ti ni. Mi sɔɔn wa, ŋga fuun mì yo ma kan, mi yaa ki pye mbege yɔn fili.»


\par }{\PP \VS{16}A Zhakɔbu wì si yɛn mɛɛ yo fɔ: «Kaselege ko na, Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛn na ki laga ŋga ki ni, mii si jaga jɛn na.»


\par }{\PP \VS{17}A wì si fyɛ ma sho fɔ: «Ki laga ŋga ki yɛn fyɛrɛ ni. Laga ka kpɛ ma Yɛnŋɛlɛ li go ko puŋgo na. Yeyɔngɔ ŋga ki maa yiin wa yɛnŋɛlɛ na, namɛ ki yɛn.»

\VS{18}Ki goto yirifaga ki na, a Zhakɔbu wì si yiri, mɛɛ sinndɛlɛgɛ ŋga wìla go gbɔn ki na ki lɛ, mɛɛ titɛgɛ kɔn maga yerege, ma sinmɛ wo wa ki go na mbege naga fɔ wìgi le Yɛnŋɛlɛ kɛɛ.

\VS{19}A wì sigi laga ki mɛgɛ taga naga yinri Betɛli\FTNT{†}{{\FR 28:19 }{\FR{28.19:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Betɛli mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa Yɛnŋɛlɛ go.}}}. Ɛɛn fɔ pàa pye naga ca ki yinri faa Luzi.

\VS{20}A Zhakɔbu wì si
yɔn fɔlɔ lɛ ma yo fɔ: «Na Yɛnŋɛlɛ liga koro na ni, mbaa na go singi na kondangala li na, mbaa yaakara kaan na yeri mbaa kaa, konaa yaripɔrɔ ni mbaa nii,

\VS{21}na mi ka sɔngɔrɔ yinŋge wa na to go, kona pa Yawe Yɛnŋɛlɛ li yaa pye na Yɛnŋɛlɛ.

\VS{22}Ki sinndɛlɛgɛ ŋga mì yerege maga kan Yɛnŋɛlɛ yeri, ki laga ki yaa ka pye Yɛnŋɛlɛ li go. Liga yaraga ŋga fuun kan na yeri, mi yaa ki walisaga kɛwogo ki kan li yeri.»




\par }\Chap{29}{\SH Zhakɔbu wìla kari \newline  wa wi lɛɛ Laban wi yeri
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ko puŋgo na, a Zhakɔbu wì si yiri ma konɔ li lɛ naa, mɛɛ kari wa tara ti yɔnlɔ yirisaga yeri.

\VS{2}Pilige ka, a wì si saa kɔlɔ wa yan wa wasege. Simbaala naa sikaala ŋgbeleye taanri la pye ma sinlɛ le kɔlɔ wi tanla na wogo. Pa pàa pye na kori wa ki kɔlɔ wi ni na pe kaan paa woo. Sinndɛlɛgɛ ŋga pàa pye na kɔlɔ wi yɔn tɔnni, kìla pye ma gbɔgɔ.

\VS{3}Na paga ka pan mbe yaayoro ŋgbeleye yi ni fuun yi gbogolo le, pe mɛɛ sinndɛlɛgɛ ki koŋgo maga laga wa kɔlɔ wi yɔn na, mbe si ko mbe yaayoro ti kan ti ma wɔ. Ko puŋgo na, pe mɛɛ sinndɛlɛgɛ ki sɔngɔrɔ maga taga wa ki yɔnlɔ.

\VS{4}A Zhakɔbu wì si yaayoro kɔnrifɛnnɛ pe yewe ma yo fɔ: «Sefɛnnɛ, ye yiri se yeri?» A pè suu pye fɔ: «Wè yiri wa Haran ca.»

\VS{5}A wì si pe yewe fɔ: «Nahɔri pinambyɔ Laban, yoo jɛn le?» A pè sho fɔ: «Ee, wòo jɛn.»

\VS{6}A wì si pe yewe ma yo fɔ: «Wi yɛn ŋgbaan le?» A pè sho fɔ: «Ee, wi yɛn wa ŋgbaan. Wele, wi sumborombyɔ Arashɛli wi ŋa wila paan wa wi yaayoro ŋgbelege ki ni.»

\VS{7}A Zhakɔbu wì sho fɔ: «Ye wele, yɔnlɔ wa bere, yaayoro gbogolosanga wi fa gbɔn gbɛn ti sinlɛ. Ye yaayoro ti kan ti wɔ, ye kari ye saa yanri ti ni tila kaa.»

\VS{8}A pè suu pye fɔ: «We se ya mbege pye ma, fɔ ndɛɛ pe sa yaayoro ŋgbeleye yi ni fuun yi gbogolo na gbɛn. Pa kona, sinndɛlɛgɛ ŋga ki yɛn ma kɔlɔ wi yɔn tɔn, pe mɛɛ ki koŋgo mbege laga wa wi yɔn na, mbe si ko mbe yaayoro ti kan ti ma wɔ.»


\par }{\PP \VS{9}Ma Zhakɔbu wi ta wìla pye na para pe ni bere, a Arashɛli wì si pan ma gbɔn le wi to yaayoro ti ni, katugu Arashɛli wìla pye yaayoro kɔnrifɔ.

\VS{10}Naa Zhakɔbu wìla wi nɔ ndɔ Laban wi sumborombyɔ Arashɛli wi yan wila paan wi lɛɛ Laban wi yaayoro ŋgbelege ki ni, a Zhakɔbu wì si fulo wa kɔlɔ wi tanla, ma sinndɛlɛgɛ ŋga kìla pye wa wi yɔn na ki koŋgo maga laga wa, mɛɛ ko maa lɛɛ Laban wi yaayoro ŋgbelege ki kan, a kì wɔ.

\VS{11}A Zhakɔbu wì si kɛyɛn wa Arashɛli wi yɔlɔgɔ maa shari nɛɛ gbele nayinmɛ coli.

\VS{12}A Zhakɔbu wì sigi yo Arashɛli wi kan ma yo wi yɛn wi to go lere wo wa, fɔ wi yɛn Erebeka wo pinambyɔ. A Arashɛli wì si fe ma saa ki yɛgɛ yo wi to wi kan.

\VS{13}Naa Laban wìla kaa wi jɔnlɔ sumboro wi pinambyɔ Zhakɔbu wi panga sɛnrɛ ti logo, a wì si fe ma saa wi fili, ma kɛyɛn wa wi yɔlɔgɔ maa shari maa mara wi yɛɛ na. A wì suu lɛ ma kari wi ni wa wi go. A Zhakɔbu wì si kagala ŋgele fuun kàa pye wi na ke yɛgɛ yo Laban wi kan.

\VS{14}A Laban wì suu pye fɔ: «Kaselege ko na, ma yɛn na go lere wo wa, ma yɛn kasanwa nuŋgba na ni.»

\par }{\SH Zhakɔbu wìla Leya naa Arashɛli \newline  pe pɔri wi jɛɛlɛ
\par }
{\PP Zhakɔbu wìla yeŋge nuŋgba poni ko pye wa Laban wi yeri.


\par }{\PP \VS{15}Pilige ka, a Laban wì si Zhakɔbu wi pye fɔ: «Ma yɛn na go lere, ɛɛn fɔ, kii daga maa tunŋgo piin na kan waga. Ma sara wi daga mbe pye yaraga ŋga, ki yo na kan.»


\par }{\PP \VS{16}Ma si yala, sumborombiile shyɛn la pye Laban wi yeri. Sumboro lɛrɛfɔ pàa pye naa yinri Leya, nɛɛ jɔnlɔfɔ wi yinri Arashɛli.

\VS{17}Leya wi yɛngɛlɛ ke sila pye lugulugu, ɛɛn fɔ, Arashɛli wo la pye ma yɔn witige na fɔ jɛŋgɛ.

\VS{18}Arashɛli wo wìla pye ma Zhakɔbu wi ndanla, a wì si Laban wi pye fɔ: «Mi yaa tunŋgo pye ma kan yɛlɛ kɔlɔshyɛn, mɔɔ sumborombyɔ shyɛnwoo Arashɛli wi kan na yeri na jɔ.»


\par }{\PP \VS{19}A Laban wì si yɛnlɛ ki na, ma sho fɔ: «Mboo kan mboro yeri, ko mbɔnrɔ mboo kan naŋa wa yɛgɛ yeri ko na. Koro laga na yeri.»


\par }{\PP \VS{20}Kì kaa pye ma, a Zhakɔbu wì si tunŋgo pye Laban wi kan ma saa gbɔn yɛlɛ kɔlɔshyɛn Arashɛli wi kala na. Ki yɛlɛ kɔlɔshyɛn làa pye Zhakɔbu wi yɛgɛ na paa piliye jɛnri yɛn, katugu Arashɛli wìla pye maa ndanla fɔ jɛŋgɛ.

\VS{21}Ko puŋgo na, a Zhakɔbu wì si Laban wi pye fɔ: «Na jɔ wi kan na yeri mboo jɛn jɛlɛ, katugu wagati ŋa mìla naga mbe tunŋgo pye ma kan, wùu yɛɛ yɔn fili.»


\par }{\PP \VS{22}A Laban wì sigi laga ki leele pe yeri, ma jayire sɔgɔlɔ li sɔgɔ pe kan.

\VS{23}Ki yembinɛ li ni, a Laban wì suu sumborombyɔ Leya wi lɛ ma saa wi kan Zhakɔbu wi yeri. A wì si ye wi kɔrɔgɔ maa jɛn jɛlɛ.

\VS{24}A Laban wì suu kulojɔ Zilipa wi kan wi sumborombyɔ Leya wi yeri, wi pye wi kulojɔ.

\VS{25}Ki goto pinliwɛ pi ni, a Zhakɔbu wì sigi yan fɔ Leya lawi. A wì si Laban wi pye fɔ: «Yiŋgi yi ŋga mà pye na na yɛɛn? Mì yo mì tunŋgo pye ma kan Arashɛli wo kala na? Yiŋgi na, a mà silan fanla?»


\par }{\PP \VS{26}A Laban wì suu pye fɔ: «We kalɛgɛ ma laga mbe keli mbe jɔnlɔfɔ wi kan naŋa yeri njɔfɔ wi na.

\VS{27}Jayire yapelege ki pye njɔfɔ wi ni, pa we yaa jɔnlɔfɔ wi kan ma yeri fun, ma tunŋgo pye na kan naa yɛlɛ kɔlɔshyɛn.»


\par }{\PP \VS{28}A Zhakɔbu wì si yɛnlɛ ma jayire yapelege ki pye Leya wi ni. Ko puŋgo na, a Laban wì suu sumborombyɔ Arashɛli wi kan Zhakɔbu wi yeri jɛlɛ.

\VS{29}A Laban wì suu kulojɔ Biliha wi kan Arashɛli wi yeri, wi pye wi kulojɔ.

\VS{30}A Zhakɔbu wì si ye Arashɛli wi kɔrɔgɔ fun, maa jɛn jɛlɛ. Arashɛli wìla Zhakɔbu wi ndanla ma wɛ Leya wi na. A wì si tunŋgo pye naa Laban wi kan yɛlɛ kɔlɔshyɛn.


\par }{\SH Zhakɔbu wi piile wele
\par }
{\PP \VS{31}Naa Yawe Yɛnŋɛlɛ làa kaa ki yan Leya wi sila Zhakɔbu wi ndanla, a lì suu pye sevɔ, ma si yala Arashɛli wo la pye jambasee.

\VS{32}A Leya wì si kugbɔ lɛ mɛɛ pinambyɔ se, maa mɛgɛ taga naa yinri Urubɛn\FTNT{†}{{\FR 29:32 }{\FR{29.32:
}}{\FT{Laga ki vɛrise ŋa wi ni Urubɛn mɛgɛ ki yerewe pi kɔrɔ wi mbe ya logo fɔ Yɛnŋɛlɛ lìlan fɛrɛ kala li yan, ki mbe si ya logo fun fɔ: Ye pinambyɔ wele.}}}; katugu wìla yo fɔ: «Ŋga kìla fɛrɛ wa na na, Yawe Yɛnŋɛlɛ lìgi yan. Koni mi yaa na pɔlɔ wi ndanla.»


\par }{\PP \VS{33}A Leya wì si kugbɔ ka lɛ naa, ma pinambyɔ se, ma sho fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ lìgi jɛn mi silan pɔlɔ wi ndanla, mɛɛ na kan pinambyɔ ŋa wi ni naa.»

\par }{\PP A wì suu mɛgɛ taga naa yinri Simeyɔn\FTNT{†}{{\FR 29:33 }{\FR{29.33:
}}{\FT{Laga ki vɛrise ŋa wi ni Simeyɔn mɛgɛ ki yerewe pi kɔrɔ wi mbe ya logo fɔ Yɛnŋɛlɛ lìgi jɛn.}}}.

\VS{34}A wì si kugbɔ ka lɛ naa, ma pinambyɔ se, mɛɛ yo fɔ: «Koni, na pɔlɔ wi mbe mara na na, katugu mì pinambiile taanri se wi kan.»

\par }{\PP Kì kaa pye ma, a pè suu mɛgɛ taga naa yinri Levi\FTNT{†}{{\FR 29:34 }{\FR{29.34:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Levi mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa mbe mara wi na.}}}.


\par }{\PP \VS{35}A wì si kugbɔ ka lɛ naa, ma pinambyɔ se, mɛɛ yo fɔ: «Yiŋgɔ wo ni, mi yaa Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɔn.» Kì kaa pye ma, a wì suu mɛgɛ taga naa yinri Zhuda\FTNT{†}{{\FR 29:35 }{\FR{29.35:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Zhuda mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa mi yaa we Fɔ wi sɔn.}}}.

\par }{\PP Kona, a wi sege kì si yere.




\par }\Chap{30}{\PP \VerseOne{1}Naa Arashɛli wìla kaa ki yan wi woro na piile siin Zhakɔbu wi kan, a wi nɛɛ yenjaga piin wi njɔ Leya wi ni. A wì si Zhakɔbu wi pye fɔ: «Pinambiile pele se na na fun, nakoma mi yaa ku.»


\par }{\PP \VS{2}A Zhakɔbu wi nawa pì si ŋgban Arashɛli wi ni fɔ jɛŋgɛ. A wì sho fɔ: «Maa ki jate muwi mi yɛn Yɛnŋɛlɛ le le? Lo lì ti ma woro na siin.»


\par }{\PP \VS{3}A Arashɛli wì sho fɔ: «Na kulojɔ Biliha wi ŋa, ye wi kɔrɔgɔ maa jɛn jɛlɛ\FTNT{†}{{\FR 30:3 }{\FR{30.3:
}}{\FT{Mbe yala Izirayɛli woolo pe kalɛgɛ ki ni, jɛlɛ ŋa fuun wìla pɔri naŋa yeri wi si woro na siin, ki kologo la kan wi yeri wi jɛlɛ wa yɛgɛ kan wi pɔlɔ wi yeri jaŋgo wi piile se wi kan wila pe jate paa wi yɛɛra piile yɛn.}}}, wi ta wi piile pele se na kan; kona pa mi yaa piile pele ta fun wi fanŋga na.»


\par }{\PP \VS{4}A wì suu kulojɔ Biliha wi kan Zhakɔbu wi yeri, a wì ye wi kɔrɔgɔ maa jɛn jɛlɛ.

\VS{5}A Biliha wì si kugbɔ lɛ, ma pinambyɔ se Zhakɔbu wi kan.

\VS{6}A Arashɛli wì sho fɔ: «Yɛnŋɛlɛ lì kiti wi kɔn ma tanga ki kan na yeri, ŋga mìla pye na sɔnri na jaa, lìgi pye mala kan, ma pinambyɔ kan na yeri fun.»

\par }{\PP Kì kaa pye ma, a wì suu mɛgɛ ki taga naa yinri Dan\FTNT{†}{{\FR 30:6 }{\FR{30.6:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Dan mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa Yɛnŋɛlɛ lì kiti wi kɔn.}}}.

\VS{7}A Arashɛli wi kulojɔ Biliha wì si kugbɔ ka lɛ naa, ma pinambyɔ shyɛnwoo se Zhakɔbu wi kan.

\VS{8}A Arashɛli wì sho fɔ: «Mì ŋgbeli ŋgbanga na njɔ wi ni Yɛnŋɛlɛ yɛnrɛwɛ ni, ma ya wi ni.»

\par }{\PP A wì si pyɔ wi mɛgɛ taga naa yinri Nɛfitali\FTNT{†}{{\FR 30:8 }{\FR{30.8:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Nɛfitali mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa ŋgbɛnlɛwɛ.}}}.


\par }{\PP \VS{9}Naa Leya wìla kaa ki yan wi sege ki yere, a wì suu kulojɔ Zilipa wi lɛ maa kan Zhakɔbu wi yeri jɛlɛ.

\VS{10}A Leya wi kulojɔ Zilipa wì si pinambyɔ se Zhakɔbu wi kan.

\VS{11}A Leya wì sho fɔ: «Yɛfige kì pan.»

\par }{\PP A wì si pyɔ wi mɛgɛ taga naa yinri Gadi\FTNT{†}{{\FR 30:11 }{\FR{30.11:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Gadi mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa yɛfige kì pan.}}}.


\par }{\PP \VS{12}A Leya wi kulojɔ Zilipa wì si pinambyɔ shyɛnwoo se Zhakɔbu wi kan.

\VS{13}A Leya wì sho fɔ: «Mì fɛri. Koni jɛɛlɛ pe yaa lanla yinri fɛrifɔ.»

\par }{\PP A wì suu mɛgɛ taga naa yinri Asɛri\FTNT{†}{{\FR 30:13 }{\FR{30.13:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Asɛri mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa fɛrɛwɛ.}}}.


\par }{\PP \VS{14}Pilige ka, yarilire
bile kɔnsanga wi ni, a Urubɛn wì si yiri ma kari wa kɛrɛ, mɛɛ saa wɛrɛ nda pe yinri madiragɔri ti pire\FTNT{†}{{\FR 30:14 }{\FR{30.14:
}}{\FT{Leele pàa pye naga jate ma yo wɛrɛ nda pe yinri madiragɔri ti pire ti ma ti jɛlɛ wi ma pye sevɔ.}}} ta yan. A wì siri lɛ ma pan mari kan wi nɔ Leya wi yeri. Kona, a Arashɛli wì si Leya wi pye fɔ: «Mila ma yɛnri, ma pinambyɔ wi madiragɔri pire ta kan na yeri.»


\par }{\PP \VS{15}A Leya wì sho fɔ: «Màla pɔlɔ wi shɔ na yeri ko sɔɔn bɔ bere, maa jaa mbanla pinambyɔ wi madiragɔri pire ti shɔ na yeri naa!»

\par }{\PP A Arashɛli wì sho fɔ: «Na kì kaa pye yɛɛn, Zhakɔbu wi yaa sa sinlɛ wa ma ni nala yembinɛ na li ni, ma pinambyɔ wi madiragɔri pire ti yɔnlɔ.»


\par }{\PP \VS{16}Ki yɔnlɔkɔgɔ ki ni, naa Zhakɔbu wìla kaa yiri wa kɛrɛ na paan, a Leya wì si yiri ma saa wi fili, mɛɛ wi pye fɔ: «Pa ma yaa sinlɛ wa na ni nala, katugu mbe ta mbɔɔn ta, mìgi kologo ki sara na pinambyɔ wi madiragɔri pire to ni.»

\par }{\PP A Zhakɔbu wì si saa sinlɛ wa Leya wi ni ki yembinɛ li ni.

\VS{17}A Yɛnŋɛlɛ lì si Leya wi yɛnrɛwɛ pi logo. A Leya wì si kugbɔ lɛ, mɛɛ pinambyɔ kaŋgurugo woo se Zhakɔbu wi kan.

\VS{18}A Leya wì sho fɔ: «Yɛnŋɛlɛ lìlan sara wi kan na yeri, katugu mìlan kulojɔ wi kan na pɔlɔ wi yeri jɛlɛ.»

\par }{\PP A wì si pyɔ wi mɛgɛ taga naa yinri Isakari\FTNT{†}{{\FR 30:18 }{\FR{30.18:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Isakari mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa sara.}}}.

\VS{19}A Leya wì si kugbɔ ka lɛ naa, ma pinambyɔ kɔgɔlɔni woo se Zhakɔbu wi kan.

\VS{20}A Leya wì sho fɔ: «Yɛnŋɛlɛ lì yarikanga tiyɔngɔ kan na yeri. Koni na pɔlɔ wi yaa cɛn na ni, katugu mì pinambiile kɔgɔlɔni se wi kan.»

\par }{\PP A wì si pyɔ wi mɛgɛ taga naa yinri Zabulɔn\FTNT{†}{{\FR 30:20 }{\FR{30.20:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Zabulɔn mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa mbe pinlɛ mbe cɛn go nuŋgba.}}}.


\par }{\PP \VS{21}Ko puŋgo na, a wì si sumborombyɔ se, mɛɛ wi mɛgɛ taga naa yinri Dina.


\par }{\PP \VS{22}Kona, a, Yɛnŋɛlɛ lì si jatere pye Arashɛli wi na, maa yɛnrɛwɛ pi logo mɛɛ wi sege ki yɛngɛ.

\VS{23}A wì si kugbɔ lɛ, mɛɛ pinambyɔ se, ma sho fɔ: «Yɛnŋɛlɛ lìlan fɛrɛ kala li laga na go na.»


\par }{\PP \VS{24}A wì suu mɛgɛ taga naa yinri Zhozɛfu\FTNT{†}{{\FR 30:24 }{\FR{30.24:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Zhozɛfu mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa mbe ka taga ki na.}}}, wìla pye naga sɔnri na yuun fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ li pinambyɔ wa kan na yeri naa!»


\par }{\SH Zhakɔbu wìla pye yarijɛndɛ tafɔ \newline  yɛgɛ ŋga na ki ŋga
\par }
{\PP \VS{25}Naa Arashɛli wìla kaa Zhozɛfu wi se, a Zhakɔbu wì si Laban wi pye fɔ: «Na yaga mbe sɔngɔrɔ wa we yeri, wa na tara.

\VS{26}Ki yaga mala jɛɛlɛ poro naa na piile pe kan na yeri, mbaa kee na tara; katugu poro kala lì ti mì tunŋgo pye ma kan. Mì tunŋgo pye ma kan yɛgɛ ŋga na màga jɛn ma yɛ.»


\par }{\PP \VS{27}A Laban wì suu pye fɔ: «Na kaa pye na kala lɔ̀ɔn ndanla, koro laga na yeri. Katugu na yarisunndo tìgi naga na na ma yo Yawe Yɛnŋɛlɛ lì duwaw na na mboro kala na.

\VS{28}Ma sara wi yo na kan, mi yaa wi kan ma yeri.»


\par }{\PP \VS{29}A Zhakɔbu wì suu pye fɔ: «Mì tunŋgo pye ma kan yɛgɛ ŋga na, mboro jate màga jɛn, konaa ma yaayoro tì gbɔn yɛgɛ ŋga na mari ta na kɛɛ na, màga jɛn;

\VS{30}katugu yaayoro jɛnri nda tìla pye ma yeri sanni mbe sa pan, tì se ma lɛgɛ fɔ jɛŋgɛ. Maga lɛ mì ye laga ma go, Yawe Yɛnŋɛlɛ lì duwaw ma na. Koni, mi wo yaa ka tunŋgo pye na go woolo pe kan wagati wiwiin?»

\VS{31}A Laban wì suu yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi maa jaa mbe kan ma yeri?»

\par }{\PP A Zhakɔbu wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ma se ka yaraga ka kan na yeri, na maga yɛnlɛ mbe ŋga mi yaa yo ma kan ki pye we. Mi yaa lɔɔn yaayoro ŋgbelege ki kɔnri bere, laga go singi.

\VS{32}Nala mi yaa sa torotoro wa ma yaayoro ŋgbelege ki sɔgɔwɔ. Simbaala pe ni, simbapire nda fuun ti yɛn yɔɔnrɔ tumɔɔrɔ naa tugbɔɔrɔ ni, naa nda fuun ti yɛn ma wɔwɔ, konaa sikaala pe ni, sikapire nda fuun ti yɛn yɔɔnrɔ tumɔɔrɔ naa tugbɔɔrɔ ni, mari tɛgɛ ti yɛ; to ti yaa pye na sara we\FTNT{†}{{\FR 30:32 }{\FR{30.32:
}}{\FT{Wa Izirayɛli tara simbaala pe gbɔɔ yɛn fiile fiile, sikaala poro gbɔɔ yɛn wɔɔlɔ wɔɔlɔ.}}}.

\VS{33}Puŋgo na, na maga ka pan mbanla sara wi wele, ma yaa ki jɛn na kaa pye mi yɛn ma sin. Sikaala mbele fuun pe se ka pye yɔɔnrɔ tumɔɔrɔ naa tugbɔɔrɔ ni, konaa simbaala mbele pe se ka pye wɔɔlɔ wɔɔlɔ, ko yaa ki naga fɔ mì poro yu.»

\VS{34}A Laban wì sho fɔ: «Ŋga mà yo mìgi logo.»


\par }{\PP \VS{35}Ki pilige nuŋgba ki ni, a Laban wì si saa sikapɛnɛ mbele pe yɛn yɔɔnrɔ tumɔɔrɔ naa tugbɔɔrɔ ni pe tɛgɛ pe yɛ, naa sikanɛɛlɛ mbele fuun pe yɛn yɔɔnrɔ tumɔɔrɔ naa tugbɔɔrɔ ni, naa mbele fuun lafire la pye pe na, konaa simbawɔɔlɔ pe ni fuun pe ni. A wì si poro kan wi pinambiile pe yeri,

\VS{36}mɛɛ pe torogo, a pè pilige taanri tangala tanga ma ko fogo ko le poro naa Zhakɔbu pe sɔgɔwɔ.

\par }{\PP A Zhakɔbu wi nɛɛ Laban wi yaayoro sannda ti kɔnri.

\VS{37}A Zhakɔbu wì si saa pepiliye tire, naa amandi tire, konaa pilatani tire njere ta kɔɔnlɔ, mɛɛ ti kɔɔrɔ ta lagala fɛɛrɛ fɛɛrɛ, mari kɛnlɛgi, ma yiri tire ti lafire ti na.

\VS{38}A wì si tire njere nda wìla ti kɔɔrɔ ti lagala fɛɛrɛ fɛɛrɛ, mari kɛnlɛgi, ti le wa yaayoro ti maa kaa na woo yaara nda ni ti ni, mari tɛgɛ wa yaayoro nda ti ma pan wɔsaga ti yɛgɛ sɔgɔwɔ; jaŋgo tiga pan la woo, tila nuru ti yɛɛ na.

\VS{39}Yaayoro tìla pye na nuru le ki tire njere ti yɛgɛ na. Ki kala na sikanɛɛlɛ pàa pye na pire nda siin, tìla pye yɔɔnrɔ tugbɔɔrɔ naa tunmɔɔrɔ ni, ma kɛnlɛgi kɛnlɛgi.

\VS{40}Yaayoro nda tìla pye yɔɔnrɔ ni ma wɔwɔ wa Laban yaayoro ti sɔgɔwɔ, Zhakɔbu wìla simbapire ti cɔnri mari tɛgɛ a tila ti wele.

\par }{\PP Pa Zhakɔbu wìla ki pye yɛɛn, ma yaayoro ŋgbeleye ta wi yɛɛ kan, nda wi sila pinlɛ Laban woro ti ni.

\VS{41}Wagati ŋa fuun yaayoro nda ti yɛn fanŋga ni ti kaa nuru, Zhakɔbu wi ma saa tire njere ti tɛgɛtɛgɛ wa yaayoro wɔyaara ti ni wa yaayoro ti yɛgɛ sɔgɔwɔ, ti ta tila nuru le tire njere ti yɛgɛ na.

\VS{42}Yaayoro nda tìla pye ma cɔgɔ cɔgɔ, na to kaa nuru, wila tire njere ti tɛgɛ wa ti yɛgɛ sɔgɔwɔ. Kì kaa pye ma, nda tìla pye ma cɔgɔ cɔgɔ, a to pye Laban woro, a tugbɔɔrɔ to pye Zhakɔbu wo woro.


\par }{\PP \VS{43}A Zhakɔbu wi nɛɛ wi yɛɛ yɔngɔ na kee yɛgɛ suyi. Wìla simbaala naa sikaala lɛgɛrɛ ta, naa kulojaala naa kulonambala ni, naa yɔngɔmɛye naa sofilele ni.




\par }\Chap{31}{\SH Zhakɔbu wìla fe ma yiri \newline  wa Laban wi yeri
\par }
{\PP \VerseOne{1}Kona, a Zhakɔbu wì si Laban wi pinambiile pe sɛnyoro ti logo. Pàa pye na yuun fɔ: «Yaara nda fuun tìla pye we to wi yeri, Zhakɔbu wìri shɔ. Ko yaara to wi tɛgɛ maa yɛɛ yɔn.»

\VS{2}A Zhakɔbu wì sigi wele maga yan fɔ Laban wi yɛgɛ cɛnwɛ pìla pye wi ni yɛgɛ ŋga na faa, pi woro wi ni ma naa.

\VS{3}Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si Zhakɔbu wi pye fɔ: «Sɔngɔrɔ wa ma teele pe tara, wa ma woolo pe yeri. Mi yaa lɔɔn go singi.»


\par }{\PP \VS{4}A Zhakɔbu wì si piile tun, a pè saa Arashɛli naa Leya pe yeri, a pè pan wa kɛrɛ, wa laga ŋga wi yaayoro tìla pye.

\VS{5}A wì si pe pye fɔ: «Mìgi wele maga yan fɔ ye to wi yɛgɛ cɛnwɛ pi woro na ni paa yɛgɛ ŋga na pìla pye na ni faa we. Ɛɛn fɔ, na to wi Yɛnŋɛlɛ li yɛn nala go singi.

\VS{6}Yoro jate yège jɛn ma yo mì tunŋgo pye ye to wi kan na fanŋga ki ni fuun ni.

\VS{7}Ma si yala ye to wìlan fanla mala li, mala sara wi kanŋga kanŋgasaga kɛ. Ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ lii yɛnlɛ ki na wi kapege pye na na.

\VS{8}Na ye to wiga yo fɔ yaayoro nda ti yɛn yɔɔnrɔ ni to ti yaa pye ma sara we, yaayoro ti ni fuun ti maa pire nda siin, ti ma pye yɔɔnrɔ ni. Na wiga sho fɔ nda ti yɛn ma kɛnlɛgi kɛnlɛgi to ti yaa pye ma sara we, yaayoro ti ni fuun ti maa pire nda siin, ti ma pye ma kɛnlɛgi kɛnlɛgi.

\VS{9}Yɛnŋɛlɛ lo lì ye to wi yaayoro ti shɔ mari kan na yeri.

\VS{10}Sanga ŋa ni yaayoro tìla pye na nuru, a mì si wɔɔnrɔ wɔnlɔ maga yan fɔ nambala mbele pàa pye na nuru simbanɛɛlɛ nakoma sikanɛɛlɛ pe na, pàa pye yɔɔnrɔ ni, ma kɛnlɛgi kɛnlɛgi, nakoma ma wɔwɔ.

\VS{11}A Yɛnŋɛlɛ li
mɛrɛgɛ wì silan yeri wa ki wɔɔnrɔ ti na ma yo fɔ: ‹Zhakɔbu.› A mì si shɔ ma yo fɔ: ‹Naw!›

\VS{12}A mɛrɛgɛ wì silan pye fɔ: ‹Ma yɛgɛ ki yirige ma wele. Yaayoro ti nambala mbele paa nuru jɛɛlɛ pe na, pe ni fuun pe yɛn yɔɔnrɔ ni, ma kɛnlɛgi kɛnlɛgi nakoma ma wɔwɔ. Ko pye ma, katugu ŋga Laban wì pye ma na, mì ki ni fuun ki yan.›

\VS{13}A Yɛnŋɛlɛ lì sho fɔ: ‹Mi yɛn Yɛnŋɛlɛ na làa li yɛɛ naga ma na wa Betɛli, wa laga ŋga màa sinndɛlɛgɛ ki yerege ma sinmɛ wo ki go na mbege naga fɔ màga le mi ŋa Yɛnŋɛlɛ na kɛɛ, ma
yɔn fɔlɔ kɔn na yeri. Koni, yiri, ma wɔ laga ki tara nda ti ni, ma sɔngɔrɔ wa tara nda pɔ̀ɔn se ti ni\XREF{†}{{\XO 31:13 }{\XO{31.13:
}}{\XT{Zhenɛ 28.18-22}}}.› »

\VS{14}A Arashɛli naa Leya pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Tasaga naa kɔrɔgɔ si koro we yeri naa wa we to wi go.

\VS{15}We to wì we jate paa nambanmbala yɛn, katugu wì we pɛrɛ, ma penjara nda ti jɛn na kan we yeri ti li\FTNT{†}{{\FR 31:15 }{\FR{31.15:
}}{\FT{Wa Mezopotami tara, kìla pye penjagbɔrɔ ka pye sege ŋga yeri, na ki leele paga pe sumborombyɔ wa le pɔrɔgɔ, sumborombyɔ wi sevɛnnɛ pe ma japɔrɔgɔ yariwɔndɔ nda pè ta ti kan pe sumborombyɔ wi yeri jayire ti pyeŋgɔlɔ.}}}.

\VS{16}Yarijɛndɛ nda fuun Yɛnŋɛlɛ lì shɔ we to wi yeri, tì pye woro naa we piile we woro. Koni, ŋga fuun Yɛnŋɛlɛ lì yo ma kan ki pye.»


\par }{\PP \VS{17}Kona, a Zhakɔbu wì si yiri mbaa kee, mɛɛ wi piile naa wi jɛɛlɛ pe lurugo yɔngɔmɛye pe na.

\VS{18}Wìla kari wi yaayoro naa wi yarijɛndɛ nda fuun wìla ta wa Padamu Aramu tara ti ni, mbe ta mbe sɔngɔrɔ wa wi to Izaki wi yeri wa Kana tara.

\VS{19}Ko sanga wo ni, kìla yala Laban wìla kari saa yaayoro ti sire ti kɔɔnlɔ. A Arashɛli wì suu to wi yarisunndo ti yu.

\VS{20}Zhakɔbu wo na, wìla Aramu tara fɛnnɛ naŋa Laban wi fanla, ma lara ma fe, wii sara wi na.

\VS{21}A wì si fe ma kari wi kɛɛ yaara ti ni fuun ti ni, mɛɛ fyɛɛlɛ ma Efirati gbaan wi kɔn ma yiri, mɛɛ yɛgɛ kan wa Galaadi tara yanwira ti yeri.


\par }{\SH Laban wìla pye na Zhakɔbu \newline  wi tuuro tɔnri
\par }
{\PP \VS{22}Ki pilige taanri wogo ki na, a pè sigi yo Laban wi kan fɔ Zhakɔbu wì fe.

\VS{23}A Laban wì suu go woolo pele lɛ ma taga Zhakɔbu wi na, maa purɔ pe piliye kɔlɔshyɛn, mɛɛ saa wi yigi konɔ wa Galaadi tara yanwira ti na.

\VS{24}Ɛɛn fɔ, ki yembinɛ li ni, a Yɛnŋɛlɛ lì si pan Aramu tara fɛnnɛ naŋa Laban wi kɔrɔgɔ wɔɔnrɔ na, mɛɛ wi pye fɔ: «Ma yɛɛ yigi, maga ka sɛnjɛndɛ nakoma sɛnpere yo Zhakɔbu wi na.»


\par }{\PP \VS{25}Naa Laban wìla ka saa gbɔn wa Zhakɔbu wi na sanga ŋa ni, kìla yala Zhakɔbu wìla wi
paraga go ki kan wa Galaadi tara yanwira ti na. A Laban wo naa wi woolo pe ni, pè si pe woro ti kan wa fun.

\VS{26}Kona, a Laban wì si Zhakɔbu wi yewe ŋgbanga ma yo fɔ: «Yiŋgi mà pye yɛɛn? Màla fanla mala sumborombiile pe lɛ ma pan pe ni, paa malaga kasopiile yɛn.

\VS{27}Yiŋgi na, a mà si lara na na ma fe, màla fanla mɛɛ sara na na. Ndɛɛ ki pye màga yo na kan, mi jɛn na sɔɔn torogo, mbaa nayinmɛ yuuro koo, mbaa piŋge naa juru gbɔɔn.

\VS{28}Mɛɛ ti mbe kɛyɛn wa na pishyɛnwoolo naa na sumborombiile pe yɔlɔgɔ, mbe sara pe na. Yiŋgɔ wogo ko na, lembigewe kala mà pye.

\VS{29}Fanŋga yɛn na yeri mbe kapege pye ye na. Ɛɛn fɔ, ye to wi Yɛnŋɛlɛ le, lìlan pye yunmbaan ma yo fɔ: ‹Ma yɛɛ yigi, maga ka sɛnjɛndɛ nakoma sɛnpere yo Zhakɔbu wi na.›

\VS{30}Koni, na ma kaa na kee pew, katugu ma to ca ki la yɛn ma na, yiŋgi na, a mà silan yarisunndo to yu?»


\par }{\PP \VS{31}A Zhakɔbu wì si Laban wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Mìla fyɛ maga jate ma yo kana ma yaa ma sumborombiile pe shɔ na yeri.

\VS{32}Ɛɛn fɔ, na maga ma yarisunndo ti yan na woolo ŋa yeri, ko fɔ wo si daga mbe koro yinwege na. Na yaara ti san na we woolo pe yɛgɛ na, ma ŋga ki yɛn ma wogo ki wɔ.»

\par }{\PP Zhakɔbu wi sila ki jɛn mbe yo Arashɛli wo wìla wi to yarisunndo ti yu.


\par }{\PP \VS{33}A Laban wì si ye wa Zhakɔbu wi paraga go ki ni maga san, ma Leya wogo ki san, ma kulojaala shyɛn pe woro ti san, wii yaraga yan. A wì si yiri wa Leya paraga go ki ni mɛɛ ye wa Arashɛli wogo ki ni.

\VS{34}Ma si yala, Arashɛli wo wìla yarisunndo ti yu mari le wa yɔngɔmɛ jɔngɔ ki nɔgɔ, mɛɛ cɛn ti na. A Laban wì si paraga go ki ni fuun ki san, wii yaraga yan.

\VS{35}A Arashɛli wì suu to wi pye fɔ: «Na tafɔ, maga ka nawa ŋgban na ni, mi se ya yiri ma yɛgɛ na win, katugu mi yɛn na jogo.»

\par }{\PP A Laban wì si yarisunndo ti lagaja, wi siri yan.

\VS{36}A Zhakɔbu wì si nawa ŋgban fɔ jɛŋgɛ, nɛɛ wiin Laban wi ni na yuun fɔ: «Kapegbɔgɔ kikiin mì pye, fɔ a mà yiri ma taga na na nala tuuro tɔnri yɛɛn?

\VS{37}Na mà we yaara ti ni fuun ti san, yiŋgi mà yan wa ma go wogo? Ki naga laga na na, na woolo poro naa ma woolo pe yɛgɛ na, pe pye we shyɛn we kala li yɛgɛ wɔfɛnnɛ.

\VS{38}Wele, na yɛlɛ nafa wolo loli na laga ma yeri. Ma simbanɛɛlɛ naa ma sikanɛɛlɛ wa kugbɔ si jɔgɔ. Mi sɔɔn yaayoro ŋgbelege ki simbapɛnɛ pe ka.

\VS{39}Mii pan yaayogo ka ni ma kan ŋga cɛngɛ gbo. Na wa ka ku, muwi mi maga yɔngɔ ki le wa. Yaayoro nda pàa pye na yuun na yeri, yɔnlɔ na nakoma yembinɛ, màa pye nari yɔngɔ jaa na yeri.

\VS{40}Yɔnlɔ na, mìla pye na jɔlɔ kafugo ki kɛɛ, yembinɛ, na jɔlɔ were ti kɛɛ. Wɔnlɔwɔ pìla pye na gbaanri na na.

\VS{41}Yɛlɛ nafa lo mì pye wa ma yeri. Mì tunŋgo pye ma kan yɛlɛ kɛ ma yiri tijɛrɛ, mɔɔ sumborombiile shyɛn pe pɔri, ma tunŋgo pye ma kan yɛlɛ kɔgɔlɔni, nɔɔ simbaala naa ma sikaala pe kɔnri. Ɛɛn fɔ, màla sara wi kanŋga ma ta kanŋgasaga kɛ.

\VS{42}Ndɛɛ kì pye na tɛlɛ Abirahamu Yɛnŋɛlɛ le, lo na Izaki wi maa fyɛ li yɛgɛ, li sila na saga, anmɛ mala yaga mi sɔngɔrɔ kɛwara. Yɛnŋɛlɛ lìlan jɔlɔgɔ konaa tunŋgbanga ŋga mì pye ki yan; yunmbaan yembinɛ li ni, làa tanga ki kan na yeri.»


\par }{\PP \VS{43}A Laban wì si Zhakɔbu wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Ki sumborombiile mbele, mi na woolo wɛlɛ, pe piile pe yɛn na woolo, ki yaayoro ŋgbeleye yan, mi na woyo yi. Yaara nda fuun maa yaan, mi na woro ri. Ɛɛn fɔ, mbege lɛ nala wo ni, mi se ya kala la pye na sumborombiile poro naa pe piile mbele pè se pe kan.

\VS{44}Koni, pan we
yɔn finliwɛ le, mi naa mboro, we leele shyɛn, po mbe pye paa sɛrɛfɔ yɛn we sɔgɔwɔ.»


\par }{\PP \VS{45}Kona, a Zhakɔbu wì si sinndɛlɛgɛ lɛ ma titɛgɛ kɔn maga yerege, (a kì pye pe yɔn finliwɛ pi tɛgɛrɛ).

\VS{46}A wì suu woolo pe pye ma yo pe sinndɛɛrɛ wulo. A pè si ta wulo mari gbogolo ti yɛɛ na. A pè si cɛn, ma ka wa ki sinndɛɛrɛ nda pàa gbogolo ti go na.

\VS{47}A Laban wì sigi laga ki mɛgɛ taga naga yinri Yegari Sahaduta\FTNT{†}{{\FR 31:47 }{\FR{31.47:
}}{\FT{Laga ŋga sɛnrɛ tì yo wa vɛrise wi ni, Laban wìla ki mɛgɛ taga naga yinri Yegari Sahaduta, Aramu tara fɛnnɛ sɛnrɛ ni; a Zhakɔbu wo ki mɛgɛ taga naga yinri Galɛdi, Eburuye sɛnrɛ ni. Ki mɛrɛ shyɛn ti kɔrɔ wi yɛn nuŋgba, wowi ŋa sinndɛɛrɛ nda pè gbogolo paa sɛrɛfɔ yɛn.}}}. A Zhakɔbu wo ki mɛgɛ taga naga yinri Galɛdi.

\VS{48}A Laban wì sho fɔ: «Ki sinndɛɛrɛ nda tì gbogolo yɛɛn, ti yɛn paa sɛrɛfɔ yɛn mi naa mboro we sɔgɔwɔ nala.»

\par }{\PP Ko ki ti pège mɛgɛ taga naga yinri Galɛdi.

\VS{49}Pàa ki mɛgɛ taga naga yinri naa Mizipa\FTNT{†}{{\FR 31:49 }{\FR{31.49:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Mizipa mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa kɔrɔsiri pyesaga.}}}, katugu Laban wìla yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ laa wele mi naa mboro we na, na waga ka laga we yɛɛ na we.

\VS{50}Na ma kaa na sumborombiile pe jɔlɔ, na maga si jɛɛlɛ pele yɛgɛ pɔri, mɔɔ yɛɛ yingiwɛ jɛn, maga jɛn lere ma wi yaa pye we sɛrɛfɔ, ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ lo jate li yaa pye sɛrɛfɔ mi naa mboro we sɔgɔwɔ.»


\par }{\PP \VS{51}Ko puŋgo na, a Laban wì si Zhakɔbu wi pye fɔ: «Ki sinndɛɛrɛ nda mì gbogolo mi naa mboro we sɔgɔwɔ, ti wele! Ki sinndɛlɛgɛ ŋga kì yerege ki wele!

\VS{52}Ki sinndɛɛrɛ nda gbogolosaga konaa ki sinndɛlɛgɛ ŋga yeresaga, ti yɛn paa we sɛrɛfɛnnɛ yɛn. Mii daga mberi toro la kee wa ma kɛɛ yeri kapege ni, mboro fun mɛɛ daga mberi toro la paan laga na kɛɛ yeri kapege ni.

\VS{53}Abirahamu naa Nahɔri\FTNT{†}{{\FR 31:53 }{\FR{31.53:
}}{\FT{Nahɔri mɛgɛ yege wele fun wa
}}{\XT{Zhenɛ 11.26; 24.24,29}}{\FT{.}}} pe Yɛnŋɛlɛ le, lo na li yɛn pe to wi Yɛnŋɛlɛ le, li mi naa mboro we kala li yɛgɛ wɔ.»

\par }{\PP A Zhakɔbu wì si wugu Yɛnŋɛlɛ na wi to Izaki wi maa fyɛ li yɛgɛ li na.


\par }{\PP \VS{54}A Zhakɔbu wì si yaayogo
saraga wɔ Yɛnŋɛlɛ li yeri wa yanwiga ki na, mɛɛ wi woolo pe yeri, a pè pan ma li. Naa pàa kaa li ma kɔ, a pè si wɔnlɔ wa yanwiga ki na.




\par }\Chap{32}{\PP \VerseOne{1}Ki goto yirifaga ki na, a Laban wì si yiri ma kɛyɛn wa wi pishyɛnwoolo naa wi sumborombiile pe yɔɔrɔ, ma duwaw pye pe kan, mɛɛ sɔngɔrɔ na kee wi ca.


\par }{\SH Zhakɔbu wìla wi yɛɛ gbɛgɛlɛ \newline  mbe sa yɔn finliwɛ ja \newline  wi ndɔ Ezawu wi yeri
\par }
{\PP \VS{2}Kona, a Zhakɔbu wì si konɔ li lɛ nɛɛ kee, a Yɛnŋɛlɛ li
mɛrɛgɛye pèle si pan maa fili.

\VS{3}Naa Zhakɔbu wìla kaa pe yan, a wì sho fɔ: «Yɛnŋɛlɛ li maliŋgbɔɔnlɔ pe cɛnsaga koyi ŋga.»

\par }{\PP A wì sigi laga ki mɛgɛ taga naga yinri Mahanayimu\FTNT{†}{{\FR 32:3 }{\FR{32.3:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Mahanayimu mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa cɛnsara shyɛn.}}}.


\par }{\PP \VS{4}A Zhakɔbu wì si piile tun wa wi ndɔ Ezawu wi yeri, wa Seyiri tara, wa Edɔmu wasege ki ni.

\VS{5}A wì sigi sɛnrɛ nda ti yo pe kan fɔ: «Ye saga sɛnrɛ nda ti yo na tafɔ Ezawu wi kan fɔ: ‹Ma kulonaŋa Zhakɔbu wì yo wì cɛn ma mɔ wa Laban wi yeri ma saa gbɔn yiŋgɔ.

\VS{6}Nɛrɛ, naa sofilele, naa simbaala, naa sikaala, naa kulonambala, konaa kulojaala yɛn wi yeri. Ko wì piile tun pe saga yo mboro ŋa wi tafɔ ma kan, jaŋgo wi kala lɔɔn ndanla.› »


\par }{\PP \VS{7}A pitunmbolo pè si kari ma saa ki yo, mɛɛ sɔngɔrɔ ma pan ma Zhakɔbu wi pye fɔ: «We saa ma ndɔ Ezawu wi yan. Wi yɛn na paan mbɔɔn fili lere cɛnmɛ tijɛrɛ (400) ni.»


\par }{\PP \VS{8}A Zhakɔbu wì si fyɛ fɔ jɛŋgɛ, a wi jatere wì piri wi na. A wì si leele mbele pàa pye wi ni pe kɔn, a pè yiri tɛgɛsaga shyɛn, ma simbaala, naa sikaala, naa nɛrɛ, naa yɔngɔmɛye pe kɔn ŋgbeleye shyɛnzhyɛn.

\VS{9}Wìla pye naa yɛɛ piin fɔ: «Na Ezawu wiga pan mbe to tɛgɛsaga nuŋgba na mbe ya ki ni, pa tɛgɛsaga sanŋga ko mbe ya fe mbe shɔ.»

\VS{10}A Zhakɔbu wì si Yɛnŋɛlɛ li yɛnri ma yo fɔ: «E, na tɛlɛ Abirahamu naa na to Izaki Yɛnŋɛlɛ, Yawe Yɛnŋɛlɛ, mboro màla pye fɔ: ‹Sɔngɔrɔ wa ma tara, wa ma woolo pe yeri, mi yaa kajɛŋgɛ pye ma kan!›

\VS{11}Kajɛŋgɛ kagala ŋgele fuun mà pye mala kan, konaa a mà koro sinŋɛ na ni, mi ŋa ma kulonaŋa, mì kologo mbege kagala ke ta. Katugu mìla Zhuridɛn gbaan wi kɔn sanga ŋa ni, na gbɔtangala lo nuŋgba làa pye na yeri; koni na sɔngɔrɔsaga we yɛn tɛgɛsaga shyɛn.

\VS{12}Mi yɛn nɔɔ yɛnri, mala shɔ na ndɔ Ezawu wi kɛɛ; katugu mi yɛn na fyɛ wiga ka pan mbanla gbo mbe pinlɛ jɛɛlɛ poro naa piile pe ni\XREF{†}{{\XO 32:12 }{\XO{32.12:
}}{\XT{Zhenɛ 22.17}}}.

\VS{13}Mboro jate màga yo na kan ma yo ma yaa kajɛŋgɛ pye na kan, mbanla setirige piile pe pye pe lɛgɛ, paa kɔgɔje yɔn taambugɔ ŋga ki se ya jiri ki yɛn.»


\par }{\PP \VS{14}Ki yembinɛ li ni, a Zhakɔbu wì si wɔnlɔ le ki laga ki ni. Yaara nda fuun wìla ta, a wì si ta wɔ wa ti ni, mberi kan wi ndɔ Ezawu wi yeri yarikanra.

\VS{15}Yaara nda wìla kan ti nda: Sikanɛɛlɛ cɛnmɛ shyɛn (200), naa sikapɛnɛ nafa, naa simbanɛɛlɛ cɛnmɛ shyɛn (200), naa simbapɛnɛ nafa,

\VS{16}naa yɔngɔmɛ nɛɛlɛ nafa ma yiri kɛ, ma pinlɛ pe pire ti ni tila wɔnri pe na, naa nanɛɛlɛ nafa shyɛn, naa napɛnɛ kɛ, naa sofile nɛɛlɛ nafa konaa sofile pɛnɛ kɛ.

\VS{17}A wì siri le wi kulonambala pe kɛɛ ŋgbeleye ŋgbeleye, pe yɛ pe yɛ, mɛɛ pe pye fɔ: «Ye toro wa na yɛgɛ, ye fogo wa ŋgbeleye yi ni fuun nuŋgba nuŋgba yi sɔgɔwɔ pi ni.»


\par }{\PP \VS{18}A wì si kulonaŋa ŋa wìla keli yɛgɛ wi pye fɔ: «Na na ndɔ Ezawu wiga fili ma ni mbɔɔn yewe mbe yo fɔ: ‹Ambɔ woo wi mboro? Maa kee se? Yaayoro ŋgbelege ŋga ma yɛgɛ, ambɔ wogo yi ko?›

\VS{19}Kona maa yɔn sogo ma yo fɔ: Mi yɛn ma kulonaŋa Zhakɔbu wo woo. Ki yaayoro nda ti yɛn yarikanga mbe kan ma yeri, mboro ŋa ma yɛn wi tafɔ. Wo jate wi yɛn na paan wa we puŋgo na.»


\par }{\PP \VS{20}A wì sigi sɛnrɛ nuŋgba ti yo shyɛn woo wi kan, mari yo taanri woo wi kan, konaa mbele fuun pàa taga yaayoro ŋgbeleye yi na pe kan. Anmɛ ye daga mbege yo na tafɔ Ezawu wi kan, na yaga fili wi ni we.

\VS{21}Yaa ki sɛnrɛ nda ti yuun yaa ti tari wa fɔ: «Ma kulonaŋa Zhakɔbu wo jate wi yɛn na paan wa we puŋgo na.»

\par }{\PP Katugu wìla pye naa yɛɛ piin fɔ: «Mi yaa wi naŋgbanwa pi sogo wi na ki yarikanra nda tì keli wa na yɛgɛ ti ni, ko puŋgo na, mbee wi yan gbɔgɔyi. Kona pa wi yaa na yigi jɛŋgɛ.»

\VS{22}A pè si keli ki yarikanra ti ni wa wi yɛgɛ. A wo jate wì si koro wa
paara yinrɛ cɛnsaga ki ni ki yembinɛ li ni.


\par }{\PP \VS{23}A wì si yiri ki yembinɛ nuŋgba li ni, maa jɛɛlɛ shyɛn, naa wi kulojaala shyɛn, konaa wi pinambiile kɛ ma yiri nuŋgba pe lɛ, mɛɛ ti a pè Yabɔki gbaan wi kɔn ma yiri, wa wi kɔnsaga.

\VS{24}Wìla pe lɛ, ma ti a pè gbaan njege ki kɔn ma yiri, ma pinlɛ wi kɛɛ yaara ti ni fuun ti ni.


\par }{\SH Zhakɔbu wìla ŋgbeli Yɛnŋɛlɛ li ni
\par }
{\PP \VS{25}A Zhakɔbu wì si koro wi yɛ. Kona, a naŋa wà si pan ma ŋgbeli wi ni fɔ ma saa laga ki laga.

\VS{26}Naa ki naŋa wìla kaa ki yan wi se ya Zhakɔbu wi ni, ma yala wila ŋgbeli wi ni, a wì suu gbɔn wa wi jeyugo ki na, a kì si fugu.

\VS{27}A naŋa wì suu pye fɔ: «Na yaga mbaa kee, katugu lalaaga kila paan.» A Zhakɔbu wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Mi sɔɔn yaga maa kee, na mɛɛ duwaw pye na kan.»


\par }{\PP \VS{28}A naŋa wì si Zhakɔbu wi yewe ma yo fɔ: «Pe maa ma yinri mɛlɛ?» A wì sho fɔ: «Zhakɔbu\XREF{†}{{\XO 32:28 }{\XO{32.28:
}}{\XT{Zhenɛ 35.10}}}.»


\par }{\PP \VS{29}A naŋa wì suu pye naa fɔ: «Pe saa ma yinri naa Zhakɔbu, ɛɛn fɔ, pe yaa lɔɔn yinri
Izirayɛli, katugu mà ŋgbeli Yɛnŋɛlɛ li ni, ma ŋgbeli leele pe ni, a mà fanŋga ta.»


\par }{\PP \VS{30}A Zhakɔbu wì si naŋa wi yewe ma yo fɔ: «Mila ma yɛnri, ma mɛgɛ ki naga na na.» A naŋa wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Yiŋgi na, a ma nɛɛ na yewe na mɛgɛ ko ni?»

\par }{\PP A wì si duwaw Zhakɔbu wi na le ki laga ki na.


\par }{\PP \VS{31}A Zhakɔbu wì sigi laga ki mɛgɛ taga naga yinri Peniyɛli\FTNT{†}{{\FR 32:31 }{\FR{32.31:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Peniyɛli mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ.}}}, katugu wìla pye naa yɛɛ piin fɔ: «Mì Yɛnŋɛlɛ li yan gbɔgɔyi, mii si ku.»

\VS{32}Yɔnlɔ kìla yiri ma yala Zhakɔbu wìla pye na Penuwɛli laga ki lɔgɔ ki kɔɔn wa laga ŋga pe maa ki kɔɔn tɔɔrɔ na. Wìla pye na sege wi jeyugo ki kala na.

\VS{33}Ko kala kì ti Izirayɛli tara woolo paa la jeyugo kapanŋga ki kaa, ali ma pan ma gbɔn nala; katugu pa Yɛnŋɛlɛ làa Zhakɔbu wi wɛlɛgɛ wa jeyugo kapanŋga ki na.




\par }\Chap{33}{\SH Zhakɔbu naa Ezawu \newline  pe yɛɛ sɔgɔwɔ gbegewe kala
\par }
{\PP \VerseOne{1}Kona, a Zhakɔbu wì suu yɛgɛ ki yirige ma wele, mɛɛ Ezawu wi yan wila paan wi lenambala cɛnmɛ tijɛrɛ (400) pe ni. A wì si piile pe yɛw ma pele kan Leya yeri, ma pele kan Arashɛli yeri, mɛɛ pele kan kulojaala shyɛn pe yeri.

\VS{2}A wì si kulojaala shyɛn pe kelegi wa yɛgɛ poro naa pe piile pe ni, ma Leya naa wi piile pe taga pe na, ko puŋgo na, mɛɛ Arashɛli naa Zhozɛfu poro taga.

\VS{3}A wo jate wì si keli wa pe yɛgɛ, nɛɛ sogo naa yɛgɛ ki kanni wa tara ma saa ta sogosaga kɔlɔshyɛn, fɔ ma saa gbɔn wa wi ndɔ wi na.

\VS{4}Kì kaa pye ma, a Ezawu wì si fe ma saa wi fili, mɛɛ kɛyɛn wa wi yɔlɔgɔ maa shari. A pe shyɛn pe nɛɛ gbele.

\VS{5}A Ezawu wì suu yɛgɛ ki yirige ma wele, mɛɛ jɛɛlɛ naa piile pe yan. A wì si yewe ma yo fɔ: «Ambɛnɛ wɛlɛ mbele poro?» A Zhakɔbu wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Wa Yɛnŋɛlɛ li yinmɛ pi ni, lì piile mbele kan mi ŋa ma kulonaŋa na yeri, poro wɛlɛ.»


\par }{\PP \VS{6}A kulojaala poro naa pe piile pe ni, pè si fulo, mɛɛ sogo ma pe yɛrɛ ti jiile wa tara ma Ezawu wi gbɔgɔ.

\VS{7}A Leya naa wi piile pè si fulo ma sogo ma pe yɛrɛ ti jiile wa tara maa gbɔgɔ; ko puŋgo na, a Zhozɛfu naa Arashɛli pè si fulo fun ma sogo ma pe yɛrɛ ti jiile wa tara maa gbɔgɔ.

\VS{8}A Ezawu wì suu yewe ma yo fɔ: «Yaayoro ŋgbeleye yan mì fili yi ni, ko kɔrɔ wo yɛn mɛlɛ?» A Zhakɔbu wì sho fɔ: «Mila jaa na kala lɔɔn ndanla, na tafɔ.»

\VS{9}A Ezawu wì sho fɔ: «Na jɔnlɔ, yaara nda ti yɛn na yeri tìlan bɔ, ma woro ti yaga wa ma yɛɛ yeri.»

\VS{10}Kona, a Zhakɔbu wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ayoo, mila ma yɛnri, na kaa pye na kala lɔɔn ndanla, yaara nda mì kan ma yeri, yɛnlɛ ti na; katugu ko kala na, na finliwɛ mba mì fili ma ni, pì cɛn ndɛɛ Yɛnŋɛlɛ lo mì fili li ni, paa màla yigi jɛŋgɛ ki kala na.

\VS{11}Ki kala na, yaara nda mì kan ma yeri ti shɔ, katugu Yɛnŋɛlɛ lì kajɛŋgɛ pye mala kan. Yaraga ŋga fuun kala li mbe ya pye na na, ka yɛn na yeri.»

\par }{\PP A wì suu yɛnri ŋgbanga fɔ a Ezawu wì saa yɛnlɛ ti na mari shɔ.

\VS{12}A Ezawu wì sho fɔ: «Ye konɔ li lɛ we kari, mi yaa sɔɔn torogo.»


\par }{\PP \VS{13}A Zhakɔbu wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Na tafɔ, màga jɛn ma yo piile pe woro fanŋga ni. Simbanɛɛlɛ naa nanɛɛlɛ yɛn na yeri, piile yɛn na wɔnri pe na. Na waga tanga pe ni ŋgbanga pilige nuŋgba, pa yaayoro ti ni fuun ti yaa ku.

\VS{14}Ki kala na, na tafɔ, keli na yɛgɛ maa kee. Mi yaa taga ma na mbaa tanri yɔɔrɔ, mbaa yala yaayoro to naa piile pe tangala li ni, fɔ sa gbɔn ma na wa Seyiri tara ti ni.»


\par }{\PP \VS{15}A Ezawu wì sho fɔ: «Mi yaa na woolo pe walaga nuŋgba yaga ma ni.» A Zhakɔbu wì suu pye fɔ: «Paa yiŋgi piin? Na tafɔ, ŋga mila jaa, na kala lo mbɔɔn ndanla ko cɛ.»

\VS{16}Ki pilige nuŋgba ki ni, a Ezawu wì si konɔ li lɛ ma sɔngɔrɔ wa Seyiri tara.


\par }{\SH Zhakɔbu wìla sɔngɔrɔ ma pan \newline  wa Kana tara
\par }
{\PP \VS{17}A Zhakɔbu wo si kari wa laga ŋga pe yinri Sukɔti\FTNT{†}{{\FR 33:17 }{\FR{33.17:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Sukɔti mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa segbara.}}}. A wì si go kan wi yɛɛ kan, mɛɛ segbara kan yaayoro to kan. Ko kala na pe maa ki laga ki yinri Sukɔti.

\VS{18}Zhakɔbu wìla yiri wa Padamu Aramu ma pan yinŋge le Sishɛmu ca, wa Kana tara. A wì si saa wi
paara yinrɛ cɛnsaga ki kan wa ca ki yɛsinmɛ na\XREF{†}{{\XO 33:18 }{\XO{33.18:
}}{\XT{Zhozu 24.32; Zhan 4.5}}}.

\VS{19}A wì si laga ŋga wìla wi
paraga go ki kan ki lɔ Amɔri cɛnlɛ woolo pe yeri warifuwe pyɔ cɛnmɛ na. Amɔri wo wìla pye Sishɛmu ca ki kanfɔ we.

\VS{20}A wì si
saraga wɔsaga kan wa, maga mɛgɛ taga naga yinri Ɛli Elohe Izirayɛli, (ko kɔrɔ wo yɛn Yɛnŋɛlɛ li yɛn Izirayɛli Yɛnŋɛlɛ).




\par }\Chap{34}{\SH Dina naa Sishɛmu ca fɛnnɛ \newline  pe kala
\par }
{\PP \VerseOne{1}Pilige ka, Leya naa Zhakɔbu pe sumborombyɔ Dina\FTNT{†}{{\FR 34:1 }{\FR{34.1:
}}{\FT{Ye Dina sɛnrɛ ti wele fun wa
}}{\XT{Zhenɛ 30.21}}{\FT{laga ki ni.}}} wì si yiri ma kari sa ki tara ti sumborombiile pele shari.

\VS{2}A Hɛvi cɛnlɛ woolo naŋa Amɔri wi pinambyɔ Sishɛmu wì si Dina wi yan. Sishɛmu wo wìla pye ki tara ti go na. A wì si ti a pè saa Dina wi lɛ wi kan, a wì pan ma sinlɛ wi ni fanŋga na, maa jɔgɔ.

\VS{3}A wì si mara Zhakɔbu sumborombyɔ Dina wi na wi nawa pi ni fuun ni. Sumboro wìla pye maa ndanla fɔ jɛŋgɛ, a wila sɛntanra yuun wi ni.

\VS{4}A Sishɛmu wì suu to Amɔri wi pye fɔ: «Ki sumboro ŋa wi yɛnri na kan mboo pɔri na jɔ.»


\par }{\PP \VS{5}Zhakɔbu wìla ki logo fɔ Sishɛmu wìla wi sumborombyɔ Dina wi jɔgɔ. Ɛɛn fɔ, naa wi pinambiile pàa pye wa kɛrɛ naa yaayoro ti kɔnri, kì pye ma, a wì si pyeri fɔ a pè saa yiri wa ma pan.


\par }{\PP \VS{6}A Sishɛmu wi to Amɔri wì si kari Zhakɔbu wi kɔrɔgɔ mbe sa para wi ni (mbe pyɔ wi yɛnri).

\VS{7}Naa Zhakɔbu wi pinambiile pàa kaa yiri wa kɛrɛ ma pan, a pè si ŋga kìla pye ki logo. A pè sigi yan pè pe tɛgɛlɛ. A pè si nawa ŋgban fɔ jɛŋgɛ, katugu Sishɛmu wìla fɛrɛ kala pye wa Izirayɛli, ma sinlɛ Zhakɔbu wi sumborombyɔ wi ni. Ko sila daga pyewe ni.

\VS{8}A Amɔri wì si pe pye fɔ: «Ye sumborombyɔ wìlan pinambyɔ Sishɛmu wi ndanla fɔ jɛŋgɛ. Mi yɛn na ye yɛnri yoo kan wi yeri wi jɔ.

\VS{9}Ye mbe ya pye we ni
yɔn finliwɛ na, waa jɛɛlɛ kaan we yɛɛ yeri. We yaa la ye sumborombiile pe pori, yaa we woolo pe pori.

\VS{10}Ye yaa cɛn laga we ni, tara ti yaa pye ye yanrisaga. Ye cɛn yaa loo yaa pɛrɛ, ye yarijɛndɛ ta.»


\par }{\PP \VS{11}A Sishɛmu wo jate wì si pan ma Dina wi to naa wi ndɛɛlɛ pe pye fɔ: «Ye ti na kala li ye ndanla. Yaga yaraga ŋga fuun naga mbe yo mbe kan, mi yaa ki kan ye yeri.

\VS{12}Japɔrɔgɔ yariwɔndɔ to naa yarikanra tiga lɛgɛ yɛgɛ o yɛgɛ, yege yo na kan, pa mi yaa ti kan ye yeri, jaŋgo ye sumboro wo kan na yeri mboo pɔri na jɔ.»


\par }{\PP \VS{13}A Zhakɔbu wi pinambiile pè si Sishɛmu naa wi to Amɔri pe yɔn sogo tijinliwɛ pee ni, katugu Sishɛmu wìla pe jɔnlɔ sumboro Dina wi jɔgɔ.


\par }{\PP \VS{14}A pè si pe pye fɔ: «We se ya mbe we jɔnlɔ sumboro wi kan naŋa ŋa wii
kɛnrɛkɛnrɛ wa yeri jɛlɛ. Pa ki yaa pye fɛrɛ kala we yeri.

\VS{15}We yaa yere ki na kala nuŋgba na: ‹Nambala mbele fuun pe yɛn laga ye yeri, pe daga mbe kɛnrɛkɛnrɛ paa we yɛn.›

\VS{16}Pa kona we yaa la we sumbonɔ pe kaan ye yeri yaa pe pori, woro fun we yaa la ye woolo pe pori. We yaa cɛn laga ye ni, mbe pye cɛnlɛ nuŋgba ye ni.

\VS{17}Ɛɛn fɔ, na yee yɛnlɛ ki na mbe logo we yeri, mbe ye yɛɛ kan pe ye kɛnrɛkɛnrɛ, pa we yaa we jɔnlɔ sumboro wi shɔ ye yeri mbaa kee.»

\VS{18}A pe sɛnrɛ tì si Amɔri naa wi pinambyɔ Sishɛmu pe ndanla.

\VS{19}Lefɔnŋɔ wi sila mɔ ki kala li pyewe ni, a wì si ti, a pòo kɛnrɛkɛnrɛ, katugu Zhakɔbu wi sumborombyɔ wìla wi ndanla fɔ jɛŋgɛ. Ma si yala, wa lefɔnŋɔ wi to go, pàa pye naa jate ma wɛ leele sanmbala pe ni fuun pe na.


\par }{\PP \VS{20}A Amɔri wo naa wi pinambyɔ Sishɛmu wi ni, pè si kari wa ca ki mbogo yeyɔngɔ ki na, wa laga ŋga leele pe maa pile, mɛɛ para pe ca woolo pe ni ma yo fɔ:

\VS{21}«Ki leele mbele pe yɛn yɛyinŋge na we ni. Ye ti pe cɛn laga we tara ti ni, paa loo paa pɛrɛ. Tara ti yɛn ma gbɔgɔ pe kan. We yaa la pe sumbonɔ pe pori, mbaa we woolo pe kaan pe yeri paa pe pori.

\VS{22}Ɛɛn fɔ, ki nambala mbele, pe yaa yɛnlɛ mbe cɛn laga we ni, mbe pye cɛnlɛ nuŋgba we ni, ki kala nuŋgba na lo na: ‹Nambala mbele fuun pe yɛn laga we ni, pe daga mbe kɛnrɛkɛnrɛ mbe pye paa pe yɛn.›

\VS{23}Na waga yere ki na, pa pe yaa pan mbe cɛn laga we ni. Pa kona pe yaayoro ti ni fuun naa pe yarijɛndɛ ti yaa ka pye we woro.»

\VS{24}Leele mbele fuun pàa pan le ca ki mbogo yeyɔngɔ ki na, a pè si yɛnlɛ Amɔri naa wi pinambyɔ Sishɛmu pe sɛnyoro ti na. Nambala mbele fuun pàa pan wa ca ki mbogo yeyɔngɔ ki na, pè si pe yɛɛ kan a pè pe kɛnrɛkɛnrɛ.

\VS{25}Ki pilige taanri wogo ki na, ma pe ta sagbanra ti yɛn na pe yaa, a Zhakɔbu wi pinambiile shyɛn, Simeyɔn naa Levi, Dina wi ndɛɛlɛ wele, pè si yiri ma pe tokobiye pe lɛ ma ye wa ca ki ni, ma nambala pe ni fuun pe gbo. Poro la pye naga yaan ndɛɛ kaŋgbanga se ya gbɔn pe na.

\VS{26}A pè si Amɔri naa Sishɛmu pe gbo tokobiye pe ni fun, mɛɛ pe jɔnlɔ sumboro Dina wi lɛ wa Sishɛmu wi go ma yiri wi ni.


\par }{\PP \VS{27}A Zhakɔbu wi pinambiile sanmbala pè si gboolo pe san, ma ca ki san maga yarijɛndɛ ti lɛ, katugu pàa pe jɔnlɔ sumboro wi jɔgɔ.

\VS{28}A pè sigi leele pe simbaala, naa sikaala, naa pe nɛrɛ to naa pe sofilele pe koli, nda fuun tìla pye wa ca, konaa nda fuun tìla pye wa yan.

\VS{29}Pàa yarijɛndɛ ti ni fuun ti koli, ma piile naa jɛɛlɛ pe ni fuun pe yigi ma kari pe ni, ma yinrɛ ti san pew mari yarijɛndɛ ti lɛ.


\par }{\PP \VS{30}Kona, a Zhakɔbu wì si Simeyɔn naa Levi pe pye fɔ: «Yànla jatere wi piri na na mala mɛgɛ ki pɛn tara woolo pe yeri, Kana tara woolo naa Perɛzi cɛnlɛ woolo pe yeri. Nambala mbele pe yɛn na yeri, pe woro ma lɛgɛ. Ki leele mbele pe yaa gbogolo mbe yiri we kɔrɔgɔ, mbe malaga gbɔn we ni, mbe mi naa na woolo pe ni we tɔngɔ.»


\par }{\PP \VS{31}A Simeyɔn naa Levi pè sho fɔ: «Wii ja daga mbe we jɔnlɔ wi pye paa nanjaa yɛn.»




\par }\Chap{35}{\SH Zhakɔbu wìla yiri wa Sishɛmu ca \newline  ma kari wa Betɛli laga ki na
\par }
{\PP \VerseOne{1}Pilige ka, a Yɛnŋɛlɛ lì si Zhakɔbu wi pye fɔ: «Yiri ma kari ma sa cɛn wa Betɛli. Ma
saraga wɔsaga kan wa na kan. Pa mìla na yɛɛ naga ma na wa ki laga ki na, maga ta ma yɛn na fee mbe shɔ ma ndɔ Ezawu wi yeri\XREF{†}{{\XO 35:1 }{\XO{35.1:
}}{\XT{Zhenɛ 28.11-17}}}.»


\par }{\PP \VS{2}A Zhakɔbu wì sigi yo wi go woolo poro naa mbele fuun pàa pye wi ni pe kan fɔ: «Yarisunndo nda ti yɛn ye yeri ma yiri cɛngɛlɛ kele yɛgɛ yeri, yeri wa. Ye yɛɛ pye
kpoyi, ye ye yaripɔrɔ ti wɔ, ye ta yɛgɛ le.

\VS{3}We yaa yiri mbe kari wa Betɛli. Mi yaa sa saraga wɔsaga kan wa Yɛnŋɛlɛ li kan, lo na làa na yɛnrɛwɛ pi logo sanga ŋa ni kìla ŋgban na na we, mala saga wa na kondangala li ni fuun li ni.»


\par }{\PP \VS{4}Kì kaa pye ma, yarisunndo nda fuun tìla pye pe yeri ma yiri cɛngɛlɛ kele yɛgɛ yeri, a pè siri wɔ mari kan Zhakɔbu wi yeri, naa pe nuŋgbogolo\FTNT{†}{{\FR 35:4 }{\FR{35.4:
}}{\FT{Nuŋgbogolo sɛnrɛ nda tì yo ki yɛn ndɛɛ kàa pye paa pe yarisunndo yɛn.}}} ke ni. A Zhakɔbu wì si titɛgɛ kɔn
terebɛnti tige ka nɔgɔ, mari le wa mari tɔn, wa Sishɛmu ca ki tanla.

\VS{5}Ko puŋgo na, a pè si kari. A Yɛnŋɛlɛ lì si fyɛrɛ gbɔrɔ wa ki laga ki kanŋgara na cara ti woolo pe na. Ki kala na lere kpɛ sila taga Zhakɔbu pinambiile pe na mbaa pe puro.


\par }{\PP \VS{6}Zhakɔbu wo naa mbele fuun pàa pye wi ni, pè si saa gbɔn wa Luzi ca ki ni, ko ki yɛn Betɛli we, wa Kana tara.

\VS{7}A wì si saraga wɔsaga kan le, nɛɛ ki laga ki yinri Ɛli Betɛli\FTNT{†}{{\FR 35:7 }{\FR{35.7:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Ɛli Betɛli mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa Betɛli Yɛnŋɛlɛ.}}}; katugu pa Yɛnŋɛlɛ làa li yɛɛ naga wi na wa, sanga ŋa ni wìla pye na fee mbe shɔ wi ndɔ Ezawu wi yeri.


\par }{\PP \VS{8}A Erebeka wi gbegelefɔ Debora\FTNT{†}{{\FR 35:8 }{\FR{35.8:
}}{\FT{Debora mɛgɛ ki yɛn fun wa
}}{\XT{Zhenɛ 24.59}}{\FT{laga ki ni.}}} wì si ku, a pòo le wa Betɛli ca ki tanla, tigbɔgɔ ka nɔgɔ, ali ma pan ma gbɔn nala pe maa ki yinri tigbɔgɔ ŋga pe maa gbele wa ki nɔgɔ.


\par }{\PP \VS{9}Zhakɔbu wi yiriŋgɔlɔ wa Padamu Aramu ma pan, a Yɛnŋɛlɛ lì sili yɛɛ naga wi na naa, mɛɛ duwaw wi na.

\VS{10}A Yɛnŋɛlɛ lì suu pye fɔ: «Pe maa ma yinri Zhakɔbu, ɛɛn fɔ, pe saa ma yinri naa Zhakɔbu. Ma mɛgɛ ki yaa pye
Izirayɛli\XREF{†}{{\XO 35:10 }{\XO{35.10:
}}{\XT{Zhenɛ 32.29}}}.»

\par }{\PP Yɛnŋɛlɛ li nɛɛ wi yinri Izirayɛli.

\VS{11}A lì suu pye fɔ: «Muwi mi yɛn Yɛnŋɛlɛ na yawa pi ni fuun fɔ. Mi yaa ma pye sevɔ, mbe piile lɛgɛrɛ kan ma yeri. Ma yaa ka pye cɛngɛlɛ lɛgɛrɛ to. Wunlumbolo yaa ka yiri wa ma setirige piile pe ni.

\VS{12}Tara nda mìla kan Abirahamu wi yeri, ko puŋgo na, mari kan Izaki wi yeri, mi yaa ti kan ma yeri, puŋgo na, mberi kan ma setirige piile pe yeri\XREF{†}{{\XO 35:12 }{\XO{35.11-12:
}}{\XT{Zhenɛ 17.4-8}}}.»


\par }{\PP \VS{13}A Yɛnŋɛlɛ lì si kari ma Zhakɔbu wi yaga le laga ŋga làa para wi ni we.

\VS{14}Yɛnŋɛlɛ làa para Zhakɔbu wi ni laga ŋga na, a wì si titɛgɛ kɔn ma sinndɛlɛgɛ ka yerege wa, mɛɛ duvɛn wo wa ki go na maa pye yarikanga konaa ma sinmɛ wo wa ki go na mbege naga fɔ wìgi le Yɛnŋɛlɛ kɛɛ.

\VS{15}Yɛnŋɛlɛ làa para Zhakɔbu wi ni laga ŋga na, a wì sigi mɛgɛ taga naga yinri Betɛli\XREF{†}{{\XO 35:15 }{\XO{35.14-15:
}}{\XT{Zhenɛ 28.18-19}}}.


\par }{\SH Bɛnzhamɛ sege naa Arashɛli \newline  kunwɔ sɛnrɛ
\par }
{\PP \VS{16}Kona, a Zhakɔbu wo naa wi go woolo pe ni, pè si yiri wa Betɛli ma kari. Pàa pye ma lali jɛnri Efirata ca ki ni, a Arashɛli wì si se. Wi sege kìla ŋgban fɔ jɛŋgɛ.

\VS{17}Maa ta wila siin wi sege kì ŋgban wi na, jɛlɛ ŋa wìla pye naa sari wi se, wì suu pye fɔ: «Maga ka fyɛ, pinambyɔ wo wa ma yɛn na siin naa.»


\par }{\PP \VS{18}Arashɛli wìla pye na kuun, wi yaa yinŋgi sanga ŋa ni, a wì si pyɔ wi mɛgɛ taga maa yeri Bɛni Oni. Ɛɛn fɔ, a tofɔ wì suu mɛgɛ taga naa yinri Bɛnzhamɛ\FTNT{†}{{\FR 35:18 }{\FR{35.18:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Bɛni Oni mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa pyɔ ŋa wì ta wa jɔlɔgɔ ki ni. Bɛnzhamɛ mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa na kalige pyɔ, nakoma pyɔ ŋa wi kala lì gbɔgɔ na yeri.}}}.

\VS{19}A Arashɛli wì si ku, a pè suu le wa Efirata ca konɔ li yɔn na, pe maa ki ca ki yinri fun Betilɛɛmu.

\VS{20}A Zhakɔbu wì si sinndɛlɛgɛ ka yerege wa Arashɛli fanga ki go na. Pe maa ki sinndɛlɛgɛ ki yinri Arashɛli fanga sinndɛlɛgɛ ali ma pan ma gbɔn nala.


\par }{\PP \VS{21}A Izirayɛli\FTNT{†}{{\FR 35:21 }{\FR{35.21:
}}{\FT{Zhakɔbu wo nuŋgba wo pàa pye na yinri fun Izirayɛli;
}}{\XT{Zhenɛ 32.28}}{\FT{.}}} wì si kari ma saa wi
paraga go ki kan wa Migidali Edɛri laga ki tanla.

\VS{22}Ma Izirayɛli wi ta wìla pye ma cɛn wa ki tara ti ni, a Urubɛn wì si saa sinlɛ Biliha wi ni, wo ŋa wìla pye wi to wi jɔ shyɛnwoo. A Izirayɛli wì sigi logo.

\par }{\PP Zhakɔbu pinambiile pàa pye kɛ ma yiri shyɛn.

\VS{23}Leya pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Urubɛn wìla pye Zhakɔbu wi pinambyɔ koŋgbanŋa, mɛɛ Simeyɔn taga, naa Levi, naa Zhuda, naa Isakari, naa Zabulɔn.

\VS{24}Arashɛli pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Zhozɛfu naa Bɛnzhamɛ.

\VS{25}Arashɛli wi kulojɔ Biliha wi pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Dan naa Nɛfitali.

\VS{26}Leya wi kulojɔ Zilipa wi pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Gadi naa Asɛri. Ki pinambiile mbele poro wɛlɛ Zhakɔbu wìla se maa ta wa Padamu Aramu tara.


\par }{\PP \VS{27}A Zhakɔbu wì si sɔngɔrɔ ma kari wa wi to Izaki wi yeri, wa Mamire laga ki ni, wa Kiriyati Ariba ca ki tanla, ko ŋga pe maa yinri Eburɔn we. Abirahamu naa Izaki pàa cɛn wa faa\XREF{†}{{\XO 35:27 }{\XO{35.27:
}}{\XT{Zhenɛ 13.18}}}.

\VS{28}Izaki wìla ta yɛlɛ cɛnmɛ naa nafa tijɛrɛ (180).

\VS{29}Wìla lɛ ma tin yinwege ki na, mɛɛ jɛn ma ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na. A wi pinambiile Ezawu naa Zhakɔbu pè suu le.




\par }{\MS EZAWU SETIRIGE PIILE WELE

\par }\Chap{36}{\MR 36.1-43

\par }{\SH Ezawu wìla saa cɛn wa Edɔmu tara
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ezawu setirige piile poro wɛlɛ mbele yɛɛn. Ezawu wo pe yinri fun Edɔmu.

\VS{2}Kana tara fɛnnɛ jɛɛlɛ\FTNT{†}{{\FR 36:2 }{\FR{36.2:
}}{\FT{Kana tara fɛnnɛ jɛɛlɛ pe mɛrɛ ti yɛn fun wa
}}{\XT{Zhenɛ 24.3}}{\FT{laga ki ni.}}} la wɛlɛ Ezawu wìla pɔri. Pe mɛrɛ ti nda: Hɛti cɛnlɛ woolo naŋa Elɔn wi sumborombyɔ Ada wo naa Ana sumborombyɔ Oholibama. Oholibama wìla pye Hɛvi cɛnlɛ woolo naŋa Zibewɔn wo pishyɛnwoo\XREF{†}{{\XO 36:2 }{\XO{36.2:
}}{\XT{Zhenɛ 26.34}}}.

\VS{3}Ezawu wìla Ishimayɛli wi sumborombyɔ Basimati wi pɔri fun, Nebayɔti wi jɔnlɔ sumboro we.

\VS{4}Ada wìla Elifazi se Ezawu wi kan. A Basimati wo Erewuwɛli se.

\VS{5}A Oholibama wo si Yehushi, naa Yalamu, konaa Kora poro se. Poro wɛlɛ pàa pye Ezawu wi pinambiile mbele pàa se wi kan wa Kana tara.


\par }{\PP \VS{6}A Ezawu wì suu jɛɛlɛ, naa wi pinambiile, naa wi sumborombiile, naa wi kulolo pe ni fuun, naa wi yaayoro ŋgbeleye, naa wi yaayoro sannda to naa yarijɛndɛ nda fuun wìla ta wa Kana tara ti lɛ, mɛɛ kari ma saa cɛn tara ta yɛgɛ ni, ma lali wi jɔnlɔ Zhakɔbu wi ni.

\VS{7}Katugu pe kɛɛ yaara tìla pye ma lɛgɛ jɛŋgɛ, fɔ pe saa ya cɛn laga nuŋgba. Pàa pye ma cɛn tara nda ni, tìla pye ma kologo pe yaayoro ti na.

\VS{8}Ko kala na Ezawu wìla saa cɛn wa Seyiri yanwiga ki na. Ezawu wo pe yinri fun Edɔmu.


\par }{\SH Ezawu setirige piile pe mɛrɛ
\par }
{\PP \VS{9}Ezawu wi setirige piile poro wɛlɛ mbele yɛɛn. Wo wìla pye Edɔmu cɛnlɛ woolo mbele pàa pye ma cɛn wa Seyiri yanwiga ki na pe tɛlɛ we.

\VS{10}Ezawu wi pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Elifazi wo la pye wi jɔ Ada wo pinambyɔ. Erewuwɛli wo la pye wi jɔ Basimati wo pinambyɔ.

\VS{11}Elifazi wi pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Tema, naa Omari, naa Zefo, naa Gatamu konaa Kenazi.

\VS{12}Jɛlɛ ŋa pàa pye na yinri Timina wìla pye Ezawu pinambyɔ Elifazi wi cɛnfɔ. Wìla pinambyɔ wa se wi kan fun, pàa pye naa yinri Amalɛki. Poro pàa pye Ada naa Ezawu pe pishyɛnwoolo wele.


\par }{\PP \VS{13}Erewuwɛli wi pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Nahati, naa Zera, naa Shama konaa Miza. Poro pàa pye Ezawu naa wi jɔ Basimati pe pishyɛnwoolo wele.

\VS{14}Ezawu wi jɔ Oholibama ŋa wìla pye Ana wi sumborombyɔ, konaa ma pye Zibewɔn pishyɛnwoo, wi pinambiile mbele wìla se Ezawu wi kan, pe mɛrɛ ti nda: Yehushi, naa Yalamu konaa Kora.

\VS{15}Mbele pàa pye teele Ezawu wi setirige piile pe sɔgɔwɔ poro wɛlɛ mbele yɛɛn. Ezawu pinambyɔ koŋgbanŋa Elifazi wi pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Tema wìla pye sege to, naa sege to Omari, naa sege to Zefo, naa sege to Kenazi,

\VS{16}naa sege to Kora, naa sege to Gatamu konaa sege to Amalɛki. Poro mbele poro pàa pye sege teele wa Elifazi piile pe ni ma cɛn wa Edɔmu tara. Poro pàa pye Ezawu wi jɔ Ada wi pishyɛnwoolo wele.

\VS{17}Ezawu pinambyɔ Erewuwɛli wi pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Nahati wìla pye sege to, naa sege to Zera, naa sege to Shama konaa sege to Miza. Poro mbele poro pàa pye sege teele wa Erewuwɛli wi piile pe ni ma cɛn wa Edɔmu tara. Poro pàa pye Ezawu wi jɔ Basimati wi pishyɛnwoolo wele.

\VS{18}Ezawu jɔ Oholibama wi pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Yehushi wìla pye sege to, naa sege to Yalamu, konaa sege to Kora. Poro mbele poro pàa pye Ezawu jɔ Oholibama wi pinambiile mbele pàa pye sege teele. Oholibama wo la pye Ana wi sumborombyɔ.

\VS{19}Poro mbele poro pàa pye Ezawu wi setirige piile wele. Poro pàa pye teele setirige piile sanmbala pe sɔgɔwɔ. Ezawu wo pe yinri fun Edɔmu.


\par }{\PP \VS{20}Hɔri cɛnlɛ woolo naŋa Seyiri wi pinambiile pe mɛrɛ ti nda. Poro pàa keli ma cɛn wa Edɔmu tara. Lotan, naa Shobali, naa Zibewɔn, naa Ana,

\VS{21}naa Dishɔn, naa Ezɛri konaa Dishan. Poro mbele poro pàa pye Hɔri cɛnlɛ woolo pe teele wele, ma pye Seyiri setirige piile, wa Edɔmu tara.

\VS{22}Lotan wi pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Hɔri konaa Emamu. Lotan wi nɔsepyɔ sumboro la pye wa, pàa pye naa yinri Timina.

\VS{23}Shobali wi pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Alivan, naa Manahati, naa Ebali, naa Shefo konaa Onamu.

\VS{24}Zibewɔn pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Aya naa Ana. Ko Ana wo wìla saa puluyo yan wa
gbinri wi ni yi tɔnmɔ pìla pye ma wɛri, ma yala wìla pye naa to Zibewɔn wi sofilele pe kɔnri.

\VS{25}Ana wi piile pe mɛrɛ ti nda: Wi pinambyɔ Dishɔn konaa wi sumborombyɔ Oholibama.

\VS{26}Dishɔn pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Emidan, naa Eshiban, naa Yitiran konaa Keran.

\VS{27}Ezɛri pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Bilihan, naa Zaavan, konaa Akan.

\VS{28}Dishan pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Uzi naa Aran.


\par }{\PP \VS{29}Hɔri cɛnlɛ woolo mbele pàa pye sege teele pe mɛrɛ ti nda: Lotan wìla pye sege to, naa sege to Shobali, naa sege to Zibewɔn, naa sege to Ana,

\VS{30}naa sege to Dishɔn, naa sege to Ezɛri konaa sege to Dishan. Poro mbele poro pàa pye teele Hɔri cɛnlɛ woolo pe sɔgɔwɔ, wa Seyiri tara.


\par }{\PP \VS{31}Wunlumbolo mbele pàa cɛn wunluwɔ pi na Edɔmu tara ti go na, maga ta wunluwɔ fa cɛn
Izirayɛli tara woolo pe go na gbɛn, pe mɛrɛ ti nda:

\VS{32}Bewɔri wi pinambyɔ Bela wìla pye wunluwɔ wa Edɔmu tara ti go na. Wi ca pàa pye naga yinri Dinaba.

\VS{33}Bela kuŋgɔlɔ, a Bozira ca fɛnnɛ naŋa Zera wi pinambyɔ Yobabu wì si cɛn wa wi yɔnlɔ.

\VS{34}Yobabu kuŋgɔlɔ, a Hushamu ŋa wìla yiri wa Tema setirige piile pe tara, wì si cɛn wa wi yɔnlɔ.

\VS{35}Hushamu kuŋgɔlɔ, a Bedadi pinambyɔ Hadadi wì si cɛn wa wi yɔnlɔ. Wo wìla malaga gbɔn Madiyan cɛnlɛ woolo pe ni ma ya pe ni wa Mowabu tara wasege ki ni. Wi ca pàa pye naga yinri Aviti.

\VS{36}Hadadi kuŋgɔlɔ, a Masireka ca fɛnnɛ naŋa Samila wo si cɛn wa wi yɔnlɔ.

\VS{37}Samila kuŋgɔlɔ, Sawuli ŋa wìla yiri wa Erehobɔti gbaan yɔn tara ti ni, wì si cɛn wa wi yɔnlɔ.

\VS{38}Sawuli kuŋgɔlɔ, a Akibɔri pinambyɔ Baali Hana wì si cɛn wa wi yɔnlɔ.

\VS{39}Akibɔri pinambyɔ Baali Hana wi kuŋgɔlɔ, a Adari wì si cɛn wa wi yɔnlɔ. Wi ca pàa pye naga yinri Pawu. Pàa pye naa jɔ wi yinri Metabeyɛli. Mezahabu sumborombyɔ Matirɛdi wo sumborombyɔ lawi.


\par }{\PP \VS{40}Teele mbele pàa yiri wa Ezawu setirige piile pe ni ma yala pe seye naa pe tara ti ni, pe mɛrɛ ti nda: Timina wìla pye sege to, naa sege to Aliva, naa sege to Yetɛti,

\VS{41}naa sege to Oholibama, naa sege to Ela, naa sege to Pinɔ,

\VS{42}naa sege to Kenazi, naa sege to Tema, naa sege to Mibizari,

\VS{43}naa sege to Magidiyɛli, konaa sege to Iramu. Poro mbele poro pàa pye teele Edɔmu cɛnlɛ woolo pe sɔgɔwɔ, ma yala pe cɛnsara ti ni, wa pe tara.

\par }{\PP Ezawu wo wìla pye Edɔmu cɛnlɛ woolo pe tɛlɛ we.




\par }{\MS ZHOZƐFU NAA WI SEFƐNNƐ NAMBALA

\par }\Chap{37}{\MR 37–50

\par }{\SH Zhozɛfu ndɛɛlɛ pàa wi panra \newline  wi wɔɔnrɔ ti kala na
\par }
{\PP \VerseOne{1}Kona, a Zhakɔbu wì si saa cɛn wa Kana tara, wa laga ŋga wi to wìla pye ma cɛn we.

\VS{2}Zhakɔbu wi setirige piile pe kapyegele ke ŋgele. Zhozɛfu wìla ta yɛlɛ kɛ ma yiri kɔlɔshyɛn, a wi nɛɛ pinlɛlɛ wi ndɛɛlɛ pe ni, a paa simbaala naa sikaala kɔnri. Maga ta wìla pye lefɔnmbile, wi ma pinlɛ wi to jɛɛlɛ Biliha naa Zilipa pe pinambiile pe ni. Zhozɛfu wìla pye na sɛnpere pere nda leele pàa pye na yuun wi ndɛɛlɛ pe kanŋgɔlɔ ti yuun wi to wi kan.

\VS{3}Zhozɛfu wìla pye ma
Izirayɛli wi ndanla ma wɛ wi pinambiile sanmbala pe na, katugu wìla wi se wa wi lelɛwɛ pi ni. A wì si derigbɔgɔ tiyɔngɔ ka ti wi kan yɔɔnrɔ ni.

\VS{4}Naa wi ndɛɛlɛ pàa kaa ki yan wi pe to wi ndanla ma wɛ pe ni fuun pe na, a pè suu panra. Pe sila pye na sɛntanra yuun wi ni naa.


\par }{\PP \VS{5}Pilige ka, a Zhozɛfu wì si wɔɔnrɔ wɔnlɔ mɛɛ saa ti yɛgɛ yo wi ndɛɛlɛ pe kan. A pè suu panra naa ma wɛ.

\VS{6}Wìla pe pye fɔ: «Wɔɔnrɔ nda mì wɔnlɔ, ye pan yeri logo na yeri.

\VS{7}Wàa pye wa kɛrɛ na yarilire ti kɔɔn nari poo pɔgɔlɔ pɔgɔlɔ. Le ki yɔnlɔ nuŋgba li ni, a na pɔlɔ lì si yiri ma yere ma sin. A ye pɔgɔlɔ kè si wa mali maga, nɛɛ fɔli li yɛgɛ sɔgɔwɔ nali gbogo.»

\VS{8}A wi ndɛɛlɛ pè suu pye fɔ: «Maa ki jate mbe cɛn we go na mbaa we yɛgɛ sinni kɛ?» A pè suu panra naa ma wɛ koŋgbanŋga ki na wi wɔɔnrɔ naa wi sɛnyoro ti kala na.


\par }{\PP \VS{9}A wì si wɔɔnrɔ ta wɔnlɔ naa, mɛɛ ti yo wi ndɛɛlɛ pe kan ma yo fɔ: «Mì wɔɔnrɔ ta wɔnlɔ naa, maga yan yɔnlɔ ko naa yeŋge ki ni, naa wɔnŋgɔlɔ kɛ ma yiri nuŋgba pan na fɔli na yɛgɛ sɔgɔwɔ.»


\par }{\PP \VS{10}A wì si saa ti yɛgɛ yo wi to naa wi ndɛɛlɛ pe kan. A wi to wì si gbanla wi na, mɛɛ wi pye fɔ: «Wɔɔnrɔ nda mà wɔnlɔ yɛɛn, to kɔrɔ wo yɛn mɛlɛ? Kì cɛn maa ki jate mi naa ma nɔ, naa ma ndɛɛlɛ pe ni, we yaa ka saa sogo mbaa we yɛrɛ ti jiile wa tara ma yɛgɛ sɔgɔwɔ kɛ?»

\VS{11}A wi ndɛɛlɛ pe nɛɛ yenjara piin wi ni, ɛɛn fɔ, a wi to wi nɛɛ jatere piin ki wɔɔnrɔ ti na\XREF{†}{{\XO 37:11 }{\XO{37.11:
}}{\XT{Kapye 7.9}}}.


\par }{\SH Zhozɛfu wi ndɛɛlɛ pàa wi pɛrɛ
\par }
{\PP \VS{12}Zhozɛfu wi ndɛɛlɛ pàa kari sa pe to simbaala naa sikaala pe kɔnri wa Sishɛmu ca wasege ki ni.

\VS{13}Pilige ka, a Izirayɛli wì si Zhozɛfu wi pye fɔ: «Ma ndɛɛlɛ pe yɛn na yaayoro ŋgbelege ki kɔnri wa Sishɛmu. Pan, mbɔɔn tun wa pe yeri.» A Zhozɛfu wì sho fɔ: «Mìgi logo na to.»

\VS{14}A Izirayɛli wì suu pye fɔ: «Kari ma sɔɔn ndɛɛlɛ pe wele na kaa pye pe yɛn wa ŋgbaanla, konaa yaayoro ti ni fun. Mɛɛ pan ma pe sɛnrɛ yo na kan.»

\par }{\PP A Izirayɛli wì suu torogo ma yiri wa Eburɔn gbunlundɛgɛ ki ni. A Zhozɛfu wì si kari wa Sishɛmu.

\VS{15}A naŋa wà suu yan wila yanri wa wasege ki ni, mɛɛ wi yewe fɔ: «Yiŋgi maa lagajaa?»

\VS{16}A Zhozɛfu wì sho fɔ: «Na ndɛɛlɛ poro mi yɛn na lagajaa. Mi yɛn nɔɔ yɛnri, pe yɛn na pe yaayoro ti kɔnri laga ŋga na, ki naga na na.»

\VS{17}A naŋa wì si Zhozɛfu wi pye fɔ: «Pè yiri na laga ŋga ko ni ma kari, katugu mìgi logo na pe yeri, paa yuun fɔ: ‹Yoo kari wa Dotan ca.› »

\par }{\PP A Zhozɛfu wì si taga wi ndɛɛlɛ pe na na pe tuuro tɔnri, mɛɛ saa pe yan wa Dotan.

\VS{18}A wi ndɛɛlɛ pè suu yan wa lege wila paan. Sanni wi sa yɔngɔ pe ni, a pè si yɔn le wi na mboo gbo.

\VS{19}Pàa ki yo pe yɛɛ kan fɔ: «Wɔɔnrɔ wɔnlɔfɔ gbɔɔ wi ŋa wa wila paan.

\VS{20}Ye pan yiŋgɔ woo gbo woo wa titɛgɛ ka nuŋgba ni, wee saga yo fɔ cɛngɛ pege to wi na maa ka. Pa kona wi wɔɔnrɔ ti yaa ka pye yaraga ŋga, we yaa kaga yan.»


\par }{\PP \VS{21}A Urubɛn wì sigi logo pe yeri, mɛɛ yere ki yerewe mbe Zhozɛfu wi shɔ pe yeri, ma yo fɔ: «Yaga kaa gbo.»

\VS{22}A wì sho naa fɔ: «Titɛgɛ ŋga ki yɛn laga wasege ki ni, yoo wa wa ki ni. Ɛɛn fɔ, yaga ka lere gbo.»

\par }{\PP Urubɛn wìla pye na ko yuun ma mbe ta mboo shɔ pe yeri, mbe sɔngɔrɔ saa kan wi to wi yeri.


\par }{\PP \VS{23}Naa Zhozɛfu wìla kaa gbɔn le pe tanla, a pè suu yigi, maa derigbɔgɔ tiyɔngɔ ŋga yɔɔnrɔ ni ki tile maga wɔ wi na,

\VS{24}ma suu yigi maa wa wa titɛgɛ ki ni; ki titɛgɛ kìla pye waga, tɔnmɔ sila pye wa ki ni.

\VS{25}Ko puŋgo na, a pè si saa cɛn mbe ka. Naa pàa kaa pe yɛrɛ ti yirige ma wele, a pè si Ishimayɛli setirige piile pele yan paa paan pe yɔngɔmɛye ni pè tanli pe yɛɛ na, ma yiri wa Galaadi tara. Tige tɔnmɔ nuwɔ taan, naa timuwɛ nuwɔ taan, naa nuwɔ taanyaara nda pe yinri
miiri to tuguro\FTNT{†}{{\FR 37:25 }{\FR{37.25:
}}{\FT{Nuwɔ taanyaara nda ti naga laga ki vɛrise ŋa wi ni, faa pàa pye na ta piin wɛrɛ, na ta piin latikɔrɔ konaa sinmɛ nuwɔ taan.}}} tìla pye pe yɔngɔmɛye pe na. Pàa pye na kee ti ni wa Ezhipiti tara.


\par }{\PP \VS{26}Kona, a Zhuda wì suu to seyɛɛnlɛ pe pye fɔ: «Yiŋgi tɔnli we ya ta, na waga we jɔnlɔ wi gbo mboo kunwɔ pi lara we?

\VS{27}Ye pan woo pɛrɛ Ishimayɛli setirige piile pe yeri. Ɛɛn fɔ, yaga ka ti woo gbo; katugu wi yɛn we jɔnlɔ ma pye we go woo.»

\par }{\PP A wi to seyɛɛnlɛ pè si yere ki na.

\VS{28}Ko puŋgo na, Madiyan tara pɛrɛfɛnnɛ pèle la pye na toro le. A pè si Zhozɛfu wi tile maa wɔ maa pɛrɛ Ishimayɛli setirige piile\FTNT{†}{{\FR 37:28 }{\FR{37.28:
}}{\FT{Pele maa ki jate ma yo Ishimayɛli setirige piile naa Madiyan tara pɛrɛfɛnnɛ, ki mɛrɛ shyɛn nda ti yɛn na para leele nuŋgba poro sɛnrɛ na.}}} pe yeri warifuwe pyɔ nafa na. A poro si kari wi ni wa Ezhipiti tara\XREF{†}{{\XO 37:28 }{\XO{37.28:
}}{\XT{Kapye 7.9}}}.

\VS{29}Ko puŋgo na, a Urubɛn wì si sɔngɔrɔ wa titɛgɛ ki tanla ma saa wele wa. Wi sila Zhozɛfu wi yan wa. A wì suu yɛɛra yaripɔrɔ ti yigi mari walagi lawɔrɔ ti kala na,

\VS{30}mɛɛ sɔngɔrɔ wa wi jɛɛnlɛ pe yeri, ma yo fɔ: «Pyɔ wi woro wa titɛgɛ ki ni. Mi yaa yɛgɛ le se?»


\par }{\PP \VS{31}A pè si Zhozɛfu wi derigbɔgɔ tiyɔngɔ ŋga yɔɔnrɔ ni ki lɛ, ma sikapɔlɔ wa kɔnli, mɛɛ ki piligi wa wi kasanwa pi ni.

\VS{32}Ko puŋgo na, a pè si kari derigbɔgɔ tiyɔngɔ ŋga yɔɔnrɔ ni ki ni pe to wi kan, mɛɛ wi pye fɔ: «Wè saa ki derege ŋga yɛɛn ki yan. Ki wele jɛŋgɛ na kaa pye ma pinambyɔ wi derigbɔgɔ tiyɔngɔ ŋga yɔɔnrɔ ni koyi.»

\VS{33}A Zhakɔbu wì sigi yan maga jɛn, mɛɛ yo fɔ: «Na pinambyɔ wi derigbɔgɔ tiyɔngɔ ŋga yɔɔnrɔ ni koyi. Cɛngɛ pege kà wi ka. Pè Zhozɛfu wi kɔɔnlɔ yuroyuroyuro.»


\par }{\PP \VS{34}A Zhakɔbu wì suu yɛɛra yaripɔrɔ ti walagi kayaŋga ki na, mɛɛ kunwɔ yaripɔrɔ lɛ ma le, mɛɛ wi pinambyɔ wi kunwɔ pi gbele ma mɔ pi na.

\VS{35}A wi pinambiile naa wi sumborombiile pe ni fuun pè si pan mboo kotogo ki sogo wi na. Ɛɛn fɔ, wìla je poo kotogo ki sogo wi na. Wìla pye na yuun fɔ: «Mi yaa koro la kunwɔ pi gbele fɔ sa kari na pinambyɔ wi kɔrɔgɔ wa
kuulo tara.» A wì si koro naa pinambyɔ wi kunwɔ pi gbele.


\par }{\PP \VS{36}Ko sanga wo ni, a Madiyan tara fɛnnɛ pè si saa Zhozɛfu wi pɛrɛ wa Ezhipiti tara,
Farawɔn wi legbɔɔ Potifari wi yeri. Potifari wìla pye Farawɔn wi laga welefɛnnɛ to.




\par }\Chap{38}{\SH Zhuda naa Tamari kala
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ki sanga wi ni, a Zhuda wì si laga wi to seyɛɛnlɛ pe na, mɛɛ kari Adulamu ca fɛnnɛ naŋa wa kɔrɔgɔ, pàa pye naa yinri Ira.

\VS{2}Wa ki laga ki na, a Zhuda wì si Kana tara fɛnnɛ sumboro wa yan, pàa pye naa to wi yinri Shuwa. A wì suu pɔri maa jɛn jɛlɛ.

\VS{3}A jɛlɛ wì si kugbɔ lɛ mɛɛ pinambyɔ se, a Zhuda wì suu mɛgɛ taga naa yinri Ɛri.

\VS{4}A jɛlɛ wì si kugbɔ lɛ naa mɛɛ pinambyɔ se, maa mɛgɛ taga naa yinri Ona.

\VS{5}A wì si pinambyɔ wa se naa, maa mɛgɛ taga naa yinri Shela. Wìla se maga ta Zhuda wìla pye wa ca ŋga pàa pye na yinri Kezibu.


\par }{\PP \VS{6}A Zhuda wì si jɛlɛ pɔri maa kan wi pinambyɔ koŋgbanŋa Ɛri wi yeri, pàa pye naa yinri Tamari.

\VS{7}Zhuda wi pinambyɔ koŋgbanŋa Ɛri wìla pe Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na; a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si ti a wì ku.

\VS{8}Kona, a Zhuda wì si Ona wi pye fɔ: «Ma ndɔ jɔ wi lɛ maa tɛgɛ ma jɔ, ŋga ma daga mbe pye kufɔ wi yɔnlɔ maga pye, ma setirige piile se ma ndɔ wi kan.»


\par }{\PP \VS{9}Ona wìla ki jɛn ma yo ki setirige ki se ka pye wo wogo. Na wiga fili jɛlɛ wi ni sanga ŋa ni, wi mɛɛ wi nama pi wo tara, jaŋgo wiga ka ta mbe setirige piile se wi ndɔ wi kan.

\VS{10}Ŋga wìla pye na piin, ki sila Yawe Yɛnŋɛlɛ li ndanla; a lì si ti a wì ku fun.

\VS{11}Kì kaa pye ma, a Zhuda wì suu pijɔ Tamari wi pye fɔ: «Mà kaa pye naŋgunjɔ, kari ma sa cɛn wa ma to go\FTNT{†}{{\FR 38:11 }{\FR{38.11:
}}{\FT{Mbe yala Izirayɛli tara kalɛgɛlɛ ke ni, naŋgunjɔ wi ma ya ma saa cɛn wa wi to go.}}} fɔ na pinambyɔ Shela wi sa yiri wi lɛ wɔɔn tɛgɛ.»

\par }{\PP Wìla ko yo ma, katugu wìla pye naa yɛɛ piin fɔ: «Kii daga Shela wi ku fun paa yɛgɛ ŋga na wi ndɛɛlɛ pè ku we.» Kì kaa pye ma, a Tamari wì si kari ma saa cɛn wa wi to go.


\par }{\PP \VS{12}Naa wagati wà la kaa toro, a Shuwa wi sumborombyɔ ŋa wìla pye Zhuda jɔ wì si ku. Naa Zhuda wi kotogo kìla kaa sogo wi na, a wì si kari wa ca ŋga pàa pye na yinri Timina sa mbele pàa pye naa simbaala naa wi sikaala pe sire ti kɔɔnlɔ pe wele, wo naa wi wɔnlɔnaŋa Ira ŋa wìla yiri wa Adulamu ca wi ni.

\VS{13}A Leele pèle sigi yo Tamari wi kan fɔ: «Ma pɔlɔ wi to wi yɛn na toro na kee wa Timina ca saa yaayoro ti sire ti kɔɔnlɔ.»

\VS{14}Kì kaa pye ma, a Tamari wì suu naŋgunjagara yaripɔrɔ ti wɔ mari tɛgɛ, mɛɛ wi yɛɛ tɔn paraga ni maa yɛɛ fo, mɛɛ saa cɛn wa Enayimu ca mbogo yeyɔngɔ ki na, wa Timina ca konɔ li yɔn na. Katugu wìla ki jɛn ma yo Shela wìla yiri ma lɛ, pe sila si wo Tamari wi kan wi yeri wuu tɛgɛ wi jɔ.

\VS{15}Naa Zhuda wìla kaa wi yan, a wì sigi yan ndɛɛ nanjaa lawi, katugu wìla wi yɛgɛ ki fo paraga ni.

\VS{16}Wi sila ki jɛn mbe yo wi pijɔ wowi. A wì si fulo wa wi tanla, wa konɔ li yɔn na, mɛɛ wi pye fɔ: «Shokari mbe sa sinlɛ ma ni.» A Tamari wì sho fɔ: «Yiŋgi ma yaa kan na yeri mbe si jɛn mbe sinlɛ na ni?»

\VS{17}A Zhuda wì sho fɔ: «Mi yaa sugbɔ yirifɔnŋɔ wa yigi wa na sikaala ŋgbelege ki ni mbe pan mboo kan ma yeri.»

\par }{\PP A jɛlɛ wì suu pye fɔ: «Yiŋgi ma yaa keli mbe kan na yeri ki pye paa tɛgɛrɛ yɛn fɔ ma sa pan wi ni?»

\VS{18}A Zhuda wì suu yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi maa jaa mbe keli mbe kan ma yeri ki pye pa tɛgɛrɛ yɛn?»

\par }{\PP A jɛlɛ wì sho fɔ: «Ma mɛgɛ ki tɛgɛrɛ yaraga konaa ki maŋga ki ni, naa gbɔtangala na li yɛn ma kɛɛ, ti wɔ mari kan na yeri.»

\par }{\PP A wì siri wɔ mari kan wi yeri, mɛɛ saa sinlɛ wi ni. A jɛlɛ wì si kugbɔ lɛ wi na.

\VS{19}A jɛlɛ wì si yiri ma sɔngɔrɔ wa wi to go, mɛɛ paraga ŋga wìla tɛgɛ maa yɛɛ fo ki laga maga tɛgɛ, mɛɛ wi naŋgunjagara yaripɔrɔ ti lɛ mari le.

\VS{20}Ko puŋgo na, a Zhuda wì si sugbɔ yirifɔnŋɔ wi kan wi wɔnlɔnaŋa ŋa wìla yiri wa Adulamu ca wi yeri ma yo wi saa kan, wuu yaara nda wìla keli ma kan paa tɛgɛrɛ yɛn ti shɔ jɛlɛ wi yeri. Ɛɛn fɔ, wi wɔnlɔnaŋa wi sila sa jɛlɛ wi yan.

\VS{21}A wì si Enayimu ca fɛnnɛ pe yewe ma yo fɔ: «Nanjaa ŋa wìla pye ma cɛn na konɔ li yɔn na wi yɛn se yeri?» A pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Malɛ wa, we fa nanjaa yan na ki laga ŋga ki na.»


\par }{\PP \VS{22}A naŋa wì si sɔngɔrɔ wa Zhuda wi yeri ma suu pye fɔ: «Mi suu yan. Ki laga ki woolo jate pànla pye ma yo maga lɛ wa pe fa nanjaa yan le ki laga ki na.»


\par }{\PP \VS{23}A Zhuda wì sho fɔ: «Na yaara nda ti wa wi yeri, wiri yaga wa wi yɛɛ yeri. Waga ka fɛrɛ wa we yɛɛ na. Mì wo pan sugbɔ yirifɔnŋɔ wo ni, a mboro saa jɛlɛ wi wele ma suu yan.»


\par }{\PP \VS{24}Sanni sa gbɔn yeŋge taanri, a pè si pan maga yo Zhuda wi kan fɔ: «Ma pijɔ Tamari wùu yɛɛ pye nanjaa, wì yɛrɛ kugbɔ ta wa wi nanjara ti ni.» A Zhuda wì sho fɔ: «Yoo yirige ye pan wi ni, wi daga poo sogo wee.»


\par }{\PP \VS{25}Naa pàa kaa na paan wi ni, a wì si tun wa wi pɔlɔ to wi yeri, ma yo fɔ: «Lere ŋa wì kugbɔ ki taga na na, ki yaara nda wo woro ri: Wi mɛgɛ ki tɛgɛrɛ yaraga konaa ki maŋga ki ni, naa wi gbɔtangala li ni. Wi bala wigi fɔ wi lagaja wuu jɛn.»


\par }{\PP \VS{26}A Zhuda wì si yaara ti yan mari jɛn, ma sho fɔ: «Jɛlɛ wi yɛn ma sin ma wɛ na na. Kaselege ko na, mila daga mboo kan na pinambyɔ Shela wi yeri wi jɔ, mii sigi pye.» Ko puŋgo na, Zhuda wi sila sinlɛ jɛlɛ wi ni naa.


\par }{\PP \VS{27}Naa jɛlɛ wi sesanga wìla kaa gbɔn, a pè sigi jɛn ma yo waanla pàa pye wa wi lara.

\VS{28}Naa wìla kaa na siin, a pyɔ nuŋgba suu kɛɛ ki yirige laga funwa na. Jɛlɛ ŋa wìla pye naa sari sege ki na, wì si jese yɛɛn pɔ kɛɛ ki na mɛɛ yo fɔ: «Ŋa wo wì keli ma se.»


\par }{\PP \VS{29}Ɛɛn fɔ, a wì suu kɛɛ ki sɔngɔrɔ maga leŋge, a wi waan yɛnlɛ wì si yiri. Ŋa wìla pye na jasee wi sari wi se, wì sho fɔ: «Wele, mà fogo yɛngɛ ma yɛɛ kan.»

\par }{\PP A pè suu mɛgɛ taga naa yinri Perɛzi\FTNT{†}{{\FR 38:29 }{\FR{38.29:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Perɛzi mɛgɛ ki kɔrɔ wo wi ŋa fogo.}}}.

\VS{30}Ko puŋgo na, a pè si pyɔ sanŋa wi se jese yɛɛn wi ni wa wi kɛɛ ki na. A pè suu mɛgɛ taga naa yinri Zera.




\par }\Chap{39}{\SH Pàa kari Zhozɛfu wi ni \newline  wa Ezhipiti tara
\par }
{\PP \VerseOne{1}Koni, a Ishimayɛli setirige piile pè si kari Zhozɛfu wi ni wa Ezhipiti tara. A Ezhipiti tara fɛnnɛ naŋa wà suu lɔ pe yeri, pàa pye naa yinri Potifari. Potifari wìla pye
Farawɔn wi legbɔɔ konaa ma pye wi laga welefɛnnɛ to.

\VS{2}Yawe Yɛnŋɛlɛ làa pye Zhozɛfu wi ni, ki kala na, wi kagala ke ni fuun kàa pye na yɔngɔ wi kan. Zhozɛfu wìla pye ma cɛn wa wi tafɔ Ezhipiti tara fɛnnɛ naŋa wi go\XREF{†}{{\XO 39:2 }{\XO{39.2:
}}{\XT{Kapye 7.9}}}.

\VS{3}A wi tafɔ wì sigi yan Yawe Yɛnŋɛlɛ làa pye Zhozɛfu wi ni, na wiga kɛɛ le kala na fuun ni, Yawe Yɛnŋɛlɛ li mali yɔn wi kan.

\VS{4}Zhozɛfu wi kala làa wi tafɔ Potifari wi ndanla, a wila tunŋgo piin wi kan. A Potifari wì suu tɛgɛ wi go ki go na, maa kɛɛ yaara ti ni fuun ti le wi kɛɛ.

\VS{5}Naa Ezhipiti tara fɛnnɛ naŋa Potifari wìla kaa Zhozɛfu wi tɛgɛ wi go konaa wi kɛɛ yaara ti go na, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si duwaw wi go yaara ti ni fuun ti na Zhozɛfu wi kala na. Yawe Yɛnŋɛlɛ làa duwaw wi kɛɛ yaara ti ni fuun ti na, nda tìla pye wa ca to naa nda tìla pye wa kɛɛrɛ ti ni.

\VS{6}Ki kala na, Potifari wìla wi kɛɛ yaara ti le Zhozɛfu wi kɛɛ, wi sila pye na yaraga ka piin naa, kaawɔ wi yɔn suro liwɛn po.

\par }{\SH Zhozɛfu naa wi tafɔ jɔ wi ni \newline  pe kala
\par }
{\PP Zhozɛfu wìla pye sara ni, ma yɔn witige na fɔ jɛŋgɛ.


\par }{\PP \VS{7}Naa wagati wà la kaa toro, a Zhozɛfu wi tafɔ wi jɔ wì si Zhozɛfu wi wele maa yan wi yɛn ma yɔn fɔ jɛŋgɛ. A jɛlɛ wì suu pye fɔ: «Pan ma sinlɛ na ni.»

\VS{8}A Zhozɛfu wì si je mɛɛ wi tafɔ wi jɔ wi pye fɔ: «Wele, na tafɔ wùu kɛɛ yaara ti ni fuun ti le na kɛɛ, wi woro na kala la piin laga go ki ni naa.

\VS{9}Lere wo wa woro laga go ŋga ki ni ma gbɔgɔ ma wɛ na na. Wii na yɛgɛ kɔn yaraga ka kpɛ na, kaawɔ mboro nuŋgba, katugu ma yɛn wi jɔ. Mɛlɛ mbee ki kapege gbɔgɔ ŋga ki pye mbe kapege pye Yɛnŋɛlɛ na?»


\par }{\PP \VS{10}Konaa ki ni fuun, wìla koro naga yuun Zhozɛfu wi ni pilige pyew. Ɛɛn fɔ, Zhozɛfu wi sila logo wi yeri mbe yɛnlɛ mbe sinlɛ wi ni.


\par }{\PP \VS{11}Pilige ka, a Zhozɛfu wì si ye wa go mboo tunŋgo ki pye. Kìla yala go woolo wa sila pye wa go.

\VS{12}Kì kaa pye ma, a jɛlɛ wì si Zhozɛfu wi yigi wi derigbɔgɔ ki na, ma suu pye fɔ: «Pan ma sinlɛ na ni.»

\par }{\PP A Zhozɛfu wì suu derigbɔgɔ ki wɔ maga yaga wi kɛɛ, mɛɛ fe ma yiri wa funwa na.

\VS{13}Naa jɛlɛ wìla kaa ki yan Zhozɛfu wìla wi derigbɔgɔ ki yaga wi kɛɛ, ma fe ma yiri wa funwa na,

\VS{14}a wì si gbele maa go tunmbyeele pe yeri, mɛɛ pe pye fɔ: «Ye wele, na pɔlɔ wì pan ki Eburuye naŋa ŋa wi ni laga, wi ta wila jɛɛlɛ kala piin we ni. Wì pan mbe sinlɛ na ni, ɛɛn fɔ, a mi nɛɛ gbele ŋgbanga na sagafɔ jaa.

\VS{15}Naa wì kaa ki yan mila gbele ŋgbanga na yinri, a wì suu derigbɔgɔ ki yaga na na tanla, mɛɛ fe ma yiri wa funwa na.»


\par }{\PP \VS{16}A jɛlɛ wì si Zhozɛfu wi derigbɔgɔ ki tɛgɛ le wi yɛɛ tanla, fɔ a wi pɔlɔ wì saa sɔngɔrɔ ma pan.

\VS{17}A wì sigi sɛnrɛ nuŋgba ti yo wi pɔlɔ wi kan ma yo fɔ: «Ki Eburuye kulonaŋa ŋa mà pan wi ni we kan, wì pan na kɔrɔgɔ mbe jɛɛlɛ kala pye na ni.

\VS{18}Naa mì kaa gbele ŋgbanga ma yeri, a wì suu derigbɔgɔ ki yaga na na tanla, mɛɛ fe ma yiri wa funwa na.»


\par }{\PP \VS{19}Naa Zhozɛfu wi tafɔ wìla kaa wi jɔ wi sɛnyoro ti logo ma yo fɔ: «Ŋga ko mà kulonaŋa wì pye na na»,

\VS{20}a wi nawa pì si ŋgban fɔ jɛŋgɛ. A wì si ti a pè Zhozɛfu wi yigi maa tɔn wa kaso go ŋga wunlunaŋa wìla pye naa kasopiile pe tɔnni ki ni.

\par }{\SH Zhozɛfu wi tɔngɔ wa kaso
\par }
{\PP Kì kaa pye ma, a Zhozɛfu wì si koro wa kaso.

\VS{21}Yawe Yɛnŋɛlɛ làa pye Zhozɛfu wi ni ma kajɛŋgɛ pye maa kan, ma ti a wi kala lì kaso go ki to wi ndanla\XREF{†}{{\XO 39:21 }{\XO{39.21:
}}{\XT{Kapye 7.9}}}.

\VS{22}A kaso go ki to wì si kasopiile sanmbala pe le Zhozɛfu wi kɛɛ. Kala na fuun làa pye na piin wa, Zhozɛfu wo wìla pye nali yɛgɛ sinni.

\VS{23}Kala na fuun làa pye Zhozɛfu wi kɛɛ na, kaso go ki to wi sila pye na lo la wele naa, katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ làa pye Zhozɛfu wi ni, naa kagala ke ni fuun ke yɔngɔ wi kan.




\par }\Chap{40}{\PP \VerseOne{1}Ki kagala ke puŋgo na, pilige ka, mbele pe maa Ezhipiti tara wunlunaŋa wi kaan wi maa woo pe to wo naa wi buru wafɛnnɛ to wi ni, pè si kapege pye pe tafɔ
Farawɔn wi na, Ezhipiti tara wunlunaŋa we.

\VS{2}A Farawɔn wi nawa pì si ŋgban wi legbɔɔlɔ shyɛn pe ni, mbele pe maa wi kaan wi maa woo pe to wo naa wi buru wafɛnnɛ to we.

\VS{3}A wì si ti a pè pe yigi ma pe le kaso, wa wunlunaŋa wi laga welefɛnnɛ to wi go ki ni, wa laga ŋga pàa Zhozɛfu wi tɔn we.

\VS{4}A laga welefɛnnɛ to wì si pe le Zhozɛfu wi kɛɛ wila wele pe na, wo ŋa wìla pye na pe kala li yɔngɔ pe kan we. Pàa wagati wa pye wa kaso.


\par }{\PP \VS{5}Pilige ka, yembinɛ la ni, mbele pe maa Ezhipiti tara wunlunaŋa wi kaan wi maa woo pe to wo naa wi buru wafɛnnɛ to wi ni, pe shyɛn pè si wɔɔnrɔ wɔnlɔ ma pe ta wa kaso, pe ni fuun naa pe wɔɔnrɔ, a tì kɔrɔ wì pye wi yɛ wi yɛ.

\VS{6}Ki goto pinliwɛ pi ni, naa Zhozɛfu wìla kaa pan mbe pe yan, a wì si pe yan pè yɛrɛ san.

\VS{7}Kì kaa pye ma, Farawɔn wi legbɔɔlɔ mbele pàa pye wi ni wa kaso, wa wi tafɔ wi go, a wì si pe yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi na, a yè si ye yɛrɛ ti san nala?»

\VS{8}A pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Wè wɔɔnrɔ wɔnlɔ, lere kpɛ woro laga mberi kɔrɔ wi yo we kan.» A Zhozɛfu wì si pe pye fɔ: «Yɛnŋɛlɛ lo li maa wɔɔnrɔ ti kɔrɔ wi yuun. Ye ye wɔɔnrɔ ti yɛgɛ yo na kan mbe wele.»


\par }{\PP \VS{9}Mbele pe maa wunlunaŋa wi kaan wi maa woo pe to wì suu wɔɔnrɔ ti yɛgɛ yo Zhozɛfu wi kan, ma yo fɔ: «Wa na wɔɔnrɔ ti ni, mì
ɛrɛzɛn tirige ka yan na yɛɛ yɛgɛ sɔgɔwɔ.

\VS{10}Njere taanri la pye ki tirige ki na. Naa kìla kaa fun, a kì si fyɛnwɛ mɛɛ sɛ, a ki ɛrɛzɛn shashara pire tì pe.

\VS{11}Farawɔn wi wɔjɛnnɛ làa pye na kɛɛ, a mì si ɛrɛzɛn pire ta cɔ mari tɔnmɔ pi yinwi wa wɔjɛnnɛ li ni, mali kan wi yeri.»

\VS{12}A Zhozɛfu wì suu pye fɔ: «Ma wɔɔnrɔ ti kɔrɔ wi ŋa! Njere taanri nda mà yan to yɛn ma taanla piliye taanri ni.

\VS{13}Mbe wɔ nala wo ni, kì koro piliye taanri naa, pa Farawɔn wi yaa ma yirige mbɔɔn tɛgɛ cɛnsagbɔgɔ na, wa ma tunŋgo lɛgɛ ki ni. Kona ma mbe ya mbaa Farawɔn wi wɔtɔnmɔ pi kaan wi yeri naa, paa yɛgɛ ŋga na màa pye naga piin faa we.

\VS{14}Ɛɛn fɔ, na maga yɛyinŋge ta sanga ŋa ni, maga ka fɛgɛ na na, mila ma yɛnri, ma kajɛŋgɛ pye na kan, mala sɛnrɛ yo Farawɔn wi tanla, ma ti mbe yiri laga ki kaso ŋa wi ni.

\VS{15}Katugu pàa na yigi fanŋga na ma yiri wa Eburuye tara ma pan na ni. Lagamɛ mii si yaraga ka pye ŋga ki daga kaso yewe ni.»


\par }{\PP \VS{16}Naa buru wafɛnnɛ to wìla kaa ki yan wɔɔnrɔ ti kɔrɔ wi yɛn ma yɔn, a wì si Zhozɛfu wi pye fɔ: «Mi fun, wa na wɔɔnrɔ ti ni, kanjara taanri la pye wa na go na buru fuwe ni.

\VS{17}Wa kanja gona wogo ki ni, buru cɛnlɛ pyew ŋa pe ma wa wi yɛn ma Farawɔn wi ndanla, wà la pye wa ki ni. Ɛɛn fɔ, a sannjɛrɛ tì si pan naa yoli wa kanja ki ni na go na.»

\VS{18}A Zhozɛfu wì suu pye fɔ: «Ma wɔɔnrɔ ti kɔrɔ wi ŋa! Kanjara taanri to yɛn ma taanla piliye taanri ni.

\VS{19}Mbe wɔ nala wo ni, kì koro piliye taanri naa, pa Farawɔn wi yaa ma yirige mbɔɔn go ki kɔw, mbɔɔn gboo wi to tige na. Sannjɛrɛ ti yaa pan mbɔɔn wire kara ti yɔli.»


\par }{\PP \VS{20}Wɔɔnrɔ ti wɔnlɔŋgɔlɔ, ki piliye taanri wogo ki na, a kì si yala Farawɔn wi sege yɛfiile fɛti wà gbɔn. A wì si sɔgɔlɔ gbɔlɔ sɔgɔ wi legbɔɔlɔ pe ni fuun pe kan, mɛɛ mbele pe maa wi kaan wi maa woo pe to wo naa wi buru wafɛnnɛ to wi ni pe yirige ma pe wɔ wa kaso wi ni wi legbɔɔlɔ pe yɛgɛ na.

\VS{21}A Farawɔn wì si mbele pe maa wi kaan wi maa woo pe to wi tɛgɛ naa wa wi tunŋgo lɛgɛ ki na, wi ta wila wi wɔtɔnmɔ pi kaan wi yeri.

\VS{22}Ɛɛn fɔ, a wì si ti a pè buru wafɛnnɛ to wi to tige na, paa yɛgɛ ŋga na Zhozɛfu wìla wɔɔnrɔ ti kɔrɔ wi yo we.

\VS{23}Konaa ki ni fuun, mbele pe maa Farawɔn wi kaan wi maa woo pe to wi sila nawa to Zhozɛfu wi na, wìla fɛgɛ wi na.




\par }\Chap{41}{\SH Farawɔn wìla wɔɔnrɔ wɔnlɔ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Naa yɛlɛ shyɛn là kaa toro, a
Farawɔn wì si wɔɔnrɔ wɔnlɔ maa yɛɛ yan wì yere le Nili gbaan wi tanla.

\VS{2}A wì si nanɛɛlɛ kɔlɔshyɛn pele yan pè yiri wa gbaan wi ni ma tugbɔlɔ ma yɔnyɔn, nɛɛ nii wa gbaan yɔn laŋgɔrɔgɔ ki ni.

\VS{3}Ko puŋgo na, a nanɛɛlɛ kɔlɔshyɛn pèle si yiri naa wa gbaan wi ni mbele pe puŋgo na; pàa pye ma cɔgɔ cɔgɔ ma tijanga. A pè si saa yere le koŋgbanmbala pe tanla le gbaan wi koŋgo na.

\VS{4}Nanɛɛlɛ mbele pàa pye ma cɔgɔ cɔgɔ ma tijanga, pè si nanɛɛlɛ mbele pàa tugbɔlɔ ma yɔnyɔn pe ka. A Farawɔn wì si yɛn.


\par }{\PP \VS{5}A wì si nuru naa ma wɔnlɔ mɛɛ wɔɔnrɔ shyɛn woro wɔnlɔ, ma yarilire sheshegele kɔlɔshyɛn yan kè yiri tinnɛ nuŋgba na, kàa pire le jɛŋgɛ ma yɔnyɔn.

\VS{6}Ko puŋgo na, a sheshegele kɔlɔshyɛn kèle si yiri wa koŋgbanŋgala ke puŋgo na. Ke sila pye pire ni, a yɔnlɔ yirisaga tifɛlɛgɛ kì ke waga.

\VS{7}Sheshegele ŋgele ke sila pye pire ni, a kè si ŋgele kàa sɛ ma pire le jɛŋgɛ ke yɔli. A Farawɔn wì si yɛn mɛɛ ki yan wɔɔnrɔ wì wɔnlɔ.


\par }{\PP \VS{8}Naa laga kìla kaa laga, a Farawɔn wi jatere wì si piri wi na. A wì si Ezhipiti tara jɛlɛfɛnnɛ poro naa kajɛnmbɛlɛ pe ni fuun pe yeri, mɛɛ wi wɔɔnrɔ ti yɛgɛ yo pe kan. Ɛɛn fɔ, lere kpɛ sila ya mberi kɔrɔ wi yo wi kan.

\VS{9}Kì kaa pye ma, mbele pe maa Farawɔn wi kaan wi maa woo pe to wì si sɛnrɛ ti lɛ, ma sho fɔ: «Wunlunaŋa, mi yɛn na nawa tuun na kapere ti na nala.

\VS{10}Pilige ka, wunlunaŋa yàa nawa ŋgban woro mbele ye tunmbyeele we ni. A yè si ti a pè mi naa buru wafɛnnɛ to wi ni we le kaso, wa laga welefɛnnɛ to wi go.

\VS{11}A we ni fuun shyɛn wè si wɔɔnrɔ wɔnlɔ yembinɛ la ni. Kɔrɔ la pye we ni fuun shyɛn we wɔɔnrɔ ti na.

\VS{12}Eburuye lefɔnŋɔ wà la pye wa we ni, wìla pye laga welefɛnnɛ to wo kulonaŋa. Wàa we wɔɔnrɔ ti yɛgɛ yo maa kan, a wì siri kɔrɔ wi yo ma we kan, we ni fuun nuŋgba nuŋgba naa we wɔɔnrɔ ti kɔrɔ.

\VS{13}Ki kagala kàa pye ma cɛ paa yɛgɛ ŋga na wìla ki yɛgɛ yo we kan we. Farawɔn, a màla tɛgɛ wa na tunŋgo lɛgɛ ki na, mɛɛ ti a pè buru wafɛnnɛ to wo to tige na.»


\par }{\PP \VS{14}Kì pye ma, a Farawɔn wì si lere tun, a pè saa Zhozɛfu wi yeri. A pè si fyɛɛlɛ, maa yirige, maa wɔ wa kaso, mɛɛ wi go ki kulu\FTNT{†}{{\FR 41:14 }{\FR{41.14:
}}{\FT{Kìla pye Ezhipiti tara fɛnnɛ pe ma go konaa siyɔ wi kulu jaŋgo pe yɛgɛ ki ta ki laga.}}}. A wì si yaripɔrɔ ta yɛgɛ le, mɛɛ kari wa Farawɔn wi yeri.

\VS{15}A Farawɔn wì suu pye fɔ: «Mì wɔɔnrɔ wɔnlɔ, lere kpɛ si ya mberi kɔrɔ wi yo na kan. Ɛɛn fɔ, mìgi logo ma yo na paga wɔɔnrɔ yɛgɛ yo ma kan, ma ma ya mari kɔrɔ wi yo.»

\VS{16}A Zhozɛfu wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Wunlunaŋa, mi ma mi yaa wɔɔnrɔ ti kɔrɔ wi yo, ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ lo li yaa wɔɔnrɔ ti kɔrɔ jɛnŋɛ wi yo Farawɔn ma kan.»


\par }{\PP \VS{17}A Farawɔn wì si Zhozɛfu wi pye fɔ: «Wa na wɔɔnrɔ ti ni, mìla ki yan mi yɛn ma yere le Nili gbaan wi yɔn na.

\VS{18}A mì si nanɛɛlɛ kɔlɔshyɛn pele yan pè yiri wa gbaan wi ni, ma tugbɔlɔ ma yɔnyɔn, nɛɛ nii wa gbaan yɔn laŋgɔrɔgɔ ki ni.

\VS{19}Ko puŋgo na, a nanɛɛlɛ kɔlɔshyɛn pèle si yiri naa wa gbaan wi ni mbele pe puŋgo na. Pàa pye ma cɔgɔ cɔgɔ jɛŋgɛ ma tijanga. Mi fa nɛrɛ ta yan ti tijanga laga Ezhipiti tara paa ki woro nda ti yɛn.

\VS{20}Nanɛɛlɛ mbele pè cɔgɔ cɔgɔ ma tijanga, a pè si nanɛɛlɛ koŋgbanmbala kɔlɔshyɛn mbele pè tugbɔlɔ pe ka.

\VS{21}Naa pàa kaa pe yɔli, lere sila ki jɛn mbe yo pàa pe yɔli, katugu pàa pye ma cɔgɔ cɔgɔ paa yɛgɛ ŋga na pàa pye faa we. A mì si yɛn.

\VS{22}Ko puŋgo na, a mì si wɔɔnrɔ ta wɔnlɔ naa ma yarilire sheshegele kɔlɔshyɛn yan kè yiri tinnɛ nuŋgba na, kàa pire le jɛŋgɛ ma yɔnyɔn.

\VS{23}A mì si nuru naa ma sheshegele kɔlɔshyɛn kele yan kè yiri koro puŋgo na, ke sila pire le, a yɔnlɔ yirisaga tifɛlɛgɛ kì ke waga.

\VS{24}Sheshegele ŋgele ke sila pye pire ni, kè si sheshegele kɔlɔshyɛn ŋgele kè pire le ma yɔnyɔn ke yɔli. Mìgi wɔɔnrɔ ti yɛgɛ yo jɛlɛfɛnnɛ pe kan, wa kpɛ si ya mberi kɔrɔ wi yo na kan pe ni.»


\par }{\PP \VS{25}A Zhozɛfu wì si Farawɔn wi pye fɔ: «Wunlunaŋa, ma wɔɔnrɔ ti shyɛn ti kɔrɔ wi yɛn nuŋgba. Yɛnŋɛlɛ li yɛn na jaa mbe kala na pye, loli na lì naga wunlunaŋa ma na.

\VS{26}Nanɛɛlɛ kɔlɔshyɛn mbele mà yan pè tugbɔlɔ ma yɔnyɔn, poro yɛn paa yɛgɛlɛ kɔlɔshyɛn yɛn. Sheshegele kɔlɔshyɛn ŋgele kè pire le ma yɔnyɔn ke yɛn paa yɛgɛlɛ kɔlɔshyɛn yɛn. Ki kala na, wɔɔnrɔ nuŋgba ri.

\VS{27}Nanɛɛlɛ kɔlɔshyɛn mbele pè yiri wa koŋgbanmbala pe puŋgo na, ma cɔgɔ cɔgɔ ma tijanga, poro yɛn paa yɛgɛlɛ kɔlɔshyɛn yɛn. Sheshegele ŋgele ke woro pire ni, a yɔnlɔ yirisaga tifɛlɛgɛ kì ke waga, koro yɛn naga nari fɔ fuŋgo yaa to yɛgɛlɛ kɔlɔshyɛn ni.

\VS{28}Ki yɛn ma, paa yɛgɛ ŋga na mìgi yo Farawɔn ma kan. Yɛnŋɛlɛ laa jaa mbe kala na pye loli na lì naga ma na Farawɔn.

\VS{29}Wele, yɛgɛlɛ kɔlɔshyɛn ŋgele kaa paan, yarilire ti yaa yɔn ke ni jɛŋgɛ laga Ezhipiti tara ti lagapyew.

\VS{30}Ko puŋgo na, fuŋgo gbɔgɔ yaa to yɛgɛlɛ kɔlɔshyɛn ni mbe taga yaakara yɔn yɛgɛlɛ ŋgele kè toro ke na. Lere se ka nawa to yarilire yɔn yɛgɛlɛ ke na laga Ezhipiti tara ti ni. Fuŋgo gbɔgɔ ki yaa ka jɔlɔgɔ wa tara woolo pe na.

\VS{31}Ki fuŋgo ki yaa ka ŋgban jɛŋgɛ, fɔ leele pe se kaga jɛn yarilire tìla yɔn laga tara ti ni.

\VS{32}Wunlunaŋa, maga ki yan mà wɔɔnrɔ ti wɔnlɔ wɔnlɔsaga shyɛn, a tì yiri ti yɛɛ kɔrɔgɔ, ko ki naga ma yo Yɛnŋɛlɛ lìgi kala li kɔn mali tɛgɛ, li se mɔ li yaa ki kala li pye mbeli yɔn fili.

\VS{33}Ki kala na, yiŋgɔ, wunlunaŋa, naŋa wa lagaja, ŋa wi yɛn tijinliwɛ fɔ naa kajɛnŋɛ, maa tɛgɛ Ezhipiti tara ti go na.

\VS{34}Wunlunaŋa, maga kala li pye; mbe taga wa ko na, ma fanŋga fɛnnɛ tɛgɛtɛgɛ tara ti go na. Paa kɛɛrɛ ti yarilire ti walisaga kaŋgurugo wogo ki shoo yaakara yɔn yɛgɛlɛ kɔlɔshyɛn ke ni laga Ezhipiti tara.

\VS{35}Yaakara yɔn yɛgɛlɛ ŋgele ke yɛn na paan, paa ki yarilire ti ni fuun ti gbogolo ti yɛɛ na. Paa
bile wi gbogolo, paa wi teri bondoolo pe ni cara ti ni wunlunaŋa wi mɛgɛ na, paa ti kɔrɔsi.

\VS{36}Ko yarilire to ti yaa pye yɛgɛlɛ kɔlɔshyɛn fuŋgo ŋga ki yaa to laga Ezhipiti tara ki yɛtɛgɛwɛ we, jaŋgo tara woolo paga ka ku fuŋgo ki kɛɛ.»


\par }{\SH Pàa Zhozɛfu wi tɛgɛ \newline  Ezhipiti tara ti go na
\par }
{\PP \VS{37}Kona, a ki sɛnrɛ tì si tanla Farawɔn wo naa wi legbɔɔlɔ pe ni fuun pe ni.

\VS{38}A Farawɔn wì si pe pye fɔ: «Ki naŋa ŋa, Yɛnŋɛlɛ li yinnɛ li yɛn wi ni. Woro mbe ya mbe lere wa ta paa ki naŋa ŋa wi yɛn?»


\par }{\PP \VS{39}A Farawɔn wì si Zhozɛfu wi pye fɔ: «Kì kaa pye Yɛnŋɛlɛ lìgi kagala ke ni fuun ke naga mboro na, lere wo wa woro wa, ŋa wi yɛn tijinliwɛ fɔ naa kajɛnŋɛ mbe wɛ mboro na.

\VS{40}Mboro mi yaa tɛgɛ na wunluwɔ pi go na, na tara woolo pe yaa la nuru ma yeri. Na wunluwɔ mɛgɛ ko nuŋgba ki yaa ti mbe wɛ ma na\XREF{†}{{\XO 41:40 }{\XO{41.40:
}}{\XT{Kapye 7.10}}}.»

\VS{41}A Farawɔn wì suu pye fɔ: «Wele, mì fanŋga kan ma yeri Ezhipiti tara ti ni fuun ti go na.»


\par }{\PP \VS{42}A Farawɔn wì suu wunluwɔ vegeŋɛ wi wɔ wa wi yombɛlɛ li na, maa le wa Zhozɛfu wi yombɛlɛ li na, mɛɛ ti a pè
lɛn jese\FTNT{†}{{\FR 41:42 }{\FR{41.42:
}}{\FT{Lɛn we, yantiire tari nda pe maa jese taa wa ti ni. Ki jese wi ma pye tunmɔlɔwɔ ma yɔn fɔ jɛŋgɛ. Pe maa tɛgɛ na yaripɔrɔ gbegele wi ni. Saraga wɔfɛnnɛ pàa pye na yaripɔrɔ nda nii pàa pye nari gbegele lɛn jese ni;
}}{\XT{Levi 16.4}}{\FT{.}}} yaripɔrɔ tiyɔnrɔ le wi kan, ma tɛ yɔngɔwɔ le wa wi yɔlɔgɔ.

\VS{43}A Farawɔn wì si ti a wì ye wa wi wotoro\FTNT{†}{{\FR 41:43 }{\FR{41.43:
}}{\FT{Wotoro ŋa sɛnrɛ tì yo wi sila pye tuguro lɛwoo. Wìla pye paa mabiri yɛn, pe maa pɔ shɔn na wi maa wi tile. Wo cɛnlɛ wo wìla pye na wunlumbolo pe lee.}}} ŋa wi ma taga wunluwɔ woo wi na wi ni. A leele pe nɛɛ jɔrɔgi wa wi yɛgɛ na yuun fɔ: «Ye kanŋguuro kan, ye kanŋguuro kan.» Pa Farawɔn wìla Zhozɛfu wi tɛgɛ Ezhipiti tara ti ni fuun ti go na yɛɛn.


\par }{\PP \VS{44}A Farawɔn wì si Zhozɛfu wi pye naa fɔ: «Muwi mi yɛn wunlunaŋa we, ɛɛn fɔ, lere se ya mbe kala la pye laga Ezhipiti tara ti ni na mboro sigi konɔ kan wi yeri.»


\par }{\PP \VS{45}A Farawɔn wì si Zhozɛfu wi mɛgɛ taga naa yinri Safinati Paneya, mɛɛ jɛlɛ kan wi yeri, pàa pye naa yinri Asenati. Ɔni ca
saraga wɔfɔ Potifera wo sumborombyɔ lawi. Kì kaa pye ma, a Zhozɛfu wì si cɛn Ezhipiti tara ti ni fuun ti go na.

\VS{46}Zhozɛfu wìla ta yɛlɛ nafa ma yiri kɛ, a pè si kari wi ni wa Farawɔn, Ezhipiti tara wunlunaŋa wi yɛgɛ sɔgɔwɔ.

\par }{\PP A wì si yiri le Farawɔn wi yɛgɛ sɔgɔwɔ mɛɛ saa na Ezhipiti tara lagapyew ki yanri.

\VS{47}Yaakara yɔn yɛgɛlɛ kɔlɔshyɛn ke ni, tara ti yarilire tìla yɔn fɔ jɛŋgɛ.

\VS{48}Zhozɛfu wìla ki yɛgɛlɛ kɔlɔshyɛn ke yarilire nda fuun pe mbaa tɛgɛ ti gbogolo wa Ezhipiti tara ti ni. A wì siri gbogolo gbogolo cara ti ni ma toro. Kɛɛrɛ nda ka pye mbe ca ŋga fuun maga, pa wi ma ko yarilire to gbogolo wa ko ca ko ni.

\VS{49}Zhozɛfu wìla yarilire ti gbogolo a tì lɛgɛ jɛŋgɛ paa kɔgɔje yɔn taambugɔ ki yɛn. Tìla lɛgɛ ma toro, fɔ a pèri jinriwɛ pi yaga, katugu pe saa ya mbaa ti jinri naa.


\par }{\PP \VS{50}Sanni fuŋgo to yɛgɛlɛ ke sa gbɔn, Ɔni ca saraga wɔfɔ Potifera wi sumborombyɔ Asenati wìla pinambiile shyɛn se wi pɔlɔ Zhozɛfu wi kan.

\VS{51}A Zhozɛfu wì suu pinambyɔ koŋgbanŋa wi mɛgɛ taga naa yinri Manase\FTNT{†}{{\FR 41:51 }{\FR{41.51:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Manase mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa mbe fɛgɛ.}}}, katugu wìla yo fɔ: «Yɛnŋɛlɛ lì ti a mì fɛgɛ na tere ti ni fuun naa na lagawa na go woolo pe na ki na.»

\VS{52}A wì suu pinambyɔ shyɛn woo wi mɛgɛ taga naa yinri Efirayimu\FTNT{†}{{\FR 41:52 }{\FR{41.52:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Efirayimu mɛgɛ ki yerewe pi kɔrɔ wi mbe ya logo fɔ mbe piile kan na yeri.}}}, ma yo fɔ: «Yɛnŋɛlɛ lìlan pye sevɔ laga tara nda mìla pye na jɔlɔ ti ni.»


\par }{\PP \VS{53}Wa Ezhipiti tara, yarilire tìla yɔn yɛgɛlɛ kɔlɔshyɛn ŋgele ni kè si toro.

\VS{54}Kona, a fuŋgo to yɛgɛlɛ kɔlɔshyɛn kè si gbɔn paa yɛgɛ ŋga na Zhozɛfu wìla ki yo we. Fuŋgo kìla to tara sannda pyew ti ni, ɛɛn fɔ, wa Ezhipiti tara ti lagapyew, yaakara la pye wa\XREF{†}{{\XO 41:54 }{\XO{41.54:
}}{\XT{Kapye 7.11}}}.

\VS{55}Naa fuŋgo kìla kaa to Ezhipiti tara woolo pe ni fuun pe na fun, a pè si saa na gbele wa Farawɔn wi yeri na yaakara jaa. A Farawɔn wì si pe pye fɔ: «Yaa kee Zhozɛfu wi kɔrɔgɔ, wiga ŋga yo ye kan, ye ko pye\XREF{†}{{\XO 41:55 }{\XO{41.55:
}}{\XT{Zhan 2.5}}}.»

\VS{56}Fuŋgo kìla ŋgban wa Ezhipiti tara ti lagapyew. A Zhozɛfu wì si bondo tugbɔmbɔlɔ pe yɛngɛlɛ nɛɛ yarilire ti pɛrɛ Ezhipiti tara woolo pe yeri. A fuŋgo ki nɛɛ ŋgbanni na seregi wa Ezhipiti tara ti ni.

\VS{57}Tara pyew ti woolo pàa pye na paan wa Ezhipiti tara na bile loo Zhozɛfu wi yeri; katugu fuŋgo kìla ŋgban tara pyew ti ni.




\par }\Chap{42}{\SH Zhakɔbu pinambiile \newline  pe karaga koŋgbanŋga \newline  wa Ezhipiti tara sa yaakara lɔ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Kona, a Zhakɔbu wì sigi logo ma yo
bile la pye wa Ezhipiti tara ti ni. Kì kaa pye ma, a wì suu pinambiile pe pye fɔ: «Yiŋgi na, a yè si cɛn na ye yɛɛ wele?»

\VS{2}A wì sho fɔ: «Mìgi logo ma yo bile wa yɛn wa Ezhipiti tara. Ye kari ye sa wa lɔ wa we kan, jaŋgo we koro yinwege na, waga ka ku fuŋgo ki kɛɛ\XREF{†}{{\XO 42:2 }{\XO{42.2:
}}{\XT{Kapye 7.12}}}.»


\par }{\PP \VS{3}A Zhozɛfu wi ndɛɛlɛ kɛ si kari wa Ezhipiti tara sa bile wa lɔ.

\VS{4}Zhakɔbu wi sila Zhozɛfu wi jɔnlɔ Bɛnzhamɛ wo pinlɛ pe ni, katugu wìla pye na yuun fɔ: «Mila fyɛ kana kaŋgbanga mbe kaa ta konɔ.»

\VS{5}A
Izirayɛli wi pinambiile pè si kari sa bile wa lɔ wa Ezhipiti tara, pàa pinlɛ bile lɔfɛnnɛ pele ni ma kari; katugu fuŋgo kìla pye wa Kana tara fun.


\par }{\PP \VS{6}Zhozɛfu wo wìla pye Ezhipiti tara ti go na. Wo wìla pye na bile wi pɛrɛ tara woolo pe ni fuun pe yeri. A Zhozɛfu wi ndɛɛlɛ pè si pan ma sogo ma pe yɛrɛ ti jiile wa tara wi yɛgɛ sɔgɔwɔ, maa gbɔgɔ.

\VS{7}Zhozɛfu wìla wi ndɛɛlɛ pe yan ma pe jɛn, ɛɛn fɔ, wi sila wi yɛɛ naga pe na. Wìla sɛnŋgbanra yo pe ni, ma pe pye fɔ: «Yè yiri se yeri?» A pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Wè yiri wa Kana tara, wè pan mbe yaakara lɔ.»


\par }{\PP \VS{8}Zhozɛfu wìla wi ndɛɛlɛ pe jɛn, ɛɛn fɔ, poro sila wi jɛn.

\VS{9}A Zhozɛfu wì si nawa to wɔɔnrɔ nda wìla wɔnlɔ pe kanŋgɔlɔ ti na, mɛɛ pe pye fɔ: «Ye yɛn tara ti kagala koro yewefɛnnɛ. Tara ti fanŋga kì kologo lara nda ni to yè pan mbe wele mbe jɛn\XREF{†}{{\XO 42:9 }{\XO{42.9:
}}{\XT{Zhenɛ 35.5-10}}}.»

\VS{10}A pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ayoo, we tafɔ, ma kulonambala pè pan mbe yaakara lɔ win.

\VS{11}We ni fuun we yɛn naŋa nuŋgba pinambiile. We yɛn lesinmbele. Woro mbele ma kulonambala, we woro tara ti kagala koro yewefɛnnɛ.»

\VS{12}A Zhozɛfu wì si pe pye fɔ: «Kaselege ma, tara ti fanŋga kì kologo lara nda na to yè pan mbe wele.»

\VS{13}A pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Woro mbele ma kulonambala, wàa pye to seyɛɛnlɛ kɛ ma yiri shyɛn, naŋa nuŋgba pinambiile, ma yiri wa Kana tara. Ɛɛn fɔ, we ni fuun jɔnlɔ wi yɛn wa we to wi ni nala, nuŋgba sanŋa wo woro go na.»

\VS{14}A Zhozɛfu wì si pe pye fɔ: «Ko mì pye na yuun ye kan fɔ ye yɛn tara ti kagala koro yewefɛnnɛ.

\VS{15}Mi yaa ye wa mbe wele yɛgɛ ŋga na ki ŋga: ‹Mbe
Farawɔn wi ta go na, ye se yiri laga ki tara nda ti ni fɔ ye ni fuun jɔnlɔ wi sa pan gbɛn.

\VS{16}Yè lere nuŋgba wɔ ye yɛɛ ni, yoo tun wi sa ye jɔnlɔ wi lagaja wi pan wi ni. Yoro sanmbala ye yaa koro laga kaso. Mi yaa ye sɛnrɛ ti cancan mbe wele, na kaa pye ti yɛn kaselege. Nakosima mbe Farawɔn wi ta go na, ye yɛn tara ti kagala koro yewefɛnnɛ.› »


\par }{\PP \VS{17}A Zhozɛfu wì si ti pè pe ni fuun pe le kaso piliye taanri.

\VS{18}Pilige taanri wogo ki na, a Zhozɛfu wì si pe pye fɔ: «Ye ŋga ko pye pa kona ye yaa koro yinwege na, katugu mì Yɛnŋɛlɛ li jɛn.

\VS{19}Na kaa pye ye yɛn sinmbele, ye to seyɛnlɛ nuŋgba mbe koro laga kaso, yoro sanmbala ye kari ye sa yarilire ti kan ye go woolo mbele fuŋgo ki yɛn pe na pe yeri.

\VS{20}Ko puŋgo na, ye sɔngɔrɔ ye pan ye ni fuun jɔnlɔ wi ni laga, jaŋgo mbe ta mbe ye sɛnrɛ ti cancan mbe wele, na kaa pye ti yɛn kaselege, pa kona ye se ku.»

\par }{\PP A pè si yɛnlɛ ki sɛnrɛ ti na,

\VS{21}nɛɛ ki yuun pe yɛɛ kan fɔ: «Ee, we yɛn kapege pyefɛnnɛ we jɔnlɔ wi kanŋgɔlɔ; katugu wàa wi yan wi jatere wì piri wi na fɔ ma saa toro. A wì we yɛnri ma yo woo yinriwɛ ta, ɛɛn fɔ, we sila yɛnlɛ mbe logo wi yeri. Yiŋgɔ jatere pirindorogo nuŋgba ŋga kìla wi ta, ko cɛnlɛ li yɛn na we taa.»


\par }{\PP \VS{22}A Urubɛn wì si sɛnrɛ ti lɛ, mɛɛ pe pye fɔ: «Mìla pye naga yuun ye kan ma yo yaga ka ti we kapegbɔgɔ pye Zhozɛfu wi na. Ɛɛn fɔ, ye sila yɛnlɛ mbe logo na yeri; yiŋgɔ wi kunwɔ pi jɔlɔgɔ ki yɔngɔ yɛn na woo we ni\XREF{†}{{\XO 42:22 }{\XO{42.22:
}}{\XT{Zhenɛ 37.21-22}}}.»


\par }{\PP \VS{23}Pe sila ki jɛn mbe yo Zhozɛfu wìla pye na pe sɛnrɛ ti nuru, katugu lere la pye poro naa Zhozɛfu pe sɔgɔwɔ na sɛnrɛ ti kanŋgi.

\VS{24}A Zhozɛfu wì si yiri le pe tanla ma saa gbele.

\par }{\PP Ko puŋgo na, a wì si sɔngɔrɔ ma pan ma para pe ni, mɛɛ ti a pè Simeyɔn wi yigi le pe sɔgɔwɔ maa le kaso pe yɛgɛ na.

\VS{25}A Zhozɛfu wì si konɔ kan wi tunmbyeele pe yeri ma yo pe pe kashara ti yinyin bile ni, pe pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pe penjara ti lele wa pe kashara ti ni, pe yaakara kan pe yeri pe kondangala li na. A tunmbyeele pè sigi pye ma.

\VS{26}A pè si pe bile kashara ti tagataga pe sofilele pe na, mɛɛ yiri le ma kari.


\par }{\PP \VS{27}Naa pàa ka saa yere wa pe wɔnlɔsaga mbe wɔnlɔ le, a nuŋgba suu kasha ki yɛngɛ mboo sofile wi kan yaakara ni, mɛɛ wi penjara ti yan wa wi kasha ki yɔn na.

\VS{28}A wì suu to seyɛɛnlɛ pe pye fɔ: «Pànla penjara ti sɔngɔrɔ na na. Ti nda laga na kasha ki ni bere.»

\par }{\PP Kona, a pe sunndo wì si kɔn pe na. A pe nɛɛ pe sunndo kɔngɔ sɛnrɛ ti yuun pe yɛɛ kan na yuun fɔ: «Yiŋgi Yɛnŋɛlɛ lì pye we na yɛɛn?»


\par }{\PP \VS{29}Naa pàa ka saa gbɔn wa pe to Zhakɔbu wi na wa Kana tara, a pè si kala na fuun làa pe ta li yɛgɛ yo maa kan.

\VS{30}A pè sho fɔ: «Naŋa ŋa wi yɛn tara ti go na, wì sɛnŋgbanra yo we ni ma yo we yɛn tara ti kagala koro yewefɛnnɛ.

\VS{31}Wòo yɔn sogo ma yo fɔ: ‹We yɛn lesinmbele, we woro tara ti kagala koro yewefɛnnɛ.

\VS{32}Wàa pye to seyɛɛnlɛ kɛ ma yiri shyɛn, naŋa nuŋgba pinambiile. Ɛɛn fɔ, nuŋgba wo woro go na, we ni fuun jɔnlɔ wi yɛn wa we to wi ni nala, wa Kana tara.›

\VS{33}Kona, a naŋa ŋa wi yɛn tara ti go na, wì si we pye fɔ: ‹Ye wele, mi yaa ki jɛn yɛgɛ ŋga na fɔ ye yɛn lesinmbele ki ŋga. Ye ye to seyɛnlɛ wa yaga laga na tanla, ye kari ye sa bile wa kan ye go woolo mbele fuŋgo ki yɛn pe na pe yeri.

\VS{34}Ye kari ye sa ye ni fuun jɔnlɔ wi lɛ ye pan wi ni na kan, pa mi yaa ki jɛn kona fɔ ye woro tara ti kagala koro yewefɛnnɛ, ɛɛn fɔ, ye yɛn lesinmbele. Kona mi yaa ye to seyɛnlɛ Simeyɔn wi kan ye yeri, mbe ye yaga yaa loo yaa pɛrɛ laga tara ti ni.› »


\par }{\PP \VS{35}Naa pàa kaa pe kashara ti nawa yaara ti kanŋga, a pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pè si pe penjara ti yan wa pe kashara ti ni. Poro naa pe to wi ni, pàa penjara bɔtɛɛlɛ pe yan, mɛɛ fyɛ fɔ jɛŋgɛ.

\VS{36}A pe to Zhakɔbu wì si pe pye fɔ: «Yànla kan a mìlan pinambiile shyɛn pe la. Mi woro Zhozɛfu ni, mi si woro Simeyɔn ni. Ko yaa jaa mbe Bɛnzhamɛ wo lɛ mbe kari wi ni fun! Ko kagala koro ke ni fuun yɛn na piin mi na.»


\par }{\PP \VS{37}A Urubɛn wì suu to wi pye fɔ: «Na mii sɔngɔrɔ mbe pan Bɛnzhamɛ wi ni ma kan, pa mala pinambiile shyɛn pe gbo. Wi le na kɛɛ, mi yaa sɔngɔrɔ mbe pan wi ni ma kan.»

\VS{38}A Zhakɔbu wì si pe pye fɔ: «Na pinambyɔ wi se kari ye ni fyew; katugu wi ndɔ wì ku, wo nuŋgba wì koro. Na kaŋgbanga kaa ta wa ye kondangala li ni, pa ye yaa ti mbe kari kayaŋga ni na lelɛwɛ pi ni wa
kuulo tara.»




\par }\Chap{43}{\SH Zhakɔbu pinambiile \newline  pe karisaga shyɛn wogo \newline  wa Ezhipiti tara sa yaakara lɔ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Fuŋgo kìla pye na ŋgbanni na seregi wa Kana tara.

\VS{2}Naa Zhakɔbu wi go woolo pàa kaa
bile ŋa pàa yiri wa Ezhipiti tara wì ka wì kɔ, a Zhakɔbu wì suu pinambiile pe pye fɔ: «Ye sɔngɔrɔ wa Ezhipiti tara ye sa yaakara ta lɔ wa we kan.»


\par }{\PP \VS{3}A Zhuda wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ki naŋa wìgi yo maga ŋgban we ni, ma yo waga ka sɔngɔrɔ sa yere wi yɛgɛ sɔgɔwɔ, na we jɔnlɔ wi woro we ni.

\VS{4}Na kiga pye ma yaa Bɛnzhamɛ wi yaga wi pinlɛ we ni, pa we yaa kari sa yaakara ta lɔ wa ma kan.

\VS{5}Ɛɛn fɔ, na kiga pye ma se yɛnlɛ ki na Bɛnzhamɛ wi pinlɛ we ni, we se kari wa, katugu ki naŋa wì we pye ma yo waga ka sɔngɔrɔ sa yere wi yɛgɛ sɔgɔwɔ, na we jɔnlɔ wi woro we ni.»

\VS{6}Kona, a
Izirayɛli wì si pe pye fɔ: «Yiŋgi na, a yè si kapege pye na na maga yo ki naŋa wi kan ma yo jɔnlɔ yɛn laga ye yeri naa?»

\VS{7}A pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ki naŋa wì we yewe jɛŋgɛ woro naa we go woolo we wogo ki na, ma yo fɔ: ‹Ye to wi yɛn yinwege na le? Jɔnlɔ wa yɛn wa ye yeri naa le?› A wè suu yɔn sogo ma yala yewige ŋga wìla we yewe ki ni. We mbaa ki jɛn mɛlɛ fɔ wi yaa we pye mbe yo we kari we jɔnlɔ wi ni wa Ezhipiti tara?»


\par }{\PP \VS{8}A Zhuda wì suu to Izirayɛli wi pye fɔ: «Lefɔnmbile li yaga li pinlɛ na ni, we ta we yiri we kari, kiga pye ma we yaa koro yinwege na, we se ku, woro naa mboro ni, konaa we piile pe ni.

\VS{9}Mi yaa yere wi go kala li ni, maa wi wele na yeri. Na mii sɔngɔrɔ mbe pan wi ni ma kan, na mii si pan mboo tɛgɛ na ma yɛgɛ sɔgɔwɔ, mi yaa pye kapege pyefɔ ma na sanga pyew.

\VS{10}Ndɛɛ ki pye wee ja mɔlɔ, anmɛ we karisaga shyɛn ko pye makɔ ma sɔngɔrɔ ma pan.»

\VS{11}A pe to Izirayɛli wì si pe pye fɔ: «Kì kaa pye yɛɛn, ye ŋga ko pye: ‹Ye tara ti yarijɛndɛ ta lɛ yeri le wa ye tuguro ti ni, ye sari kan ki naŋa wi yeri paa yarikanga yɛn. Ye tige tɔnmɔ nuwɔ taan pa lɛ jɛnri, naa timuwɛ nuwɔ taan ni, naa nuwɔ taanyaara nda pe yinri
miiri\FTNT{†}{{\FR 43:11 }{\FR{43.11:
}}{\FT{Miiri, nuwɔ taanyaraga kayi, ŋga ki maa taa tipige ka ni.}}} ta ni, naa sɛnrɛgɛ jɛnri ni, naa pisitashi tige pire ni, konaa amandi tige pire ta ni.

\VS{12}Ye sɔngɔrɔsaga, yàa ye kashara ti yɛngɛlɛ ma penjara nda yan wa, yeri lɛ. Kana ki mbe ya pye lere wa wìla wa ma la mari le wa. Ye penjara shyɛn woro lɛ fun.

\VS{13}Koni ye ye jɔnlɔ wi lɛ ye sɔngɔrɔ wa ki naŋa wi yeri.

\VS{14}Yɛnŋɛlɛ na yawa pi ni fuun fɔ li ti ki naŋa wi ye yinriwɛ ta, wi ye to seyɛnlɛ Simeyɔn wo naa Bɛnzhamɛ pe yaga pe sɔngɔrɔ pe pan ye ni laga. Mi wo na, na mbanla pinambiile pe la, mbe pe la.› »


\par }{\PP \VS{15}A pè si yarikanra ti lɛ, konaa penjara tɛgɛsaga shyɛn ni, mɛɛ kari pe jɔnlɔ Bɛnzhamɛ wi ni wa Ezhipiti tara, ma saa yere Zhozɛfu wi yɛgɛ sɔgɔwɔ.

\VS{16}Naa Zhozɛfu wìla kaa Bɛnzhamɛ wi yan pe ni, a wì si ŋa wìla pye wi go ki go na wi pye fɔ: «Ki nambala mbele pe lɛ ma kari pe ni wa na go. Ma yaayogo ka yigi maga gbo, maga kan pege sɔgɔ; katugu ki nambala mbele pe yaa li na ni yɔnlɔfugo na.»

\VS{17}A ki naŋa wì si tanga Zhozɛfu wi sɛnyoro ti na, mɛɛ pe lɛ ma kari pe ni wa Zhozɛfu wi go.

\VS{18}Naa pàa kaa ye pe ni wa Zhozɛfu wi go, a pè si fyɛ ma sho fɔ: «Penjara nda wàa yan pè le wa we kashara ti ni we tangala koŋgbanna li na, to kala na pè ye we ni lagamɛ. Pè ti wè ye laga, mbe ta mbe to we na, mbe we yigi, mbe we pye kulolo, mbe we sofilele pe shɔ we yeri.»

\VS{19}Pe yesanga wi ni wa go, a pè si fulo ŋa wìla pye Zhozɛfu wi go ki go na wi tanla wa yeyɔngɔ ki na, mɛɛ para wi ni,

\VS{20}maa pye fɔ: «Ma yɛɛ yaga we tafɔ, wàa keli ma pan laga pansaga nuŋgba ma yaakara lɔ.

\VS{21}We sɔngɔrɔsaga, naa wàa ka saa yere wa wɔnlɔsaga mbe wɔnlɔ le, a wè si we kashara ti yɛngɛlɛ, we ni fuun nuŋgba nuŋgba wè si we penjara ti yan wa ti ni, ma yala wàa lɔ nda ni ti yɔn ki ni. Wè sɔngɔrɔ ma pan ti ni.

\VS{22}Wè pan penjara ta yɛgɛ ni naa mbe yaakara ta lɔ. Wee jɛn ambɔ wìla we penjara ti sɔngɔrɔ mari le wa we kashara ti ni.»

\VS{23}A naŋa wì si pe pye fɔ: «Ye cɛn yɛw, yaga ka fyɛ. Ye Yɛnŋɛlɛ le, lo na li yɛn ye to wi Yɛnŋɛlɛ le, lo lì penjagbɔrɔ le ye kan wa ye kashara ti ni. Ye penjara tìla kan na yeri.»

\par }{\PP A wì si ti a pè Simeyɔn wi wɔ ma pan wi ni pe kan.

\VS{24}A ki naŋa wì si pe pye a pè ye wa Zhozɛfu wi go, mɛɛ pan tɔnmɔ ni pe kan, a pè pe tɔɔrɔ ti jogo\FTNT{†}{{\FR 43:24 }{\FR{43.24:
}}{\FT{Mbe tɔɔrɔ ti jogo, yege kɔrɔ wi wele wa
}}{\XT{Zhenɛ 18.4}}{\FT{laga ki sɛwɛ pyɔ wi nɔgɔna.}}}, mɛɛ yaakara kan pe sofilele pe yeri.

\VS{25}A pè si pe yarikanra ti gbɛgɛlɛ na Zhozɛfu wi singi wi pan yɔnlɔfugo na; katugu pàa ki yo pe kan ma yo pe yaa pinlɛ mbe li Zhozɛfu wi ni wa wi go.

\VS{26}Naa Zhozɛfu wìla kaa pan ma ye wa go, a pè si yarikanra nda pàa pan ti kan wi yeri, mɛɛ sogo ma pe yɛɛrɛ ti jiile wa tara wi yɛgɛ sɔgɔwɔ maa gbɔgɔ.

\VS{27}A Zhozɛfu wì si pe yewe na kaa pye pe yɛn ŋgbaanla, mɛɛ pe pye fɔ: «Ye to lelɛɛ ŋa yàa wi sɛnrɛ yo na kan wi wa ŋgbaan le? Wi yɛn wa go na bere?»

\VS{28}A pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ma kulonaŋa, we to we, wi wa ŋgbaan, wi si yɛn go na bere.»

\par }{\PP A pè si fɔli ma pe yɛrɛ ti sogo jɛŋgɛ maa gbɔgɔ.

\VS{29}A Zhozɛfu wì suu yɛgɛ ki yirige ma wele, mɛɛ wi jɔnlɔ Bɛnzhamɛ wi yan, wo ŋa wìla pye wi ni nɔ nuŋgba we. A wì si pe yewe ma yo fɔ: «Ye puŋgo jɔnlɔ ŋa yàa wi sɛnrɛ yo na kan wowi ŋa le?»

\par }{\PP A wì sho naa fɔ: «Yɛnŋɛlɛ sa yinmɛ tirige ma na, na pinambyɔ!»


\par }{\PP \VS{30}Naa Zhozɛfu wìla kaa wi jɔnlɔ wi yan, wi la ŋga kìla wi yigi ki kala na, a wi wire tì si tanga shɔɔn wi na, a wi nɛɛ jaa mbe gbele, mɛɛ fyɛɛlɛ ma ye yumbyɔ wa ni ma saa yanli.

\VS{31}Naa wìla kaa wi yɛgɛ ki jogo, a wì si sɔngɔrɔ ma pan maga kun wi yɛɛ ni, mɛɛ wi tunmbyeele pe pye ma yo pe yaakara ti yɛɛlɛ.

\VS{32}A pè si Zhozɛfu wi yaakara ti kan wi yeri wi yɛ, maa to seyɛɛnlɛ pe woro kan pe yeri pe yɛ, ma Ezhipiti tara fɛnnɛ mbele pàa pye na nii wa wi go pe woro kan pe yeri fun pe yɛ, katugu Ezhipiti tara fɛnnɛ pe sila pye na pinlɛlɛ mbaa nii Eburuye pe ni. Ezhipiti tara fɛnnɛ pe yarifugo layi.

\VS{33}A Zhozɛfu wi to seyɛɛnlɛ pè si cɛn wi yɛgɛ sɔgɔwɔ, maga lɛ lɛrɛfɔ wi na, fɔ ma saa gbɔn jɔnlɔfɔ wi na ma yala pe lelɛwɛ pi ni. Kìla pe pari, a pe nɛɛ pe yɛɛ wele.

\VS{34}A Zhozɛfu wì si ti a pè yaakara nda tìla pye le wi yɛgɛ sɔgɔwɔ ta wɔ pe kan. Bɛnzhamɛ wo la tasaga kaŋgurugo ta ma wɛ wi to seyɛɛnlɛ pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pe woro ti na. A pè si wɔ ma tin nɛɛ yɔgɔri wi ni ja.




\par }\Chap{44}{\SH Zhozɛfu wìla wi to seyɛɛnlɛ \newline  pe wa ma wele
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ko puŋgo na, a Zhozɛfu wì sigi yo ŋa wìla pye wi go ki go na wi kan fɔ: «Ki nambala mbele pe kashara ti lele mari yinyin jɛŋgɛ yarilire ta ni, mbe yala pe mbe ya nda lɛ ti ni. Ma si pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pe penjara ti sɔngɔrɔ mari le wa pe kashara ti nawa le yɔn na.

\VS{2}Mala wɔjɛnnɛ na li yɛn warifuwe wolo li le fun wa pe puŋgo jɔnlɔ wi kasha ki ni, naa penjara nda wì pan mbe
bile wi lɔ ti ni.»

\par }{\PP Zhozɛfu wìla sɛnrɛ nda yo ŋa wìla pye wi go ki go na wi kan, a wì sigi kagala ke pye.

\VS{3}Ki goto, naa laga kìla kaa laga, a pè sigi nambala poro naa pe sofilele pe yaga a pè kari.

\VS{4}Naa pàa kaa yiri wa ca ki ni na kee, pe sila ta mbe lali jɛŋgɛ, a Zhozɛfu wì sigi yo naŋa ŋa wìla pye wi go ki go na wi kan fɔ: «Yiri ma taga ki nambala mbele pe na ma pe purɔ, na maga sa pe yigi ma pe yewe ma pe pye fɔ: ‹Yiŋgi na, a yè si kapege tɛgɛ ma kajɛŋgɛ ki fɔgɔ tɔn?

\VS{5}Yiŋgi na, a yè silan tafɔ wi wɔjɛnnɛ li yu, lo na wi maa wele wa li ni na jɛɛrɛ yaan? Ŋga yè pye yɛɛn ki woro ma yɔn.› »


\par }{\PP \VS{6}Ŋa wi yɛn Zhozɛfu wi go ki go na, wì si taga pe na ma saa pe yigi konɔ mɛɛ ki sɛnrɛ ti yo pe kan.

\VS{7}A pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Yiŋgi na, a we tafɔ wi nɛɛ para yɛɛn? Yɛnŋɛlɛ sa woro mbele ma kulolo we shɔ ki kapege ŋga ki pyewe ni.

\VS{8}Wele, penjara nda wàa yan wa we kashara ti ni, wè sɔngɔrɔ ma yiri wa Kana tara ma pan ti ni ma kan. Yiŋgi na, wee penjara nakoma tɛ yu wa ma tafɔ wi go?

\VS{9}Na ki wɔjɛnnɛ liga yan ŋa tuguro we ni, ki daga pe wo gbo; pa woro sanmbala we yaa pye ma kulolo.»

\VS{10}A naŋa wì sho fɔ: «Kò yɔn. Sɛnrɛ nda yè yo, ki pye ki yala ti ni. Ɛɛn fɔ, na mi ka wɔjɛnnɛ li yan lere ŋa yeri, wo wi yaa pye na kulo we, yoro sanmbala ye kala se pye wa.»


\par }{\PP \VS{11}Kì kaa pye ma, a pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pè si fyɛɛlɛ ma pe kashara ti tirige tara mɛɛ ti yɛngɛlɛ.

\VS{12}A naŋa wì si kashara ti san ma wele, maga lɛ wa ndɔfɔ wi wogo ki na, ma saa ki wa wa jɔnlɔfɔ wi wogo ki na. A pè si wɔjɛnnɛ li yan wa jɔnlɔfɔ Bɛnzhamɛ kasha ki ni.

\VS{13}A pe jatere wì si piri pe na fɔ jɛŋgɛ, a pè si pe yaripɔrɔ ti walagi lawɔrɔ ti na, mɛɛ pe tuguro ti tagala wa pe sofilele pe na, mɛɛ sɔngɔrɔ wa ca.


\par }{\PP \VS{14}A Zhuda wo naa wi to seyɛɛnlɛ pe ni, pè si saa gbɔn wa Zhozɛfu wi go maa ta wa bere. A pè si to tara wi yɛgɛ sɔgɔwɔ.

\VS{15}A Zhozɛfu wì si pe pye fɔ: «Yiŋgi kala yè pye yɛɛn? Ye sigi jɛn mbe yo lere ŋa wi yɛn paa mi si yɛn, yawa yɛn wi yeri mbaa jɛɛrɛ yaan?»

\VS{16}A Zhuda wì suu pye fɔ: «We yaa yo mɛlɛ na tafɔ ma kan? Yiŋgi sɛnrɛ we yaa yo mbege naga fɔ we kapyege ma? Yɛnŋɛlɛ lo lì woro mbele ma kulolo we kapege ki yirige funwa na. Wele, we yaa pye na tafɔ ma kulolo woro naa wɔjɛnnɛ lì yan ŋa kasha wi ni.»

\VS{17}A Zhozɛfu wì sho fɔ: «Yɛnŋɛlɛ liga ka ti mbe ko pye! Wɔjɛnnɛ lì yan ŋa yeri wo mi yaa lɛ na kulo. Ɛɛn fɔ, yoro sanmbala ye sɔngɔrɔ yaa kee yɛyinŋge na ye to wi kɔrɔgɔ.»


\par }{\PP \VS{18}Kì kaa pye ma, a Zhuda wì si fulo wa Zhozɛfu wi tanla, ma sho fɔ: «Na tafɔ, mila ma yɛnri, ma yɛɛ yaga, mi ŋa ma kulonaŋa mila jaa mbe para ma ni, maga ka nawa ŋgban na tafɔ, katugu mboro naa Farawɔn wi ni yè yala.

\VS{19}Na tafɔ màa keli ma we yewe fɔ na kaa pye we to wi yɛn wa go na bere, nakosima we nɔsepyɔ wa yɛn wa naa le?

\VS{20}We tafɔ wàa ma yɔn sogo ma yo fɔ we to lelɛɛ wi yɛn wa, konaa we puŋgo jɔnlɔ wi ni. Wì wo se wa wi lelɛwɛ pi ni. Wi yɛn ma we to wi ndanla jɛŋgɛ, katugu wo nuŋgba wì koro pe nɔ yinnɛ li ni. Pinambyɔ sanŋa wo la ku.

\VS{21}Na tafɔ, a mà sigi yo woro mbele ma kulolo we kan ma yo we pan wi ni laga ma yeri, fɔ maa jaa mboo yan yɛnlɛ ni.

\VS{22}Na tafɔ, a wè sigi yo ma kan ma yo pyɔ wi se ya laga wi to wi na, fɔ na wiga laga wi na, pa tofɔ wi yaa ku.

\VS{23}Ɛɛn fɔ, màa ki yo woro mbele ma kulolo we kan fɔ na we puŋgo jɔnlɔ wii pinlɛ mbe pan we ni, waga ka pan mbe yere ma yɛgɛ sɔgɔwɔ naa.

\VS{24}Na wàa kaa sɔngɔrɔ ma kari we to wi kɔrɔgɔ, ma kulonaŋa we, a wè si sɛnrɛ nda fuun màa yo we kan ti yɛgɛ yo wi kan.

\VS{25}A we to wì si kaa ki yo we kan naa, ma yo we sɔngɔrɔ laga, we pan we yarilire jɛnri lɔ.

\VS{26}A wè suu yɔn sogo ma yo fɔ we se ya kari wa kaawɔ we puŋgo jɔnlɔ wi pinlɛ we ni, pa kona we yaa kari; katugu we se ya yere ki naŋa wi yɛgɛ sɔgɔwɔ, na we jɔnlɔ wi woro we ni.

\VS{27}Ma kulonaŋa, we to we, a wì si we pye fɔ: Yège jɛn ma yo na jɔ Arashɛli pinambiile shyɛn wì se na kan,

\VS{28}pe ni, nuŋgba kɔ wa wara wara. Mi yɛn naga jate ma yo yanyaraga kùu gbo maa kɔɔnlɔ yuroyuroyuro, katugu mì suu yan naa, fɔ ma pan ma gbɔn nala.

\VS{29}A ye nɛɛ jaa mbe sanŋa wo lɛ naa. Na kaŋgbanga kaa ta, pa ye yaa ti mbe kari kayaŋga ni wa
kuulo tara, wa na lelɛwɛ pi ni.


\par }{\PP \VS{30}«Koni na mi ka sɔngɔrɔ wa na to ŋa wi yɛn ma kulonaŋa wi yeri, na pyɔ wi woro we ni, wì mara wi to wi na ma gbɔn yɛgɛ ŋga na,

\VS{31}na wii pyɔ wi yan wi sɔngɔrɔ ma kari we ni, pa wi yaa ku. Pa kona we yaa ti wi ku kayaŋga ni wa wi lelɛwɛ pi ni.

\VS{32}Katugu mi ŋa ma kulonaŋa, mì yere pyɔ wi go kala li ni, mala to wi pye fɔ: ‹Na mii sɔngɔrɔ mbe pan pyɔ wi ni ma kan, pa mi yaa pye kapege pyefɔ ma yɛgɛ sɔgɔwɔ wagati wi ni fuun ni.›

\VS{33}Ki kala na, mi yɛn nɔɔ yɛnri, mi ŋa ma kulonaŋa, maga yaga mbe koro laga pyɔ wi yɔnlɔ mbe pye na tafɔ ma kulonaŋa, jaŋgo pyɔ wi ta wi sɔngɔrɔ wi ndɛɛlɛ sanmbala pe ni.

\VS{34}Mi se ya sɔngɔrɔ wa na to wi yeri, na pyɔ wi woro na ni. Jɔlɔgɔ ŋga ki yaa na to wi ta, mi se ya mbege yan mbege kun na yɛɛ ni.»




\par }\Chap{45}{\SH Zhozɛfu wìla wi yɛɛ naga \newline  wi ndɛɛlɛ naa wi jɔnlɔ pe na
\par }
{\PP \VerseOne{1}Kì kaa pye ma, Zhozɛfu wi sila ya mbege kun wi yɛɛ ni leele mbele pàa pye le wi tanla pe yɛgɛ na. A wì si ti a pè leele pe ni fuun pe yirige wa funwa na.

\par }{\PP Kona, a Zhozɛfu wì si koro wi yɛ wo naa wi to seyɛɛnlɛ pe ni, a wì suu yɛɛ naga pe na\XREF{†}{{\XO 45:1 }{\XO{45.1:
}}{\XT{Kapye 7.13}}}.

\VS{2}A wi nɛɛ gbele ŋgbanga fɔ a Ezhipiti tara fɛnnɛ pège logo. A
Farawɔn go woolo pège logo fun.

\VS{3}A Zhozɛfu wì suu to seyɛɛnlɛ pe pye fɔ: «Muwi mi yɛn Zhozɛfu we. Na to wi yɛn go na bere le?»

\par }{\PP Ɛɛn fɔ, kìla to pe yɔn na le wi yɛgɛ sɔgɔwɔ, pe sila ya mboo yɔn sogo.

\VS{4}A Zhozɛfu wì suu to seyɛɛnlɛ pe pye fɔ: «Ye fulo laga na tanla.»

\par }{\PP A pè si fulo wa wi tanla. A Zhozɛfu wì si pe pye naa fɔ: «Muwi mi yɛn Zhozɛfu, ye jɔnlɔ ŋa yàa pɛrɛ, a pè pan wi ni laga Ezhipiti tara.

\VS{5}Koni yaga ka ye jatere wi piri ye yɛɛ na, mbe nawa ŋgban ye yɛɛ ni mbe yo yàa na pɛrɛ, a pè pan na ni lagamɛ. Yɛnŋɛlɛ lo lìlan torogo laga ye yɛgɛ jaŋgo mbe ye go shɔ.

\VS{6}Fuŋgo kì to ma ta yɛgɛlɛ shyɛn makɔ. Yɛgɛlɛ kaŋgurugo ŋgele kaa paan naa, pe se ka ya mbe yariluguro lugu, pe se si ka ya mbe yarilire kɔn fun.

\VS{7}Yɛnŋɛlɛ lo lìlan torogo laga ki tara nda ti ni ye yɛgɛ, jaŋgo ye setirige piile ta laga tara ti ni, ye koro go na. Ko yɛn fɔ ye lɛgɛrɛ mbe shɔ.

\VS{8}Yoro ma yànla torogo lagamɛ, ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ loli. Lo lìlan tɛgɛ mala pye Farawɔn wi legbɔɔ ŋa wi yɛn fanŋga fɔ, mala tɛgɛ wunlunaŋa wi go ki go na, konaa mala tɛgɛ Ezhipiti tara ti ni fuun ti go na.

\VS{9}Ye fyɛɛlɛ ye sɔngɔrɔ wa na to wi yeri, yoo pye fɔ: ‹Ma pinambyɔ Zhozɛfu wì yo wège yo ma kan fɔ: Yɛnŋɛlɛ lùu tɛgɛ Ezhipiti tara ti ni fuun ti go na. Fɔ ma yiri ma kari wi kɔrɔgɔ, maga ka mɔ.

\VS{10}Fɔ ma yaa sa cɛn wa Goshɛni tara ti ni, mboro naa ma piile, naa ma pishyɛnwoolo, naa ma sikaala naa simbaala, naa nɛrɛ konaa ma yarijɛndɛ ti ni fuun ti ni. Kiga pye ma, pa ma yaa pye laga na tanla.

\VS{11}Fɔ mi yaa la yaakara kaan ma yeri lagamɛ, mboro, naa ma go woolo pe ni, naa ma yaayoro ti ni, jaŋgo yaraga ka kpɛ ka ka ye la, katugu fuŋgo ki yaa yɛgɛlɛ kaŋgurugo pye laga tara ti ni naa\XREF{†}{{\XO 45:11 }{\XO{45.9-11:
}}{\XT{Kapye 7.14}}}.› »


\par }{\PP \VS{12}A Zhozɛfu wì si pe pye naa fɔ: «Ye yɛn naga yaan yɛnlɛ ni, a na jɔnlɔ Bɛnzhamɛ fun wi yɛn naga yaan yɛnlɛ ni, fɔ mi jate mi yɛn na para ye ni.

\VS{13}Gbɔgɔwɔ mba fuun mì ta laga Ezhipiti tara, ye kari ye saa sɛnrɛ yo na to wi kan, konaa ŋga fuun yè yan laga ki ni. Ye si fyɛɛlɛ ye pan na to wi ni laga.»


\par }{\PP \VS{14}A Zhozɛfu wì si kɛyɛn wa wi jɔnlɔ Bɛnzhamɛ wi yɔlɔgɔ maa shari. A Bɛnzhamɛ fun wì kɛyɛn wa wi yɔlɔgɔ maa shari, a pe ni fuun shyɛn pe nɛɛ gbele nayinmɛ pi kala na.

\VS{15}Zhozɛfu wìla kɛyɛn wa wi to seyɛɛnlɛ pe yɔlɔgɔ fun, na gbele nayinmɛ pi kala na. Kona, a wi ndɛɛlɛ pè si kotogo ta na para wi ni.


\par }{\SH Wunlunaŋa wìla Zhakɔbu wi yeri \newline  ma yo wi sa cɛn wa Ezhipiti tara
\par }
{\PP \VS{16}Farawɔn wo naa wi go woolo pe ni pàa ki logo ma yo Zhozɛfu wi to seyɛɛnlɛ pàa pan wa Ezhipiti tara. A kì si nayinmɛ kan Farawɔn wo naa wi legbɔɔlɔ pe yeri.

\VS{17}A Farawɔn wì si Zhozɛfu wi pye fɔ: «Ki yo ma to seyɛɛnlɛ pe kan fɔ pe pe tuguro ti taga pe yaayoro ti na, pe sɔngɔrɔ wa Kana tara

\VS{18}pe sa pe to wi lɛ, naa pe go woolo pe ni, pe pan pe ni laga na tanla. Mi yaa cɛnsaga kan pe yeri laga Ezhipiti tara ti laga ŋga kì yɔn ma wɛ ki ni fuun na ki ni. Tara ti yarijɛndɛ ti yaa pye pe woro.

\VS{19}Ki yo maga ŋgban fun ma to seyɛɛnlɛ pe ni fɔ pe wotoroye pele lɛ laga Ezhipiti tara, pe kari pe ni pe sa pe jɛɛlɛ, naa pe piile konaa pe to wi lɛ pe pan pe ni.

\VS{20}Yaara nda pe yaa pan mbe toro wa, ti wogo kiga ka pe ya, katugu pe yaa pan mbe cɛn laga Ezhipiti tara ti laga ŋga kì yɔn ma wɛ ki ni fuun na ko ni.»


\par }{\PP \VS{21}A
Izirayɛli wi pinambiile pè si ŋga Farawɔn wìla yo ki pye ma. A Zhozɛfu wì si wotoroye kan pe yeri naa yaakara ni pe kondangala li na, ma yala Farawɔn wi sɛnyoro ti ni.

\VS{22}Wìla yaripɔrɔ fɔnndɔ nuŋgba nuŋgba kankan pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pe yeri. Ɛɛn fɔ, wìla yaripɔrɔ tɛgɛsaga kaŋgurugo kan Bɛnzhamɛ wo yeri, naa warifuwe pyɔ cɛnmɛ taanri (300) ni.

\VS{23}A wì suu to wi torogo yaara ni. Wìla Ezhipiti tara yarijɛndɛ tuguro taga sofile nambala kɛ na, ma
bile, naa buru, naa yarilire tuguro taga sofile nɛɛlɛ kɛ na wi to wi kondangala li na.

\VS{24}A Zhozɛfu wì sigi yo wi to seyɛɛnlɛ pe kan fɔ: «Yaga ka sa win konɔ.» A wì si pe yaga, a pè kari.


\par }{\PP \VS{25}A pè si yiri wa Ezhipiti tara ma saa gbɔn wa Kana tara, wa pe to Zhakɔbu wi na.

\VS{26}A pè sigi yo pe to wi kan fɔ: «Zhozɛfu wi yɛn go na bere. Wo yɛrɛ wi yɛn Ezhipiti tara ti go na.»

\par }{\PP Ɛɛn fɔ, a Zhakɔbu wì si pyeri dinw, katugu wi sila taga pe sɛnyoro ti na.

\VS{27}Sɛnrɛ nda fuun Zhozɛfu wìla yo, a pè si ti ni fuun ti yɛgɛ yo Zhakɔbu wi kan. A pè si wotoroye mbele Zhozɛfu wìla torogo ma yo pe saa lɛ pe naga wi na. Kona, a Zhakɔbu wi jatere wì si cɛn wi na laga nuŋgba.

\VS{28}A Izirayɛli wì sho fɔ: «Yeri yaga ma. Na pinambyɔ Zhozɛfu wi yɛn go na bere! Mi yaa kari saa yan, si jɛn mbe ku.»




\par }\Chap{46}{\SH Zhakɔbu naa wi go woolo \newline  pàa kari wa Ezhipiti tara
\par }
{\PP \VerseOne{1}Kona, a
Izirayɛli wì si lɛ ma kari wi kɛɛ yaara ti ni fuun ti ni. Naa wìla ka saa gbɔn wa Bɛrisheba, a wì si
saara wɔ wi to Izaki wi Yɛnŋɛlɛ li yeri.

\VS{2}Ki yembinɛ li ni, a Yɛnŋɛlɛ lì si para Izirayɛli wi ni yariyanra ta ni maa yeri fɔ: «Zhakɔbu! Zhakɔbu!» A Izirayɛli wì si shɔ ma yo: «Naw.»


\par }{\PP \VS{3}A Yɛnŋɛlɛ lì sho fɔ: «Muwi mi yɛn Yɛnŋɛlɛ, ma to Izaki wi Yɛnŋɛlɛ le. Maga ka fyɛ mbe kari wa Ezhipiti tara, katugu mi yaa ka ma setirige piile pe pye pe lɛgɛ, mbe pe pye cɛnlɛ gbenɛ wa ki tara ti ni.

\VS{4}Mi jate mi yaa pinlɛ mbe kari ma ni wa Ezhipiti tara, mi jate mi yaa kɔɔn pye ma sɔngɔrɔ laga naa fun. Ma kusanga ni, Zhozɛfu wo wi yaa kɔɔn yɛngɛlɛ ke tɔn.»


\par }{\PP \VS{5}A Zhakɔbu wì si yiri wa Bɛrisheba ma kari. Wotoroye mbele
Farawɔn wìla torogo kondangala li na, a Zhakɔbu wi pinambiile pè si pe to Zhakɔbu, wo naa pe piile, naa pe jɛɛlɛ pe lɛ wa pe ni.

\VS{6}Pàa kari fun pe yaayoro ŋgbeleye yo naa pe yarijɛndɛ nda fuun pàa ta wa Kana tara ti ni. A Zhakɔbu wì si kari wa Ezhipiti tara wo naa wi go woolo pe ni fuun pe ni\XREF{†}{{\XO 46:6 }{\XO{46.6:
}}{\XT{Kapye 7.15}}}.

\VS{7}Zhakɔbu wìla kari wa Ezhipiti tara wo naa wi pinambiile, naa wi sumborombiile, naa wi pishyɛnwoolo nambala naa jɛɛlɛ, konaa wi go woolo pe ni fuun pe ni.


\par }{\SH Zhakɔbu setirige piile \newline  pe mɛrɛ ti nda
\par }
{\PP \VS{8}Izirayɛli setirige piile mbele pàa pan wa Ezhipiti tara pe mɛrɛ ti nda: Zhakɔbu naa wi pinambiile konaa wi pishyɛnwoolo. Zhakɔbu pinambyɔ koŋgbanŋa wo lawi ŋa Urubɛn.

\VS{9}Urubɛn pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Hanɔki, naa Palu, naa Hɛzirɔn konaa Karimi.

\VS{10}Simeyɔn pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Yemuwɛli, naa Yamini, naa Owadi, naa Yakini, naa Sokari konaa Kana tara fɛnnɛ jɔ wi pinambyɔ Sawuli wi ni.

\VS{11}Levi pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Gɛrishɔn naa Kehati konaa Merari.

\VS{12}Zhuda pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Ɛri, naa Ona, naa Shela, naa Perɛzi konaa Zera; ɛɛn fɔ, Ɛri naa Ona poro la ku wa Kana tara. Perɛzi pinambiile poro la pye Hɛzirɔn konaa Hamuli.

\VS{13}Isakari pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Tola, naa Puva, naa Yɔbu konaa Shimirɔn.

\VS{14}Zabulɔn pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Serɛdi, naa Elɔn konaa Yaleyɛli.


\par }{\PP \VS{15}Ki pinambiile mbele poro wɛlɛ Leya wìla se Zhakɔbu wi na wa Padamu Aramu tara, ma pinlɛ wi sumborombyɔ Dina wi ni. Wi pinambiile naa wi sumborombiile, mbe pinlɛ wi pishyɛnwoolo pe ni, pe ni fuun pàa pye lere nafa ma yiri kɛ ma yiri taanri.

\VS{16}Gadi pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Sifiyɔn, naa Hagi naa Shuni, naa Ɛzibɔn, naa Eri, naa Arɔdi konaa Arɛli.

\VS{17}Asɛri pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Yimina, naa Yishiva, naa Yishivi konaa Beriya, naa pe nɔsepyɔ sumboro Sera. Beriya pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Hebɛri naa Malikiyɛli.


\par }{\PP \VS{18}Zhakɔbu naa Zilipa pe setirige piile poro la wɛlɛ mbele yɛɛn. Pàa pye lere kɛ ma yiri kɔgɔlɔni. Zilipa wo Laban wìla kan wi sumborombyɔ Leya wi yeri wi kulojɔ.


\par }{\PP \VS{19}Zhakɔbu wi jɔ Arashɛli wi pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Zhozɛfu naa Bɛnzhamɛ.

\VS{20}Pinambiile shyɛn Zhozɛfu wìla se wi jɔ Asenati wi na wa Ezhipiti tara. Pe mɛrɛ ti nda: Manase naa Efirayimu. Ɔni ca
saraga wɔfɔ Potifera wo sumborombyɔ lawi Asenati\XREF{†}{{\XO 46:20 }{\XO{46.20:
}}{\XT{Zhenɛ 41.50-52}}}.

\VS{21}Bɛnzhamɛ pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Bela, naa Bekɛri, naa Ashibɛli, naa Gera, naa Naama, naa Ehi, naa Ɔrɔshi, naa Mupimu, naa Hupimu konaa Aridi.

\VS{22}Arashɛli wìla setirige piile mbele se Zhakɔbu wi na poro wɛlɛ yɛɛn. Pe ni fuun pàa pye lere kɛ ma yiri tijɛrɛ.

\VS{23}Dan wi pinambyɔ wi mɛgɛ ki ŋga: Hushimu.

\VS{24}Nɛfitali pinambiile pe mɛrɛ ti nda: Yazeyɛli, naa Guni, naa Yezɛri konaa Shilɛmu.


\par }{\PP \VS{25}Zhakɔbu naa Biliha pe setirige piile poro la wɛlɛ yɛɛn. Pe ni fuun pàa pye lere kɔlɔshyɛn. Biliha wo Laban wìla kan wi sumborombyɔ Arashɛli wi yeri wi kulojɔ.


\par }{\PP \VS{26}Leele mbele pàa pinlɛ Zhakɔbu wi ni ma kari wa Ezhipiti tara, ma pye wo jate go woolo, pàa pye lere nafa taanri ma yiri kɔgɔlɔni. Wi pinambiile pe jɛɛlɛ pe sila poro jiri.

\VS{27}Zhozɛfu wi pinambiile shyɛn mbele wìla se wa Ezhipiti tara poro ka taga Zhakɔbu wi go woolo mbele pàa saa cɛn wa Ezhipiti tara, pe yaa pye lere nafa taanri ma yiri kɛ\FTNT{†}{{\FR 46:27 }{\FR{46.27:
}}{\FT{Yɔn ŋga kì naga ma yo nafa taanri mari kɛ, jirige ki ni ko yɔn ko ma kìla yiri wa Kana tara ma pan wa Ezhipiti tara. Ɛɛn fɔ, naa sɛnrɛ ti yofɔ wìla pye na jaa mbe leele pe yɔn ki kan, ki yaa pye wìla nawa to Ɛri naa Ona pe na, poro mbele pàa ku wa Kana tara,
}}{\XT{Zhenɛ 46.12}}{\FT{; konaa ma nawa to fun Manase naa Efirayimu pe na, poro mbele Zhozɛfu wìla se wa Ezhipiti tara,
}}{\XT{Zhenɛ 46.20}}{\FT{. Wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ lɛɛ ŋa wi yɛn Girɛki sɛnrɛ ni wi ni, yɔn ŋga kì kan ki yɛn nafa taanri ma yiri kɛ ma yiri kaŋgurugo; ko pan ma, katugu ki yaa pye pàa kaa Manase naa Efirayimu pe setirige piile kaŋgurugo pe jiri ma pe taga wa fun;
}}{\XT{Ɛki 1.5; Kapye 7.14}}{\FT{.}}}.


\par }{\SH Zhakɔbu wìla ye wa Ezhipiti tara
\par }
{\PP \VS{28}Kona, a Zhakɔbu wì si Zhuda wi torogo wa wi yɛɛ yɛgɛ ma yo wi saga yo Zhozɛfu wi kan wi keli wi pan wi na wa Goshɛni tara. A pè si saa gbɔn wa Goshɛni tara.

\VS{29}A Zhozɛfu wì si ti a pòo wotoro wi gbɛgɛlɛ wi kan. A wì si ye wa wi ni mɛɛ kari saa to Izirayɛli wi fili wa Goshɛni tara. Naa wìla ka saa wi yan sanga ŋa ni, a wì si fe ma kɛyɛn wa wi yɔlɔgɔ, mɛɛ gbele ma mɔ wa wi yɔlɔgɔ.

\VS{30}A Izirayɛli wì si Zhozɛfu wi pye fɔ: «Koni mbe ya mbe ku, katugu ma yɛn go na bere, a mɔ̀ɔ yan.»

\VS{31}A Zhozɛfu wì suu to seyɛɛnlɛ poro naa wi to go woolo pe pye fɔ: «Mi yaa kari sa ye panga wogo ki yo Farawɔn wi kan, fɔ na to seyɛɛnlɛ naa na to go woolo mbele pàa pye wa Kana tara, pè pan laga na kɔrɔgɔ.

\VS{32}Mi yaa ki yɛgɛ yo wi kan fɔ ye yɛn yaayoro korofɛnnɛ, yaayoro tunŋgo ye maa piin; fɔ yè pan ye simbaala, naa ye sikaala, naa ye nɛrɛ konaa ye kɛɛ yaara ti ni fuun ti ni.

\VS{33}Na Farawɔn wiga ka ye yeri mbe ye yewe fɔ: ‹Yiŋgi tunŋgo ye maa piin?›

\VS{34}Yoo yɔn sogo ye yo fɔ: ‹Woro mbele ma kulonambala we yɛn yaayoro korofɛnnɛ, malɛ we yɛn piile fɔ ma pan ma gbɔn nala, paa yɛgɛ ŋga na we tɛlɛye pàa pye naga piin.› Kiga pye ma, pa ye yaa cɛn laga Goshɛni tara, katugu yaayoro korofɛnnɛ pe yɛn Ezhipiti tara fɛnnɛ pe yarifugo.»




\par }\Chap{47}{\PP \VerseOne{1}A Zhozɛfu wì si saa ki yo
Farawɔn wi kan ma yo fɔ: «Na to naa na to seyɛɛnlɛ pè yiri wa Kana tara ma pan pe simbaala, naa pe sikaala, naa pe nɛrɛ, konaa pe kɛɛ yaara ti ni fuun ti ni. Pe yɛn wa Goshɛni tara.»


\par }{\PP \VS{2}A wì suu to seyɛɛnlɛ kaŋgurugo lɛ ma kari ma saa pe naga Farawɔn wi na.

\VS{3}A Farawɔn wì si pe yewe ma yo fɔ: «Yiŋgi tunŋgo ye maa piin?» A pè si Farawɔn wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Woro mbele ma kulonambala, we yɛn yaayoro korofɛnnɛ paa yɛgɛ ŋga na we tɛlɛye pàa pye.»

\VS{4}A pè suu pye naa fɔ: «Wè pan mbe cɛn laga ki tara nda ti ni, katugu fuŋgo kila seregi wa Kana tara ti ni. Woro mbele ma kulonambala, yan si koro naa wa we yaayoro kɔnrisara we yaayoro tila kaa. We yɛn nɔɔ yɛnri, woro mbele ma kulonambala, maga yaga we sa cɛn wa Goshɛni tara.»

\VS{5}A Farawɔn wì si Zhozɛfu wi pye fɔ: «Koni ma to naa ma to seyɛɛnlɛ pè pan ma kɔrɔgɔ,

\VS{6}Ezhipiti tara ti yɛn ma kɛɛ na. Pe pye pe sa cɛn wa tara ti laga ŋga kì yɔn ma wɛ ki ni fuun na ko ni. Pe sa cɛn wa Goshɛni tara. Na maga si pele yan pe yɛn pe ni tunmbyeele, ma pe tɛgɛ mi jate na yaayoro ti go na.»


\par }{\PP \VS{7}A Zhozɛfu wì si ti a pè pan wi to wi ni, a wì saa wi naga Farawɔn wi na. A Zhakɔbu wì si duwaw pye Farawɔn wi kan.

\VS{8}A Farawɔn wì si Zhakɔbu wi yewe ma yo fɔ: «Mà ta yɛlɛ jori?»

\VS{9}A Zhakɔbu wì si Farawɔn wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Yɛlɛ yɛn na yɛlɛ cɛnmɛ naa nafa ma yiri kɛ (130), mi ma yiri tara ta ni ma saa cɛn tara ta ni paa nambanŋa yɛn. Yɛlɛ yɔn ŋga mì pye kii lɛgɛ, mɛɛ tijanga na na. Kii na tɛlɛye pe yɛgɛlɛ yɔn ki bɔ, poro fun pàa pye na cɛɛn na toro paa na yɛn.»


\par }{\PP \VS{10}A Zhakɔbu wì si duwaw pye naa Farawɔn wi kan mɛɛ yiri le wi tanla ma kari.


\par }{\PP \VS{11}A Zhozɛfu wì si saa cɛnsaga kan wi to naa wi to seyɛɛnlɛ pe yeri, wa Ezhipiti tara laga ŋga kì yɔn ma wɛ ki ni fuun na ki ni, wa Aramisɛsi ca wasege ki ni, ma yala Farawɔn wi sɛnyoro ti ni. Wìla tara ta kan pe yeri.

\VS{12}Zhozɛfu wìla pye na yaakara kaan wi to, naa wi to seyɛɛnlɛ konaa wi to go woolo pe ni fuun pe yeri ma yala leele pe yɔn ki ni.


\par }{\SH Zhozɛfu wìla pye na Ezhipiti tara \newline  woolo pe yɛgɛ sinni yɛgɛ ŋga na
\par }
{\PP \VS{13}Fuŋgo kìla ŋgban jɛŋgɛ, yaakara sila pye tara ti laga ka kpɛ ni. Ezhipiti tara fɛnnɛ naa Kana tara fɛnnɛ pàa pye na cogo fuŋgo ki kɛɛ.

\VS{14}Ezhipiti tara penjara naa Kana tara penjara nda fuun pàa
bile wi lɔ ti ni Zhozɛfu wi yeri, wìla ti gbogolo ma saa ti tɛgɛ wa Farawɔn wi go.

\VS{15}Naa Ezhipiti tara penjara to naa Kana tara penjara tìla kaa kɔ, a Ezhipiti tara fɛnnɛ pè si pan ma Zhozɛfu wi pye fɔ: «Yaakara ta kan we yeri! Penjara nda tì kɔ we yeri ko kala na, ye mbe we yaga we ku na ye yɛgɛ sɔgɔwɔ le?»

\VS{16}A Zhozɛfu wì si pe pye fɔ: «Kì kaa pye penjara tì kɔ ye yeri, yaa paan ye yaayoro ŋgbeleye yi ni na kan, pa mi yaa layi sunru ye yeri yaakara na.»


\par }{\PP \VS{17}A pè si pan pe yaayoro ŋgbeleye yi ni Zhozɛfu wi kan. A wi nɛɛ yaakara kaan pe yeri nari sunru pe shɔnye, naa simbaala, naa sikaala, naa nɛrɛ konaa pe sofilele pe na. Ki yɛlɛ li ni, wìla yaakara kan pe yeri mari suru pe yaayoro ti na.


\par }{\PP \VS{18}Ko yɛlɛ lo toroŋgɔlɔ, ki yelapanna, a pè si pan naa Zhozɛfu wi kɔrɔgɔ maa pye fɔ: «We sege lara ma na we tafɔ, fɔ we penjara ti ni fuun tì kɔ we yeri, a wè pan we yaayoro ŋgbeleye yi ni mayi kan we tafɔ ma yeri. Yaraga ko ka si koro we yeri we kan ma yeri we tafɔ, kaawɔ woro jate konaa tara nda ti yɛn we yeri to.

\VS{19}Maga ka ti we ku ma yɛgɛ sɔgɔwɔ mbe tara nda ti yɛn we yeri ti yaga waga. Woro naa tara nda ti yɛn we yeri ti ni, we lɔ yaakara na, pa we yaa pye Farawɔn wi kulolo, woro naa tara nda ti yɛn we yeri ti ni. Yariluguro kan we yeri we lugu jaŋgo we koro go na, waga ka ta mbe ku, tara nda ti yɛn we yeri tiga ka koro waga.»


\par }{\PP \VS{20}A Zhozɛfu wì si Ezhipiti tara fɛnnɛ pe tara ti ni fuun ti lɔ mari kan Farawɔn wi yeri. Ezhipiti tara fɛnnɛ pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pàa pe kɛɛrɛ ti pɛrɛ, katugu fuŋgo kìla ŋgban pe na fɔ jɛŋgɛ. Kì kaa pye ma, a Ezhipiti tara ti ni fuun tì si pye Farawɔn wi woro.

\VS{21}A Zhozɛfu wì si ti a leele pè pan ma cɛn wa cagbɔrɔ gbɔrɔ ti ni\FTNT{†}{{\FR 47:21 }{\FR{47.21:
}}{\FT{Laga ŋga kì yo fɔ: A leele pè pan ma cɛn wa cagbɔrɔ gbɔrɔ ti ni, sɛwɛ lɛɛlɛ pele ni kì yo wa fɔ: A Zhozɛfu wì si leele pe le kulowo pi ni maga lɛ tara ti go ŋga na ma saa ki wa go ŋga na.}}}, maga lɛ wa Ezhipiti tara ti go ŋga na, ma saa ki wa ti go ŋga na.

\VS{22}Ɛɛn fɔ, Ezhipiti tara
saraga wɔfɛnnɛ pe tara to tìla koro Zhozɛfu wi sila lɔ, katugu Farawɔn wìla ŋgasele la tɛgɛ, na làa ti a paa kajɛŋgɛ piin saraga wɔfɛnnɛ pe kan. Pe yɔn suro pàa pye nari taa ki ŋgasele na Farawɔn wìla tɛgɛ lo kala na. Ko kala na poro sila pe tara ti pɛrɛ.


\par }{\PP \VS{23}A Zhozɛfu wì si tara woolo pe pye fɔ: «Mì ye lɔ nala, yoro naa ye tara Farawɔn wi kan. Mi yaa bile luguwoo kan ye yeri ye sa lugu wa ye kɛɛrɛ ti ni.

\VS{24}Na yaga ka yarilire ti kɔn sanga ŋa ni, ye yaa walisaga kaŋgurugo wogo ki kan Farawɔn wi yeri. Walisara tijɛrɛ sannda to yaa pye ye woro, ye ta pye luguworo, ye ta tɛgɛ yaa kaa yoro naa ye piile naa ye go woolo pe ni.»

\VS{25}A pè suu pye fɔ: «Mà we go shɔ we tafɔ! Mà kajɛŋgɛ pye we kan, wè yere ki na mbe pye Farawɔn wi kulolo.»


\par }{\PP \VS{26}A Zhozɛfu wì sigi ŋgasele na li tɛgɛ wa Ezhipiti tara ali ma pan ma gbɔn nala, fɔ pe kɛɛrɛ yarilire ti walisaga kaŋgurugo wogo ki yaa pye Farawɔn wi wogo. Kaawɔ tara nda tìla pye saraga wɔfɛnnɛ pe woro to ti sila pye Farawɔn wi woro.


\par }{\SH Zhakɔbu wi sɛnrɛ puŋgo woro \newline  nda wìla yo Zhozɛfu wi kan
\par }
{\PP \VS{27}Izirayɛli wìla saa cɛn wa Ezhipiti tara wa Goshɛni wasege ki ni (wo naa wi go woolo pe ni). Pàa tara ta ta mari pye pe woro. Pàa se ma lɛgɛ fɔ jɛŋgɛ.

\VS{28}Zhakɔbu wìla pye wa Ezhipiti tara yɛlɛ kɛ ma yiri kɔlɔshyɛn. Wi yinwege ki ni fuun kìla pye yɛlɛ cɛnmɛ naa nafa shyɛn ma yiri kɔlɔshyɛn (147).


\par }{\PP \VS{29}Naa Zhakɔbu wi kusanga wila kaa na yɔngɔ, a wì suu pinambyɔ Zhozɛfu wi yeri maa pye fɔ: «Na kiga pye na kala lɔɔn ndanla, mila ma yɛnri, ma kɛɛ ki le laga na jegbɔlɔ li nɔgɔ\FTNT{†}{{\FR 47:29 }{\FR{47.29:
{\QT{Ma kɛɛ ki le laga na jegbɔlɔ li nɔgɔ,
}} ko la pye kapyege ka, ŋga pe ma pye sanga wa ni, ma wugu mbe kagbɔgɔ ka pye.}}} ma yɔn kan na yeri, fɔ ma yaa ka kajɛŋgɛ pye na kan mbe koro sinŋɛ na ni, fɔ ma se kanla le laga Ezhipiti tara.

\VS{30}Na mi ka ka ku mbe taga wa na tɛlɛye pe na, mala lɛ ma yiri na ni laga Ezhipiti tara, ma sanla le wa pe fanga ki ni.» A Zhozɛfu wì sho fɔ: «Sɛnrɛ nda mà yo, mi yaa ki kala li pye\XREF{†}{{\XO 47:30 }{\XO{47.29-30:
}}{\XT{Zhenɛ 49.29-31; 50.5}}}.»

\VS{31}A Zhakɔbu wì suu pye fɔ: «Wugu mala kan ki wogo ki na.» A Zhozɛfu wì si wugu maa kan ki wogo ki na. A Zhakɔbu wì si sogo maa yɛgɛ ki jiile wa wi sinlɛyaraga ki go kɛɛ ki na\FTNT{†}{{\FR 47:31 }{\FR{47.31
}}{\FT{Wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ ŋa wi yɛn Girɛki sɛnrɛ ni, ŋga ki yo laga ma yo: A Zhakɔbu wì si fɔli maa yɛgɛ ki jiile wa wi sinlɛyaraga ki go kɛɛ ki na, ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa ma yo: A wì si jiige wi gbɔtangala li go ki na;
}}{\XT{Ebu 11.21}}{\FT{.}}}, maa gbɔgɔ.




\par }\Chap{48}{\SH Zhakɔbu wìla duwaw pye \newline  Zhozɛfu pinambiile pe kan
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ki kagala ke puŋgo na, a pè si saa ki yo Zhozɛfu wi kan ma yo fɔ: «Wele, ma to wi woro ŋgbaan.» A wì si kari wi pinambiile shyɛn Manase naa Efirayimu pe ni wa wi to wi yeri.

\VS{2}A pè sigi yo Zhakɔbu wi kan fɔ: «Ma pinambyɔ Zhozɛfu wi ŋa wila paan laga ma kɔrɔgɔ.» A
Izirayɛli wì si fanŋga le wi yɛɛ ni, ma yiri ma cɛn wi sinlɛyaraga ki na.

\VS{3}A Zhakɔbu wì si Zhozɛfu wi pye fɔ: «Yɛnŋɛlɛ na yawa pi ni fuun fɔ, làa li yɛɛ naga na na wa Luzi ca ki ni, wa Kana tara, ma duwaw na na.

\VS{4}Làa na pye fɔ: ‹Mi yaa ma pye sevɔ, mbɔɔn setirige piile pe pye pe lɛgɛ, mbɔɔn pye cɛngɛlɛ lɛgɛrɛ to. Mi yaa kaga tara nda ti kan ma setirige piile pe yeri mboro puŋgo na, ti pye pe woro wagati wi ni fuun\XREF{†}{{\XO 48:4 }{\XO{48.3-4:
}}{\XT{Zhenɛ 28.13-14}}}.›

\VS{5}Koni, ma pinambiile shyɛn Efirayimu naa Manase, poro mbele mà se laga Ezhipiti tara sanni mbe sa pan ma kɔrɔgɔ, pe yaa pye na woolo paa yɛgɛ ŋga na Urubɛn naa Simeyɔn pe yɛn na woolo we.

\VS{6}Ɛɛn fɔ, piile mbele mà se poro puŋgo na, poro pe yaa pye ma woolo. Pe yaa ka pe tasaga ta wa pe ndɛɛlɛ pe kɔrɔgɔ ki ni.

\VS{7}Na sɔngɔrɔsaga ma yiri wa Mezopotami tara na paan wa Kana tara, a ma nɔ Arashɛli wì si ku na yeri wa konɔ, ki laga ki sila lali Efirata ca ki ni. A mì suu le wa Efirata ca kologo ki yɔn na. Efirata ca ko ki yɛn Betilɛɛmu ca ye\XREF{†}{{\XO 48:7 }{\XO{48.7:
}}{\XT{Zhenɛ 35.16-19}}}.»


\par }{\PP \VS{8}A Izirayɛli wì si Zhozɛfu wi pinambiile pe yan, mɛɛ yewe ma yo fɔ: «Ambɛnɛ wɛlɛ mbele poro?»

\VS{9}A Zhozɛfu wì suu to wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Yɛnŋɛlɛ lì pinambiile mbele kan na yeri laga Ezhipiti tara poro wɛlɛ.»

\par }{\PP A Izirayɛli wì sho fɔ: «Mi yɛn nɔɔ yɛnri, pe pye pe fulo laga na tanla mbe ta mbe duwaw pye pe kan.»

\VS{10}Izirayɛli wi yɛngɛlɛ kàa te wi lelɛwɛ pi kala na, wi sila pye na yaan ke ni naa. A Zhozɛfu wì suu pinambiile pe fulo wa wi tanla. A Izirayɛli wì si pe yigi ma pe mara wi yɛɛ na, ma kɛyɛn wa pe yɔlɔgɔ.

\VS{11}A Izirayɛli wì si Zhozɛfu wi pye fɔ: «Mi sila pye naga sɔnri mi yaa kɔɔn yan naa, kooŋga Yɛnŋɛlɛ lìgi pye, a mì yɛrɛ ma piile yan.»


\par }{\PP \VS{12}Kona, a Zhozɛfu wì suu pinambiile pe laga wa wi to wi kanŋguuro ti na\FTNT{†}{{\FR 48:12 }{\FR{48.12:
}}{\FT{Naa Zhakɔbu wìla piile pe taga wa wi kanŋguuro ti na, ko la pye pa kacɛn yɛn naga nari ma yo wo wìla pe koro.}}}, mɛɛ sogo maa yɛgɛ ki jiile wa tara maa gbɔgɔ.

\VS{13}Ko puŋgo na, a Zhozɛfu wì suu pinambiile pe shyɛn pe yigi ma pe fulo naa wa wi to wi tanla. Wìla Efirayimu wi yigi wi kalige kɛɛ ki ni maa yerege wa Izirayɛli wi kamɛŋgɛ kɛɛ ki na, ma Manase wi yigi wi kamɛŋgɛ kɛɛ ki ni maa yerege wa Izirayɛli wi kalige kɛɛ ki na.

\VS{14}Ɛɛn fɔ, a Izirayɛli wì suu kɛyɛn yi suru maa kalige ki sanga maga taga Efirayimu go ki na, wo ŋa wìla pye jɔnlɔfɔ we, mɛɛ wi kamɛŋgɛ ki taga Manase wi go ki na; ali maga ta Manase wo wìla pye pinambyɔ koŋgbanŋa we.

\VS{15}A wì si duwaw pye Zhozɛfu wi kan ma yo fɔ:

\par }{\Q Yɛnŋɛlɛ na na tɛlɛ Abirahamu wo naa na to Izaki wi ni pàa pe yinwege ki pye sinŋge li yɛgɛ na,

\par }{\Q lo na lìlan yɛgɛ sin na yinwege piliye yi ni fuun yi ni fɔ ma pan ma gbɔn nala,


\par }{\Q \VS{16}Mɛrɛgɛ ŋa wìlan go shɔ kapege ki ni fuun ki ni,

\par }{\Q wi duwaw ki lefɔnmbigile ŋgele ke na!

\par }{\Q Yɛnŋɛlɛ sa ti mi naa na tɛlɛ Abirahamu, naa na to Izaki pe we mɛrɛ ti taga!

\par }{\Q Pe jiti, pe setirige piile pe lɛgɛ laga tara ti na!


\par }{\PP \VS{17}Naa Zhozɛfu wìla kaa ki yan wi to wìla pye naa kalige kɛɛ ki tari wa Efirayimu go ki na, a kì suu mbɛn. A wì suu to wi kɛɛ ki yigi, mbege laga wa Efirayimu go ki na, mbe saga taga wa Manase go ki na,

\VS{18}ma suu to wi pye fɔ: «Kila pye ma, na to, katugu ŋa wo wi yɛn lɛrɛfɔ we. Ma kalige kɛɛ ki taga wa wo go ko na\FTNT{†}{{\FR 48:18 }{\FR{48.14-18:
}}{\FT{Naa Zhakɔbu wìla wi kɛyɛn yi suru maa kalige ki taga jɔnlɔfɔ wi na, maa kamɛŋgɛ ki taga lɛrɛfɔ wi na, ko la pye naga nari ma yo duwaw ŋa jɔnlɔfɔ wi mbaa ta, wo la gbɔgɔ ma wɛ ndɔfɔ wi woo wi na.}}}.»


\par }{\PP \VS{19}A wi to wì si je mɛɛ yo fɔ: «Mìgi jɛn, na pinambyɔ mìgi jɛn; Manase wo fun cɛnlɛ yaa ka yiri wa wi ni, wo fun wi cɛnlɛ li yaa ka gbɔgɔ; ɛɛn fɔ, wi jɔnlɔ wi yaa ka gbɔgɔ mbe wɛ wi na. Cɛngɛlɛ lɛgɛrɛ yaa ka yiri wa wi setirige ki ni.»


\par }{\PP \VS{20}A Zhakɔbu wì si duwaw pye pe kan ki pilige ki ni, ma yo fɔ:

\par }{\Q «Izirayɛli woolo pe yaa kaa ma mɛgɛ ki yinri mbaa duwaw piin leele pe kan mbaa yuun fɔ:

\par }{\Q ‹Yɛnŋɛlɛ sa ti ma pye paa Efirayimu naa Manase yɛn\XREF{†}{{\XO 48:20 }{\XO{48.20:
}}{\XT{Ebu 11.21}}}!› »

\par }{\PP Pa Zhakɔbu wìla Efirayimu wi tɛgɛ Manase wi go na yɛɛn we.

\VS{21}Ko puŋgo na, a Izirayɛli wì si Zhozɛfu wi pye fɔ: «Wele, mi yaa ku. Ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ li yaa la ye go singi, mbe ye pye ye sɔngɔrɔ wa ye tɛlɛye pe tara.

\VS{22}Mi yɛn na laga ka kaan ma yeri mbe taga wa ma tasaga ki na, mbe wɛ ma to seyɛɛnlɛ pe wogo ki na. Ko ki yɛn Sishɛmu wasege ye, ko ŋga mìla malaga gbɔn na tokobi naa na sandiga ti ni, maga shɔ Amɔri cɛnlɛ woolo pe yeri\FTNT{†}{{\FR 48:22 }{\FR{48.22:
}}{\FT{Ye wele wa
}}{\XT{Zhenɛ 34.25-29}}{\FT{laga ki ni.}}}.»




\par }\Chap{49}{\SH Zhakɔbu wìla duwaw pye \newline  wi pinambiile pe kan
\par }
{\PP \VerseOne{1}Kona, a Zhakɔbu wì suu pinambiile pe yeri ma yo fɔ: «Ye pan ye gbogolo, kagala ŋgele ke yaa ye ta wagati ŋa wila paan wa yɛgɛ wi ni, mi yaa ke yɛgɛ yo ye kan.


\par }{\Q \VS{2}Ye gbogolo ye logo Zhakɔbu pinambiile!

\par }{\Q Yaa nuru ye to Izirayɛli wi yeri!


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{3}«Urubɛn mboro ŋa ma yɛn na pinambyɔ koŋgbanŋa,

\par }{\Q mìla ma se sanga ŋa ni na fanŋga ki ni fuun ki yɛn na ni.

\par }{\Q Gbɔgɔwɔ naa fanŋga ti yɛn ma woro ma wɛ ma to seyɛɛnlɛ pe na.


\par }{\Q \VS{4}Ma yɛn paa lɔgɔ yɛn ŋga ki maa fuun ŋgbanga.

\par }{\Q Ɛɛn fɔ, ma se yɛkeere ti ta naa,

\par }{\Q katugu màla fuuro ti tanga,

\par }{\Q mà sinlɛ na jɛɛlɛ wa ni wa na sinlɛsaga maga tɛgɛ
fyɔngɔ ni\FTNT{†}{{\FR 49:4 }{\FR{49.4:
}}{\FT{Ye wele wa
}}{\XT{Zhenɛ 35.22}}{\FT{laga ki ni.}}}.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{5}«Simeyɔn naa Levi pe yɛn nɔsepiile\FTNT{†}{{\FR 49:5 }{\FR{49.5:
}}{\FT{Ye wele wa
}}{\XT{Zhenɛ 34.25}}{\FT{laga ki ni.}}}.

\par }{\Q Pe tokobiye pe yɛn maliŋgbɔnyaara tipere.


\par }{\Q \VS{6}Mi se gbogolo pe ni pe yɔn lemɛ pa na.

\par }{\Q Mi se silan jatere wi wa nuŋgba pe ni wa pe gbogolosara ti ni.

\par }{\Q Katugu wa pe naŋgbanwa pi ni, pàa leele gbo,

\par }{\Q wa pe nandanwa kagala ke ni, pàa napɛnɛ pe pannda ti kɔɔnlɔ.


\par }{\Q \VS{7}Mì pe naŋgbanwa kapyege ki daŋga, katugu pìla pye ma pe.

\par }{\Q Mì pe naŋgbanwa ndorogo ki daŋga, katugu pe sila lere yinriwɛ ta.

\par }{\Q Mi yaa ka pe setirige piile pe laga pe yɛɛ na wa Zhakɔbu tara,

\par }{\Q mbe pe jaraga pe yɛ pe yɛ wa
Izirayɛli tara.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{8}«Zhuda, ma to seyɛɛnlɛ pe yaa kaa ma sɔnni.

\par }{\Q Ma yaa ka ma juguye pe ŋgbanga pe go sogo ma kan.

\par }{\Q Ma to seyɛɛnlɛ pe yaa kaa fɔli ma yɛgɛ sɔgɔwɔ mbaa ma gbogo.


\par }{\Q \VS{9}Zhuda, ma yɛn paa jara yirifɔnŋɔ yɛn.

\par }{\Q Na pinambyɔ, mà yiri wa ma kagboro ti go na na paan.

\par }{\Q Mɔ̀ɔ kanŋguuro ti kuuro ma sinlɛ paa jara yɛn, paa jara nɔ yɛn.

\par }{\Q Ambɔ wi mbe ya mboo pye wi yiri\XREF{†}{{\XO 49:9 }{\XO{49.9:
}}{\XT{Nɔmbu 24.9; Naga 5.5}}}?


\par }{\Q \VS{10}Wunluwɔ kanŋgala li se wɔ wa Zhuda sege ki ni.

\par }{\Q Tegere gbɔtangala li se wɔ wi setirige piile pe kɛɛ

\par }{\Q fɔ li lɛfɔ jɛnŋɛ\FTNT{†}{{\FR 49:10 }{\FR{49.10:
}}{\FT{Ŋga ki yo laga ma yo «lɛfɔ jɛnŋɛ», Eburuye sɛnrɛ ti ni pège yɔnlɔgɔ ma yo Shilo. Ki sɛnpyɔ wi kɔrɔ wi woro ma filige.}}} wi sa pan;

\par }{\Q wo ŋa cɛngɛlɛ ke yaa kaa nuru wi yeri we.


\par }{\Q \VS{11}Wi
ɛrɛzɛn tiire ti yaa ka lɛgɛ fɔ wi yaa kaa wi sofile wi poo ti na,

\par }{\Q mbaa wi sofile pyɔ wi poo ɛrɛzɛn tirige ŋga kì yɔn ma wɛ ti ni fuun na ki na.

\par }{\Q Wi yaa kaa wi yaripɔrɔ ti jori wa duvɛn wi ni,

\par }{\Q mbaa wi derigbɔgɔ ki jori wa ɛrɛzɛn tɔnmɔ pi ni.


\par }{\Q \VS{12}Wi yɛngɛlɛ ke yaa la yanlagi duvɛn wi kala na,

\par }{\Q wi ŋgangala ke yaa la finligi nɔnɔ wi kala na\FTNT{†}{{\FR 49:12 }{\FR{49.11-12:
}}{\FT{Duvɛn naa nɔnɔ sɛnrɛ nda tila yuun, to yɛn naga nari ma yo Zhuda wi yaa ka ɛrɛzɛn tiire lɛgɛrɛ naa yaayoro lɛgɛrɛ ta.}}}.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{13}«Zabulɔn wo yaa ka cɛn wa kɔgɔje yɔn ki na,

\par }{\Q wa laga ŋga tɔnmɔkɔɔrɔ ti yaa kaa yeregi.

\par }{\Q Wi tara ti yaa ka gbɔgɔ mbe gbɔn fɔ wa Sidɔn ca ki na.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{14}«Isakari wo yɛn paa sofile ŋa wi yɛn fanŋga ni,

\par }{\Q wi yɛn ma sinlɛ wa yaayoro jasa\FTNT{†}{{\FR 49:14 }{\FR{49.14:
}}{\FT{Ŋga ki yo laga ma yo «yaayoro jasa», Eburuye sɛnrɛ ti ni, ki sɛnpyɔ wi kɔrɔ wi woro ma filige.}}} wi ni.


\par }{\Q \VS{15}Wìgi yan fɔ wi yɛn ma sinlɛ laga ŋga na na wogo, ki yɛn ma yɔn,

\par }{\Q fɔ tara tì tanla.

\par }{\Q Wùu pɔgɔlɔ ke gbɛgɛlɛ tuguro lɛmɛ pi kala na.

\par }{\Q Wùu yɛɛ kan tunŋgo ki yeri paa kulo yɛn.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{16}«Dan wo yaa cɛn wi woolo pe go na mbaa pe kiti wi kɔɔn,

\par }{\Q mbe pye paa Izirayɛli cɛngɛlɛ sanŋgala ke nuŋgba yɛn.


\par }{\Q \VS{17}Dan wo yaa ka pye paa wɔɔgɔ yɛn ŋga kì sinlɛ wa konɔ,

\par }{\Q paa
mɛrɛgɛ yɛn, ŋga kì sinlɛ wa konɔ li yɔn na, na singi.

\par }{\Q Wi yaa ka shɔn wi nɔ wi yenjogo ki na,

\par }{\Q fɔ shɔn lugufɔ wi wɔ wi to wi jali.


\par }{\Q \VS{18}E, Yawe Yɛnŋɛlɛ, na jigi wi yɛn ki na fɔ ma yaa kanla shɔ.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{19}«Gadi, maliŋgbɔɔnlɔ ŋgbelege yaa ka yiri mbe to ma na;

\par }{\Q ɛɛn fɔ, ma yaa ka yiri pe kɔrɔgɔ, mbe to pe na, mbe pe purɔ.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{20}«Asɛri, yarilire lɛgɛrɛ yaa ka yiri wa ma yeri,

\par }{\Q wunlumbolo yarikatanra yaa kaa taa wa ma yeri.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{21}«Nɛfitali wo yɛn paa lufaa yɛn ŋa wi yɛn yɛyinŋge na.

\par }{\Q Wi yaa kaa piile jɛmbɛlɛ siin.


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{22}«Zhozɛfu wo yɛn paa tige yɛn ŋga ki maa sɛni,

\par }{\Q ŋga ki yɛn pulugo yɔn na.

\par }{\Q Ki njere tì yiri ma yagara ma wɛ mbogo na\FTNT{†}{{\FR 49:22 }{\FR{49.22:
}}{\FT{Ŋga kì yo fɔ
{\QT{Zhozɛfu wo yɛn paa tige yɛn ŋga ki maa sɛni}}, Eburuye sɛnrɛ ti ni, ki mbe ya logo fɔ wi yɛn paa yan sofile yɛn. Njere nda sɛnrɛ tì yo ko yɛn naga nari paa yɛgɛ ŋga na Zhozɛfu setirige piile pe yaa ka lɛgɛ mbe jaraga konaa mbe fanŋga ta.}}}.


\par }{\Q \VS{23}Sandira wɔnfɛnnɛ pòo yɔn ja,

\par }{\Q pòo wɔn pe wangala ke ni maa yɛgɛ wɛri.


\par }{\Q \VS{24}Ɛɛn fɔ, wìla wi sandiga ki yigi ŋgbanga,

\par }{\Q Zhakɔbu Yɛnŋɛlɛ na fanŋga gbɔgɔfɔ li fanŋga na, wi kɛyɛn yìla fanŋga ta.

\par }{\Q Lo li yɛn Izirayɛli wi kɔnrifɔ ma pye walaga ŋga ki yɛn wi kɛɛ kansaga.


\par }{\Q \VS{25}Ma to wi Yɛnŋɛlɛ lo li yɛn ma sagafɔ,

\par }{\Q lo na li yɛn yawa pi ni fuun fɔ, lo li yaa duwaw ma na!

\par }{\Q Mbe duwaw ma na mbe ti tisara mbaa paan mbaa yinrigi wa naayeri!

\par }{\Q Mbe duwaw ma na mbe ti tɔnmɔ mbaa yinrigi wa tara ti nɔgɔ!

\par }{\Q Mbe duwaw ma na mbe ti jɛɛlɛ pe pye sevɛnnɛ konaa yaayoro ti lɛgɛ!


\par }{\Q \VS{26}Mi ŋa ma to, duwaw ŋa mì pye ma kan, wì wɛ ŋa na teele pàa pye na kan wi na

\par }{\Q fɔ ma saa gbɔn wa yanwira nda ti yɛn kɔsagafu ti go na\FTNT{†}{{\FR 49:26 }{\FR{49.26:
}}{\FT{Laga ŋga kì yo
{\QT{fɔ ma saa gbɔn wa yanwira nda ti yɛn kɔsagafu ti go na
}} ko yɛn naga nari fɔ duwaw ŋa Zhozɛfu wi yaa ta kɔsaga se pye wi na.}}}.

\par }{\Q Yɛnŋɛlɛ sa ti ki duwaw wi tigi Zhozɛfu wi na,

\par }{\Q wo ŋa wi yɛn wi to seyɛɛnlɛ pe go na, ki duwaw wi tigi wa wi go na!


\par }{\BB \par }
{\Q \VS{27}«Bɛnzhamɛ wo yɛn paa kombokaga yɛn, ŋga ki ma yanyaraga ka yigi maga kɔɔnlɔ.

\par }{\Q Pinliwɛ ni, ki ma ki kagboro ti ka;

\par }{\Q yɔnlɔkɔgɔ, kì yaara nda koli, ki mari yɛɛlɛ.»


\par }{\PP \VS{28}Poro mbele poro pe yɛn Izirayɛli cɛngɛlɛ kɛ ma yiri shyɛn ŋgele. Pe to wìla duwaw wi pye pe kan ma sɛnrɛ nda yo, tori yɛɛn. Pe ni fuun nuŋgba nuŋgba wìla duwaw pye pe kan, a wì yiri wi yɛ wi yɛ.


\par }{\SH Zhakɔbu wi kunwɔ sɛnrɛ
\par }
{\PP \VS{29}Ko puŋgo, a Zhakɔbu wì sigi sɛnrɛ nda ti yo wi piile pe kan fɔ: «Mi yaa ku mbe taga wa na tɛlɛye mbele pè ku pe na. Na kuŋgɔlɔ, ye sanla le wa na tɛlɛye pe fanga ki ni, wa waliwege ŋga ki yɛn wa Hɛti cɛnlɛ woolo naŋa Efirɔn wi kɛrɛ ki ni,

\VS{30}wa kɛrɛ ti waliwege ki ni, wa Makipela, wa Mamire laga ki tanla, wa Kana tara. Ko kɛrɛ to Abirahamu wìla lɔ Hɛti cɛnlɛ woolo naŋa Efirɔn wi yeri mari pye gboolo lesaga\XREF{†}{{\XO 49:30 }{\XO{49.30:
}}{\XT{Zhenɛ 23.3-20}}}.

\VS{31}Pa pàa Abirahamu naa wi jɔ Sara pe le wa, pa pàa Izaki naa wi jɔ Erebeka pe le wa, pa mìla Leya wi le wa fun\XREF{†}{{\XO 49:31 }{\XO{49.31:
}}{\XT{Zhenɛ 25.9-10; 35.29}}}.

\VS{32}Kɛrɛ to naa waliwege ŋga ki yɛn wa ti ni, pàa ti lɔ Hɛti cɛnlɛ woolo poro yeri.»


\par }{\PP \VS{33}Naa Zhakɔbu wìla kaa kɔ wi sɛnyoro ti na wi pinambiile pe kan, a wì si nuru ma sinlɛ, mɛɛ ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na\XREF{†}{{\XO 49:33 }{\XO{49.33:
}}{\XT{Kapye 7.15}}}.




\par }\Chap{50}{\SH Zhakɔbu wi kunwɔ pyewe sɛnrɛ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Kona, a Zhozɛfu wì si fɔli wa wi to wi yɛgɛ ki na mɛɛ kɛyɛn wa wi yɔlɔgɔ ma gbele.

\VS{2}A Zhozɛfu wì suu tunmbyeele mbele pàa pye wɛrɛ pyefɛnnɛ pe pye ma yo poo to gboo wi gbegele nuwɔ taanyaara ni (wi ya wi tɛgɛ). A wɛrɛ pyefɛnnɛ pè si nuwɔ taanyaara gbegele
Izirayɛli gboo wi na.

\VS{3}Pàa ko kala lo pye piliye nafa shyɛn ni, katugu ko piliye yɔn ko ki ma yala pe gboo wi gbegewe pi ni. Ezhipiti tara fɛnnɛ pàa Zhakɔbu kunwɔ pi gbele ma saa gbɔn piliye nafa taanri ma yiri kɛ.


\par }{\PP \VS{4}Naa kunwɔ pi gbelepiliye yìla kaa toro, a Zhozɛfu wì sigi yo
Farawɔn wi go woolo pe kan fɔ: «Na kaa pye na kala li ye ndanla, mila ye yɛnri, ye saga sɛnrɛ nda ti yo Farawɔn wi kan yoo pye fɔ:

\VS{5}‹Sanni na to wi sa ku, wìla na pye ma yo: Wugu mala kan, fɔ ma yaa ka sanla gboo wi le wa fanga ŋga mìla kɔn wa Kana tara ki ni.› Ki kala na, ye konɔ kan na yeri, mbe sanla to gboo wi le, mbe si sɔngɔrɔ mbe pan\XREF{†}{{\XO 50:5 }{\XO{50.5:
}}{\XT{Zhenɛ 47.29-31}}}.»


\par }{\PP \VS{6}A pè si saa ki yo Farawɔn wi kan. A wì sho fɔ: «Kari ma sɔɔn to gboo wi le ma yala wuguro nda wìla ti mà wugu ti ni.»

\VS{7}A Zhozɛfu wì si lɛ na kee saa to gboo wi le. Farawɔn wi tunmbyeele, naa wi laga ki lelɛɛlɛ konaa Ezhipiti tara
lelɛɛlɛ pe ni fuun pàa pinlɛ wi ni ma kari.

\VS{8}Zhozɛfu wi go woolo pe ni fuun, naa wi to seyɛɛnlɛ poro naa wi to go woolo sanmbala pàa kari fun. Pe sila lere wo wa kpɛ yaga wa Goshɛni tara, kaawɔ pe piile jɛɛlɛ jɛɛlɛ poro naa pe simbaala, naa sikaala konaa pe nɛrɛ ti ni.

\VS{9}Wotoroye mbele shɔnye maa tile naa pe fevɛnnɛ la pinlɛ Zhozɛfu wi ni fun, a janwa wi lɛgɛ fɔ jɛŋgɛ.


\par }{\PP \VS{10}Naa pàa ka saa gbɔn wa yarilire sunsaga ŋga pe yinri Atadi ki na, wa Zhuridɛn gbaan wi puŋgo na, a pè si kunwɔ pi pye wa maa gbɔgɔ, maa gbele fɔ jɛŋgɛ. Zhozɛfu wìla wi to kunwɔ pi gbele fɔ pilige kɔlɔshyɛn.

\VS{11}Ki tara woolo mbele pàa pye Kana tara fɛnnɛ, a pè sigi kunwɔ pyewe pi wele maa yan wa Atadi yarilire sunsaga ki na, ma sho fɔ: «Ki kunwɔ mba pi yɛn ma gbɔgɔ Ezhipiti tara fɛnnɛ pe yeri dɛ!»

\par }{\PP Ki kala na, ki laga ŋga ki yɛn wa Zhuridɛn gbaan wi puŋgo na, pàa ki mɛgɛ taga naga yinri Abɛli Mizirayimu\FTNT{†}{{\FR 50:11 }{\FR{50.11:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni Abɛli Mizirayimu mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa Ezhipiti tara fɛnnɛ kunwɔ gbelege.}}}.


\par }{\PP \VS{12}Ko puŋgo na, a Zhakɔbu wi pinambiile pè sigi pye paa yɛgɛ ŋga na pe to wìla ki yo ma pe kan we.

\VS{13}Wi pinambiile pàa wi lɛ ma kari wi ni wa Kana tara, ma saa wi le wa kɛrɛ ti waliwege ki ni, wa Makipela. Abirahamu wo wìla ki kɛrɛ ti lɔ Hɛti cɛnlɛ woolo naŋa Efirɔn wi yeri maga pye gboolo lesaga wa Mamire laga ki tanla\XREF{†}{{\XO 50:13 }{\XO{50.13:
}}{\XT{Kapye 7.16}}}.


\par }{\PP \VS{14}Naa Zhozɛfu wìla kaa wi to wi le makɔ, a wì si sɔngɔrɔ wa Ezhipiti tara, wo naa wi to seyɛɛnlɛ pe ni, konaa mbele fuun pàa saa wi torogo a wì saa wi to wi le pe ni.


\par }{\SH Kagala ŋgele kàa pye \newline  Zhakɔbu kunwɔ pi puŋgo na
\par }
{\PP \VS{15}Naa Zhozɛfu wi to seyɛɛnlɛ pàa kaa ki yan pe to wì ku, a pè si pe yɛɛ pye fɔ: «Koni, Zhozɛfu wi mbe ya yiri we kɔrɔgɔ mbe kapege ŋga wàa pye wi na ki fɔgɔ tɔn we na.»

\VS{16}Kona, a, pè si ti a pè saa ki yo Zhozɛfu wi kan fɔ: «Sanni ma to wi sa ku, wìla ki sɛnrɛ nda ti yo ma yo fɔ:

\VS{17}‹Pa ye yaa para Zhozɛfu wi ni yɛɛn, mbe yo fɔ: Mi yɛn naa yɛnri fɔ kapege naa katijaanga ŋga wi to seyɛɛnlɛ pàa pye wi na, wigi kala yaga pe na; katugu pàa kapege pye wi na! Koni we yɛn nɔɔ yɛnri, woro mbele we yɛn ma to wi Yɛnŋɛlɛ li tunmbyeele, ma we kapere ti kala yaga we na.› »

\par }{\PP Naa pàa ka saa ki sɛnrɛ ti yo Zhozɛfu wi kan, a wì si gbele.

\VS{18}Ko puŋgo na, a wi to seyɛɛnlɛ pè si kari pe yɛ ma saa fɔli wi yɛgɛ sɔgɔwɔ ma yo fɔ: «We mbele, we yɛn ma kulolo.»

\VS{19}Ɛɛn fɔ, a Zhozɛfu wì si pe pye fɔ: «Yaga ka fyɛ, ko mbe pye muwi mi yɛn wa Yɛnŋɛlɛ li yɔnlɔ le?

\VS{20}Yoro laga sɔnri mbe kapege pye na na, a Yɛnŋɛlɛ lì sigi kapege ki kanŋga kajɛŋgɛ mbe ta mbe ŋga kila piin nala ki yɔn fili, mbe lelɛgɛrɛ go shɔ.

\VS{21}Koni yaga ka fyɛ, mi yaa la ye kaan yaa kaa yoro naa ye piile.»

\par }{\PP A wì si pe kotoro ti sogo pe na sɛntanra ni.


\par }{\SH Zhozɛfu wi kunwɔ sɛnrɛ
\par }
{\PP \VS{22}Zhozɛfu wìla cɛn wa Ezhipiti tara wo naa wi go woolo pe ni. Wìla ta yɛlɛ cɛnmɛ ma yiri kɛ (110).

\VS{23}Zhozɛfu wìla wi pinambyɔ Efirayimu wi pishyɛnwoolo pe piile pe yan yɛnlɛ ni. Wìla wi pinambyɔ Manase wi pishyɛnwoo Makiri wi piile pe lɛ ma pe koro.


\par }{\PP \VS{24}Pilige ka, a Zhozɛfu wì suu to seyɛɛnlɛ pe pye fɔ: «Sanni jɛnri, mi yaa ku! Ɛɛn fɔ, Yɛnŋɛlɛ li yaa la wele ye na, ki woro nala kɔɔn shyɛn. Li yaa ka ti ye yiri laga ki tara nda ti ni, mbe sɔngɔrɔ ye ni wa tara nda làa wugu ma yo li yaa kan Abirahamu, naa Izaki, konaa Zhakɔbu pe yeri ti ni.»

\VS{25}Zhozɛfu wì si ti a Izirayɛli pinambiile pe wugu maa kan mbe ŋga wi yaa yo ki pye. Wìla pe pye fɔ: «Yɛnŋɛlɛ li yaa la wele ye na, ki woro nala kɔɔn shyɛn. Na yaga kaa kee sanga ŋa ni, yanla kajeere ti lɛ ye kari ti ni, yeri wɔ laga\XREF{†}{{\XO 50:25 }{\XO{50.25:
}}{\XT{Ɛki 13.19; Zhozu 24.32; Ebu 11.22}}}.»


\par }{\PP \VS{26}Zhozɛfu wìla ta yɛlɛ cɛnmɛ ma yiri kɛ mɛɛ ku (110). A pè suu gboo wi gbegele nuwɔ taanyaara ni, maa le gboolo kɛsu wa ni wa Ezhipiti tara.

\par }