\NormalFont\ShortTitle{2 KURONIKI}

{\MTB Wunlumbolo pe kagala sɛwɛ shyɛn woo ŋa pe yinri

\par }{\MT KURONIKI

\par }{\IMT Sɛwɛ wi nawa sɛnrɛ

\par }{\IP Kuroniki sɛwɛ shyɛn woo wi yɛn na para na kee yɛgɛ Izirayɛli tara sɛnlɛrɛ to ni, to nda tì peli wa Kuroniki sɛwɛ koŋgbanŋa wi ni we. Kagala ŋgele ke yɛn wa wunlumbolo sɛwɛ koŋgbanŋa naa shyɛn woo wi ni koro lɛgɛrɛ Kuroniki sɛwɛ shyɛn woo wi yɛn na sɔngɔrɔ na yuun naa. Ɛɛn fɔ, sɛwɛ wìla yɔnlɔgɔ ma kan Zhufuye mbele pàa yiri wa kulowo pi ni, ma sɔngɔrɔ wa Zheruzalɛmu ca poro yeri, ki kala na wi sɛnrɛ ti gbɔwɔ yɛn na para Zhuda tara wunluwɔ po wogo na.

\par }{\IP Kuroniki sɛwɛ shyɛn woo wi sɛnrɛ tìgi peli Salomɔ wi wunluwɔ po na fɔ ma saa gbɔn wi kunwɔ pi na (1-9). Salomɔ wo pe naga wa wi ni, paa yɛgɛ ŋga na wunluwɔ daga mbe pye. Wìla shɛrigo gbɔgɔ kan wa Zheruzalɛmu ca, ma ti a paa Yɛnŋɛlɛ li gbogo wa ki laga ki ni.

\par }{\IP Wa sɛwɛ wi kɔnsaga shyɛn wogo ki ni (10-36), cɛngɛlɛ ŋgele kàa pye wa tara ti yɔnlɔparawa kamɛŋgɛ kɛɛ yeri kàa yiri ma je, a wunluwɔ pì kɔn shyɛn. Izirayɛli tara wunluwɔ po la pye wa tara ti yɔnlɔparawa kamɛŋgɛ kee yeri, Zhuda tara wunluwɔ po la pye wa tara ti yɔnlɔparawa kalige kɛɛ yeri. Izirayɛli tara wunluwɔ woolo pàa puŋgo le Yawe Yɛnŋɛlɛ li ni. Kì pye ma, pe woro na para poro sɛnrɛ na naa. Ma si yala pè para Zhuda tara wunluwɔ kagala ke sɛnrɛ na ma ke wɔ ke yɛɛ ni. Ezekiyasi naa Zhoziyasi pàa pye leele mbele pàa taga Yawe Yɛnŋɛlɛ li na, na leele pe yɛgɛ sinni, a paa Yɛnŋɛlɛ li gbogo. Wa sɛwɛ wi kɔsaga yeri, pàa Zheruzalɛmu ca ki tɔngɔ, ma Zhuda tara woolo pe koli ma kari pe ni kulowo; ko la pye, a yɛlɛ cɛnmɛ kaŋgurugo naa nafa tijɛrɛ ma yiri kɔgɔlɔni (586) toro na Zhezu wi fa se. Konaa ki ni fuun, jigi tagasaga jɛnri la koro bere. Wa sɛnrɛ ti kɔsaga, a wunlunaŋa Sirusi wì sigi yo maga naga fɔ Zhuda tara woolo pe mbe ya sɔngɔrɔ mbe kari wa Zheruzalɛmu ca. Wo wìla Babilɔni tara ti shɔ mari ta; kìla pye, a yɛlɛ cɛnmɛ kaŋgurugo naa nafa ma yiri kɛ ma yiri kɔlɔjɛrɛ (539) toro na Zhezu wi fa se.

\par }{\IOT Sɛwɛ wi yɛn ma kɔɔnlɔ yɛgɛ ŋga na

\par }{\IO Salomɔ wi wunluwɔ sanga
{\IOR{1–10}}

\par }{\IOB Salomɔ wi wunluwɔ pi lɛsaga
{\IOR{1.1-17}}

\par }{\IOB Wunlunaŋa Salomɔ wìla shɛrigo gbɔgɔ ki kan
{\IOR{2.1–7.10}}

\par }{\IOB Wunlunaŋa Salomɔ wi wunluwɔ pi kɔyɛgɛ sɛnrɛ
{\IOR{7.11–9.31}}

\par }{\IO Zhuda tara wunlumbolo pe kagala
{\IOR{10–36}}

\par }{\IOB Izirayɛli tara ti yɔnlɔparawa kamɛŋgɛ kɛɛ wunluwɔ pìla yiri ma je
{\IOR{10.1-19}}

\par }{\IOB Zhuda tara wunlumbolo pe kapyegele ma tagala pe yɛɛ na
{\IOR{11.1–36.10}}

\par }{\IOB Zhuda tara wunluwɔ pi kɔwɔ
{\IOR{36.11-21}}

\par }{\IOB Sirusi wìla Zhufuye pe yaga pè sɔngɔrɔ ma kari pe tara
{\IOR{36.22-23}}



\par }{\MS SALOMƆ WI WUNLUWƆ SANGA

\par }\ChapOne{1}{\MR 1–9

\par }{\SH Wunlunaŋa Salomɔ \newline  wìla Yɛnŋɛlɛ li yɛnri tijinliwɛ ni, \newline  mbe ya mbaa wi woolo \newline  pe yɛgɛ sinni
\par }
{\R (1 Wunlu 3.1-15)

\par }{\PP \VerseOne{1}Davidi wi pinambyɔ Salomɔ wi wunluwɔ pìla yeresaga ta. Yawe Yɛnŋɛlɛ, wi Yɛnŋɛlɛ le, làa pye wi ni maa mɛgɛ ki yirige fɔ jɛŋgɛ.


\par }{\PP \VS{2}A Salomɔ wì si kaa
Izirayɛli woolo pe ni fuun pe yeri. Poro la wɛlɛ maliŋgbɔɔnlɔ teele mbele fuun pàa pye lere waga keleŋgele (1 000) go na, naa mbele pàa pye lere cɛnmɛ cɛnmɛ go na, naa kiti kɔnfɛnnɛ, konaa Izirayɛli tara teele pe ni, poro mbele pàa pye seye teele wele.

\VS{3}A Salomɔ wì si kari janwa wi ni fuun wi ni wa Yɛnŋɛlɛ gbɔgɔsaga ŋga kìla pye wa Gabawɔn ca ki ni, katugu Yɛnŋɛlɛ li
filisaga paraga go ŋga Yawe Yɛnŋɛlɛ li tunmbyee Moyisi wìla gbegele wa
gbinri wi ni pa kìla pye wa Gabawɔn ca\XREF{†}{{\XO 1:3 }{\XO{1.3:
}}{\XT{Ɛki 36.8-38}}}.

\VS{4}Ɛɛn fɔ Davidi wìla Yɛnŋɛlɛ li
yɔn finliwɛ kɛsu wi lɛ wa Kiriyati Yeyarimu ca ma kari wi ni wa Zheruzalɛmu ca, ma saa wi tɛgɛ wa laga ŋga wìla gbegele wi kan ki ni, katugu wìla
paraga go gbegele wi kan wa Zheruzalɛmu ca\XREF{†}{{\XO 1:4 }{\XO{1.4:
}}{\XT{2 Sami 6.1-17; 1 Kuro 13.5-14; 15.25–16.1}}}.

\VS{5}Tuguyɛnrɛ
saraga wɔsaga ŋga Bezaleyɛli wìla gbegele kìla pye wa Yɛnŋɛlɛ
cɛnsaga paraga go ki yɛgɛ sɔgɔwɔ fun. Bezaleyɛli to wo lawi ŋa Uri, Uri to wo lawi ŋa Huri. Salomɔ wo naa janwa wi ni pa pàa Yawe Yɛnŋɛlɛ li yewe wa ki laga ki na\XREF{†}{{\XO 1:5 }{\XO{1.5:
}}{\XT{Ɛki 38.1-7}}}.

\VS{6}A Salomɔ wì si lugu wa tuguyɛnrɛ saraga wɔsaga ki na Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ sɔgɔwɔ, wa filisaga paraga go ki ni, ma
saara sogoworo waga kele (1 000) wɔ wa ki na Yɛnŋɛlɛ li yeri.


\par }{\PP \VS{7}Ki pilige ki yembinɛ li ni, a Yɛnŋɛlɛ lì sili yɛɛ naga Salomɔ wi na, maa pye fɔ: «Yaraga ŋga maa jaa, ki yɛnri na yeri, pa mi yaa ki kan ma yeri.»


\par }{\PP \VS{8}A Salomɔ wì si Yɛnŋɛlɛ li yɔn sogo ma yo fɔ: «Mà kajɛŋgɛ gbɔgɔ pye na to Davidi wi kan, konaa màla tɛgɛ wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.

\VS{9}Koni Yawe Yɛnŋɛlɛ mboro ŋa ma yɛn Yɛnŋɛlɛ, sɛnrɛ nda mà yo na to Davidi wi kan, ma ti tiri yɛɛ yɔn fili. Mà jɛn màla tɛgɛ wunluwɔ cɛnlɛ la go na, na li leele pè lɛgɛ paa taambugɔ ki yɛn\XREF{†}{{\XO 1:9 }{\XO{1.9:
}}{\XT{Zhenɛ 13.16; 28.14}}}.

\VS{10}Ki kala na, ki yaga ma tijinliwɛ naa kagala kɔrɔ jɛnmɛ kan na yeri, jaŋgo mi yaa la tanri yɛgɛ ŋga na mbanla ta ki leele mbele pe go na mbege jɛn, nakoma ambɔ wi mbe ya mbaa ma woolo mbele pè lɛgɛ yɛɛn pe yɛgɛ sinni?»


\par }{\PP \VS{11}Kona, a Yɛnŋɛlɛ lì si Salomɔ wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Kì kaa pye ko ki yɛn wa ma kotogo na, kì kaa pye mɛɛ penjagbɔrɔ yɛnri na yeri, mɛɛ yarijɛndɛ yɛnri na yeri, mɛɛ gbɔgɔwɔ yɛnri ma yɛɛ kan, mɛɛ yɛnri ma panrafɛnnɛ poro mbe ku, ma yɛrɛ si yɛnri mbe yinwetɔnlɔgɔ ta, ɛɛn fɔ, kì kaa pye tijinliwɛ naa kagala kɔrɔ jɛnmɛ mà yɛnri ma yɛɛ kan, jaŋgo na woolo mbele mɔ̀ɔ tɛgɛ wunluwɔ pe go na, mbe ya mbaa pe yɛgɛ sinni,

\VS{12}wele, tijinliwɛ po naa kagala kɔrɔ jɛnmɛ pi ni mìri kan ma yeri. Mbe taga wa ko na, mi yaa penjagbɔrɔ, naa yarijɛndɛ konaa gbɔgɔwɔ pi kan ma yeri. Wunlumbolo mbele pè keli ma yiri ma na wa fa ti cɛnlɛ ta ta, mbele pe yaa ka yiri ma puŋgo na, wa se ka ti cɛnlɛ ta ta.»


\par }{\PP \VS{13}Ko puŋgo na, a Salomɔ wì si yiri wa Yɛnŋɛlɛ gbɔgɔsaga ŋga kìla pye wa Gabawɔn ca ki ni, ko ŋga filisaga paraga go kìla pye wa we, mɛɛ sɔngɔrɔ wa Zheruzalɛmu ca, ma saa naa wunluwɔ pi piin Izirayɛli woolo pe go na.


\par }{\SH Salomɔ wi penjagbɔrɔ tawa \newline  naa wi gbɔgɔwɔ
\par }
{\R (1 Wunlu 10.26-29; 2 Kuro 9.25-28)

\par }{\PP \VS{14}Salomɔ wìla malaga gbɔnwotoroye naa shɔn lugufɛnnɛ gbogolo wi yɛɛ kan. Malaga gbɔnwotoroye waga kele naa cɛnmɛ tijɛrɛ (1 400) konaa shɔn lugufɛnnɛ waga kɛ ma yiri shyɛn (12 000) pàa pye wi yeri. Wìla pele tɛgɛtɛgɛ wa cara nda malaga gbɔnwotoroye pàa pye ti ni konaa ma pele tɛgɛ wo wunlunaŋa wi yɛɛ tanla wa Zheruzalɛmu\XREF{†}{{\XO 1:14 }{\XO{1.14:
}}{\XT{1 Wunlu 5.6; 10.26-29}}}.

\VS{15}Wunlunaŋa wìla ti, a warifuwe wo naa tɛ wi ni tì lɛgɛ wa Zheruzalɛmu ca paa sinndɛɛrɛ ti yɛn\XREF{†}{{\XO 1:15 }{\XO{1.15:
}}{\XT{Dete 17.17; 1 Wunlu 10.27}}}, ma ti a
sɛdiri tire tì lɛgɛ wa fun paa yɛgɛ ŋga na sikomɔri tire ti yɛn ma lɛgɛ wa yanwira tigiwɛn tara ti ni we.

\VS{16}Salomɔ wi shɔnye pàa pye na yinrigi pe ni wa Ezhipiti tara na paan pe ni\XREF{†}{{\XO 1:16 }{\XO{1.16:
}}{\XT{Dete 17.16}}}. Wunlunaŋa wi safari wafɛnnɛ poro pele wɛlɛ pàa pye na kee ma saa na pe loo ŋgbeleye ŋgbeleye na paan pe ni. Pe sɔnŋgɔ kìla pye ma jɛn ma tɛgɛ\FTNT{†}{{\FR 1:16 }{\FR{1.16:
}}{\FT{Pa pàa pye na yinrigi shɔnye pe ni wa Ezhipiti tara naa Silisi tara ti ni na paan pe ni Salomɔ wi kan;
}}{\XT{1 Wunlu 10.28}}{\FT{.}}}.

\VS{17}Pàa pye na kee ma saa na malaga gbɔnwotoroye mbele loo wa Ezhipiti tara na paan pe ni, wi nuŋgba nuŋgba pyew wi sɔnŋgɔ kìla pye warifuwe pyɔ cɛnmɛ kɔgɔlɔni (600), shɔn nuŋgba nuŋgba pyew wi sɔnŋgɔ kìla pye warifuwe pyɔ cɛnmɛ naa nafa shyɛn ma yiri kɛ (150). Safari wafɛnnɛ pàa pye na paan pele ni fun na pe pɛrɛ Hɛti cɛnlɛ woolo konaa Siri tara wunlumbolo pe yeri.


\par }{\SH Salomɔ wìla wi yɛɛ gbɛgɛlɛ \newline  mbe shɛrigo gbɔgɔ ki kan
\par }
{\R (1 Wunlu 5.15-30; 7.13-14)

\par }{\PP \VS{18}Salomɔ wìla ki kɔn maga tɛgɛ mbe
shɛrigo gbɔgɔ kan Yawe Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ni konaa mbe wunluwɔ go kan wi yɛɛ kan.




\par }\Chap{2}{\PP \VerseOne{1}Salomɔ wìla nambala waga nafa taanri ma yiri kɛ (70 000) wɔ poro mbe pye tuguro lɛfɛnnɛ naa nambala waga nafa tijɛrɛ (80 000) ni, poro mbaa sinndɛɛrɛ tɛni wa yanwiga ki na, konaa nambala waga taanri naa cɛnmɛ kɔgɔlɔni (3 600) ni poro mbe pye tunmbyeele pe kɔrɔsifɛnnɛ.


\par }{\PP \VS{2}A Salomɔ wì si pitunmbolo torogo wa
Tiri ca wunlunaŋa Huramu\FTNT{†}{{\FR 2:2 }{\FR{2.2:
}}{\XT{1 Kuro 14.1}}{\FT{. Wa
}}{\XT{1 Kuro 14.1}}{\FT{konaa
}}{\XT{1 Wunlu 5.15}}{\FT{Huramu mɛgɛ pège yɔnlɔgɔ Hiramu.}}} wi yeri ma yo fɔ: «Ŋga màa pye na to Davidi wi kan ma
sɛdiri tire kan wi yeri, jaŋgo wi ta wi wunluwɔ go kan wi yɛɛ kan, mi yɛn nɔɔ yɛnri maga nuŋgba ki pye na kan fun.

\VS{3}Wele, mila jaa mbe go kan Yawe Yɛnŋɛlɛ, na Yɛnŋɛlɛ li kan, mbege kan li yeri, mbaa
wusuna nuwɔ taan sori wa ki ni li yɛgɛ sɔgɔwɔ, mbaa buru ŋa pe ma kan li yeri wi teri wa sanga pyew, mbaa
saara sogoworo woo wa ki ni pinliwɛ naa yɔnlɔkɔgɔ, naa cɛnpiliye yi ni, naa yevɔnndɔ fɛti piliye yi na konaa Yawe Yɛnŋɛlɛ, we Yɛnŋɛlɛ li fɛti piliye sannya yi na; ki ŋgasegele ke yɛn ma tɛgɛ
Izirayɛli woolo pe kan fɔ sanga pyew.

\VS{4}Shɛrigo ŋga mila jaa mbe kan ki daga mbe gbɔgɔ, katugu we Yɛnŋɛlɛ li gbɔgɔ ma wɛ yarisunndo ti ni fuun ti na.

\VS{5}Ɛɛn fɔ, ambɔ wi mbe ya mbe go kan li kan? Kì kaa pye naayeri wo naa wi gbemɛ pi ni fuun ni, wi yɛn ma kologo li na we. Mi yɛn ambɔ fɔ mbe si ya mbe go kan li kan? Ɛɛn fɔ ŋga mbe ya pye koyi ŋga, mbe laga ka kan li kan, paa li gbogo wa ki ni, mbaa wusuna nuwɔ taan sori wa ki ni li yɛgɛ sɔgɔwɔ.

\VS{6}Koni, mi yɛn nɔɔ yɛnri, ma kapyɔ jɛnfɔ wa torogo laga na kan, ŋa wi ma ya na tɛ tunŋgo ki piin jɛŋgɛ, naa warifuwe, naa tuguyɛnrɛ, naa tugurɔn, naa pariyɛnrɛ, naa ŋganra paara, naa kondoro paara tunŋgo ki ni, konaa yaara yanlɛrɛ keregimɛ tunŋgo pyew ki ni, jaŋgo wila tunŋgo piin ja na kapyɔ jɛnfɛnnɛ mbele laga na yeri laga Zhuda tara konaa laga Zheruzalɛmu ca pe ni, poro mbele na to Davidi wìla wɔ we.

\VS{7}Ki yaga ma sɛdiri tire, naa
sipirɛsi tire konaa santali\FTNT{†}{{\FR 2:7 }{\FR{2.7:
}}{\FT{Sipirɛsi tige naa santali tire tìla pye tire jɛndɛ nda pàa pye na kapyɔ tunndo lɛgɛrɛ gbegele ti ni. Pa santali tire tìla pye na yinrigi wa Ɛndi tara.}}} tire torogo na kan mbe yiri wa Liban tara, katugu mìgi jɛn ma yo fɔ ma tunmbyeele pè Liban tara tire ti kɔngɔ ki jɛn. Wele, na tunmbyeele pe yaa la tunŋgo piin ma woolo pe ni ja.

\VS{8}Mila jaa pe tire lɛgɛrɛ gbɛgɛlɛ na kan, katugu shɛrigo ŋga mi yaa kan, ki yaa pye mbe gbɔgɔ konaa mbe yɔn.

\VS{9}Ma tunmbyeele mbele pe yaa tire ti kɔɔnlɔ mberi jaanri, mi yaa ka pe kan
bile tɔni waga kɔgɔlɔni (6 000) ni, naa ɔrizhi tɔni waga tijɛrɛ (4 000) ni, naa duvɛn litiri waga cɛnmɛ kɔlɔjɛrɛ (900 000) ni konaa sinmɛ litiri waga cɛnmɛ kɔlɔjɛrɛ (900 000) ni.»


\par }{\PP \VS{10}Kì kaa pye ma, a Tiri ca wunlunaŋa Huramu wì si sɛwɛ torogo ma Salomɔ wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ li woolo pèli ndanla, ko kala kì ti lɔ̀ɔn tɛgɛ wunluwɔ pe go na.»

\VS{11}A Huramu wì sho naa fɔ: «Sɔnmɔ yɛn Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ li woo, lo na lì naayeri wo naa tara ti da; katugu lì pinambyɔ kan Davidi wi yeri, ŋa wi yɛn kajɛnŋɛ, naa jatere jɛnŋɛ fɔ konaa tijinliwɛ fɔ, wo wi yaa
shɛrigo gbɔgɔ kan Yawe Yɛnŋɛlɛ li kan konaa mbe wunluwɔ go kan wi yɛɛ kan.

\VS{12}Koni mi yaa naŋa kapyɔ jɛnfɔ naa tijinliwɛ gbɔɔ fɔ wa torogo ma kan, ŋa pe maa yinri Huramu Abi.

\VS{13}Wi yɛn Dan cɛnlɛ woolo jɔ wo wa pinambyɔ. Wi to wo yɛn Tiri ca fɛnnɛ woo. Wi yɛn ma tɛ, naa warifuwe, naa tuguyɛnrɛ, naa tugurɔn, naa sinndɛɛrɛ konaa tire ti tunŋgo ki jɛn fɔ jɛŋgɛ. Wì pariyɛnrɛ, naa kondoro paara, naa ŋganra paara konaa
lɛn jese paara ti gbegewe jɛn. Wì yaara yanlɛrɛ keregimɛ tunŋgo pyew ki jɛn. Na paga tunŋgo o tunŋgo kan wi yeri, wi mbe ya mbe ki ni fuun ki pye. Wi yaa ka saa tunŋgo piin ma yɛɛra kapyɔ jɛnfɛnnɛ, konaa na tafɔ Davidi wi kapyɔ jɛnfɛnnɛ pe ni ja.

\VS{14}Koni na tafɔ, bile naa ɔrizhi, naa sinmɛ konaa duvɛn ŋa màa sɛnrɛ yo, ti torogo woro mbele ma tunmbyeele we kan.

\VS{15}Woro wo na, we yaa tire nda fuun mà jori ti kala ti kɔn wa Liban tara, mberi pɔpɔ pɔgɔlɔ pɔgɔlɔ, mberi torogo ma kan kɔgɔje wi na, fɔ sa gbɔn wa Zhafa ca. Kona mɛɛ pan mari lɛ lema ma kari ti ni wa Zheruzalɛmu ca.»


\par }{\PP \VS{16}Salomɔ wìla nambanmbala mbele fuun pàa pye wa Izirayɛli tara pe jiri, poro mbele fuun wi to Davidi wìla keli ma pe jiri faa we. Pàa pye lere waga cɛnmɛ naa nafa ma yiri kɛ ma yiri taanri naa cɛnmɛ kɔgɔlɔni (153 600).

\VS{17}A wì si lere waga nafa taanri ma yiri kɛ (70 000) wɔ ma poro pye tuguro lɛfɛnnɛ, ma lere waga nafa tijɛrɛ (80 000) wɔ ma poro pye sinndɛɛrɛ tɛfɛnnɛ wa yanwira ti na, mɛɛ lere waga taanri naa cɛnmɛ kɔgɔlɔni (3 600) wɔ ma poro pye tunmbyeele pe ni fuun pe kɔrɔsifɛnnɛ, mbe ti paa pe tunŋgo ki piin.




\par }\Chap{3}{\SH Shɛrigo gbɔgɔ ki kanwa sɛnrɛ
\par }
{\R (1 Wunlu 6.1-38)

\par }{\PP \VerseOne{1}Kona, a Salomɔ wì sigi lɛ na Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ ki kanni wa Zheruzalɛmu ca, wa Moriya\FTNT{†}{{\FR 3:1 }{\FR{3.1:
}}{\FT{Moriya yanwiga ko nuŋgba ko ki yɛn Siyɔn yanwiga ye, pa Abirahamu wìla kari wa mbe saa pinambyɔ Izaki wi wɔ saraga Yɛnŋɛlɛ li yeri;
}}{\XT{Zhenɛ 22.2}}{\FT{. Pa Yawe Yɛnŋɛlɛ làa li yɛɛ naga fun wa Davidi wi na;
}}{\XT{2 Sami 24.16-17; 1 Kuro 21.15–22.1.}}} yanwiga ki na, wa laga ŋga Yawe Yɛnŋɛlɛ làa li yɛɛ naga wi to Davidi wi na we, wa laga ŋga Davidi wìla gbɛgɛlɛ wa Zhebusi cɛnlɛ woolo naŋa Ɔrina wi yarilire sunsaga ki na we.

\VS{2}Wìla shɛrigo gbɔgɔ kanwa pi lɛ wi wunluwɔ pi yɛlɛ tijɛrɛ wolo li yeŋge shyɛn wogo ki pilige shyɛn wogo ko na.


\par }{\PP \VS{3}Salomɔ wìla Yɛnŋɛlɛ li go ki kan yɛgɛ ŋga na ki ŋga: Ki titɔnlɔwɔ pìla pye mɛtɛrɛ nafa ma yiri kɛ, ma yala pàa pye na titɔnlɔwɔ pi taanla faa yɛgɛ ŋga na ki ni; ki gbemɛ pìla pye mɛtɛrɛ kɛ.

\VS{4}Ndɔgɔrɔ nda tìla pye wa go ki yɛgɛ kɛɛ yeri ti titɔnlɔwɔ pìla pye mɛtɛrɛ kɛ, ma yala shɛrigo gbɔgɔ ki gbemɛ pi ni. Ki yagawa pìla pye mɛtɛrɛ kɛ. Salomɔ wìla tɛ piiri wo go ki nawa pi ni fuun pi na maa tɔn.

\VS{5}Wìla
sipirɛsi tire tɛgɛ ma yuŋgbɔgɔ ki nawa mboro ti tɔn, ma tɛ piiri wo ti na mari tɔn, mɛɛ sɛngɛmbanra naa yɔngɔwɔ yanlɛrɛ keregi keregi wa mboro ti na.

\VS{6}A wì si sinndɛɛrɛ sɔnŋgbanga woro maramara go ki na maga fere. Parivayimu laga ki tɛ piiri wo wawi pàa tɛgɛ maga fere.

\VS{7}Wìla tɛ wo go ki lagapyew ki na maga tɔn, ko yɛn fɔ go ki nawa, naa ki tiyagala, naa yeyɔnrɔ shɔnye, naa ki mboro konaa yeyɔnrɔ ti kɔrɔ piile pe ni. A Salomɔ wì si ti, a pe
sherubɛnye yanlɛɛlɛ keregi keregi wa mboro ti na.


\par }{\SH Lajɛŋgɛ kpoyi ki gbegelemɛ
\par }
{\PP \VS{8}Kona, a Salomɔ wì si lajɛŋgɛ
kpoyi ki yumbyɔ wi kan wa shɛrigo gbɔgɔ ki nawa. Wi titɔnlɔwɔ pìla pye mɛtɛrɛ kɛ, ma yala shɛrigo gbɔgɔ ki gbemɛ pi ni. Wi gbemɛ pìla pye mɛtɛrɛ kɛ. Tɛ piiri tɔni nafa wìla wo yumbyɔ wi nawa mboro ti na mari tɔn\FTNT{†}{{\FR 3:8 }{\FR{3.8:
}}{\XT{Ɛki 29.37; 1 Wunlu 6.16,20}}{\FT{. Shɛrigo gbɔgɔ ki lajɛŋgɛ kpoyi kìla pye ma gbɔgɔ ma wɛ Yɛnŋɛlɛ li cɛnsaga paraga go wogo ki na.}}}.

\VS{9}Tɛ pɔndiile mbele pàa gbegele, pe nuguwɔ pìla pye giramu cɛnmɛ kɔgɔlɔni (600). Wìla tɛ wo sanŋgazo go lara ti na mari tɔn fun.


\par }{\PP \VS{10}A wì si sherubɛnye yanlɛɛlɛ shyɛn gbegele wa lajɛŋgɛ kpoyi ki yumbyɔ wi ni, ma tɛ wo pe lagapyew ki na ma pe tɔn.

\VS{11}Ma sherubɛnye pe kanwira ti ta tì sanga ma kan ti yɛɛ na, ti titɔnlɔwɔ pìla pye mɛtɛrɛ kɛ. Sherubɛn nuŋgba wi kanwiga nuŋgba ki titɔnlɔwɔ pìla pye mɛtɛrɛ shyɛn naa kɔngɔ, ma sanga na gbɔɔn go mbogo ki kɛɛ nuŋgba na. Wi kanwiga sanŋga kìla pye mɛtɛrɛ shyɛn naa kɔngɔ, ma sanga na gbɔɔn sherubɛn shyɛn woo wi kanwiga ki numaga ki na.

\VS{12}Sherubɛn shyɛn woo fun wi kanwiga nuŋgba kìla pye mɛtɛrɛ shyɛn naa kɔngɔ, ma sanga na gbɔɔn wa go mbogo ki kɛɛ sanŋga ki na. Wi kanwiga sanŋga fun kìla pye mɛtɛrɛ shyɛn naa kɔngɔ, ma sanga na gbɔɔn wa sherubɛn koŋgbanŋa wi kanwiga ki numaga ki na.

\VS{13}Ki sherubɛnye pe kanwira mari ta tì sanga ma kan ti yɛɛ na, ti titɔnlɔwɔ pìla pye mɛtɛrɛ kɛ. Pàa pye ma yere pe tɔɔrɔ ti na ma yɛgɛ wa wa go nawa pi yeri.

\VS{14}A Salomɔ wì si paraga ŋga ki yaa pɔ mbe shɛrigo gbɔgɔ ki nawa pi kɔn shyɛn ki ti ŋganra jese ni, naa kondoro jese, naa jese yɛɛn kpanyi konaa
lɛn jese ni, mɛɛ sherubɛnye yanlɛɛlɛ gbegele wa ki na\XREF{†}{{\XO 3:14 }{\XO{3.14:
}}{\XT{Ɛki 25.23-30}}}.


\par }{\SH Tuguyɛnrɛ tiyagala koro \newline  naa saraga wɔsaga ki ni \newline  ti gbegelemɛ
\par }
{\R (1 Wunlu 7.15-22)

\par }{\PP \VS{15}Kona, a Salomɔ wì si ti, a pè tiyagala shyɛn gbegele wa shɛrigo gbɔgɔ ki yɛgɛ kɛɛ ki na. Ke yagawa pìla pye mɛtɛrɛ kɛ ma yiri kɔlɔshyɛn. Ke gona tɔnyaara ti ni fuun nuŋgba nuŋgba ti yagawa pìla pye mɛtɛrɛ shyɛn naa kɔngɔ.

\VS{16}A wì si ti a pè yɔngɔwɔ gbegele maa taga wa tiyagala ke go na, paa Yɛnŋɛlɛ li yuŋgbɔgɔ woo pi yɛn, ma ti a pè girenadi tige pire yanlɛrɛ cɛnmɛ gbegele mari tondo wa yɔngɔwɔ pi na.

\VS{17}Wìla tiyagala ke kan wa shɛrigo gbɔgɔ ki yɛgɛ kɛɛ ki na, nuŋgba la pye kalige na, sanna li yɛn kamɛŋgɛ na. A wì si kalige wolo li mɛgɛ taga nali yinri Yakini\FTNT{†}{{\FR 3:17 }{\FR{3.17:
}}{\FT{Yakini mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa fɔ wì yeresaga ta. Bowazi mɛgɛ ki kɔrɔ wowi ŋa fɔ fanŋga yɛn wi ni.}}}, ma kamɛŋgɛ wolo li mɛgɛ taga nali yinri Bowazi.




\par }\Chap{4}{\SH Tuguyɛnrɛ saraga wɔsaga \newline  konaa jogoyaraga gbegbeŋge \newline  ti gbegelemɛ
\par }
{\R (1 Wunlu 7.23-51)

\par }{\PP \VerseOne{1}Kona, a Salomɔ wì si tuguyɛnrɛ
saraga wɔsaga ki gbegele. Ki titɔnlɔwɔ pìla pye mɛtɛrɛ kɛ, ki gbemɛ pìla pye mɛtɛrɛ kɛ, ki yagawa pìla pye mɛtɛrɛ kaŋgurugo\FTNT{†}{{\FR 4:1 }{\FR{4.1:
}}{\XT{Ɛki 27.1-2}}{\FT{. Ki saraga wɔsaga kìla gbɔgɔ ma wɛ Yɛnŋɛlɛ li cɛnsaga paraga go wogo ki na.}}}.


\par }{\PP \VS{2}A wì si tuguyɛnrɛ yan ma jogoyaraga gbegbeŋge ki gbegele. Ki yɛgɛ pyɛlɛwɛ pìla pye mɛtɛrɛ kaŋgurugo. Ki cɛnlɔmɔ pìla pye kiiri. Ki yagawa pìla pye mɛtɛrɛ shyɛn naa kɔngɔ. Mbege yɔn ki maga mbege fili, ki mana li titɔnlɔwɔ pìla pye mɛtɛrɛ kɛ ma yiri kaŋgurugo.

\VS{3}Wa jogoyaraga gbegbeŋge ki yɔn kɛɛrɛ ki nɔgɔna, pàa napɛnɛ yanlɛɛlɛ gbegele koŋgolo shyɛn maga maga, maga fili. Pàa pe pinlɛ ma pe gbegele nuŋgba jogoyaraga gbegbeŋge ki ni. Mɛtɛrɛ kɔngɔ nuŋgba nuŋgba pyew napɛnɛ kɛ pe ma pye le ki fogo ki ni\FTNT{†}{{\FR 4:3 }{\FR{4.3:
}}{\FT{Wa
}}{\XT{1 Wunlu 7.24}}{\FT{laga ki ni, pe yɛn na para kolokɛnti tirige pire yanlɛrɛ sɛnrɛ na, ma si yala laga ki laga ŋga ki ni, pe yɛn na para napɛnɛ yanlɛɛlɛ sɛnrɛ na.}}}.

\VS{4}Jogoyaraga gbegbeŋge kìla pye ma tɛgɛ tuguyɛnrɛ napɛnɛ yanlɛɛlɛ kɛ ma yiri shyɛn na. Taanri la pye ma yɛgɛ wa wa yɔnlɔparawa kamɛŋgɛ kɛɛ yeri, a taanri yɛgɛ wa wa yɔnlɔ tosaga kɛɛ yeri, a taanri yɛgɛ wa wa yɔnlɔparawa kalige kɛɛ yeri, a taanri yɛgɛ wa wa yɔnlɔ yirisaga kɛɛ yeri. Pe ni fuun pàa pye ma puŋgo wa pe yɛɛ yeri.

\VS{5}Ki jogoyaraga ki liriwɛn pìla pye paa kɛndala yɛn. Ki yɔn kɛɛrɛ pàa ki gbegele paa wɔjɛnnɛ wogo yɛn, ma yiri masho pɔlɔ yarifyɛɛnrɛ kɔrɔgɔ. Litiri ŋa wi mbaa ya ye wa ki ni wi mbaa waga nafa shyɛn (40 000) yɔn ko tin.


\par }{\PP \VS{6}Wìla jogoyaara kɛ gbegele naa, ma kaŋgurugo tɛgɛ
shɛrigo gbɔgɔ ki kalige kɛɛ ki na, ma kaŋgurugo tɛgɛ ki kamɛŋgɛ kɛɛ ki na, jaŋgo paa jogo wa ti ni. Yaapire nda pàa pye na
saara sogoworo ti wɔmɔ tunŋgo ki piin wa ti ni, pàa pye nari jori wa ti ni. Jogoyaraga gbegbeŋge ko la tɛgɛ
saraga wɔfɛnnɛ poro mbaa pe yɛɛ jogo wa ki ni\XREF{†}{{\XO 4:6 }{\XO{4.6:
}}{\XT{Ɛki 30.17-21}}}.


\par }{\SH Shɛrigo gbɔgɔ ki tunŋgo pyeyaara
\par }
{\R (1 Wunlu 7.40-51)

\par }{\PP \VS{7}Kona, a wì si ti a pè tɛ fitanladagaye kɛ gbegele ma yala gbegelelɔmɔ mba pìla yɔnlɔgɔ ma naga pi ni, mɛɛ pe tɛgɛ wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni. Pàa kaŋgurugo tɛgɛ kalige kɛɛ ki na, ma kaŋgurugo sanmbala pe tɛgɛ kamɛŋgɛ kɛɛ ki na\FTNT{†}{{\FR 4:7 }{\FR{4.7:
}}{\XT{Ɛki 25.31-40}}{\FT{. Wa Yɛnŋɛlɛ li cɛnsaga paraga go ki ni, fitanladaga nuŋgba wìla pye wa njegele kɔlɔshyɛn ni, ɛɛn fɔ lagamɛ fitanladagaye kɛ sɛnrɛ tì yo.}}}.


\par }{\PP \VS{8}A wì si tabaliye kɛ gbegele ma pe tɛgɛ wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni. Wìla kaŋgurugo tɛgɛ kalige kɛɛ ki na, ma kaŋgurugo tɛgɛ kamɛŋgɛ kɛɛ ki na. Tɔnmɔ mba pe maa yanragi yanragi wìla pi leyaara cɛnmɛ gbegele tɛ ni\XREF{†}{{\XO 4:8 }{\XO{4.8:
}}{\XT{Ɛki 25.23-30}}}.

\VS{9}A wì si saraga wɔfɛnnɛ pe loŋgo ki gbegele konaa loŋgo gbɔgɔ ki ni. Wìla ki kɔɔrɔ ti gbegele ma tuguyɛnrɛ yan ma wo kɔrɔ piile pe na ma pe tɔn.

\VS{10}A wì si jogoyaraga gbegbeŋge ki tɛgɛ wa shɛrigo gbɔgɔ ki kalige kɛɛ ki na, wa yɔnlɔparawa kalige kɛɛ naa yɔnlɔ yirisaga kɛɛ yeri.


\par }{\PP \VS{11}A Huramu wì si cɔnrɔ koliyaara, naa naŋganra wɔyaara konaa tɔnmɔ mba pe maa yanragi yanragi pi leyaara ti gbegele. Kì pye ma, tunŋgo ŋga wunlunaŋa Salomɔ wìla kan Huramu wi yeri wi pye wa Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo ki ni, a wì si kɔ ki na.

\VS{12}Ki yaara to lari nda: Tiyagala shyɛn naa ke gona tɔnyaara shyɛn nda ti mbaa jiile wa ke na ti ni, naa mɛrɛ shyɛn nda ti mbaa gona tɔnyaara ti tɔn wa tiyagala ke go na ti ni,

\VS{13}naa girenadi tige pire yanlɛrɛ cɛnmɛ tijɛrɛ (400) nda pe mbaa tondo mɛrɛ shyɛn ti na ti ni. Mɛrɛ ti nuŋgba nuŋgba pyew girenadi tige pire yanlɛrɛ koŋgolo shyɛn kàa pye ti na, mbe tiyagala ke gona tɔnyaara ti tɔn wa tiyagala ke go na,

\VS{14}naa wotoroye kɛ pe ni konaa jogoyaara kɛ nda pàa le wa wotoroye pe nawa ti ni,

\VS{15}naa jogoyaraga gbegbeŋge ki ni, ko ŋga ki cɛnlɛ làa pye li yɛ we, naa napɛnɛ yanlɛɛlɛ kɛ ma yiri shyɛn mbele kìla pye ma tɛgɛ pe na pe ni,

\VS{16}naa cɔnrɔ koliyaara ti ni, naa naŋganra wɔyaara ti ni konaa kara wɔwangala ke ni. Ki yaara nda fuun Huramu Abi wìla gbegele Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki kan, ma yala wunlunaŋa Salomɔ wi sɛnyoro ti ni, wìla ti gbegele tuguyɛnrɛ nda tì wɔlɔgɔ to ta ni.

\VS{17}Wunlunaŋa wìla ti a pège tuguyɛnrɛ ti yan wa joro laga ki ni, wa Zhuridɛn gbaan wi funwa laga falafala ki ni, wa Sukɔti naa Zereda cara ti sɔgɔwɔ pi ni.

\VS{18}Salomɔ wìla ki yaara ti gbegele, a tì lɛgɛ fɔ jɛŋgɛ, fɔ pe sila ya mbege tuguyɛnrɛ ti culo yɔn ki jate.


\par }{\PP \VS{19}Salomɔ wìla ti a pè Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ yaara sannda ti gbegele. To tìla pye
wusuna nuwɔ taan saraga wɔsaga ŋga kìla gbegele tɛ ni, naa buru ŋa pe ma kan Yɛnŋɛlɛ yeri wi ma tɛgɛ tabaliye mbele na pe ni,

\VS{20}naa tɛ piiri fitanladagaye poro naa pe fitanlaye pe ni, poro mbele paa daga mbaa muni wa lajɛŋgɛ
kpoyi ki yɛgɛ, mbe yala
lasiri konɔ làa ki naga yɛgɛ ŋga na ki ni we,

\VS{21}naa pe yarifyɛɛnrɛ ti ni, naa pe fitanlaye, naa pe yɔn yirigeyaara ti ni, tìla gbegele tɛ piiri ni;

\VS{22}naa gbeŋgele ke ni, naa leyaara ti ni, naa tasaala pe ni, naa tɛ piiri naŋganra wɔyaara ti ni, naa shɛrigo gbɔgɔ ki nawa yeyɔngɔ kɔrɔ piile pe ni, poro mbele pe yɛn wa lajɛŋgɛ kpoyi ki yeyɔngɔ ki na we, konaa shɛrigo gbɔgɔ ki yeyɔngɔ kɔrɔ piile pe ni. Pàa pe gbegele tɛ ni.




\Chap{5}\VerseOne{1}Tunŋgo ŋga fuun Salomɔ wìla pye wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ ki ni pa kìla kɔ yɛɛn. Ko puŋgo na, wi to Davidi wìla yaara nda tɛgɛ ti yɛ Yɛnŋɛlɛ li kan, warifuwe, naa tɛ konaa yaapire ti ni fuun ti ni, a wì siri lɛ ma saa ti tɛgɛ wa Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki yarijɛndɛ tɛgɛsaga ki ni\XREF{†}{{\XO 5:1 }{\XO{5.1:
}}{\XT{2 Sami 8.11; 1 Kuro 19.11}}}.


\par }{\SH Pàa kari yɔn finliwɛ kɛsu wi ni \newline  wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni
\par }
{\R (1 Wunlu 8.1-9)

\par }{\PP \VS{2}Kona, a Salomɔ wì si
Izirayɛli tara
lelɛɛlɛ, naa cɛngɛlɛ teele pe ni fuun konaa Izirayɛli seye teele pe gbogolo wa Zheruzalɛmu ca, jaŋgo pe kari wa Davidi ca, ko ŋga pe yinri
Siyɔn ca ye, pe sa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
yɔn finliwɛ kɛsu wi lɛ\XREF{†}{{\XO 5:2 }{\XO{5.2:
}}{\XT{2 Sami 6.12-15; 1 Kuro 15.25-28}}}.

\VS{3}A Izirayɛli tara woolo pe ni fuun pè si saa pe yɛɛ gbogolo wa wunlunaŋa wi tanla mbe shɛrɛgɛ fɛti wi pye, wo ŋa wi ma pye yɛlɛ li yeŋge kɔlɔshyɛn wogo ki ni we\FTNT{†}{{\FR 5:3 }{\FR{5.3:
}}{\FT{Fɛti ŋa wi sɛnrɛ tì yo laga ki laga ŋga ki ni, wo wi yɛn Gbataala nɔgɔ fɛti we (}}{\XT{Levi 23.33-43; Nɔmbu 29.12-38; 1 Wunlu 8.2}}{\FT{).}}}.

\VS{4}A Izirayɛli tara lelɛɛlɛ pe ni fuun pè si pan. A
Levi setirige piile pè si yɔn finliwɛ kɛsu wi lɛ.

\VS{5}Pàa yɔn finliwɛ kɛsu wi lɛ, naa
filisaga paraga go ki ni konaa yaara nda fuun tìla tɛgɛ ti yɛ Yɛnŋɛlɛ kan wa ki ni ti ni.
Saraga wɔfɛnnɛ poro naa Levi setirige piile pe ni, poro pàa ti lɛ ma kari ti ni.

\VS{6}Wunlunaŋa Salomɔ wo naa Izirayɛli woolo mbele fuun pàa gbogolo wa wi tanla pè si yere yɔn finliwɛ kɛsu wi yɛgɛ sɔgɔwɔ. Pàa simbaala naa nɛrɛ lɛgɛrɛ wɔ
saraga. Tìla lɛgɛ fɔ lere saa ya mberi jiri mberi yɔn jɛn.

\VS{7}Kona, a saraga wɔfɛnnɛ pè si kari Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɔn finliwɛ kɛsu wi ni ma saa wi tɛgɛ wa wi tɛgɛsaga, wa shɛrigo gbɔgɔ ki nawa, wa lajɛŋgɛ
kpoyi ki ni, fɔ wa
sherubɛnye pe kanwira ti nɔgɔ.

\VS{8}Sherubɛnye pe kanwira tìla pye ma jaraga wa yɔn finliwɛ kɛsu wi tɛgɛsaga ki go na; tìla pye ma yɔn finliwɛ kɛsu wo naa wi lɛkanŋgagala ke tɔn.

\VS{9}Pàa wi lɛkanŋgagala ke pye, a kè tɔnlɔndɔnlɔ fɔ lere ma ya ma koro lege yɔn finliwɛ kɛsu wi ni na ke numagala ke yaan wa
laga kpoyi ki yɛgɛ sɔgɔwɔ. Ɛɛn fɔ lere saa ya koro wa funwa na mbe ke yan. Yɔn finliwɛ kɛsu wìla koro ma tɛgɛ wa ki laga ki na fɔ ma pan ma gbɔn nala.

\VS{10}Yaraga ka kpɛ sila pye wa yɔn finliwɛ kɛsu wi ni kaawɔ sinndɛɛrɛ papara papara shyɛn to cɛ. Moyisi wo wìla ti le wa wi ni wa Horɛbu yanwiga\FTNT{†}{{\FR 5:10 }{\FR{5.10:
}}{\FT{Horɛbu yanwiga ko nuŋgba ko pàa pye na yinri Sinayi yanwiga.}}} ki na, sanga ŋa ni Yawe Yɛnŋɛlɛ làa yɔn finliwɛ le Izirayɛli woolo pe ni, pe yiriŋgɔlɔ wa Ezhipiti tara we.


\par }{\PP \VS{11}Kì pye ma, a saraga wɔfɛnnɛ pè si yiri wa laga kpoyi ki ni, katugu poro saraga wɔfɛnnɛ mbele fuun pàa pye le, pàa pe yɛɛ pye kpoyi Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, ali ŋgbeleye yan saraga wɔgɔtunŋgo ki pyewagati wi sila gbɔn yi na o.

\VS{12}Levi setirige piile mbele fuun pàa pye yurukɔɔlɔ, Asafu, naa Hema, naa Yedutun, naa pe pinambiile konaa pe sefɛnnɛ pe ni, pàa pye ma yere wa
saraga wɔsaga ki yɔnlɔ yirisaga kɛɛ yeri
lɛn yaripɔrɔ ni pe na, naa weere\XREF{†}{{\XO 5:12 }{\XO{5.12:
}}{\XT{1 Sami 18.6; 2 Sami 6.5; 1 Kuro 13.8; 15.16; 16.5; 25.1,6; 2 Kuro 29.25; Ɛsidi 3.10; Nehe 12.27; Yuuro 150.5}}}, naa juruye konaa ŋgɔniye ni pe kɛɛ. Saraga wɔfɛnnɛ cɛnmɛ naa nafa (120) la pye le pe tanla na mbaanra wiin.

\VS{13}Mbaanra winfɛnnɛ, naa yurukɔɔlɔ pe ni, pàa gbogolo ja ma pe magala li wa nuŋgba, na Yawe Yɛnŋɛlɛ li gbogo nali sɔnni. Pàa pye na mbaanra ti wiin, na weere ti gbɔɔn konaa yarigbɔnrɔ sannda ti ni, na Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɔnni na yuun fɔ:

\par }{\Q «Katugu li yɛn jɛnnɛ,

\par }{\Q li kagbaraga ki yɛn wa fɔ sanga pyew.»

\par }{\PP Ki wagati nuŋgba wi ni, a kambaaga kà si pan ma shɛrigo gbɔgɔ ki yin, Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ye.

\VS{14}Saraga wɔfɛnnɛ pe sila ya mbe koro wa go ki ni mbe pe saraga wɔgɔtunŋgo ki pye kambaaga ki kala na; katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ li gbɔgɔwɔ yanwa pìla pye na Yɛnŋɛlɛ li go ki yinni.




\Chap{6}\VerseOne{1}Kona, a Salomɔ wì sho fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ làa yo fɔ li yaa cɛn wa diwi gbɔlɔ li ni\FTNT{†}{{\FR 6:1 }{\FR{6.1:
}}{\FT{Fenɛtiri sila pye lajɛŋgɛ kpoyi ki na yanwa mbaa yiin wa ki ni (}}{\XT{Ɛki 19.9; 20.21; 1 Wunlu 8.12}}{\FT{).}}}.

\VS{2}Mì wo na, mì go kan ma kan ki pye ma cɛnsaga, laga ŋga ma yaa cɛn wa ki ni fɔ sanga pyew.»


\par }{\SH Salomɔ wìla Yɛnŋɛlɛ li sɔn
\par }
{\PP \VS{3}Ko puŋgo na, a wunlunaŋa wì si kanŋga ma yɛgɛ wa wa
Izirayɛli woolo janwa wi ni fuun wi yeri, ma duwaw pye pe kan. Janwa wi ni fuun wìla yiri ma yere.

\VS{4}A wì sho fɔ: «Sɔnmɔ yɛn Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ li woo. Lo jate làa sɛnrɛ nda yo ma
yɔn fɔlɔ na lɛ na to Davidi wi yeri, lìli yɔn fili li yawa pi fanŋga na. Làa yo fɔ:

\VS{5}‹Maga lɛ pilige ŋga ni mìla na woolo pe yirige wa Ezhipiti tara ti ni, mi fa ca ka kpɛ wɔ Izirayɛli cɛngɛlɛ la kpɛ ni, jaŋgo pe
shɛrigo gbɔgɔ kan wa ki ni panla mɛgɛ ki taga ki na. Mi fa si lere wa kpɛ wɔ mbe yo wi pye Izirayɛli, na woolo pe yɛgɛ sinvɔ.

\VS{6}Ɛɛn fɔ mìla Zheruzalɛmu ca ki wɔ mbaa na yɛɛ nari wa ki ni, ma Davidi wi wɔ wi pye Izirayɛli, na woolo pe go na.›


\par }{\PP \VS{7}«Ma si yala, na to Davidi wìla ki kɔn maga tɛgɛ wa wi nawa mbe go kan Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ li kan.

\VS{8}Ɛɛn fɔ, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì silan to Davidi wi pye fɔ: ‹Kì kaa pye màga jate wa ma nawa mbe go kan na kan, ki jatere wi yɛn ma yɔn.

\VS{9}Ɛɛn fɔ mboro ma, ma yaa go ki kan na kan. Ma pinambyɔ, wo ŋa wi yɛn ma yɛɛra pisee, wo wi yaa ka go ki kan na kan\XREF{†}{{\XO 6:9 }{\XO{6.4-9:
}}{\XT{2 Sami 7.1-13; 1 Kuro 17.1-12}}}.›


\par }{\PP \VS{10}«Kì pye ma, Yawe Yɛnŋɛlɛ làa yɔn fɔlɔ na kɔn, lìli pye mali yɔn fili. A mì kaa yiri ma cɛn wa na to Davidi wi yɔnlɔ, ma cɛn wunluwɔ pi na Izirayɛli woolo pe go na, paa yɛgɛ ŋga na Yawe Yɛnŋɛlɛ làa ki yo we. Mìgi go ki kan Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ li kan.

\VS{11}Yɔn finliwɛ kɛsu, wo ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
yɔn finliwɛ sɛnrɛ ti yɛn ma tɛgɛ wa wi ni, mùu tɛgɛ wa ki ni; ko yɔn finliwɛ po làa le Izirayɛli woolo pe ni.»


\par }{\SH Wunlunaŋa Salomɔ \newline  wi yɛnrɛwɛ sɛnrɛ
\par }
{\R (1 Wunlu 8.22-53)

\par }{\PP \VS{12}Ko puŋgo na, a wunlunaŋa Salomɔ wì si yiri ma yere wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
saraga wɔsaga ki yɛgɛ, ma yɛgɛ wa Izirayɛli woolo janwa wi yeri, maa kɛyɛn yi yirige wa naayeri mbe Yɛnŋɛlɛ yɛnri.

\VS{13}Katugu Salomɔ wìla yeresaga ka gbegele maga yagara tuguyɛnrɛ ni, maga tɛgɛ wa shɛrigo gbɔgɔ loŋgo ki nandogomɔ. Ki titɔnlɔwɔ pìla pye mɛtɛrɛ shyɛn naa kɔngɔ, ki yagawa pìla pye mɛtɛrɛ nuŋgba naa kɔngɔ. A wì si saa lugu wa ki na ma kanŋguuro kan, ma yɛgɛ wa Izirayɛli woolo janwa wi yeri, maa kɛyɛn yi yirige wa naayeri

\VS{14}ma yo fɔ: «E, Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ, Yɛnŋɛlɛ la yɛgɛ woro wa yɛnŋɛlɛ na, nakoma laga tara na paa ma yɛn. Ma tunmbyeele mbele pe maa tanri na yala ma nandanwa kala li ni pe kotogo ki ni fuun ni, ma ma koro yɔn finliwɛ na pe ni konaa na kajɛŋgɛ piin pe kan.

\VS{15}Kì pye ma, yɔn fɔlɔ na màa lɛ ma tunmbyee, na to Davidi wi yeri, màga kala li pye. Sɛnrɛ nda mboro jate màa yo, màri tanga mari yɔn fili nala ma yawa pi fanŋga na.


\par }{\PP \VS{16}«Koni Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ, yɔn fɔlɔ sanna na màa lɛ ma tunmbyee, na to Davidi wi yeri, li pye mali yɔn fili. Màa wi pye fɔ: ‹Ma setirige piile wa yaa kaa taa wa pe ni mbaa cɛɛn wunluwɔ pi na na yɛgɛ sɔgɔwɔ sanga pyew Izirayɛli woolo pe go na. Ko yaa pye ma, na pe kaa pe tangalɔmɔ pi kɔrɔsi, mbaa tanri la yala na
lasiri wi ni, paa yɛgɛ ŋga na mboro jate mɔ̀ɔ yinwege ki pye na yɛgɛ sɔgɔwɔ we\XREF{†}{{\XO 6:16 }{\XO{6.16:
}}{\XT{2 Wunlu 2.4}}}.›


\par }{\PP \VS{17}«Ki kala na, koni Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ, yɔn fɔlɔ na màa lɛ ma tunmbyee, na to Davidi wi yeri, li pye mali yɔn fili.


\par }{\PP \VS{18}«Ɛɛn fɔ kaselege ko na, Yɛnŋɛlɛ li mbe pan mbe cɛn laga tara ti na sɛnwee wi ni okɛ? Wele ali yɛrɛ naayeri wo naa wi gbemɛ pi ni fuun pì kologo ma na, si ka logo go ŋga mì kan ma kan ko.

\VS{19}Konaa ki ni fuun, Yawe Yɛnŋɛlɛ, na Yɛnŋɛlɛ, nuŋgbolo jan ma mi ŋa ma tunmbyee na yɛnrɛwɛ pi logo, mala yɛnrɛwɛ gbɔɔ pi logo. Mi ŋa ma tunmbyee, gbelege ŋga mila gbele nɔɔ yɛnri, maga logo.

\VS{20}Ki yaga maa ki go ŋga ki kɔrɔsi yɔnlɔ naa yembinɛ, katugu mboro jate màa ki yo ki laga ŋga ki wogo na ma yo fɔ: ‹Pa mi yaa lanla yɛɛ nari laga ki laga ŋga ki ni.› Mi ŋa ma tunmbyee, yɛnrɛwɛ mba mila yɛnri laga ki laga ŋga ki ni, pi logo\XREF{†}{{\XO 6:20 }{\XO{6.20:
}}{\XT{Dete 12.11}}}.

\VS{21}Mi ŋa ma tunmbyee konaa Izirayɛli, ma woolo pe ni, na waga pan mbe yɛgɛ wa laga ki laga ŋga ki yeri mbɔɔn yɛnri, maga yaga ma we yɛnrɛwɛ pi logo. Ee, mbɔɔn ta wa ma cɛnsaga ki ni wa naayeri, ma we yɛnrɛwɛ pi logo, ma we kapere ti kala yaga we na.


\par }{\PP \VS{22}«Na lere wa ka kapege pye wi lewee yɛnlɛ wa na, na paga wi ŋgbanga mbe yo wi pan wi wugu ki wogo ki na wa ma saraga wɔsaga ki yɛgɛ sɔgɔwɔ, laga ki go ŋga ki ni,

\VS{23}mbɔɔn ta wa yɛnŋɛlɛ na, maga kala li logo, mali yɛgɛ wɔ, mɔɔ tunmbyeele pe kiti wi kɔn, ma kapere pyefɔ wi le jɔlɔgɔ mbe yala wi kapyege ki ni, mbe tanga kan ŋa wì sin wi yeri mbe yala wi yɛn ma sin yɛgɛ ŋga na ki ni\FTNT{†}{{\FR 6:23 }{\FR{6.23:
}}{\FT{Kìla pye, pe ka baga lere wa na mbe yo wì kapege, na yaraga ka si ta wa mbege naga fɔ ki fɔ wi yɛn kapege pyefɔ nakoma wi yɛn ma sin, pe ma ti ki fɔ wi ma pan wa Yɛnŋɛlɛ li go ki ni, mbe pan mbe wugu mbe daŋga sɛnrɛ yo mbe wa wi yɛɛ na ki wogo ki na. Salomɔ wi yɛn na Yɛnŋɛlɛ li yɛnri, laa piin laa yala ki wogo ki ni (}}{\XT{1 Wunlu 8.31-32}}{\FT{).}}}.


\par }{\PP \VS{24}«Na ma woolo, Izirayɛli woolo wele, paga kari malaga na, a pe juguye pè ya pe ni, katugu pè kapege pye ma na, na paga sɔngɔrɔ mbe pan ma kɔrɔgɔ, mbe pan mbɔɔn gbɔgɔ, mbɔɔn yɛnri, na paga ma yɛnrɛwɛ gbɔɔ yɛnri laga ki go ŋga ki ni,

\VS{25}mbɔɔn ta wa yɛnŋɛlɛ na, ma logo pe yeri, mɔɔ woolo, Izirayɛli woolo pe kapere ti kala yaga pe na. Tara nda màa kan pe yeri konaa pe tɛlɛye pe yeri, ma sɔngɔrɔ ma pan pe ni wa ti ni.


\par }{\PP \VS{26}«Na tisaga wegele ke ka ka tɔn wa naayeri mbe ti tisaga ki ka kaa paan naa, katugu ma woolo pè kapege pye ma na, na paga ma yɛnri laga ki laga ŋga ki ni, mbɔɔn gbɔgɔ konaa mbe pe kapere ti yaga, mbe pan ma kɔrɔgɔ, katugu mà pe jɔlɔ ma kɔ,

\VS{27}kona mbɔɔn ta wa yɛnŋɛlɛ na, ma logo pe yeri, mɔɔ tunmbyeele, Izirayɛli woolo pe kapere ti kala yaga pe na. Pe daga mbaa tanri konɔ jɛnnɛ na na, mali naga pe na. Ma tisaga ki yaga ki pan laga tara ti ni, to nda màa kan ma woolo pe yeri we.


\par }{\PP \VS{28}«Na fuŋgo ka ka to wa tara ti ni, na tifɛlɛgɛ yama ka ka to wa tara ti ni, na yarilire tiga kaa waga mbaa fɔnri yere na, na
gbatɔ wo naa kambɛɛrɛ ti ni tiga ka pan mbe yarilire ti jɔgɔ, na juguye paga ka pan mbe maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga kan wa ma woolo pe tara, wa pe cara nda pè malaga sigemboro kan mari maga ti tanla mbe pe yɔn tɔn, na jɔlɔgɔ cɛnlɛ pyew konaa yama cɛnlɛ pyew ka ka to pe na,

\VS{29}na lere o lere ka kɔɔn yɛnri, mbɔɔn yɛnrɛwɛ gbɔɔ yɛnri, nakoma na ma woolo, Izirayɛli woolo wele, pe ni fuun nuŋgba nuŋgba paga ŋga kì pe nawa pi tanga konaa pe tege ki ni ti jɛn mberi yaga, na paga pe kɛyɛn yi yirige mbe wa wa ki go ŋga ki yeri mbɔɔn yɛnri,

\VS{30}mbɔɔn ta wa yɛnŋɛlɛ na wa ma cɛnsaga ki ni, ma logo pe yeri, ma pe kapere ti kala yaga pe na, ma lere nuŋgba nuŋgba pyew wi sara ma yala wi kapyege ki ni, katugu mà lere nuŋgba nuŋgba pyew wi nawa kala li jɛn; katugu mboro ma sɛnwee wi nawa kala li jɛn.

\VS{31}Ki ka pye ma, pe yaa la fyɛ ma yɛgɛ konaa mbaa tanri ma koŋgolo ke na wagati ŋa fuun pe yaa pye laga tara ti ni wi ni, to nda màa kan we tɛlɛye pe yeri we.


\par }{\PP \VS{32}«Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na, nambanŋa ŋa wi woro Izirayɛli tara woo, ma woolo wo wa, na wiga ka yiri taleere ta ni mbe pan ma mɛgbɔgɔ ki kala na, naa ma fanŋga konaa ma yawa pi kala na, na wiga ka pan mbɔɔn yɛnri laga ki go ŋga ki ni,

\VS{33}mbɔɔn ta wa yɛnŋɛlɛ na, wa ma cɛnsaga ki ni, ma logo ki nambanŋa wi yeri, ma ŋga fuun wi yɛnri ma yeri ki pye wi kan, jaŋgo dunruya woolo pe ni fuun pɔɔn mɛgɛ ki jɛn paa fyɛ ma yɛgɛ, paa yɛgɛ ŋga na Izirayɛli, ma woolo pe yɛn. Ko pe yaa ki jɛn mbe yo go ŋga mì kan ki yɛn mboro wogo.


\par }{\PP \VS{34}«Na ma woolo paga ka yiri mbe sa malaga gbɔn pe juguye pe ni, mbe yala konɔ na ma yaa ka kan pe yeri li ni, na paga yɛgɛ wa wa ca ŋga mà wɔ konaa go ŋga mì kan ma mɛgɛ ni ki yeri mbɔɔn yɛnri,

\VS{35}mbɔɔn ta wa yɛnŋɛlɛ na, wa ma cɛnsaga ki ni, ma pe yɛnrɛwɛ naa pe yɛnrɛwɛ gbɔɔ pi logo, ma yere pe kala li na.


\par }{\PP \VS{36}«Na Izirayɛli woolo paga kapege pye ma na, katugu lere wo wa woro wa ŋa wila kapege pye. Na maga nawa ŋgban pe ni, mbe pe le pe juguye pe kɛɛ, na pe juguye paga pe koli mbe kari pe ni kulowo ni tara ta ni, taleere nakoma tara nda ti yɛn tɔɔn ta ni,

\VS{37}pè pe koli ma kari pe ni tara nda ni, mbe pe ta wa ti ni, na paga pe jatere wi kanŋga mbe sɔngɔrɔ mbe pan ma kɔrɔgɔ, na paga ma yɛnrɛwɛ gbɔɔ yɛnri wa tara nda pè pe koli ma kari wa ti ni, mbe yo fɔ: ‹Wè kapege pye, ma jɔgɔwɔ pye, ma kambasinŋge pye,›

\VS{38}mbe pe ta wa tara nda pe yɛn wa kulowo pi ni ti ni, to nda pè pe koli ma kari pe ni wa, na paga sɔngɔrɔ mbe pan ma kɔrɔgɔ pe kotogo ki ni fuun ki ni konaa pe nawa pi ni fuun pi ni, mbe yɛgɛ wa wa tara nda màa kan pe tɛlɛye pe yeri ti yeri, naa wa ca ŋga mà wɔ ki yeri konaa go ŋga mì kan ma mɛgɛ ni ki yeri,

\VS{39}kona mbɔɔn ta wa yɛnŋɛlɛ na, wa ma cɛnsaga ki ni, ma pe yɛnrɛwɛ naa pe yɛnrɛwɛ gbɔɔ pi logo, ma yere pe kala li ni. Mɔɔ woolo pe kapere nda pè pye ma na ti kala yaga pe na.


\par }{\PP \VS{40}«Koni, na Yɛnŋɛlɛ, ma yɛngɛlɛ ke yɛngɛ ma nuŋgbolo jan, yɛnrɛwɛ mba mɔ̀ɔ yɛnri laga ki laga ŋga ki ni, maa logo!


\par }{\Q \VS{41}Koni Yawe Yɛnŋɛlɛ, mboro ŋa Yɛnŋɛlɛ, yiri ma pan ma cɛn laga laga ŋga ki yɛn ma wogosaga ki ni.

\par }{\Q Ta paan mboro naa ma yɔn finliwɛ kɛsu wi ni,

\par }{\Q wo ŋa ma yawa pi maa pi yɛɛ nari wa we.

\par }{\Q Yawe Yɛnŋɛlɛ, mboro ŋa Yɛnŋɛlɛ, ki yaga ma
saraga wɔfɛnnɛ pe shɔwɔ pi ta, paa yɛgɛ ŋga na lere ma kaa wi yɛɛ fere we.

\par }{\Q Mbele pè taga ma na, paa yɔgɔri nayinmɛ gbɔɔ ni.


\par }{\Q \VS{42}Yawe Yɛnŋɛlɛ, mboro ŋa Yɛnŋɛlɛ, wunluwɔ ŋa mà
sinmɛ kpoyi wo wi na maa wɔ, maga kaa wa.

\par }{\Q Yinmɛ kagala ŋgele mà pye ma tunmbyee Davidi wi kan, ki yaga ma jatere pye ke na\XREF{†}{{\XO 6:42 }{\XO{6.41-42:
}}{\XT{Yuuro 132.8-10}}}.»




\par }\Chap{7}{\SH Yɛnŋɛlɛ li gbɔgɔwɔ yanwa \newline  pìla shɛrigo gbɔgɔ ki yin
\par }
{\R (1 Wunlu 8.62-66; Ɛsidi 6.15-18)

\par }{\PP \VerseOne{1}Naa Salomɔ wìla kaa kɔ wi yɛnrɛwɛ pi na, a kasɔn si yiri wa yɛnŋɛlɛ na ma to wa
saraga sogowogo ki na, maga sogo pew konaa saara sannda ti ni. Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ li gbɔgɔwɔ yanwa pì si pan ma
shɛrigo gbɔgɔ ki yin\XREF{†}{{\XO 7:1 }{\XO{7.1:
}}{\XT{Levi 9.23-24}}}.

\VS{2}Saraga wɔfɛnnɛ pe sila ya ye wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ li gbɔgɔwɔ yanwa pìla shɛrigo gbɔgɔ ki yin.

\VS{3}Izirayɛli woolo pe ni fuun pàa kasɔn kì yan kì yiri wa naayeri konaa Yawe Yɛnŋɛlɛ li gbɔgɔwɔ yanwa pi ni na tinri wa shɛrigo gbɔgɔ ki na. Kona, a pè si fɔli ma pe yɛrɛ ti jiile wa tara, wa laga nawa mba pè wɔlɔgɔ ki na, ma Yawe Yɛnŋɛlɛ li gbɔgɔ mali sɔn ma yo fɔ:

\par }{\Q «Ee, li yɛn jɛnnɛ,

\par }{\Q Ee, li kagbaraga ki yɛn kɔsaga fu.»


\par }{\PP \VS{4}Kona, wunlunaŋa wo naa leele pe ni fuun pe ni, pè si saara wɔ Yawe Yɛnŋɛlɛ li yeri.

\VS{5}Wunlunaŋa Salomɔ wìla nɛrɛ waga nafa ma yiri shyɛn (22 000) konaa simbaala naa sikaala waga cɛnmɛ naa nafa (120 000) wɔ
saraga. Pa wunlunaŋa wo naa leele pe ni fuun pe ni, pàa Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki yɔn yɛɛngɛ fɛti wi pye yɛɛn.

\VS{6}Saraga wɔfɛnnɛ pàa pye wa pe tunŋgo ki na.
Levi setirige piile pàa pye na Yawe Yɛnŋɛlɛ li yarigbɔnrɔ ti gbɔɔn, to nda wunlunaŋa Davidi wìla gbegele paa Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɔnni yuuro ni paa yuun fɔ: «Ee, li kagbaraga ki yɛn kɔsaga fu.» Davidi wo wìla ki konɔ kan pe yeri ma yo paa ki yarigbɔnrɔ ti gbɔɔn, paa Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɔnni. Saraga wɔfɛnnɛ pàa pye na mbaanra ti wiin pe yɛsinmɛ na. Izirayɛli woolo pe ni fuun pàa pye ma yere wa.


\par }{\PP \VS{7}Kona, a Salomɔ wì si shɛrigo gbɔgɔ loŋgo ki nandogomɔ pi pye
kpoyi, ko ŋga ki yɛn wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki yɛgɛ kɛɛ yeri we. A wì si saara sogoworo to naa
nayinmɛ saara ti yanlaga ki wɔ mari sogo wa ki laga ki na, katugu tuguyɛnrɛ
saraga wɔsaga ŋga Salomɔ wìla gbegele kìla kologo ki saara ti na, saara sogoworo, naa muwɛ saara konaa nayinmɛ saara ti yanlaga ki ni, ti saa kun wa ki na.


\par }{\PP \VS{8}Ki wagati wi ni, Salomɔ wo naa Izirayɛli woolo pe ni fuun pe ni pàa fɛti wi pye fɔ ma saa gbɔn pilige kɔlɔshyɛn. Janwa gbɔlɔ làa yiri tara ti lagapyew ki ni ma pan, maga lɛ wa Hamati ca wasege ki na fɔ ma saa gbɔn wa Ezhipiti tara lafogo ki yɔn na\FTNT{†}{{\FR 7:8 }{\FR{7.8:
{\QT{Maga lɛ wa Hamati ca wasege ki na fɔ ma saa gbɔn wa Ezhipiti tara lafogo ki yɔn na,}} ko kɔrɔ wo yɛn maga lɛ tara ti go ŋga na wa yɔnlɔparawa kalige kɛɛ yeri ma saa ki wa tara ti go ŋga na wa yɔnlɔparawa kamɛŋgɛ kɛɛ yeri.
}}}.

\VS{9}Pilige kɔlɔtaanri wogo ki na, a pè si gbogolo ma shɛri, katugu pàa saraga wɔsaga ki yɔn yɛɛngɛ fɛti wi pye ma saa gbɔn pilige kɔlɔshyɛn, mɛɛ fɛti wi pye naa piliye kɔlɔshyɛn ya yɛgɛ ni.

\VS{10}Yɛlɛ li yeŋge kɔlɔshyɛn wogo ki pilige nafa ma yiri taanri wogo ki na, a Salomɔ wì si leele pe yaga ma yo paa kee wa pe
paara yinrɛ. Pàa kari yɔgɔrimɔ naa nayinmɛ ni wa pe kotogo na, kajɛŋgɛ ŋga Yawe Yɛnŋɛlɛ làa pye Davidi wi kan, naa Salomɔ konaa Izirayɛli, li woolo pe kan ki kala na.


\par }{\SH Yɛnŋɛlɛ làa li yɛɛ naga \newline  Salomɔ wi na ki shyɛn wogo na
\par }
{\R (1 Wunlu 9.1-9)

\par }{\PP \VS{11}Kona, a Salomɔ wì si kɔ Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ kanga konaa wunluwɔ go kanga ki na. Kì pye ma, tunŋgo ŋga fuun wìla pye na jaa mbe pye Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki kanga naa wunluwɔ go ki kanga wogo ki na kì si kɔ.

\VS{12}Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì sili yɛɛ naga Salomɔ wi na yembinɛ la ni, ma yo fɔ: «Mɔ̀ɔ yɛnrɛwɛ pi logo. Mìgi laga ŋga ki wɔ ki pye go ŋga pe yaa la saara woo wa ki ni na yeri.

\VS{13}Na mi ka ka tisaga wegele ke tɔn wa naayeri mbe ti tisaga ki ka kaa paan naa, na mi ka ka konɔ kan kambɛɛrɛ ti yeri mbe yo ti yaara ti ka laga tara ti ni, na mi ka ka tifɛlɛgɛ yama wa na woolo pe na,

\VS{14}kona na woolo poro mbele na mɛgɛ ki yɛn na yinri pe na, na paga pe yɛɛ tirige, mbanla yɛnri, mbanla lagaja, na paga puŋgo wa pe kombegele ke ni, mbanla ta wa yɛnŋɛlɛ na, mi yaa logo pe yeri, mbe pe kapere ti kala yaga pe na, mbe pe tara ti jɔlɔgɔ ki kɔ.

\VS{15}Koni na yɛgɛ yaa pye pe na, mi yaa nuŋgbolo jan mbaa yɛnrɛwɛ mba pila piin laga ki laga ŋga ki ni pi nuru.

\VS{16}Koni mìgi go ŋga ki wɔ maga pye kpoyi, jaŋgo mbaa na yɛɛ nari wa ki ni sanga pyew. Mi yaa la wele ki na konaa na jatere wi yaa pye ki na sanga pyew.

\VS{17}Mboro wo na, na ma kaa tanri na yɛgɛ sɔgɔwɔ paa yɛgɛ ŋga na ma to Davidi wì tanga na yɛgɛ sɔgɔwɔ, mbaa ŋga fuun mì yo ma kan ki piin, mbanla kondɛgɛŋgɛlɛ naa na kakɔnndɛgɛŋgɛlɛ ke lɛ mbaa tanri ke na,

\VS{18}pa kona mi yaa yeresaga kan ma wunluwɔ pi yeri mbe yala
yɔn finliwɛ mba mìla le ma to Davidi wi ni pi ni; mìla wi pye fɔ: ‹Leele yaa kaa taa ma setirige piile pe ni mbaa cɛɛn wunluwɔ pi na Izirayɛli tara ti go na\XREF{†}{{\XO 7:18 }{\XO{7.18:
}}{\XT{1 Wunlu 2.4}}}.›

\VS{19}Ɛɛn fɔ na yaga puŋgo wa na yeri, mbe je na kondɛgɛŋgɛlɛ konaa na ŋgasegele ŋgele mì kan ye yeri ke na, na yaga kari mbe saa tunŋgo piin yarisunndo ta yɛgɛ kan konaa mbaa fɔli ti yɛgɛ sɔgɔwɔ mbaa ti gbogo,

\VS{20}kona tara nda mì kan ye yeri, mi yaa ye yirige mbe ye wɔ wa ti ni. Ki shɛrigo gbɔgɔ ŋga mì pye kpoyi, mbaa na yɛɛ nari wa ki ni, mi yaa je ki na mbege lali na yɛɛ ni. Pa mi yaa ti cɛngɛlɛ ke ni fuun kaa ki la koo ye na, kaa tɛgɛ ye na ki wogo ki na.


\par }{\PP \VS{21}«Ali mbege ta ki shɛrigo gbɔgɔ ŋga ki yaa pye gbɔgɔwɔ ni yɛgɛ o yɛgɛ, leele mbele fuun pe yaa kaa tooro le ki tanla, ki yaa ka to pe yɔn na, paa pe yɛɛ yewe mbaa yuun fɔ: ‹Kì pye mɛlɛ, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì sigi tara nda to naa ki shɛrigo gbɔgɔ ŋga ki ni ti tɛgɛ tɛgɛlɔmɔ mba pi na ma\XREF{†}{{\XO 7:21 }{\XO{7.21:
}}{\XT{2 Kuro 36.19}}}?›

\VS{22}Pa kona leele pe yaa ka pe yɔn sogo mbe yo fɔ: ‹Ko pye ma, katugu pè laga Yawe Yɛnŋɛlɛ, pe tɛlɛye Yɛnŋɛlɛ li na, lo na làa pe yirige wa Ezhipiti tara we. Pè taga yarisunndo ta yɛgɛ na, na fɔli ti yɛgɛ sɔgɔwɔ nari gbogo konaa na tunŋgo piin ti kan. Ko kì ti lìgi jɔlɔgɔ ŋga ki ni fuun ki wa pe na.› »




\par }\Chap{8}{\SH Salomɔ wìla cara ta yɛgɛ kan
\par }
{\R (1 Wunlu 9.10-28)

\par }{\PP \VerseOne{1}Yɛlɛ nafa Salomɔ wìla pye ma Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ konaa wi yɛɛra go ki ni ti kan.

\VS{2}Kona,
Tiri ca wunlunaŋa Huramu wìla cara nda kan wi yeri, a wì si sɔngɔrɔ mari kan naa fɔnŋgɔ, mɛɛ
Izirayɛli woolo pele pye, a pè saa cɛn wa ti ni.

\VS{3}Ko puŋgo na, a Salomɔ wì si yiri ma saa to Hamati Zoba ca ki na maga shɔ maga ta.

\VS{4}A wì si Tadimɔri ca ki kan naa fɔnŋgɔ wa
gbinri wi ni konaa cara nda fuun wìla kan wa Hamati tara mbaa wi yarilire ti teri wa ti ni.

\VS{5}A wì si Bɛti Horɔn ca ŋga wa gona konaa Bɛti Horɔn ca ŋga wa nɔgɔna ti kan. Malaga sigecara lari, pàa malaga sigemboro kan mari maga, kɔɔrɔ la pye ti na naa sɔgɔyaara ni mari tɔnndɔ.

\VS{6}Baalati ca naa cara nda fuun tìla pye Salomɔ wi woro, naa cara nda fuun wìla pye naa malaga gbɔnwotoroye pe teri konaa cara nda fuun wìla pye naa shɔnye pe teri, wìla ti kan. Yaraga ŋga fuun wìla pye na jaa mbe kan wa Zheruzalɛmu ca, naa wa Liban tara konaa wi fanŋga kìla pye tara ti laga ŋga fuun go na, wìla ki kan.

\VS{7}Leele pèle la pye wa tara ti ni, poro sila pye Izirayɛli woolo, poro la wɛlɛ Hɛti cɛnlɛ woolo, naa Amɔri cɛnlɛ woolo, naa Perɛzi cɛnlɛ woolo, naa Hɛvi cɛnlɛ woolo konaa Zhebusi cɛnlɛ woolo.

\VS{8}Ki cɛngɛlɛ ke setirige piile mbele pàa koro wa tara ti ni, poro mbele Izirayɛli woolo pe sila pe tɔngɔ mbe pe kɔ, poro wɛlɛ Salomɔ wìla lɛ ma wa pɔrɔtɔya tunndo ti na; pe yɛn ki wogo ki na ali ma pan ma gbɔn nala.

\VS{9}Ɛɛn fɔ Salomɔ wi sila Izirayɛli woo wo wa pye kulo wa tunndo ti ni, katugu poro la pye wi maliŋgbɔɔnlɔ. Wìla pele pye maliŋgbɔɔnlɔ teele, naa wi malaga gbɔnwotoroye teele konaa wi shɔn lugufɛnnɛ teele.

\VS{10}Teele cɛnmɛ shyɛn naa nafa shyɛn ma yiri kɛ (250) wunlunaŋa Salomɔ wìla wɔ ma tɛgɛ tunmbyeele pe go na paa pe kɔrɔsi.


\par }{\PP \VS{11}Salomɔ wìla ti a
Farawɔn wi sumborombyɔ wì yiri wa Davidi ca ki ni, ma kanŋga wa go ŋga wìla kan wi kan ki ni; katugu wìla wi yɛɛ pye fɔ: «Kii daga na jɔ wi cɛn wa Davidi wi wunluwɔ go ki ni, Izirayɛli tara wunlunaŋa we; katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ li
yɔn finliwɛ kɛsu pòo tɛgɛ laga ŋga na, ki yɛn
kpoyi.»


\par }{\SH Shɛrigo gbɔgɔ tunŋgo ki yɛgɛ wɔmɔ
\par }
{\PP \VS{12}Kona Salomɔ wi nɛɛ
saara sogoworo woo Yawe Yɛnŋɛlɛ li yeri wa li
saraga wɔsaga ki na, ko ŋga wìla kan li kan wa shɛrigo gbɔgɔ ki ndɔgɔrɔ ti yɛgɛ we.

\VS{13}Wìla pye na saara ti woo ki na ma yala Moyisi wìla ŋga yo pilige nuŋgba nuŋgba pyew
saraga wɔgɔ wogo ki na ki ni, naa cɛnpiliye woro ti ni, naa yevɔnndɔ woro ti ni konaa shɛrɛgɛ fɛtiye taanri mbele pe maa piin yɛlɛ li ni pe woro ti ni, poro la wɛlɛ
leve fu buru fɛti, naa
Pantikɔti fɛti konaa
Gbataala nɔgɔ fɛti wi ni\XREF{†}{{\XO 8:13 }{\XO{8.13:
}}{\XT{Ɛki 23.14-17; 34.22-23; Levi 23;
}}{\XT{Nɔmbu 28.17-31; 29.12-39; Dete 16.16}}}.

\VS{14}Wìla
saraga wɔfɛnnɛ ŋgbeleye yi tɛgɛ pe tunndo ti na, ma yala wi to Davidi wìla ki kɔn maga tɛgɛ yɛgɛ ŋga na ki ni. Wìla
Levi setirige piile pe tɛgɛ pe tunŋgo ki na. Ko la pye mbaa Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɔnni konaa mbaa tunŋgo piin saraga wɔfɛnnɛ pe yɛgɛ sɔgɔwɔ, mbe yala pilige nuŋgba nuŋgba pyew tunŋgo pyelɔmɔ pi ni. Wìla yeyɔngɔ kɔrɔsifɛnnɛ ŋgbeleye yi tɛgɛtɛgɛ yeyɔnrɔ ti na; katugu Yɛnŋɛlɛ li lere Davidi pa wìla ki yo ma\XREF{†}{{\XO 8:14 }{\XO{8.14:
}}{\XT{1 Kuro 26}}}.

\VS{15}Ŋgasele na wunlunaŋa wìla kan saraga wɔfɛnnɛ naa Levi setirige piile pe wogo na konaa yarijɛndɛ tɛgɛsaga ki wogo na, pe sila li kɛ.


\par }{\PP \VS{16}Pa Salomɔ wi tunndo ti ni fuun tìla kɔ yɛɛn, maga lɛ Yawe Yɛnŋɛlɛ li go nɔgɔ lepilige ki na fɔ ma saa gbɔn ki kɔpilige ki na. Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ li go ki kanga kì si kɔ.


\par }{\PP \VS{17}Kona, a Salomɔ wì si yiri ma kari wa Eziyɔn Gebɛri ca konaa wa Eyilati ca, wa Edɔmu tara.

\VS{18}Wunlunaŋa Huramu wìla tɔnmɔkɔɔrɔ torogo, mari le wi yɛɛra tunmbyeele poro naa tunmbyeele mbele pe kɔgɔje wi jɛn pe kɛɛ, pe sari kan Salomɔ wi yeri. A pè si saa gbɔn wa Ofiri tara poro naa Salomɔ wi tunmbyeele pe ni, mɛɛ sɔngɔrɔ ma pan tɛ tɔni kɛ ma yiri kaŋgurugo si ni wunlunaŋa Salomɔ wi kan.




\par }\Chap{9}{\SH Seba tara wunlunjɔ wìla kari \newline  ma saa wunlunaŋa Salomɔ \newline  wi shari
\par }
{\R (1 Wunlu 10.1-13)

\par }{\PP \VerseOne{1}Saba tara wunlunjɔ wìla ki logo ma yo Salomɔ wi mɛgɛ kì yiri, a wì si pan wa Zheruzalɛmu ca, mbe pan mboo wa mbe wele nandaleŋgele ni. Wìla pan lelɛgɛrɛ ni wi puŋgo na, naa yɔngɔmɛye ni mbele tuguro la pye pe na, to la pye nuwɔ taanyaara, naa tɛ lɛgɛrɛ konaa sinndɛɛrɛ sɔnŋgbanga woro. Wìla pan wa Salomɔ wi yeri, ma pan ma sɛnrɛ nda fuun tìla pye wa wi nawa ti yo maa kan.

\VS{2}Yewige ŋga fuun wìla yewe, Salomɔ wìla wi yɔn sogo ki ni fuun ki na. Yewige ka kpɛ sila pye ma ŋgban Salomɔ wi yeri, ŋga wi saa ya mboo yɔn sogo ki na.


\par }{\PP \VS{3}Kona, a Saba tara wunlunjɔ wì sigi wele maga yan fɔ tijinliwɛ gbɔɔ la pye Salomɔ wi yeri. Salomɔ wìla go ŋga kan wìla ki yan fun,

\VS{4}naa yaakara nda pàa pye na kaa wa wi go ti ni, naa wi legbɔɔlɔ pe yinrɛ ti ni, naa wi tunmbyeele pe tunŋgo pyelɔmɔ konaa pe yaripɔrɔ ti ni, naa tunmbyeele mbele pàa pye yaara nda pe maa woo ti yɛgɛ wɔfɛnnɛ konaa pe yaripɔrɔ ti ni, konaa
saara sogoworo nda wìla pye na woo wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ ki ni ti ni. A kì si to wi yɔn na fɔ jɛŋgɛ.

\VS{5}Kona, a wì si wunlunaŋa wi pye fɔ: «Mala ta wa na tara, sɛnrɛ nda mì logo ma kapyegele ke wogo na konaa ma tijinliwɛ pi wogo na, jaga ti yɛn kaselege.

\VS{6}Sanga ŋa ni mi fa pan mbege yan na yɛ, sɛnrɛ nda fuun pàa pye na yuun, mi sila taga ti na. Wele, ma tijinliwɛ gbɔɔ pe sila pi walaga sɛnrɛ yo na kan yɛrɛ. Ma mɛgɛ kì yiri yɛgɛ ŋga na, a mì logo, mà wɛ ko na.

\VS{7}Fɛrɛwɛ yɛn ma go woolo pe woo! Fɛrɛwɛ yɛn ma tunmbyeele pe woo, poro mbele pe yɛn ma ni nɔɔ tijinliwɛ sɛnrɛ ti nuru we!

\VS{8}Sɔnmɔ yɛn Yawe Yɛnŋɛlɛ, ma Yɛnŋɛlɛ li woo, lo na lì kajɛŋgɛ pye ma kan mɔɔ tɛgɛ wa li wunluwɔ jɔngɔ ki na, jaŋgo ma pye wunluwɔ Yawe Yɛnŋɛlɛ, ma Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ki na! Mà jɛn
Izirayɛli woolo pɔ̀ɔn Yɛnŋɛlɛ li ndanla, a laa jaa pe koro wa fɔ sanga pyew. Ko kì ti lɔ̀ɔn tɛgɛ pe wunlunaŋa, jaŋgo maa pe kagala ke yɛgɛ woo kasinŋge naa kaselege ni.»


\par }{\PP \VS{9}Ko puŋgo na, a Saba tara wunlunjɔ wì si tɛ tɔni taanri naa kɔngɔ kan wunlunaŋa Salomɔ wi yeri, naa nuwɔ taanyaara lɛgɛrɛ ni konaa sinndɛɛrɛ sɔnŋgbanga woro ni. Saba tara wunlunjɔ wìla pan ma nuwɔ taanyaara nda kan wunlunaŋa Salomɔ wi yeri, lere fa pan mbe nuwɔ taanyaara ta kan wa Izirayɛli tara mbe wɛ to na\XREF{†}{{\XO 9:9 }{\XO{9.1-9:
}}{\XT{Luki 11.31}}}.


\par }{\PP \VS{10}Huramu wi tunmbyeele naa Salomɔ wi tunmbyeele mbele pàa pan tɛ wi ni ma yiri wa Ofiri tara, pàa pan fun santali tire ni konaa sinndɛɛrɛ sɔnŋgbanga woro ni\XREF{†}{{\XO 9:10 }{\XO{9.10:
}}{\XT{1 Wunlu 5.6}}}.

\VS{11}Wunlunaŋa wìla santali tire ta tɛgɛ ma lugusaga gbegele, mbaa yiin wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni konaa wa wunluwɔ go ki ni, ma ta tɛgɛ ma ŋgɔniye naa juruye gbegele yurukɔɔlɔ pe kan. Pe fa ki tire cɛnlɛ ta yan wa Zhuda tara faa.

\VS{12}Kona, yaraga ŋga fuun Saba tara wunlunjɔ wìla pye na jaa konaa ŋga fuun wìla yɛnri, Salomɔ wìla ki ni fuun ki kan wi yeri. Wìla yarilɛgɛrɛ kan wunlunjɔ wi yeri ma wɛ nda wìla pan ma kan wunlunaŋa Salomɔ wi yeri ti na. Ko puŋgo na, a Saba tara wunlunjɔ wo naa wi tunmbyeele pe ni pè si sɔngɔrɔ ma kari pe tara.


\par }{\SH Wunlunaŋa Salomɔ \newline  wìla pye penjagbɔrɔ fɔ
\par }
{\R (1 Wunlu 10.14-25; 1 Kuro 1.14-17)

\par }{\PP \VS{13}Yɛlɛ nuŋgba nuŋgba pyew tɛ tɔni nafa pàa pye na paan na kaan Salomɔ wi yeri.

\VS{14}Mbe taga wa ko na, safari wafɛnnɛ, naa pɛrɛfɛnnɛ konaa Larabu tara wunlumbolo pàa pye na lambo sara wi yeri; tara ti janmaratigiye pàa pye na nizara woo wi yeri, na paan tɛ naa warifuwe ni wi kan.


\par }{\PP \VS{15}Wunlunaŋa Salomɔ wìla
tugurɔn sigeyaara tugbɔɔrɔ cɛnmɛ shyɛn (200) gbegele tɛ ŋa pè gbɔn wa ni. Tɛ culo kɔgɔlɔni kɔgɔlɔni pàa tɛgɛ ma ti ni fuun nuŋgba nuŋgba ti gbegele.

\VS{16}A wì tugurɔn sigeyaara jɛgɛlɛ jɛgɛlɛ cɛnmɛ taanri (300) gbegele tɛ ŋa pè gbɔn wa ni. Tɛ culo taanrindaanri pàa tɛgɛ ma ti ni fuun nuŋgba nuŋgba ti gbegele. A wunlunaŋa wì si saa ti tɛgɛ wa wunluwɔ go ŋga pàa pye na yinri Liban kɔlɔgɔ go ki ni\XREF{†}{{\XO 9:16 }{\XO{9.16:
}}{\XT{1 Wunlu 7.2}}}.


\par }{\PP \VS{17}A wunlunaŋa wì si wunluwɔ jɔngɔ gbeŋgbeŋge ka gbegele solo ŋgangala ni, mɛɛ tɛ piiri wo ki na maga tɔn.

\VS{18}Pàa lugusara kɔgɔlɔni gbegele ki wunluwɔ jɔngɔ ki na, naa tɔɔrɔ tagasaga tɛ wogo nuŋgba ni ki na. Kɛyɛn tagasaga la pye jɔngɔ ki kanŋgɔlɔyɔ shyɛn yi na. Pàa jara yanlɛɛlɛ shyɛn tɛ ma pe yerege yerege kɛyɛn tagasara ti nuŋgba nuŋgba ti tanla.

\VS{19}Pàa jara yanlɛɛlɛ kɛ ma yiri shyɛn gbegele ma pe yerege yerege jɔngɔ ki lugusara kɔgɔlɔni ti kanŋgɔlɔyɔ shyɛn yi na. Ki jɔngɔ cɛnlɛ ka fa gbegele wunluwɔ pa yɛgɛ ni gbɛn.


\par }{\PP \VS{20}Wunlunaŋa Salomɔ wi wɔjɛŋgɛlɛ ke ni fuun kàa pye tɛ wogolo. Wi wunluwɔ go ŋga pàa pye na yinri Liban kɔlɔgɔ go ki yaapire ti ni fuun tìla pye tɛ piiri woro. Yaraga ko ka sila pye wa warifuwe wogo, katugu Salomɔ wagati wi na, pe sila pye na warifuwe wi jate.

\VS{21}Katugu tɔnmɔkɔɔrɔ tugbɔɔrɔ la pye wunlunaŋa Salomɔ wi yeri, nda tìla pye na kee wa Tarisisi ca; Huramu woolo poro pàa pye ti tunmbyeele. Yɛlɛ taanrindaanri pyew tìla pye na paan tɛ, naa warifuwe, naa solo ŋgangala, naa kana konaa sannjɛrɛ nda pe yinri pan ti ni.

\VS{22}Wunlunaŋa Salomɔ wi mɛgɛ kìla yiri ma wɛ dunruya wunlumbolo pe ni fuun pe na wi yarijɛndɛ tawa po naa wi tijinliwɛ pi kala na.

\VS{23}Dunruya wunlumbolo pe ni fuun pàa pye naga lagajaa mbe wunlunaŋa Salomɔ wi yan, jaŋgo mbe tijinliwɛ mba Yɛnŋɛlɛ li kan wi yeri pi sɛnrɛ ta logo.

\VS{24}Pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pàa pye na paan pe yarikanra ni wi kan, to lari nda warifuwe yaara, naa tɛ yaara, naa yaripɔrɔ, naa maliŋgbɔnyaara, naa nuwɔ taanyaara, naa shɔnye konaa sofilele worosoye ni. Ko la pye na piin ma yɛlɛ pyew.


\par }{\PP \VS{25}Shɔnye naa malaga gbɔn wotoroye tɛgɛsara waga tijɛrɛ (4 000) tìla pye Salomɔ wi yeri, naa shɔn lugufɛnnɛ waga kɛ ma yiri shyɛn (12 000) ni. Wi malaga gbɔn wotoroye pàa pye cara nda ni, wìla pele tɛgɛtɛgɛ wa ti ni konaa ma pele tɛgɛ wa wo wunlunaŋa wi yɛɛ tanla wa Zheruzalɛmu.

\VS{26}Maga lɛ wa Efirati gbaan wi yɔn na fɔ ma saa gbɔn wa Filisiti tara fɛnnɛ pe tara ti na konaa ma kari ma saa gbɔn fɔ wa Ezhipiti tara kɔnlɔ li na, Salomɔ wìla pye ko wunlumbolo poro pe ni fuun go na\XREF{†}{{\XO 9:26 }{\XO{9.26:
}}{\XT{Zhenɛ 15.18; 1 Wunlu 4.20}}}.

\VS{27}Wunlunaŋa wìla ti, a warifuwe wì lɛgɛ wa Zheruzalɛmu ca paa sinndɛɛrɛ yɛn, ma ti a
sɛdiri tire tì lɛgɛ wa fun paa yɛgɛ ŋga na sikomɔri tire ti yɛn ma lɛgɛ wa yanwira tigiwɛn tara ti ni we\XREF{†}{{\XO 9:27 }{\XO{9.27:
}}{\XT{Dete 17.17; 1 Wunlu 10.27; 1 Kuro 1.15}}}.

\VS{28}Pàa pye na yinrigi shɔnye pe ni wa Ezhipiti tara konaa tara sannda ti ni na paan pe ni Salomɔ wi kan\XREF{†}{{\XO 9:28 }{\XO{9.28:
}}{\XT{Dete 17.17}}}.


\par }{\SH Salomɔ wi kunwɔ
\par }
{\R (1 Wunlu 11.41-43)

\par }{\PP \VS{29}Salomɔ wi kapyegele sanŋgala, koŋgbanŋgala koro naa puŋgo wogolo ke ni, ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Natan wi kapyegele sɛwɛ wi ni, naa wa Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Ahiya ŋa wìla yiri wa Silo ca wi Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnyoro ti ni, konaa wa yariyanra yanfɔ Yedo wi yariyanra sɛwɛ wi ni, wo ŋa wìla yɔnlɔgɔ ma para Nebati pinambyɔ Yerobowamu wi wogo na we.

\VS{30}Salomɔ wìla yɛgɛlɛ ŋgele pye wunluwɔ pi na Izirayɛli tara ti ni fuun ti go na wa Zheruzalɛmu ca kàa pye nafa shyɛn.

\VS{31}Ko puŋgo na, a Salomɔ wì si ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na. A pè suu le wa wi to Davidi wi ca. A wi pinambyɔ Orobowamu wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.




\par }{\MS ZHUDA TARA WUNLUMBOLO PE KAGALA

\par }\Chap{10}{\MR 10–36

\par }{\SH Orobowamu wìla je \newline  mbe logo Izirayɛli woolo pe yeri
\par }
{\R (1 Wunlu 12.1-15)

\par }{\PP \VerseOne{1}Kona, a Orobowamu wì si yiri ma kari wa Sishɛmu\XREF{†}{{\XO 10:1 }{\XO{10.1:
}}{\XT{1 Wunlu 12.1}}} ca, katugu
Izirayɛli woolo pe ni fuun pàa gbogolo wa mboo tɛgɛ wunluwɔ.

\VS{2}A Nebati pinambyɔ Yerobowamu wì sigi wogo ki logo maga ta wìla pye bere wa Ezhipiti tara, to nda wìla fe wunlunaŋa Salomɔ wi yɛgɛ ma saa lara wa we. A wì si yiri wa Ezhipiti tara ma sɔngɔrɔ wa Izirayɛli tara.

\VS{3}A pè si leele tun, a pè saa wi yeri ma pan wi ni. Kona, a wo naa Izirayɛli woolo pe ni fuun pe ni pè si kari ma saa para Orobowamu wi ni, ma yo fɔ:

\VS{4}«Ma to wìla tugugbɔrɔ taga we go na. Koni, na maga pɔrɔtɔya tunndo naa tugugbɔrɔ nda ma to wìla taga we go na ti tifaga we na, pa we yaa la tunŋgo piin ma kan.»


\par }{\PP \VS{5}A Orobowamu wì si pe pye fɔ: «Ye sɔngɔrɔ gbɛn, mi yaa jatere pye. Piliye taanri toroŋgɔlɔ ye pan laga na yeri.» A leele pè si sɔngɔrɔ ma kari.


\par }{\PP \VS{6}Kona
lelɛɛlɛ mbele pàa pye na tunŋgo piin wunlunaŋa Orobowamu wi to Salomɔ wi ni wi yinwege sanga wi ni, a wì si saa pe gbogolo ma pe yewe ma yo fɔ: «Yoro naga jaa mbe ki leele mbele pe yɔn sogo mbe yo mɛlɛ?»


\par }{\PP \VS{7}A lelɛɛlɛ pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Na maga pye jɛnŋɛ ki leele mbele pe ni, na maga kajɛŋgɛ pye pe kan mbe pe yɔn sogo sɛnjɛndɛ ni, pa pe yaa pye ma tunmbyeele sanga pyew.»

\VS{8}Ɛɛn fɔ Orobowamu wi sila lelɛɛlɛ pe yɛrɛwɛ sɛnrɛ ti lɛ. Wo naa lefɔnmbɔlɔ mbele pàa yiri ma lɛ ja, poro mbele pàa pye le wi tanla, a wì si poro yewe.

\VS{9}Wìla pe pye fɔ: «Ki leele mbele pè pan mala pye ma yo tugugbɔrɔ nda na to wìla taga pe go na, mberi tifaga pe na, yaa jaa mbe pe yɔn sogo mbe yo mɛlɛ?»

\VS{10}A wi yɛnlɛzaga lefɔnmbɔlɔ pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ki leele mbele pè pan ma sɛnrɛ nda yo ma kan ma yo fɔ ma to wìla tugugbɔrɔ taga pe go na, mari tifaga pe na, pa ma yaa pe yɔn sogo mbe yo yɛɛn fɔ: ‹Na yombɛnjo wì gbɔgɔ ma wɛ na to wi sɛnnɛ li na\FTNT{†}{{\FR 10:10 }{\FR{10.10:
}}{\FT{Ŋga kì yo:
{\QT{Na yombɛnjo wì gbɔgɔ ma wɛ na to wi sɛnnɛ li na,}} ko kɔrɔ wo yɛn fɔ: Fanŋga yɛn na yeri ma wɛ na to wi fanŋga ki na. Faa Izirayɛli woolo pàa pye na sɛnnɛ li jate paa sɛnwee wi fanŋga ki go yɛn, yombɛnjo wo la pye na sɛnwee wi fanŋgɔgɔ ko nari. Kì cɛn ndɛɛ Orobowamu wìla ki naga ma yo wo fanŋgɔgɔ ye, ko yɛn fanŋga ni ma wɛ wi to wi fanŋga ki na.}}}.

\VS{11}Koni yè yo fɔ na to wìla tugugbɔrɔ taga ye go na, nda mi wo yaa taga ye go na, to yaa nugu na to wo woro to na. Na to wìla pye na ye gbɔɔn na ye yɛrɛgi gbatorogo ni, mi wo yaa la ye yɛrɛgi naala ni\FTNT{†}{{\FR 10:11 }{\FR{10.11:
}}{\FT{Ŋga kì yo fɔ:
{\QT{Na to wìla pye na ye gbɔɔn na ye yɛrɛgi gbatooro ni, mi wo yaa la ye yɛrɛgi naala ni,}} ko yɛn naga nari ma yo tege ŋga Orobowamu wi yaa taga Izirayɛli woolo pe na, ko yaa wɛ ŋga wi to wìla taga pe na ko na. Naala mbele pe sɛnrɛ tì yo, tugurɔn kandɔgɔŋgɔlɔ jɛgɛlɛ jɛgɛlɛ kele la wɛlɛ. Kìla pye pe ma ke pɔpɔ wa gbatorogo ki numaga ki na; na paga lere gbɔn ki ni pe maga tile, kandɔgɔŋgɔlɔ ke mɛɛ ye wi ni maa kɔɔnlɔ pɔyi pɔyi.}}}.› »


\par }{\PP \VS{12}Pilige taanri wogo ki na, a Yerobowamu wo naa Izirayɛli woolo pe ni fuun pe ni pè si sɔngɔrɔ ma pan wa wunlunaŋa Orobowamu wi yeri, paa yɛgɛ ŋga na wìla ki yo pe kan fɔ: «Ye sɔngɔrɔ ye pan laga na yeri pilige taanri wogo ki na.»

\VS{13}A wunlunaŋa wì si pe yɔn sogo sɛnŋgbanra ni. Wi sila lelɛɛlɛ pe yɛrɛwɛ sɛnrɛ ti lɛ.

\VS{14}Wìla pe yɔn sogo ma yala lefɔnmbɔlɔ pàa yɛrɛwɛ sɛnrɛ nda yo to ni. Wìla pe pye fɔ: «Na to wìla tugugbɔrɔ taga ye go na; ɛɛn mi fun, mi yaa ka taga ki tugugbɔrɔ ti na naa ye go na. Na to wìla pye na ye gbɔɔn na ye yɛrɛgi gbatorogo ni, mi wo yaa la ye gbɔɔn mbaa ye yɛrɛgi naala ni.»

\VS{15}Kì pye ma, wunlunaŋa wi sila logo leele pe yeri, katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ lo làa ko pye ma, jaŋgo li yɔn sɛnrɛ yofɔ Ahiya ŋa wìla yiri wa Silo ca, sɛnrɛ nda làa yo wi kan, a wìri yo Nebati pinambyɔ Yerobowamu wi kan, ti ta tiri yɛɛ yɔn fili\FTNT{†}{{\FR 10:15 }{\FR{10.15:
}}{\XT{1 Wunlu 11.29-39}}{\FT{, Yawe Yɛnŋɛlɛ làa ki kɔn maga tɛgɛ mbe jɔlɔgɔ wa Salomɔ wi go woolo pe na wi kapege ko kala na.}}}.


\par }{\SH Izirayɛli tara wunluwɔ \newline  pìla kɔn shyɛn
\par }
{\R (1 Wunlu 12.16-20)

\par }{\PP \VS{16}Naa Izirayɛli woolo pe ni fuun pàa kaa ki yan wunlunaŋa Orobowamu wii yɛnlɛ mbe logo pe yeri, a pè suu pye fɔ:

\par }{\Q «We kala woro Davidi wi ni.

\par }{\Q Woro naa Zhese pinambyɔ wi ni, kɔrɔgɔ liwɛn woro we sɔgɔwɔ.

\par }{\Q Izirayɛli woolo ye yiri yaa kee ye yinrɛ.

\par }{\Q Koni, mboro
Davidi setirige pyɔ, ta jaan ma go woolo pe ni.»

\par }{\PP Kì pye ma, a Izirayɛli woolo pe ni fuun pè si yiri ma kari pe yinrɛ.

\VS{17}Izirayɛli woolo mbele pàa pye ma cɛn wa Zhuda tara cara ti ni, poro wɛlɛ Orobowamu wìla pye wunluwɔ pe go na.

\VS{18}Kona, a wunlunaŋa Orobowamu wì si Hadoramu ŋa wìla pye pɔrɔtɔya tunndo pyefɛnnɛ pe go na wi tun wa Izirayɛli woolo pe yeri. Ɛɛn fɔ, a Izirayɛli woolo pè suu wa sinndɛɛrɛ ni maa gbo. A Orobowamu wo si bala ma ye wa wi wotoro ŋa shɔn maa tile wi ni ma fe ma kari wa Zheruzalɛmu ca.

\VS{19}Kì pye ma, Izirayɛli woolo mbele wa tara ti yɔnlɔparawa kamɛŋgɛ kɛɛ yeri, pè si yiri ma je Davidi wi wunluwɔ go woolo pe na fɔ ma pan ma gbɔn nala.




\par }\Chap{11}{\SH Yɛnŋɛlɛ li sila yɛnlɛ \newline  Izirayɛli woolo pe malaga gbɔn \newline  pe yɛɛ ni
\par }
{\R (1 Wunlu 12.21-24)

\par }{\PP \VerseOne{1}Naa Orobowamu wìla kaa sɔngɔrɔ ma ye wa Zheruzalɛmu ca, a wì si Zhuda cɛnlɛ woolo naa Bɛnzhamɛ cɛnlɛ woolo pe gbogolo. Pàa pye nambala maliŋgbɔɔnlɔ wɛlimbɛlɛ waga cɛnmɛ naa nafa tijɛrɛ (180 000), jaŋgo mbe sa malaga gbɔn
Izirayɛli woolo sanmbala pe ni, mbe ta mbe Izirayɛli tara wunluwɔ pi sɔngɔrɔ mboo kan Orobowamu wi yeri.

\VS{2}Ɛɛn fɔ, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si para
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Shemaya wi ni, ma yo fɔ:

\VS{3}«Ki yo Salomɔ wi pinambyɔ Orobowamu wi kan, wo ŋa wi yɛn Zhuda tara wunlunaŋa we, naa Izirayɛli woolo mbele fuun pe yɛn Zhuda cɛnlɛ woolo naa Bɛnzhamɛ cɛnlɛ woolo pe kan ma yo fɔ:

\VS{4}‹Pa Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yo yɛɛn fɔ: Yaga ka yiri mbe sa to ye sefɛnnɛ pe na malaga ni. Ye ni fuun nuŋgba nuŋgba ye sɔngɔrɔ yaa kee ye yinrɛ, katugu ki kala na pa lì yiri mi yeri.› » A leele pè si logo Yawe Yɛnŋɛlɛ li yeri, mɛɛ sɔngɔrɔ ma kari, ma malaga ki yaga Yerobowamu wi ni.


\par }{\SH Orobowamu wìla malaga \newline  sigemboro kan ma cara ta maga
\par }
{\PP \VS{5}Kona, a Orobowamu wì si cɛn wa Zheruzalɛmu ca. A wì si malaga sigemboro kan ma cara ta maga wa Zhuda tara ti ni.

\VS{6}Ki cara to lari nda Betilɛɛmu ca, naa Etamu ca naa Tekowa ca,

\VS{7}naa Bɛti Zuri ca, naa Soko ca, naa Adulamu ca,

\VS{8}naa Gati ca, naa Maresha ca, naa Zifu ca,

\VS{9}naa Adorayimu ca, naa Lakishi ca, naa Azeka ca,

\VS{10}naa Zoreya ca, naa Ayalɔn ca konaa Eburɔn ca ki ni. Ki cara nda ti ni fuun pa tìla pye wa Zhuda tara konaa wa Bɛnzhamɛ tara ti ni. Wìla malaga sigemboro kan ma ki cara ti maga.

\VS{11}Wìla ki malaga sigemboro ti gbegele mari kan jɛŋgɛ. Kona, a wì si teele tɛgɛtɛgɛ wa ti ni, ma yarilire tɛgɛsara gbegele wa, naa sinmɛ konaa duvɛn tɛgɛsara ni.

\VS{12}Tugurɔn sigeyaara tugbɔɔrɔ naa njaanra la pye wa ki cara ti ni fuun nuŋgba nuŋgba ti ni. Wìla ti a ki cara tì fanŋga ta fɔ jɛŋgɛ. Zhuda tara naa Bɛnzhamɛ cɛnlɛ woolo pe tara tìla pye wo kɛɛ na.


\par }{\SH Saraga wɔfɛnnɛ \newline  naa Levi setirige piile pàa pan \newline  ma taga Orobowamu wi na
\par }
{\PP \VS{13}Kona, a
saraga wɔfɛnnɛ poro naa
Levi setirige piile mbele pàa pye wa Izirayɛli tara ti lagapyew ki ni, pè si yiri wa pe tara ti ni fuun ti ni ma pan ma taga Orobowamu wi na.

\VS{14}Levi setirige piile pàa yiri wa pe cara ti ni konaa ti kanŋgara na lara nda pàa ta pe woro ti ni, ma pan wa Zhuda tara konaa wa Zheruzalɛmu ca, katugu Yerobowamu naa wi pinambiile pe ni pàa pe yɛgɛ kɔn Yawe Yɛnŋɛlɛ li
saraga wɔgɔtunŋgo ki na.

\VS{15}Yerobowamu wìla leele pele wɔ wi yɛ ma pe tɛgɛ saraga wɔfɛnnɛ wa sunzara nda wa tinndiye pe na ti go na, a poro na sikapɛnɛ yanlɛɛlɛ konaa napɛnɛ mbele wìla gbegele pe gbogo\XREF{†}{{\XO 11:15 }{\XO{11.15:
}}{\XT{Levi 17.7}}}.

\VS{16}Kona, Izirayɛli cɛngɛlɛ woolo mbele fuun pàa pye na jaa mbaa Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ li gbogo pe kotogo ki ni fuun ni, pè si taga Levi setirige piile pe na ma kari wa Zheruzalɛmu, mbe saa saara woo Yawe Yɛnŋɛlɛ, pe tɛlɛye Yɛnŋɛlɛ li yeri.

\VS{17}Kì pye ma, pàa yeresaga kan Zhuda tara wunluwɔ pi yeri konaa ma fanŋga kan Salomɔ pinambyɔ Orobowamu wi yeri fɔ ma saa gbɔn yɛlɛ taanri; katugu wìla tanga wa Davidi naa Salomɔ pe tulugo ki ni yɛlɛ taanri ni.


\par }{\SH Orobowamu wi go woolo
\par }
{\PP \VS{18}Orobowamu wìla Yerimɔti sumborombyɔ Mahalati wi pɔri wi jɔ. Yerimɔti wìla pye Davidi pinambyɔ. Mahalati nɔ wo lawi ŋa Abihayili. Abihayili to wo lawi ŋa Eliyabu. Eliyabu wìla pye Zhese pinambyɔ.

\VS{19}Orobowamu wi jɔ wìla pinambiile se wi kan, poro la wɛlɛ Yehushi, naa Shemariya konaa Zahamu.

\VS{20}Ko puŋgo na, a wì si Abisalɔmu\XREF{†}{{\XO 11:20 }{\XO{11.20:
}}{\XT{2 Sami 3.3; 1 Kuro 3.2}}} sumborombyɔ Maaka wi lɛ wi jɔ. A Maaka wì si piile pele se wi kan, poro la wɛlɛ Abiya, naa Atayi, naa Ziza konaa Shelomiti.

\VS{21}Abisalɔmu sumborombyɔ Maaka wìla Orobowamu wi ndanla ma wɛ wi jɛɛlɛ sanmbala naa wi cɛnfɛnnɛ pe ni fuun pe na. Wi japɔrimbɔlɔ pàa pye kɛ ma yiri kɔlɔtaanri. Wi cɛnfɛnnɛ poro la pye nafa taanri. Wi pinambiile pàa pye nafa ma yiri kɔlɔtaanri, wi sumborombiile pàa pye nafa taanri.

\VS{22}Kona, a Orobowamu wì si yɛkeere ti kan Maaka pinambyɔ Abiya wi yeri, maa tɛgɛ wi to seyɛɛnlɛ pe go na, katugu wìla pye na jaa wo mbe ka pye wunluwɔ.

\VS{23}Wìla tijinliwɛ ta maa pinambiile pe ni fuun pe jaraga wa Zhuda tara naa Bɛnzhamɛ cɛnlɛ woolo pe tara cagbɔrɔ ti ni, to nda pàa malaga sigemboro kan mari maga we. Wìla yarilire lɛgɛrɛ kan pe yeri konaa ma jɛɛlɛ lɛgɛrɛ lagaja pe kan fɔ jɛŋgɛ.




\par }\Chap{12}{\SH Ezhipiti tara wunlunaŋa \newline  Shishaki wìla pan \newline  ma to Zhuda tara ti na
\par }
{\R (1 Wunlu 14.25-28)

\par }{\PP \VerseOne{1}Naa Orobowamu wi wunluwɔ pìla kaa yeresaga ta, a wo jate wì fanŋga ta wa wunluwɔ pi na, a wì si je Yawe Yɛnŋɛlɛ li
lasiri wi na. A
Izirayɛli woolo pe ni fuun pè si taga wi na.

\VS{2}Orobowamu wi wunluwɔ pi yɛlɛ kaŋgurugo wolo li ni, a Ezhipiti tara wunlunaŋa Shishaki wì si pan ma to Zheruzalɛmu ca ki na malaga ni, katugu pàa pye mbasinmbele Yawe Yɛnŋɛlɛ li ni.

\VS{3}Malaga gbɔnwotoroye waga kele naa cɛnmɛ shyɛn (1 200) pàa pye wi yeri konaa shɔn lugufɛnnɛ waga nafa taanri (60 000) ni. Wìla yiri wa Ezhipiti tara ma pan maliŋgbɔɔnlɔ lɛgɛrɛ ni, mbele pe yɔn ki saa ya jɛn mbe jiri. Poro la wɛlɛ Libi tara fɛnnɛ, naa Suki cɛnlɛ woolo konaa Kushi tara fɛnnɛ pe ni\FTNT{†}{{\FR 12:3 }{\FR{12.3:
}}{\FT{Kushi tara, Lewɔɔlɔ tara laga ko kayi. Kìla Ezhipiti tara laga ka lɛ ma saa pinlɛ Sudan tara laga ka ni.}}}.

\VS{4}A wì si Zhuda tara cara nda pàa malaga sigemboro kan mari maga ti shɔ fɔ ma saa gbɔn wa Zheruzalɛmu ca.


\par }{\PP \VS{5}Kona, a
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Shemaya wì si kari wa Orobowamu wo naa Zhuda tara teele pe yeri wa Zheruzalɛmu ca, poro mbele pàa saa gbogolo wa, naa Shishaki wila kaa na yɔngɔ pe ni we. A wì si pe pye fɔ: Pa Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yo yɛɛn fɔ: «Yè je na na, ki kala na mi fun mì je ye na mbe ye le Shishaki wi kɛɛ.»


\par }{\PP \VS{6}Kì pye ma, a Izirayɛli tara teele poro naa wunlunaŋa wi ni pè si pe yɛɛ tirige Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ sɔgɔwɔ ma yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛn ma sin!»


\par }{\PP \VS{7}Naa Yawe Yɛnŋɛlɛ làa kaa ki yan pè pe yɛɛ tirige, a lì si para Shemaya wi ni naa ma yo fɔ: «Kì kaa pye pè pe yɛɛ tirige, mi se pe tɔngɔ. Sanni jɛnri mi yaa pe shɔ. Mi se ti Shishaki wilan naŋgbanwa gbɔɔ pi kayaŋga wɔ Zheruzalɛmu ca ki ni.

\VS{8}Konaa ki ni fuun, pe yaa la tunŋgo piin wi kan. Ki ka pye ma, mbaa tunŋgo piin mi kan nakoma mbaa tunŋgo piin tara sannda ti wunlumbolo pe kan ki yɛn yɛgɛ ŋga na, pa pe yaa ki jɛn.»


\par }{\PP \VS{9}Kona, a Ezhipiti tara wunlunaŋa Shishaki wì si saa to Zheruzalɛmu ca ki na, ma Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ yarijɛndɛ to naa wunluwɔ go yarijɛndɛ ti koli. Wìla ti ni fuun ti koli. Salomɔ wìla
tugurɔn sigeyaara nda gbegele tɛ ni, wìla ti lɛ ma kari ti ni\XREF{†}{{\XO 12:9 }{\XO{12.9:
}}{\XT{1 Wunlu 10.16-17; 2 Kuro 9.15-16}}}.

\VS{10}A wunlunaŋa Orobowamu wì si tuguyɛnrɛ woro gbegele mari tɛgɛ wa nda ti yɔnlɔ. Wìla ti kan wunluwɔ go yeyɔngɔ kɔrɔsifɛnnɛ pe yeri.

\VS{11}Sanga o sanga wunlunaŋa wi kaa kee wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, laga kɔrɔsifɛnnɛ pe ma pan mari lɛ ma kari ti ni; ko puŋgo na pe mɛɛ sɔngɔrɔ ma pan mari tɛgɛ wa kɔrɔsifɛnnɛ pe go ki ni.

\VS{12}Naa Orobowamu wìla kaa wi yɛɛ tirige, a Yawe Yɛnŋɛlɛ li naŋgbanwa pì si sogo li na wi kanŋgɔlɔ, kì pye ma, li sila wi tɔngɔ pew. Mà jɛn yarijɛndɛ la pye wa Zhuda tara ti ni bere.


\par }{\SH Wunlunaŋa Orobowamu \newline  wi kunwɔ
\par }
{\R (1 Wunlu 14.21-24,29-31)

\par }{\PP \VS{13}Wunlunaŋa Orobowamu wìla yeresaga kan wi wunluwɔ pi yeri wa Zheruzalɛmu ca, a wila wi wunluwɔ pi piin na kee yɛgɛ. Wìla ta yɛlɛ nafa shyɛn ma yiri nuŋgba mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yɛlɛ kɛ ma yiri kɔlɔshyɛn wìla pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca, ko ŋga Yawe Yɛnŋɛlɛ làa wɔ\XREF{†}{{\XO 12:13 }{\XO{12.13:
}}{\XT{Dete 12.5; 1 Wunlu 11.36; 2 Kuro 6.6}}} Izirayɛli cɛngɛlɛ ke ni fuun ke sɔgɔwɔ mbaa li yɛɛ nari wa we. Orobowamu nɔ pàa pye naa yinri Naama, ma yiri wa Amɔ cɛnlɛ li ni.

\VS{14}Ŋga ki yɛn kapege ko Orobowamu wìla pye, katugu wi sila yɛnlɛ mbaa Yawe Yɛnŋɛlɛ li lagajaa wi kotogo ki ni fuun ni.


\par }{\PP \VS{15}Orobowamu wi kapyegele koŋgbanŋgala koro naa puŋgo wogolo ke ni, ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Shemaya wo naa yariyanra yanfɔ Ido pe kapyegele sɛwɛ wi ni, wo ŋa setirige piile pe mɛrɛ ti yɛn ma yɔnlɔgɔ wa wi ni we. Malaga la pye Orobowamu wo naa Yerobowamu pe sɔgɔwɔ sanga pyew.

\VS{16}A Orobowamu wì si kaa ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na. A pè suu le wa Davidi ca ki ni\XREF{†}{{\XO 12:16 }{\XO{12.16:
}}{\XT{2 Sami 7.5}}}. A wi pinambyɔ Abiya wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.




\par }\Chap{13}{\SH Zhuda tara wunlunaŋa Abiya \newline  wi sanga
\par }
{\R (1 Wunlu 15.1-8)

\par }{\PP \VerseOne{1}Yerobowamu wi wunluwɔ pi yɛlɛ kɛ ma yiri kɔlɔtaanri wolo li ni, a Abiya wì si cɛn wunluwɔ pi na Zhuda tara ti go na.

\VS{2}Wìla yɛlɛ taanri pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca. Wi nɔ pàa pye naa yinri Mikaya. Mikaya wìla pye Uriyɛli sumborombyɔ ma yiri wa Gibeya ca.

\par }{\PP Malaga la pye Abiya naa Yerobowamu pe sɔgɔwɔ.

\VS{3}Abiya wìla saa to malaga ki na maliŋgbɔɔnlɔ wɛlimbɛlɛ waga cɛnmɛ tijɛrɛ (400 000) ni, mbele pè malaga gbɔngɔ ki jɛn. A Yerobowamu wì saa yere malinjɛ wi na mbe to wi na maliŋgbɔɔnlɔ wɛlimbɛlɛ waga cɛnmɛ kɔlɔtaanri (800 000) ni, mbele pè malaga gbɔngɔ ki jɛn.


\par }{\PP \VS{4}A Abiya wì si yiri ma yere wa Zemarayimu yanwiga ki na, ko ŋga ki yɛn Efirayimu tara yanwiga ka, mɛɛ yo fɔ: «Yerobowamu naa
Izirayɛli woolo pe ni fuun ye logo na yeri.

\VS{5}Ye mbe ya mbe yo ye sigi jɛn mbe yo fɔ Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ làa wunluwɔ pi kan Davidi naa wi setirige piile pe yeri fɔ sanga pyew wi le? Làa
yɔn finliwɛ le ki wogo ki na, mba pi se ya kanŋga.

\VS{6}Ɛɛn fɔ Nebati pinambyɔ Yerobowamu ŋa wìla pye Davidi wi pinambyɔ Salomɔ wi tunmbyee, a wì si yiri ma je wi tafɔ wi na.

\VS{7}Leele mbele pe yɛn kayɔngɔ fu ma pye lejagala, a poro pèle si saa taga Yerobowamu wi na, mɛɛ je Salomɔ wi pinambyɔ Orobowamu wi na. Orobowamu wìla pye lefɔnmbyɔ, wi kotogo ki sila pye ma yere wi na, wi sila ya mbe yere mbe pe sige.

\VS{8}Koni ye yɛn naga yaan ndɛɛ ye yaa ya Yawe Yɛnŋɛlɛ li wunluwɔ pi ni wi le, po mba lì kan Davidi wi setirige piile pe yeri we? Ye yɛn ma lɛgɛ jɛŋgɛ, Yerobowamu wìla napire yanlɛrɛ nda gbegele tɛ ni ye kan, to ti yɛn ye yeri ye yarisunndo\XREF{†}{{\XO 13:8 }{\XO{13.8:
}}{\XT{1 Wunlu 12.28}}}.

\VS{9}Arɔn setirige piile mbele pe yɛn Yawe Yɛnŋɛlɛ li
saraga wɔfɛnnɛ poro naa
Levi setirige piile pe ni, a yè pe purɔ, mɛɛ saraga wɔfɛnnɛ pele yɛgɛ wɔ ma pe tɛgɛ ye yɛ paa yɛgɛ ŋga na cɛngɛlɛ ke maa ki piin tara sannda ti ni. Lere ŋa fuun ka ya pan napɔlɔ yirifɔnŋɔ nuŋgba naa simbapɛnɛ kɔlɔshyɛn ni, jaŋgo poo le
saraga wɔgɔtunŋgo ki ni, ye ma ko fɔ wo pye saraga wɔfɔ, wila tunŋgo piin ye yarisunndo nda ti woro Yɛnŋɛlɛ ti kan.


\par }{\PP \VS{10}«Woro wo na, Yawe Yɛnŋɛlɛ lo li yɛn we Yɛnŋɛlɛ le. Wee je li na. Saraga wɔfɛnnɛ mbele paa tunŋgo piin li kan poro pe yɛn Arɔn setirige piile wele\XREF{†}{{\XO 13:10 }{\XO{13.10:
}}{\XT{Ɛki 28.1; Levi 8}}}. Levi setirige piile poro pe yɛn pe sagafɛnnɛ tunŋgo ki na.

\VS{11}We maa
saara sogoworo woo Yawe Yɛnŋɛlɛ li yeri pilige pyew pinliwɛ naa yɔnlɔkɔgɔ, na
wusuna nuwɔ taan wi sori li kan. Buru ŋa pe ma kan Yɛnŋɛlɛ yeri, we maa wi teri li kan wa tabali
kpoyi wi na\XREF{†}{{\XO 13:11 }{\XO{13.11:
}}{\XT{Levi 24.5-9}}}. Yɔnlɔkɔgɔ pyew we ma tɛ fitanladaga wi fitanlaye pe mu; katugu we yɛn na tanri Yawe Yɛnŋɛlɛ, we Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro ti na, ma si yala yoro wo je ti na.

\VS{12}Ye wele, Yɛnŋɛlɛ li yɛn we ni ma pye we go na. Mbaanra nda ti maa magala yinrigi\XREF{†}{{\XO 13:12 }{\XO{13.12:
}}{\XT{Nɔmbu 10.9}}} ti yɛn laga li saraga wɔfɛnnɛ pe yeri, pe yɛn ma gbɛgɛlɛ mberi win mbe malaga kɔnnɔ li wa ye mɛgɛ ni. Izirayɛli woolo, yaga ka malaga gbɔn Yawe Yɛnŋɛlɛ, ye tɛlɛye Yɛnŋɛlɛ li ni, katugu ye se cew ta wa ki kala na li ni.»


\par }{\PP \VS{13}Ki sanga wi ni, a Yerobowamu wì suu maliŋgbɔɔnlɔ pele torogo, a pè saa lara wa Zhuda tara maliŋgbɔɔnlɔ pe puŋgo na, a sanmbala poro si koro ma yɛgɛ wa pe yeri, ma Zhuda tara woolo pe wa nandogomɔ.

\VS{14}Kona, a Zhuda tara maliŋgbɔɔnlɔ pè si pe yɛɛ yan pè pe wa njolo, na malaga gbɔɔn pe ni, pele yɛn pe yɛgɛ, pele yɛn pe puŋgo na. Kì kaa pye ma, a pè si gbele ma Yawe Yɛnŋɛlɛ li yeri. A saraga wɔfɛnnɛ pè si mbaanra ti win.

\VS{15}A Zhuda tara maliŋgbɔɔnlɔ pè si koro le ma malaga kɔnnɔ li wa. Ma pe ta paa jɔrɔgi, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si Yerobowamu wo naa Izirayɛli tara maliŋgbɔɔnlɔ pe ni fuun pe gbɔn wa Abiya naa Zhuda tara woolo pe yɛgɛ.

\VS{16}A Izirayɛli woolo pè si fe Zhuda tara woolo pe yɛgɛ. A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si Izirayɛli woolo pe le Zhuda tara woolo pe kɛɛ.

\VS{17}Abiya naa wi maliŋgbɔɔnlɔ pe ni, pàa Izirayɛli woolo pe ya fɔ jɛŋgɛ. Pàa Izirayɛli maliŋgbɔɔnlɔ wɛlimbɛlɛ waga cɛnmɛ kaŋgurugo (500 000) poro gbo pe ni.

\VS{18}Ki wagati wi ni, Izirayɛli woolo poro la go sogo, a Zhuda tara woolo poro fanŋga ta, katugu pàa pe jigi wi taga Yawe Yɛnŋɛlɛ, pe tɛlɛye Yɛnŋɛlɛ li na.

\VS{19}Abiya wìla taga Yerobowamu wi na maa purɔ, ma cara ta shɔ wi yeri. To ti yɛn Betɛli ca naa ki kanŋgara na kapire ti ni, naa Yeshana ca naa ki kanŋgara na kapire ti ni konaa Efirɔn ca naa ki kanŋgara na kapire ti ni.

\VS{20}Abiya wi wunluwɔ sanga wi ni fuun wi ni, Yerobowamu wi sila fanŋga ta naa. Ko puŋgo na, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì suu gbɔn, a wì si ku.

\VS{21}Ɛɛn fɔ, a Abiya wi wunluwɔ pì si yeresaga ta. Wìla pɔri jɛɛlɛ kɛ ma yiri tijɛrɛ, mɛɛ se pinambiile nafa ma yiri shyɛn naa sumborombiile kɛ ma yiri kɔgɔlɔni.


\par }{\PP \VS{22}Abiya wi kapyegele sanŋgala, naa kagala ŋgele wìla pye konaa sɛnrɛ nda wìla yo ti yɛn ma yɔnlɔgɔ wa
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Ido wi nandowo sɛnrɛ sɛwɛ wi ni.


\par }{\PP \VS{23}A Abiya wì si kaa ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na. A pè suu le wa Davidi ca ki ni. A wi pinambyɔ Asa wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.

\par }{\SH Zhuda tara wunlunaŋa Asa \newline  wi wunluwɔ sanga
\par }
{\R (1 Wunlu 15.9-12)

\par }{\PP Asa wi wunluwɔ sanga wi ni tara tìla pye yɛyinŋge na.




\Chap{14}\VerseOne{1}Ŋga ki yɛn ma yɔn konaa ma sin ko Asa wìla pye Yawe Yɛnŋɛlɛ, wi Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na.

\VS{2}Wìla yarisunndo nda tìla pye cɛngɛlɛ kele yɛgɛ woro ti
saraga wɔsara ti kɔ mari wɔ wa tara ti ni konaa sunzara nda wa tinndiye pe na ti ni. Wìla sinndɛɛrɛ titɔɔnrɔ nda pàa yerege yerege ti gbɔn mari yaari konaa ma yarisunŋgo
Ashera ki tiyagala ke kɔɔnlɔ\XREF{†}{{\XO 14:2 }{\XO{14.2:
}}{\XT{1 Wunlu 15.13}}}.

\VS{3}Wìla ki yo Zhuda tara woolo pe kan ma yo fɔ pe mara Yawe Yɛnŋɛlɛ, pe tɛlɛye Yɛnŋɛlɛ li na, konaa paa tanri li
lasiri naa li ŋgasegele ke na.

\VS{4}Wìla sunzara nda wa tinndiye pe na to naa
wusuna nuwɔ taan saara wɔsara\XREF{†}{{\XO 14:4 }{\XO{14.4:
}}{\XT{Levi 26.30}}} ti jɔgɔ mari wɔ wa Zhuda tara cara ti ni fuun ti ni. A tara tì si yɛyinŋge ta wi wunluwɔ sanga wi na.

\VS{5}Ma tara ti ta ki yɛyinŋge sanga wi na, a wì si malaga sigecara kan wa Zhuda tara. Malaga kpɛ sila to pe na ki sanga wi ni, katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ làa wogosaga kan wi yeri.

\VS{6}Asa wìla Zhuda tara woolo pe pye fɔ: «Ye pan wege cara nda ti kan, we malaga sigemboro kan weri maga, naa sanŋgazoye ni mbaa ti kɔrɔsi, we kɔɔrɔ lele yeyɔnrɔ ti na tugurɔn sɔgɔyaara ni ti na. Tara ti nda we yɛgɛ sɔgɔwɔ ma kari, katugu wè Yawe Yɛnŋɛlɛ, we Yɛnŋɛlɛ li lagaja. A lì yɛyinŋge kan we yeri kɛɛ ki ni fuun ki na.»

\par }{\PP Kì pye ma, a pè si to tunŋgo ki na, ma ya ma cara ti kan cew ni.


\par }{\SH Asa wìla ya Kushi tara fɛnnɛ pe ni
\par }
{\PP \VS{7}Asa maliŋgbɔɔnlɔ mbele pàa pye Zhuda tara nambala pàa pye waga cɛnmɛ taanri (300 000). Pe ni fuun pàa pye
tugurɔn sigeyaara tugbɔɔrɔ konaa njaanra ni. Wi maliŋgbɔɔnlɔ mbele pàa pye Bɛnzhamɛ cɛnlɛ woolo pàa pye nambala waga cɛnmɛ shyɛn naa nafa tijɛrɛ (280 000). Tugurɔn sigeyaara jɛgɛlɛ jɛgɛlɛ la pye pe yeri. Pe ni fuun pàa pye sandiga wɔnfɛnnɛ konaa maliŋgbɔɔnlɔ wɛlimbɛlɛ.


\par }{\PP \VS{8}Kona, a Kushi tara\FTNT{†}{{\FR 14:8 }{\FR{14.8:
}}{\FT{Kushi tara, Lewɔɔlɔ tara laga ko kayi. Kìla Ezhipiti tara laga ka lɛ ma saa pinlɛ Sudan tara laga ka ni.}}} fɛnnɛ naŋa Zera\FTNT{†}{{\FR 14:8 }{\FR{14.8:
}}{\FT{Ki yaa pye Zera wìla pye Ezhipiti tara maliŋgbɔɔnlɔ pe togbɔɔ wo wa.}}} wì si yiri mbe sa to pe na maliŋgbɔɔnlɔ miliyɔn nuŋgba (1 000 000) ni, naa malaga gbɔnwotoroye cɛnmɛ taanri (300) ni. Wìla kari fɔ ma saa gbɔn wa Maresha ca ki na.

\VS{9}A Asa wì si yiri maa fili mbe to wi na. A ki maliŋgbɔɔnlɔ ŋgbeleye shyɛn yì si saa yere malinjɛ wi na wa Zefata gbunlundɛgɛ ki ni, wa Maresha ca ki tanla.

\VS{10}Kona, a Asa wì si Yawe Yɛnŋɛlɛ, wi Yɛnŋɛlɛ li yɛnri ma yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ, lere wo wa kpɛ se ya mbe lere ŋa wi fanŋga kì kologo wi shɔ fanŋga fɔ wi yeri na mboro ma. Ki kala na, pan ma we saga we Yɛnŋɛlɛ, na Yɛnŋɛlɛ, katugu mboro ma yɛn we kɛɛndagaserege. Ma mɛgɛ ko fanŋga na wè pan mbe to ki maliŋgbɔɔnlɔ janwa gbɔlɔ na li na. Yawe Yɛnŋɛlɛ, mboro ma yɛn we Yɛnŋɛlɛ. Maga ka ti sɛnwee mbe fanŋga ta ma na.»


\par }{\PP \VS{11}Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si Kushi tara fɛnnɛ pe gbɔn wa Asa naa Zhuda tara fɛnnɛ pe yɛgɛ. A Kushi tara fɛnnɛ pè si fe.

\VS{12}Asa naa wi woolo pe ni pàa taga pe na ma pe purɔ fɔ wa Gerari ca. Kushi tara fɛnnɛ pe lɛgɛrɛ la toori ma ku, wa kpɛ sila shɔ mbe koro yinwege na, katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ lo naa li maliŋgbɔɔnlɔ pe ni pàa pe tɔngɔ. Asa naa wi woolo pe ni pàa yarilɛgɛrɛ koli ma kari ti ni.

\VS{13}Pàa ya Gerari ca ki kanŋgara na cara ti ni fuun ti ni, katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ làa fyɛrɛ gbɔrɔ wa ki cara ti woolo pe na. A pè sigi cara ti ni fuun ti san maga yaara ti koli. Mà jɛn yarilɛgɛrɛ la pye wa ti ni nda pe mbaa ya koli.

\VS{14}Pàa yaayoro ŋgbeleye yi paara yinrɛ ti jaanri fun, ma simbaala naa sikaala lɛgɛrɛ koli konaa yɔngɔmɛye lɛgɛrɛ ni. Ko puŋgo na, a pè si sɔngɔrɔ ma kari wa Zheruzalɛmu ca.




\par }\Chap{15}{\SH Asa wìla shɛrɛgɛ konɔ li gbegele \newline  mali tɛgɛ naa fɔnŋgɔ
\par }
{\R (1 Wunlu 15.13-15)

\par }{\PP \VerseOne{1}Kona, a Yɛnŋɛlɛ li yinnɛ lì si tigi ma ye Obɛdi pinambyɔ Azariya wi ni.

\VS{2}A wì si yiri ma kari wa Asa wi yeri ma saa wi pye fɔ: «Asa, naa Zhuda tara woolo pe ni fuun konaa Bɛnzhamɛ cɛnlɛ woolo, ye logo na yeri. Na yaga pye Yawe Yɛnŋɛlɛ li ni, li yaa pye ye ni. Na yaga li lagaja, ye yaa li yan. Ɛɛn fɔ, na yaga je li na, li yaa je ye na.

\VS{3}Maga lɛ wa wagati titɔnlɔwɔ ni, Yɛnŋɛlɛ jɛnnɛ sila pye
Izirayɛli woolo pe yeri.
Saraga wɔfɔ sila pye pe yeri mbaa pe kara,
lasiri sila pye pe yeri\FTNT{†}{{\FR 15:3 }{\FR{15.3:
}}{\FT{Ki yaa pye ki laga ŋga ki yɛn na para kiti kɔnfɛnnɛ pe wagati wo sɛnrɛ na (}}{\XT{Kiti 2.10-23}}{\FT{).}}}.

\VS{4}Ɛɛn fɔ ma pe ta wa pe jɔlɔgɔ ki ni, pè sɔngɔrɔ ma pan Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ li kɔrɔgɔ. Pèli lagaja, a lì ti pèli yan.

\VS{5}Ki wagati wi ni, mbele fuun pàa pye na kee lara na, na sɔngɔrɔ na paan, pe sila pye yɛyinŋge kpɛ na, katugu jɔlɔgɔ la pye tara woolo pe ni fuun pe na.

\VS{6}Malaga kìla pye na gbɔɔn lagapyew. Cɛnlɛ la ma cɛnlɛ la tɔngɔ, ca ka ma ca ka tɔngɔ, katugu Yɛnŋɛlɛ làa pye na pe jɔlɔ jɔlɔgɔ cɛnlɛ lɛgɛrɛ ni.

\VS{7}Ɛɛn fɔ yoro wo na, ye gbɛgɛlɛ ye yere jɛŋgɛ, yaga ka ti ye wire ti fanla ye na, katugu kapyere nda yaa piin ti tɔnli wi yaa ka kan ye yeri.»


\par }{\PP \VS{8}Naa wunlunaŋa Asa wìla kaa ki sɛnrɛ ti logo, ma
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Azariya ŋa wìla pye Obɛdi pinambyɔ wi Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnyoro ti logo, a wì si kotogo ta. A wì si yarisunndo tijangara ti wɔ wa Zhuda tara ti ni fuun ti ni naa Bɛnzhamɛ tara ti ni, konaa wa cara nda wìla malaga gbɔn mari shɔ wa Efirayimu tara yanwira ti na ti ni. Yawe Yɛnŋɛlɛ li
saraga wɔsaga ŋga kìla pye wa li
shɛrigo gbɔgɔ ki ndɔgɔrɔ ti yɛgɛ, a wì sigi gbegele naa fɔnŋgɔ.

\VS{9}Kona, a wì si Zhuda cɛnlɛ woolo nambala pe ni fuun naa Bɛnzhamɛ cɛnlɛ woolo nambala pe gbogolo, naa Efirayimu cɛnlɛ woolo nambala pe ni, naa Manase cɛnlɛ woolo nambala konaa Simeyɔn cɛnlɛ woolo nambala mbele pàa yiri wa Izirayɛli woolo pe ni ma pan pe ni. Poro pe ni fuun mbele poro la saa taga wi na, katugu pàa ki yan fɔ Yawe Yɛnŋɛlɛ, wi Yɛnŋɛlɛ li yɛn wi ni.

\VS{10}Pàa pe yɛɛ gbogolo wa Zheruzalɛmu ca wunlunaŋa Asa wi wunluwɔ pi yɛlɛ kɛ ma yiri kaŋgurugo wolo li yeŋge taanri wogo ki ni.

\VS{11}Ki pilige ki ni, a pè si
saara wɔ Yawe Yɛnŋɛlɛ li yeri ma yiri wa yaara nda pàa koli ti ni. To la pye nɛrɛ cɛnmɛ kɔlɔshyɛn (700), naa simbaala konaa sikaala waga kɔlɔshyɛn (7 000).

\VS{12}Kona, a pè sigi yɔn fɔlɔ kɔn mbaa Yawe Yɛnŋɛlɛ, pe tɛlɛye Yɛnŋɛlɛ li lagajaa pe kotogo ki ni fuun ni konaa pe jatere wi ni fuun ni\XREF{†}{{\XO 15:12 }{\XO{15.12:
}}{\XT{Dete 4.29}}}.

\VS{13}Pàa yo fɔ: Na lere ŋa fuun woro na Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ li lagajaa, wi yɛn pyɔ nakoma lelɛɛ o, wi yɛn naŋa nakoma jɛlɛ o, wi daga poo gbo.

\VS{14}A pè si wugu ki na Yawe Yɛnŋɛlɛ li kan magaŋgbɔlɔ ni, ma jɔrɔgɔ, konaa ma mbaanra naa simbapɛnɛ yɛɛnrɛ mbaanra ti win.

\VS{15}Zhuda tara woolo pe ni fuun pàa pye na yɔgɔri ki wuguro ti kala na, katugu pàa ki wuguro ti pye pe kotogo ki ni fuun ni. Pàa Yawe Yɛnŋɛlɛ li lagaja nandanwa ni, a lì ti a pèli yan. A lì si wogosaga kan pe yeri kɛɛ ki ni fuun na.


\par }{\PP \VS{16}Wunlunaŋa Asa wìla wi mama Maaka wi laga yɛrɛ wa wunlunjɔ cɛnsaga ki na, katugu wo la yarisunŋgo
Ashera ka gbegele wi yɛɛ kan. Asa wìla ki yarisunŋgo ki gbɔn maga jaanri maga pye muwɛ, maa lɛ ma saa pi sogo wa Sedirɔn lafogo gbunlundɛgɛ ki ni.

\VS{17}Ɛɛn fɔ, ali mbege ta Asa wìla wi kotogo ki ni fuun ki kan Yawe Yɛnŋɛlɛ li yeri wi yinwege piliye yi ni fuun yi ni, yarisunndo sunzara nda tìla pye wa tinndiye pe na, ti sila kɔ mbe wɔ wa Izirayɛli tara ti ni.

\VS{18}Wi to wìla yaara nda tɛgɛ ti yɛ Yɛnŋɛlɛ li kan konaa wo jate wìla yaara nda tɛgɛ ti yɛ li kan, warifuwe, naa tɛ konaa yaara ta yɛgɛ ni, wìla ti lɛ ma saa ti tɛgɛ wa Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni.


\par }{\PP \VS{19}Malaga kpɛ sila pye naa wa tara ti ni fɔ ma saa gbɔn Asa wi wunluwɔ pi yɛlɛ nafa ma yiri kɛ ma yiri kaŋgurugo wolo li ni.




\par }\Chap{16}{\SH Asa wìla yiri mbe malaga gbɔn \newline  Izirayɛli tara wunlunaŋa \newline  Bayesha wi ni
\par }
{\R (1 Wunlu 15.17-22)

\par }{\PP \VerseOne{1}Asa wi wunluwɔ pi yɛlɛ nafa ma yiri kɛ ma yiri kɔgɔlɔni wolo li ni, a
Izirayɛli tara wunlunaŋa Bayesha wì si saa to Zhuda tara ti na malaga ni. Wìla malaga sigembogo kan ma Arama ca ki maga, jaŋgo leele paga ka ya mbaa yinrigi nakoma mbaa yiin wa Zhuda tara wunlunaŋa wi tara.

\VS{2}Kì pye ma, a Asa wì si warifuwe naa tɛ wa wɔ wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ ki yarijɛndɛ tɛgɛsaga konaa wa wunluwɔ go ki yarijɛndɛ tɛgɛsaga ki ni, maa torogo Siri tara wunlunaŋa Bɛni Hadadi wi kan, wo ŋa wìla pye ma cɛn wa Damasi ca, maga yo wi kan fɔ:

\VS{3}«Ki yaga mi naa mboro we
yɔn finliwɛ le we yɛɛ sɔgɔwɔ, paa yɛgɛ ŋga na ma to wo naa na to wi ni pàa ki pye we. Wele, mi yɛn naga warifuwe naa ki tɛ ŋa wi torogi ma kan yarikanga. Yɔn finliwɛ mba pi yɛn mboro naa Izirayɛli tara wunlunaŋa Bayesha wi ni ye sɔgɔwɔ, ma kari ma saa jɔgɔ, jaŋgo wi kari wi laga na na.»


\par }{\PP \VS{4}A Bɛni Hadadi wì si yɛnlɛ wunlunaŋa Asa wi sɛnrɛ ti na, mɛɛ wi maliŋgbɔɔnlɔ teele pele torogo, a pè saa to Izirayɛli tara cara ti na. Pàa ya Iyɔn ca ki ni, naa Dan ca ki ni, naa Abɛli Mayimu ca ki ni konaa Nɛfitali tara cara nda tìla pye yarilire tɛgɛsara ti ni.

\VS{5}Naa Bayesha wìla kaa ki sɛnrɛ ti logo, a wì si Arama ca mbogo ki yaga maa tunndo ti yerege.

\VS{6}Kona Bayesha wìla pye na Arama ca mbogo ki kanni sinndɛɛrɛ naa tire nda ni, a wunlunaŋa Asa wì si Zhuda tara woolo pe ni fuun pe gbogolo ma yo pe sari koli pe pan ti ni. A wì siri tɛgɛ ma Geba naa Mizipa cara ti kan ti ni.


\par }{\PP \VS{7}Ki wagati wi ni, a yariyanra yanfɔ Hanani wì si kari wa Zhuda tara wunlunaŋa Asa wi yeri, ma saa wi pye fɔ: «Kì kaa pye Siri tara wunlunaŋa wo mà pye ma kɛɛndagaserege, mɛɛ Yawe Yɛnŋɛlɛ, ma Yɛnŋɛlɛ lo pye ma kɛɛndagaserege, ki kala na, Siri tara maliŋgbɔɔnlɔ pè shɔ ma yeri.

\VS{8}Ma yɛɛ nawa to ki na fɔ Kushi tara fɛnnɛ naa Libi tara fɛnnɛ pàa maliŋgbɔɔnlɔ ŋgbelege fanŋga wogo gbɛgɛlɛ, naa malaga gbɔnwotoroye konaa shɔn lugufɛnnɛ lɛgɛrɛ ni. Ma si yala Yawe Yɛnŋɛlɛ làa pe le ma kɛɛ, katugu màa li pye ma kɛɛndagaserege.

\VS{9}Mà jɛn Yawe Yɛnŋɛlɛ li maa tara ti lagapyew ki wele na toro; mbele fuun pè pe yɛɛ kan li yeri pe kotogo ki ni fuun ni, li maa yeresaga kaan pe yeri. Mà tijinliwɛ fu kala pye wa ki kala na li ni. Ki kala na mbege lɛ yiŋgɔ wo ni, malaga ki se kɔ ma na.»

\VS{10}A wunlunaŋa Asa wì si nawa ŋgban yariyanra yanfɔ wi ni jɛŋgɛ, a wì si ti a pòo yigi maa le kaso, wi tɔɔrɔ ti ni ŋgbɛɛrɛ na, katugu sɛnrɛ nda wìla yo wi na, tìla kɔnrɔ leŋge wi ni. Ki wagati wi ni, a wunlunaŋa Asa wì sigi kan tara woolo pele na, na pe jɔlɔ.


\par }{\SH Wunlunaŋa Asa wi kunwɔ
\par }
{\R (1 Wunlu 15.23-24)

\par }{\PP \VS{11}Asa wi kapyegele, ke koŋgbanŋgala naa puŋgo wogolo, ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Zhuda tara naa Izirayɛli tara wunlumbolo pe sɛwɛ wi ni.

\VS{12}Asa wi wunluwɔ pi yɛlɛ nafa ma yiri kɛ ma yiri kɔlɔjɛrɛ wolo li ni, a yambewe pà si to wi tɔɔrɔ ti na. Tìla pye naa yaa fɔ jɛŋgɛ. Konaa ki ni fuun, ali mboo ta ki yama pi na, wi sila Yawe Yɛnŋɛlɛ li lagaja, ɛɛn fɔ wɛrɛ pyefɛnnɛ poro wìla pye na yewe.


\par }{\PP \VS{13}A Asa wì si kaa ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na. Wi wunluwɔ pi yɛlɛ nafa shyɛn ma yiri nuŋgba wolo li ni ko wìla ku.

\VS{14}A pè suu le fanra nda wìla wɔ ka nuŋgba ni\FTNT{†}{{\FR 16:14 }{\FR{16.14:
}}{\FT{Kìla pye faa wunlunaŋa ka ku wa Izirayɛli tara, pe ma kasɔn gbɔgɔ gbɛri wi mɛgɛ ni maa gbɔgɔ.}}} wa Davidi ca ki ni\XREF{†}{{\XO 16:14 }{\XO{16.14:
}}{\XT{2 Sami 5.7}}}. Pàa wi sinŋge sinlɛyaraga ka na, ŋga pàa latikɔrɔ nuwɔ taan naa sinmɛ nuwɔ taanyaara lɛgɛrɛ wo wa ki na. Tìla gbegele ma yala nuwɔ taanyaara gbegelefɛnnɛ pe gbegelelɔmɔ pi ni. A pè si kasɔn gbɔgɔ gbɛri wi mɛgɛ ni maa gbɔgɔ.




\par }\Chap{17}{\SH Zhuda tara wunlunaŋa Zhozafati \newline  wi sanga
\par }
{\PP \VerseOne{1}Kona, a Asa wi pinambyɔ Zhozafati wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ. Wìla fanŋga kan wi wunluwɔ pi yeri
Izirayɛli woolo pe mɛgɛ ni.

\VS{2}Zhuda tara cara nda fuun pàa malaga sigemboro kan mari maga, wìla maliŋgbɔɔnlɔ ŋgbeleye tɛgɛtɛgɛ wa ti ni, ma maliŋgbɔɔnlɔ tɛgɛtɛgɛ wa Zhuda tara ti lagapyew ki ni konaa wa cara nda wi to Asa wìla shɔ wa Efirayimu tara ti ni\XREF{†}{{\XO 17:2 }{\XO{17.2:
}}{\XT{2 Kuro 15.8}}}.

\VS{3}Yawe Yɛnŋɛlɛ làa pye Zhozafati wi ni, katugu wìla tanga ma yala wi tɛlɛ Davidi wi tangalɔmɔ pi ni wa wi wunluwɔ pi lɛsanga wi ni. Wi sila yɛnlɛ mbe mara yarisunndo
Baali ti na.

\VS{4}Ɛɛn fɔ wìla pye ma mara wi tɛlɛ wi Yɛnŋɛlɛ li na, na tanri na yala li ŋgasegele ke ni. Wi sila ki pye paa yɛgɛ ŋga na Izirayɛli woolo pàa pye naga piin.

\VS{5}Kì pye ma, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì suu wunluwɔ pi kan yeresaga ni. Zhuda tara woolo pe ni fuun pàa pye na kee yarikanra ni Zhozafati wi kan. Wìla yarijɛndɛ lɛgɛrɛ ta konaa ma mɛgbɔgɔ ta jɛŋgɛ.

\VS{6}Wìla kotogo le wi yɛɛ ni mbaa tanri Yawe Yɛnŋɛlɛ li koŋgolo ke na. Kì pye ma, a wì si sunzara nda wa tinndiye pe na to naa yarisunŋgo
Ashera ki tiyagala ke wɔ wa Zhuda tara ti ni.


\par }{\PP \VS{7}Zhozafati wi wunluwɔ pi yɛlɛ taanri wolo li ni, a wì suu legbɔɔlɔ pele torogo wa Zhuda tara cara ti ni pe saa leele pe kara; poro la wɛlɛ Bɛni Hayili, naa Abidiyasi, naa Zakari, naa Netaneyɛli konaa Mikaya.

\VS{8}Wìla
Levi setirige piile pele pinlɛ pe ni, poro la wɛlɛ Shemaya, naa Netaniya, naa Zebadiya, naa Azayɛli, naa Shemiramɔti, naa Zhonatan, naa Adoniya, naa Tobiya, konaa Tobu Adoniya.
Saraga wɔfɛnnɛ Elishama naa Yoramu pàa pinlɛ pe ni fun.

\VS{9}Pàa saa na leele pe kara wa Zhuda tara ti ni, Yawe Yɛnŋɛlɛ li
lasiri sɛwɛ wo wìla pye pe yeri. Pàa Zhuda tara cara ti ni fuun ti yanri na leele pe kara.


\par }{\SH Zhozafati wìla fanŋga ta
\par }
{\PP \VS{10}Wunluwɔ tara nda fuun tìla pye ma Zhuda tara ti maga ti woolo pàa pye na fyɛ Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ. Ki kala na, pe sila yɛnlɛ mbe malaga gbɔn Zhozafati wi ni.

\VS{11}Filisiti tara fɛnnɛ pèle la pye na paan yarikanra ni Zhozafati wi kan konaa na lambo sara wi yeri penjara ni. Larabuye pàa pye na paan simbaala naa sikaala ni wi kan, simbapɛnɛ waga kɔlɔshyɛn naa cɛnmɛ kɔlɔshyɛn (7 700) konaa sikapɛnɛ waga kɔlɔshyɛn naa cɛnmɛ kɔlɔshyɛn (7 700).

\VS{12}Zhozafati wìla pye na fanŋga taa na kee yɛgɛ. A wì si wunluwɔ yinrɛ kan wa Zhuda tara cara ti ni konaa ma cara kan mbaa wi kɛɛ yaara ti teri wa ti ni.

\VS{13}Wìla tunŋgo gbɔgɔ pye wa Zhuda tara cara ti ni\FTNT{†}{{\FR 17:13 }{\FR{17.13:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni, ŋga kì yo fɔ:
{\QT{Wìla tunŋgo gbɔgɔ pye wa Zhuda tara cara ti ni}} ki mbe ya logo fun fɔ yarilire lɛgɛrɛ la pye wi yeri wa Zhuda tara cara ti ni.}}}. Maliŋgbɔɔnlɔ wɛlimbɛlɛ la pye wi yeri ma cɛn wa Zheruzalɛmu ca.

\VS{14}Ki maliŋgbɔɔnlɔ pe yɔn ko layi ŋga, ma yala pe setiriye yi ni. Wa Zhuda cɛnlɛ li ni, mbele pàa pye teele maliŋgbɔɔnlɔ waga keleŋgele (1 000) go na poro la wɛlɛ yɛɛn: Maliŋgbɔɔnlɔ to Adina. Wìla pye maliŋgbɔɔnlɔ wɛlimbɛlɛ waga cɛnmɛ taanri (300 000) go na.

\VS{15}A maliŋgbɔɔnlɔ to Yohana wì si taga wo na. Wìla pye nambala waga cɛnmɛ shyɛn naa nafa tijɛrɛ (280 000) go na.

\VS{16}A Zikiri pinambyɔ Amaziya wì si taga wo na. Kìla wi ndanla, a wùu yɛɛ kan Yawe Yɛnŋɛlɛ li tunŋgo ki yeri. Wìla pye nambala kotogofɛnnɛ waga cɛnmɛ shyɛn (200 000) go na.

\VS{17}Wa Bɛnzhamɛ cɛnlɛ li ni, Eliyada wìla pye maliŋgbɔɔn kotogofɔ. Nambala waga cɛnmɛ shyɛn (200 000) pàa pye wi ni sandira naa
tugurɔn sigeyaara ni pe yeri.

\VS{18}A Yehozabadi si taga wo na. Nambala waga cɛnmɛ naa nafa tijɛrɛ (180 000) pàa pye wi ni, ma gbɛgɛlɛ mbe malaga gbɔn.

\VS{19}Poro mbele poro pàa pye na tunŋgo piin wunlunaŋa wi kan. Poro la pye pe yɛ mbele wunlunaŋa wìla tɛgɛtɛgɛ wa Zhuda tara cara nda fuun malaga sigemboro la pye mari maga ti woolo pe ni.




\par }\Chap{18}{\SH Zhuda tara wunlunaŋa Zhozafati \newline  wìla yɔn finliwɛ le Izirayɛli \newline  tara wunlunaŋa Ashabu wi ni
\par }
{\R (1 Wunlu 22.1-28)

\par }{\PP \VerseOne{1}Zhozafati wìla yarijɛndɛ lɛgɛrɛ naa gbɔgɔwɔ gbembe ta. Wìla pɔrɔgɔ pye ma
yɔn finliwɛ le Ashabu wi go woolo pe ni\FTNT{†}{{\FR 18:1 }{\FR{18.1:
}}{\FT{Zhozafati wi pinambyɔ wìla Ashabu sumborombyɔ Atali wi pɔri wi jɔ.}}}.

\VS{2}Yɛgɛlɛ kele toroŋgɔlɔ, a Zhozafati wì si kari wa Ashabu wi yeri wa
Samari ca. A Ashabu wì si simbaala lɛgɛrɛ naa nɛrɛ lɛgɛrɛ gbo Zhozafati wo naa wi pinlɛyɛɛnlɛ pe kan. Ko puŋgo na, a wì suu sun ma yo wi pinlɛ wi ni pe sa to Aramɔti ca ŋga wa Galaadi tara ki na\XREF{†}{{\XO 18:2 }{\XO{18.2:
}}{\XT{1 Wunlu 22.3}}}.

\VS{3}A
Izirayɛli tara wunlunaŋa Ashabu wì si Zhuda tara wunlunaŋa Zhozafati wi yewe ma yo fɔ: «Ma mbe yɛnlɛ mbe pinlɛ na ni we sa malaga gbɔn Aramɔti ca ŋga wa Galaadi tara ki na le?»

\par }{\PP A Zhozafati wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Mi yaa pinlɛ ma ni mbe kari, na woolo pe yaa pinlɛ ma woolo pe ni mbe kari. We yaa kari ma ni ja sa malaga ki gbɔn.»


\par }{\SH Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Mishe \newline  wìla Ashabu wi yɛri
\par }
{\PP \VS{4}Ko puŋgo na, a Zhozafati wì si Izirayɛli tara wunlunaŋa wi pye fɔ: «Koni, ki yaga ma Yawe Yɛnŋɛlɛ li yewe gbɛn.»


\par }{\PP \VS{5}Kona, a Izirayɛli tara wunlunaŋa wì si
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe yeri ma pe gbogolo. Pàa pye na kee lere cɛnmɛ tijɛrɛ (400) wo yeri. A wì si pe yewe ma yo fɔ: «We daga mbe kari sa malaga gbɔn Aramɔti ca ŋga wa Galaadi tara ki ni lee nakoma mii daga mbe kari?»

\par }{\PP A pè suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ma mbe ya mbe kari. Yɛnŋɛlɛ li yaa pe le wunlunaŋa ma kɛɛ.»


\par }{\PP \VS{6}Ɛɛn fɔ, a Zhozafati wì si yewe ma yo fɔ: «Naga yɛn ma, Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɔn sɛnrɛ yofɔ wa yɛgɛ woro laga naa, ŋa we mbe ya sa Yawe Yɛnŋɛlɛ li yewe wa wi yeri?»


\par }{\PP \VS{7}A Izirayɛli tara wunlunaŋa wì si Zhozafati wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Naŋa nuŋgba yɛn wa, ŋa we mbe ya sa Yawe Yɛnŋɛlɛ li yewe wa wi yeri. Ɛɛn fɔ wi kala li silan ndanla, katugu wila Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yo mbe sɛntanra yo na kanŋgɔlɔ, na sɛnpere ma. Yimila pinambyɔ Mishe wowi.»

\par }{\PP A Zhozafati wì sho fɔ: «Wunlunaŋa, maga ka yo ma.»


\par }{\PP \VS{8}Kona, a Izirayɛli tara wunlunaŋa wì suu go tunmbyeele pe yɛgɛfɔ wa yeri maa pye fɔ: «Kari ma sa Yimila pinambyɔ Mishe wi yeri wi pan laga fyaw.»


\par }{\PP \VS{9}Kìla yala Izirayɛli tara wunlunaŋa wo naa Zhuda tara wunlunaŋa Zhozafati wi ni pè pe wunluwɔ yaripɔrɔ ti lele ma cɛncɛn wa pe wunluwɔ jɔnrɔ ti na, wa finliwɛ pyesaga ki ni, wa Samari ca mbogo yeyɔngɔ ki tanla. Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe ni fuun pàa pye na Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yuun wa pe yɛgɛ sɔgɔwɔ.

\VS{10}Kenaana pinambyɔ Sedesiyasi wìla yɛnŋgɛlɛ gbegele tugurɔn ni wi yɛɛ kan, ma sho fɔ: «Pa Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yo yɛɛn fɔ: ‹Ma yaa Siri tara fɛnnɛ pe gbɔn ki yɛnŋgɛlɛ ŋgele ke ni fɔ mbe sa pe tɔngɔ mbe pe kɔ yɛɛn pew.› »

\VS{11}Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe ni fuun pàa pye naga sɛnrɛ nuŋgba ti yuun fun fɔ: «Yiri ma kari Aramɔti ca ŋga wa Galaadi tara ki kɔrɔgɔ. Ma yaa ya ki ni. Yawe Yɛnŋɛlɛ li yaa ca ki le mboro wunlunaŋa ma kɛɛ.»


\par }{\PP \VS{12}Pitunŋɔ ŋa wìla kari sa Mishe wi yeri, a wo si Mishe wi pye fɔ: «Mishe, Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pè yɔn wa nuŋgba na sɛnjɛndɛ yuun wunlunaŋa wi kan. Ma ti ma sɛnyoro ti pye nuŋgba pe woro ti ni. Ma sɛnjɛndɛ yo wi kan.»


\par }{\PP \VS{13}Ɛɛn fɔ, a Mishe wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ na yinwege wolo li mɛgɛ ki na, na Yɛnŋɛlɛ liga sɛnrɛ nda yo na kan to mi yaa yari leele pe kan.»


\par }{\PP \VS{14}Naa Mishe wìla ka saa gbɔn wa wunlunaŋa wi na, a wunlunaŋa wì suu yewe ma yo fɔ: «Mishe, we daga mbe kari sa malaga gbɔn Aramɔti ca ŋga wa Galaadi tara ki ni lee nakoma we daga mbege yaga?»

\par }{\PP A Mishe wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Ta kee fasi! Ma yaa cew ta. Ca woolo pe yaa le ye kɛɛ.»


\par }{\PP \VS{15}Ɛɛn fɔ, a wunlunaŋa wì suu pye fɔ: «Mi daga mbege yo ma kan sa gbɔn yosaga jori fɔ ma wugu, maga ka yaraga ka kpɛ yo na kan, na kaselege ko cɛ ma, Yawe Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ki na?»


\par }{\PP \VS{16}A Mishe wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Mì Izirayɛli woolo pe ni fuun pe yan pè jaraga wa yanwira ti na paa simbaala yɛn, mbele kɔnrifɔ\XREF{†}{{\XO 18:16 }{\XO{18.16:
}}{\XT{Nɔmbu 27.17; 1 Wunlu 22.17; Eze 34.5; Mati 9.36; Maki 6.34}}} woro pe na. Ki kala na, Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yo fɔ: ‹Ki leele mbele, to woro pe na. Pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pe sɔngɔrɔ yɛyinŋge na wa pe yinrɛ.› »


\par }{\PP \VS{17}A Izirayɛli tara wunlunaŋa wì si Zhozafati wi pye fɔ: «Mi sigi yo na ma kan? Wila Yɛnŋɛlɛ li yɔn sɛnrɛ yo na kanŋgɔlɔ ti pye sɛnjɛndɛ, kaawɔ tipere to cɛ wi ma yo.»


\par }{\PP \VS{18}Kona, a Mishe wì sho naa fɔ: «Wele, ye Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɛnrɛ ti logo: ‹Mì Yawe Yɛnŋɛlɛ li yan lì cɛn wa li wunluwɔ jɔngɔ ki na, naayeri maliŋgbɔɔnlɔ pe ni fuun pe yɛn ma yere li tanla, li kalige kɛɛ naa li kamɛŋgɛ kɛɛ ki na.›

\VS{19}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì sho fɔ: ‹Ambɔ wi yaa kari sa Izirayɛli tara wunlunaŋa Ashabu wi fanla mbe ti wi sa to Aramɔti ca ŋga wa Galaadi tara ki na, wi kɔ wa malaga ki ni?› A naayeri maliŋgbɔɔnlɔ pè si pe woyoro yo, a tì yiri ti yɛ ti yɛ.

\VS{20}Kona, a yinnɛ là si pan ma yere Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ sɔgɔwɔ, ma yo fɔ: ‹Mi yaa saa fanla.› A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì sili yewe ma yo fɔ: ‹Ma yaa ki pye mɛlɛ?›

\VS{21}A yinnɛ lì sho fɔ: ‹Mi yaa yiri sa yagbogowo sɛnrɛ le wi Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe ni fuun pe yɔn.› A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì sho fɔ: ‹A, mboro wo na, ma mbe ya mboo fanla mboo puŋgo. Yiri ma saga pye ma.› »


\par }{\PP \VS{22}A Mishe wì sho naa fɔ: «Wele, koni Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yagbogolo yinnɛ le ma Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ mbele fuun pe yɛn laga pe ni; katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ lìgi kɔn maga tɛgɛ mbe jɔlɔgɔ wa ma na.»


\par }{\PP \VS{23}Kona, a Kenaana pinambyɔ Sedesiyasi wì si yiri ma fulo wa Mishe wi tanla maa nuŋgbolo li gbɔn, mɛɛ yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ li yinnɛ lì wɔmɔ wɔ mi ni mɛlɛ mɛɛ saa ye mboro ni na para?»


\par }{\PP \VS{24}A Mishe wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Pilige ŋga ni maga kaa yiin yumbiile pe ni mbaa lara la toro, kona ma yaa ki jɛn.»


\par }{\PP \VS{25}Kona, a Izirayɛli tara wunlunaŋa wì sho fɔ: «Ye Mishe wi lɛ ye kari wi ni wa cafɔ Amɔ wi yeri konaa wa na pinambyɔ Zhowasi wi yeri.

\VS{26}Yege yo pe kan fɔ: ‹Wunlunaŋa wì yo yege naŋa ŋa wi le kaso, yaa yaakara jɛnri naa tɔnmɔ jɛnri kaan wi yeri ko cɛ, fɔ mbe ka sa yiri wa malaga ki na mbe sɔngɔrɔ yɛyinŋge na.› »


\par }{\PP \VS{27}A Mishe wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Na maga sɔngɔrɔ mbe pan yɛyinŋge na, kona Yawe Yɛnŋɛlɛ lo ma li para na ni, a mìgi yo.» A wì sho naa fɔ: «Yoro sanmbala pyew, yege sɛnrɛ nda ti logo.»


\par }{\SH Pàa Ashabu wi gbo malaga na
\par }
{\R (1 Wunlu 22.29-35)

\par }{\PP \VS{28}Kona, a Izirayɛli tara wunlunaŋa wo naa Zhuda tara wunlunaŋa Zhozafati wi ni pè si yiri ma kari sa to Aramɔti ca ŋga wa Galaadi tara ki na.

\VS{29}A Izirayɛli tara wunlunaŋa wì si Zhozafati wi pye fɔ: «Mi yaa yaripɔrɔ ta yɛgɛ le, mbanla cɛnlɔmɔ pi kanŋga mbe kari wa malaga. Ɛɛn fɔ mboro wo na, mɔɔ wunluwɔ yaripɔrɔ ti yaga ma yɛɛ na.» Kona, a Izirayɛli tara wunlunaŋa wì suu yɛɛ cɛnlɔmɔ pi kanŋga ma kari wa malaga.


\par }{\PP \VS{30}Ma si yala, Siri tara wunlunaŋa wìla konɔ kan wi malaga gbɔnwotoro fevɛnnɛ teele pe yeri, ma yo fɔ: «Yaga ka to lepile nakoma legbɔɔ na, ɛɛn fɔ ye sa to Izirayɛli tara wunlunaŋa wo nuŋgba na.»

\VS{31}Naa malaga gbɔnwotoro fevɛnnɛ teele pàa kaa Zhozafati wi yan, a pè sho fɔ: «Izirayɛli tara wunlunaŋa wo wi ŋa we.» A wì si gbele ŋgbanga na sagafɔ jaa. A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì suu saga. Yɛnŋɛlɛ làa Siri tara fɛnnɛ pe laga wi na.

\VS{32}Naa malaga gbɔnwotoro fevɛnnɛ teele pàa kaa ki yan Izirayɛli tara wunlunaŋa wo ma, a pè si sɔngɔrɔ wi puŋgo na.


\par }{\PP \VS{33}Kona, a naŋa wà si kaa wanla la wɔn jaga ma wele. A wanla lì si saa Izirayɛli tara wunlunaŋa wì sun wa wi malaga gbɔnderege ki yɔnrɔ ti filisaga ka na. A wunlunaŋa wì suu malaga gbɔnwotoro fevɔ wi pye fɔ: «Wotoro wi yɛgɛ kaw ma wɔ na ni laga malaga gbɔnsaga ki ni, katugu mì wɛlɛgɛ.»


\par }{\PP \VS{34}Ɛɛn fɔ, malaga kìla ŋgban ki pilige ki ni fɔ jɛŋgɛ. Pàa Izirayɛli tara wunlunaŋa wi yigi maa yerege wa wi malaga gbɔnwotoro wi ni, maa yɛgɛ wa wa Siri tara fɛnnɛ pe yeri, fɔ ma saa gbɔn yɔnlɔkɔgɔ ki na. A wì si ku ki yɔnlɔkɔgɔ yɛgɛ ki ni.




\par }\Chap{19}{\SH Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Yehu \newline  wìla sɛnŋgbanra yo Zhozafati \newline  wi na
\par }
{\PP \VerseOne{1}Kona, a Zhuda tara wunlunaŋa Zhozafati wì si sɔngɔrɔ ma kari wi go yɛyinŋge na, wa Zheruzalɛmu ca.

\VS{2}A Hanani pinambyɔ Yehu ŋa wìla pye yariyanra yanfɔ wì si saa wunlunaŋa Zhozafati wi fili maa pye fɔ: «Maga yan ki daga pe lepee wi saga le? Nakoma mbele pe Yawe Yɛnŋɛlɛ li panra pe kala li daga mbɔɔn ndanla le? Ki wogo ŋga mà pye ki kala na, Yawe Yɛnŋɛlɛ lì nawa ŋgban ma ni fɔ jɛŋgɛ.

\VS{3}Konaa ki ni fuun, lì kajɛŋgɛ yan wa ma ni bere, katugu yarisunŋgo
Ashera mà ki tiyagala ke ni fuun ke sogo ma ke wɔ laga tara ti ni, mà Yɛnŋɛlɛ li lagaja ma kotogo ki ni fuun ni.»


\par }{\SH Zhozafati wìla kanŋguwa le \newline  wa kiti kɔnlɔmɔ pi ni
\par }
{\PP \VS{4}Zhozafati wìla koro ma cɛn wa Zheruzalɛmu ca. Ko puŋgo na, a wì si kaa yiri ma tara ti yanri, maga lɛ wa Bɛrisheba ca ki na, wa yɔnlɔparawa kalige kɛɛ ki na fɔ ma saa gbɔn wa Efirayimu yanwira tara ti na, wa yɔnlɔparawa kamɛŋgɛ kɛɛ ki na, jaŋgo mbe
Izirayɛli woolo pe pye pe sɔngɔrɔ pe pan Yawe Yɛnŋɛlɛ, pe tɛlɛye Yɛnŋɛlɛ li kɔrɔgɔ.

\VS{5}A wì si kiti kɔnfɛnnɛ tɛgɛtɛgɛ Zhuda tara cara nda fuun pàa malaga sigemboro kan mari maga ti ni.

\VS{6}A wì sigi kiti kɔnfɛnnɛ pe pye fɔ: «Yaa kɔrɔsiri piin ŋga ye yaa kaa piin ki ni, katugu ye se kaa kiti kɔngɔ ki piin leele mɛgɛ na, ɛɛn fɔ ye yaa kaa ki piin Yawe Yɛnŋɛlɛ lo mɛgɛ na. Li yaa ka pye ye ni mbaa ye sari na ye kaa kiti wi kɔɔn we.

\VS{7}Ki kala na, koni, yaa Yawe Yɛnŋɛlɛ li jate jɛŋgɛ, ye ye yɛɛ yingiwɛ jɛn wa ye kapyere ti ni fuun ti ni, katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ laa mbasinmɛ pi kala yaga, laa si yɛnlɛ yarikanra na mbe tɔn kaselege na.»


\par }{\PP \VS{8}Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi ni, Zhozafati wìla
Levi setirige piile, naa
saraga wɔfɛnnɛ konaa Izirayɛli seye teele pele tɛgɛtɛgɛ wa Zheruzalɛmu ca paa kasinŋge konɔ li tanri Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ sɔgɔwɔ, konaa mbaa ca woolo pe kiti kɔnkagala ke yɛgɛ woo pe sɔgɔwɔ.

\VS{9}Sɛnrɛ nda wìla yo ma ŋgban pe ni tori nda fɔ: «Yaa ye kiti kɔngɔ ki piin, yaa fyɛ Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ. Yaa ki piin jatere jɛnŋɛ ni konaa ye kotogo ki ni fuun ki ni.

\VS{10}Ye sefɛnnɛ mbele pe yɛn ma cɛn wa pe cara ti ni, na paga pan kiti kɔnkala la ni ye kɔrɔgɔ, li yɛn lere gbokala o, nakoma
lasiri jɔgɔkala o, nakoma ŋgasele jɔgɔkala o, nakoma kondɛgɛlɛ jɔgɔkala o, nakoma kakɔnndɛgɛlɛ jɔgɔkala o, ye pe yɛri, jaŋgo paga ka pye jɔgɔfɛnnɛ Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ sɔgɔwɔ, mbe ti Yawe Yɛnŋɛlɛ li nawa ŋgban ye ni konaa ye sefɛnnɛ pe ni. Yaa ye tunŋgo ki piin ki pyelɔmɔ pi na ma, pa ye yaa pye jɛrɛgisaga fu.

\VS{11}Ye wele,
saraga wɔfɛnnɛ to Amariya wo wi yaa pye ye go na mbaa Yawe Yɛnŋɛlɛ li kapyegele ke ni fuun ke yɛgɛ woo. Ishimayɛli pinambyɔ Zebadiya ŋa wi yɛn Zhuda cɛnlɛ woolo pe go na, wo wi yaa pye ye go na mbaa wunluwɔ kagala ke ni fuun ke yɛgɛ woo. Levi setirige piile pele yaa pye laga ye ni paa kagala yɛgɛ wɔfɛnnɛ yɛn. Ye kotogo le ye yɛɛ ni, yaa ki kagala ke piin. Ŋa kaa kajɛŋgɛ piin, Yawe Yɛnŋɛlɛ li pye wi ni!»




\par }\Chap{20}{\SH Mowabu naa Amɔ cɛngɛlɛ \newline  woolo pàa yiri mbe sa to \newline  Zhuda tara ti na; \newline  Zhozafati wìla Yɛnŋɛlɛ li yɛnri
\par }
{\PP \VerseOne{1}Ko puŋgo na, Mowabu cɛnlɛ woolo, naa Amɔ cɛnlɛ woolo, mbe pinlɛ Mawɔn cɛnlɛ woolo pele ni, pè si kari mbe sa malaga gbɔn Zhozafati wi ni.

\VS{2}A lere wà si pan maga sɛnrɛ ti yo Zhozafati wi kan, ma yo fɔ: «Maliŋgbɔɔnlɔ janwa gbɔlɔ la na paan mbe to ma na, ma yiri wa kɔgɔje kuwo wi kɛɛ ŋga na, wa Edɔmu tara. Pè yɛrɛ gbɔn le Hazazɔn Tamari ca, ko kɔrɔ wo yɛn Eni Gedi ca ye.»


\par }{\PP \VS{3}Kì pye ma, a Zhozafati wì si fyɛ, mɛɛ ki kɔn maga tɛgɛ mbe Yawe Yɛnŋɛlɛ li yewe. A wì sigi yari Zhuda tara woolo pe ni fuun pe kan ma yo pe
yeŋge le.

\VS{4}A Zhuda tara woolo pe ni fuun pè si gbogolo mbe Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛnri, li pe saga. Leele pàa yiri Zhuda tara cara ti ni fuun ti ni ma pan mbe Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛnri li pe saga.

\VS{5}Kona, a Zhozafati wì si yiri ma yere wo naa Zhuda tara woolo naa Zheruzalɛmu ca woolo gbogolomɔ pi ni, wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ ki ni, ma yɛgɛ wa wa loŋgo fɔnŋgɔ ki yeri.

\VS{6}A wì si yɛnri ma yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ, we tɛlɛye pe Yɛnŋɛlɛ, mboro ma ma yɛn Yɛnŋɛlɛ wa naayeri wi le? Mboro ma ma yɛn tara na cɛngɛlɛ ke wunluwɔ pi go na wi le? Fanŋga naa yawa woro ma ni wi le? Lere kpɛ se ya yere mbɔɔn sige.

\VS{7}E, we Yɛnŋɛlɛ, mbele pàa pye ma cɛn laga ki tara nda ti ni faa, mì yo mboro màa pe purɔ
Izirayɛli, ma woolo pe yɛgɛ, mɛɛ ti kan poro mbele pe yɛn Abirahamu ŋa màa pye maa ndanla wi setirige piile pe yeri ti pye pe woro fɔ sanga pyew?

\VS{8}A pè si cɛn laga ti ni, mɛɛ laga
kpoyi kan laga ti ni ma mɛgɛ ki na, ma sho fɔ:

\VS{9}‹Na jɔlɔgɔ ka to we na, nakoma malaga, nakoma kaŋgbanga, nakoma tifɛlɛgɛ yambewe, nakoma fuŋgo, pa we yaa pan mbe yere laga ki go ŋga ki yɛgɛ sɔgɔwɔ konaa ma yɛgɛ sɔgɔwɔ, katugu ma maa ma yɛɛ nari laga ki
laga kpoyi ŋga ki ni. Mbe we ta wa we jɔlɔgɔ gbɔgɔ ki ni, we yaa gbele mbɔɔn yɛnri ma we saga. Pa kona ma yaa logo we yeri mbe we shɔ.›

\VS{10}Koni, wele, Amɔ cɛnlɛ woolo, naa Mowabu cɛnlɛ woolo konaa mbele pe yɛn ma cɛn wa Seyiri yanwira tara ti ni, pè pan mbe to we na. Naa Izirayɛli woolo pàa yiri wa Ezhipiti tara na paan sanga ŋa ni, ma sila yɛnlɛ ki na pe ki leele pe tara ti pari pe toro; ɛɛn fɔ pàa ti sɔlɔgɔ ma toro, pe sila ti tɔngɔ\XREF{†}{{\XO 20:10 }{\XO{20.10:
}}{\XT{Nɔmbu 20.14-21; Dete 2.1-9}}}.

\VS{11}Wele, yɛgɛ ŋga na pe yɛn na we sara we! Tasaga ŋga mà kan we yeri, pè pan mbe we purɔ wa ki ni.

\VS{12}E, we Yɛnŋɛlɛ, ma sɔɔn kiti sinŋɛ wi kɔn pe na wi le? Katugu we yɛn fanŋga fu ki maliŋgbɔɔnlɔ janwa gbɔlɔ na laa paan mbe to we na li yɛgɛ sɔgɔwɔ. We yaa ki pye yɛgɛ ŋga na wee jɛn. Ɛɛn fɔ mboro we yɛn na wele ma we saga.»


\par }{\SH Yɛnŋɛlɛ làa cew kan \newline  Zhuda tara woolo pe yeri
\par }
{\PP \VS{13}Zhuda tara woolo pe ni fuun pàa yiri ma yere Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ sɔgɔwɔ, poro naa pe piile tunmɔmbɔlɔ, naa pe jɛɛlɛ konaa pe pinambiile pe ni.

\VS{14}Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ li yinnɛ lì si ye Yahaziyɛli wi ni. Yahaziyɛli wìla pye
Levi setirige pyɔ ma yiri wa Asafu sege ki ni\FTNT{†}{{\FR 20:14 }{\FR{20.14:
}}{\FT{Asafu sege woolo pàa pye yurukɔɔlɔ wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni (}}{\XT{1 Kuro 9.15-16; 15.17; 16.37,41-42}}{\FT{).}}}. Wìla pye Zakari pinambyɔ. Zakari to wo lawi ŋa Benaya. Benaya to wo lawi ŋa Yeyiyɛli. Yeyiyɛli to wo lawi ŋa Mataniya.

\VS{15}A Yahaziyɛli wì sho fɔ: «Zhuda tara woolo, naa Zheruzalɛmu ca woolo konaa mboro wunlunaŋa Zhozafati ma ni, ye nuŋgbolo jan ye logo! Yawe Yɛnŋɛlɛ pa lì yo yɛɛn fɔ: ‹Yaga ka fyɛ, ye sunndo wiga si ka kɔn ye na ki maliŋgbɔɔnlɔ janwa gbɔlɔ na li kala na, katugu ki malaga ŋga yoro ma ye yaa ki gbɔn, ɛɛn fɔ mi ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ mi na wogo yi.

\VS{16}Goto, ye yiri ye sa to pe na. Pe yaa ka lugu wa Zizi tinndi wi na mbe pan. Ye yaa ka sa pe yan wa yanwira ti sɔgɔwɔ tɔnmɔ foŋgologo ki kɔsaga ki na, wa Yeruwɛli
gbinri wi yɛsinmɛ na.

\VS{17}Yoro se ka malaga ko ka gbɔn yɛrɛ. Ye kari ye sa yere wa ko cɛ. Ye koro le ye yere yɛw. Mi ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ, mi yaa ye shɔ yɛgɛ ŋga na, pa ye yaa ki yan\XREF{†}{{\XO 20:17 }{\XO{20.17:
}}{\XT{Ɛki 14.13; Dete 20.1-4; 1 Sami 12.16}}}. Zhuda tara woolo naa Zheruzalɛmu ca woolo, yaga ka fyɛ, ye sunndo wiga si ka kɔn ye na. Goto ye yiri ye sa to pe na, mi ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ, mi yaa pye ye ni.› »


\par }{\PP \VS{18}A Zhozafati wì si sogo maa yɛgɛ ki jiile wa tara Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ sɔgɔwɔ mali gbɔgɔ. A Zhuda tara woolo pe ni fuun naa Zheruzalɛmu ca woolo pe ni, pè si to ma pe yɛɛ go sogo Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ sɔgɔwɔ mali gbɔgɔ.

\VS{19}Kona, Levi setirige piile mbele pàa pye Kehati sege woolo konaa mbele paa pye Kore sege woolo\XREF{†}{{\XO 20:19 }{\XO{20.19:
}}{\XT{1 Kuro 6.16-23}}}, pè si yiri ma Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ li sɔn magaŋgbɔlɔ ni.


\par }{\PP \VS{20}Ki goto, a pè si yiri faa, mɛɛ lɛ na kee wa Tekowa ca gbinri wi ni. Naa paa kaa na kee, a Zhozafati wì si yiri ma yere, ma sho fɔ: «Ye logo na yeri Zhuda tara woolo naa Zheruzalɛmu ca woolo: ‹Ye taga Yawe Yɛnŋɛlɛ li na, pa ye yaa fanŋga ta. Ye taga li yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe na, pa ye yaa yawa ta.› »

\VS{21}Ko puŋgo na, a pè si yo ma yan pe yɛɛ yeri wo naa leele pe ni. Kona, a wì si yurukɔɔlɔ pele wɔ. Poro la fereyaara nda tìla tɛgɛ ti yɛ Yɛnŋɛlɛ kan ta lele\FTNT{†}{{\FR 20:21 }{\FR{20.21:
}}{\FT{Ŋga kì yo fɔ:
{\QT{Poro la fereyaara nda tìla tɛgɛ ti yɛ Yɛnŋɛlɛ kan ta lele,}} Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛɛlɛ pele ni pège yɔnlɔgɔ wa ma yo fɔ: Yɛnŋɛlɛ li yɛn kpoyi yɛgɛ ŋga na, poro la pye naga gbogo.}}}, nɛɛ tanri maliŋgbɔɔnlɔ pe yɛgɛ, na yuuro koo na Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɔnni na yuun fɔ: «Yaa Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɔnni, katugu li kagbaraga ki yɛn kɔsaga fu.»


\par }{\PP \VS{22}Naa leele pàa kaa ki lɛ na yuuro koo na Yɛnŋɛlɛ li sɔnni, Amɔ cɛnlɛ woolo, naa Mowabu cɛnlɛ woolo konaa Seyiri yanwira tara woolo mbele pàa pan mbe to Zhuda tara woolo pe na, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si pe kala li gbɔn mali piri, fɔ a Zhuda tara woolo pè ya pe ni.

\VS{23}Amɔ cɛnlɛ woolo poro naa Mowabu cɛnlɛ woolo pàa yiri ma to Seyiri yanwira tara woolo pe na ma pe tɔngɔ ma pe kɔ pew. Naa pàa kaa Seyiri yanwira tara woolo pe tɔngɔ ma pe kɔ, a pè si to pe yɛɛ na, na pe yɛɛ kuun.

\VS{24}Naa Zhuda tara woolo pàa ka saa gbɔn wa laga ŋga lere ma ya ma wele mbe yan wa gbinri wi ni, a pè si kanŋga ma wele wa pe juguye pe kɛɛ yeri; pe mbe wele, mɛɛ gboolo pe yan pè toori tara ti na, ali lere nuŋgba wo sila shɔ.

\VS{25}A Zhozafati naa wi woolo pe ni pè si pan ma gboolo pe san. Pàa yarijɛndɛ lɛgɛrɛ ta wa ki gboolo pe sɔgɔwɔ, naa yaripɔrɔ\FTNT{†}{{\FR 20:25 }{\FR{20.25:
}}{\FT{Ŋga kì yo fɔ:
{\QT{Naa yaripɔrɔ ni,}} Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛɛlɛ mbele pe yɛn Eburuye sɛnrɛ ni pele yɛgɛ ni, ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa ma yo fɔ: Naa gboolo ni. Yarijɛndɛ nda tì naganaga, gboolo pe se ya pye ki yarijɛndɛ to ta mbe yala yarijɛndɛ sannda ti ni.
}}} ni konaa yarijɛndɛ sɔnŋgbanga woro ni. Pàa yaara lɛgɛrɛ koli fɔ pee ya mbe ti ni fuun ti lɛ mbe kari ti ni. Pàa yaara ti koli fɔ ma saa gbɔn piliye taanri ti lɛgɛwɛ pi na.

\VS{26}Ki pilige tijɛrɛ wogo ki na, a pè si saa pe yɛɛ gbogolo wa Beraka\FTNT{†}{{\FR 20:26 }{\FR{20.26:
}}{\FT{Eburuye sɛnrɛ ti ni, maga logo Beraka ko kɔrɔ wo ŋa fɔ sɔnmɔ.}}} gbunlundɛgɛ ki ni ma Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɔn. Ko kala na pe maa ki laga ki yinri Beraka gbunlundɛgɛ ali ma pan ma gbɔn nala.

\VS{27}Ko puŋgo na, Zhuda tara woolo pe ni fuun naa Zheruzalɛmu ca woolo pe ni fuun pe ni, pè si sɔngɔrɔ ma kari wa Zheruzalɛmu ca yɔgɔrimɔ ni. Zhozafati wo wìla pye pe yɛgɛ. Pàa pye nayinmɛ gbɔɔ ni, katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ làa pe shɔ pe juguye pe kɛɛ.

\VS{28}Pàa juruye naa ŋgɔniye gbɔn konaa ma mbaanra win ma ye wa Zheruzalɛmu ca, wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni.

\VS{29}Naa tara sannda pyew ti wunluwɔ woolo pàa kaa ki logo ma yo Yawe Yɛnŋɛlɛ làa malaga gbɔn Izirayɛli woolo pe juguye pe ni, a fyɛrɛ gbɔrɔ si pe yigi.

\VS{30}Kì pye ma, a Zhozafati wi wunluwɔ pì si yɛyinŋge ta. A wi Yɛnŋɛlɛ lì si wogosaga kan wi yeri kɛɛ ki ni fuun ki na.


\par }{\SH Zhozafati wi wunluwɔ pi kɔwɔ
\par }
{\R (1 Wunlu 22.41-51)

\par }{\PP \VS{31}Zhozafati wìla pye wunluwɔ Zhuda tara ti go na. Wìla ta yɛlɛ nafa ma yiri kɛ ma yiri kaŋgurugo mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. A wì si yɛlɛ nafa ma yiri kaŋgurugo pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca. Pàa pye naa nɔ wi yinri Azuba, naa nɔ wi to wi yinri Shilishi.


\par }{\PP \VS{32}Wi to Asa wìla tanga konɔ na na, lo wìla tanga li na, wi sila kɛ mbe wɔ wa li ni. Kala na li yɛn ma sin Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, lo wìla pye na piin.

\VS{33}Konaa ki ni fuun sunzara nda wa tinndiye pe na ti sila kɔ wa tara ti ni. Tara woolo pe sila mara bere pe tɛlɛye Yɛnŋɛlɛ li na pe kotogo ki ni fuun ni.


\par }{\PP \VS{34}Zhozafati wi kapyegele sanŋgala, ke koŋgbanŋgala naa ke puŋgo wogolo ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Hanani pinambyɔ Yehu wi kapyegele sɛwɛ wi ni. Ke si yɛn ma yɔnlɔgɔ fun wa Izirayɛli woolo pe wunlumbolo sɛwɛ wi ni.


\par }{\PP \VS{35}Ko puŋgo na, a Zhuda tara wunlunaŋa Zhozafati wì si saa
yɔn finliwɛ le Izirayɛli tara wunlunaŋa Ahaziya wi ni, wo ŋa wi tangalɔmɔ pi sila yɔn we.

\VS{36}A pè si gbogolo ma tɔnmɔkɔɔrɔ tugbɔɔrɔ gbegele mbaa kee ti ni wa Tarisisi ca. Pa pàa saa ki tɔnmɔkɔɔrɔ tugbɔɔrɔ ti gbegele wa Eziyɔn Gebɛri ca.

\VS{37}Kona, a Dodava pinambyɔ Eliyezɛri ŋa wìla yiri wa Maresha ca wì si Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yo ma wa Zhozafati wi na, ma yo fɔ: «Kì kaa pye mà gbogolo Ahaziya wi ni ja, Yawe Yɛnŋɛlɛ li yaa ma tunŋgo ki jɔgɔ.» Kì pye ma, tɔnmɔkɔɔrɔ tìla jɔgɔ ti sila ya mbe kari Tarisisi naa\XREF{†}{{\XO 20:37 }{\XO{20.37:
}}{\XT{1 Wunlu 10.22}}}.




\Chap{21}\VerseOne{1}A Zhozafati wì si kaa ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na, a pè suu le wa pe tanla, wa Davidi ca ki ni. A wi pinambyɔ Yoramu wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.


\par }{\SH Zhuda tara wunlunaŋa Yoramu \newline  wi sanga
\par }
{\R (2 Wunlu 8.16-24)

\par }{\PP \VS{2}Nɔsepiile nambala la pye Yoramu wi yeri. Poro la wɛlɛ Azariya, naa Yehiyɛli, naa Zakari, naa Azariya, naa Mikayɛli konaa Shefatiya. Pe ni fuun pàa pye
Izirayɛli tara wunlunaŋa Zhozafati wo pinambiile\XREF{†}{{\XO 21:2 }{\XO{21.2:
}}{\XT{2 Kuro 11.18-22; 1 Kuro 25.5}}}.

\VS{3}Pe to wìla yarikanra lɛgɛrɛ kan pe yeri, to lari nda warifuwe, naa tɛ konaa yaara sɔnŋgbanga woro ni. Mbe taga wa to na, Zhuda tara cara nda pàa malaga sigemboro kan mari maga, wìla ta kan pe yeri. Ɛɛn fɔ wìla wunluwɔ po kan Yoramu wo yeri, katugu wo wìla pye pinambyɔ koŋgbanŋa we.

\VS{4}Naa Yoramu wìla kaa cɛn wunluwɔ pi na wa wi to wi yɔnlɔ sanga ŋa ni, ma kaa yeresaga ta, a wì suu nɔsepiile nambala pe ni fuun pe gbo tokobi ni, ma pinlɛ Izirayɛli tara teele pe ni.


\par }{\PP \VS{5}Yoramu wìla ta yɛlɛ nafa ma yiri kɛ ma yiri shyɛn, mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yɛlɛ kɔlɔtaanri wìla pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca\XREF{†}{{\XO 21:5 }{\XO{21.5:
}}{\XT{2 Wunlu 1.17; 3.1}}}.

\VS{6}Izirayɛli tara wunlumbolo pàa tanga konɔ na na, lo wìla tanga li na, paa yɛgɛ ŋga na Ashabu go woolo pàa ki pye we, katugu Ashabu wi sumborombyɔ wo wa wìla pɔri wi jɔ. Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, ko wìla pye\XREF{†}{{\XO 21:6 }{\XO{21.6:
}}{\XT{1 Wunlu 12.26-28}}}.

\VS{7}Konaa ki ni fuun, Yawe Yɛnŋɛlɛ li sila pye na jaa mbe Davidi wi go woolo pe tɔngɔ mbe pe kɔ
yɔn finliwɛ mba làa le Davidi wi ni pi kala na, katugu làa ki
yɔn fɔlɔ kɔn ma yo fɔ li yaa ti pele mbaa taa wa wi setirige piile pe ni, mbaa cɛɛn wunluwɔ pi na fɔ sanga pyew\XREF{†}{{\XO 21:7 }{\XO{21.7:
}}{\XT{1 Wunlu 11.36; 1 Kuro 17.10-14; 2 Kuro 6.16; 7.18}}}.


\par }{\PP \VS{8}Yoramu wi wunluwɔ sanga wi ni, a Edɔmu cɛnlɛ woolo pè si yiri ma je Zhuda tara fanŋga ki na, mɛɛ wunluwɔ wa tɛgɛ pe yɛɛ go na\XREF{†}{{\XO 21:8 }{\XO{21.8:
}}{\XT{Zhenɛ 27.40}}}.

\VS{9}Kona, a Yoramu wì si yiri ma kari wi maliŋgbɔɔnlɔ teele konaa wi malaga gbɔnwotoroye pe ni fuun pe ni. Ki yembinɛ li ni, a wì si saa to Edɔmu cɛnlɛ woolo pe na. Kìla yala poro wa maa maga makɔ. A Yoramu wì si ya pe ni wo naa wi malaga gbɔnwotoroye teele pe ni.

\VS{10}Maga lɛ le ko na, a Edɔmu cɛnlɛ woolo pè si yiri ma je Zhuda tara woolo pe fanŋga ki na fɔ ma pan ma gbɔn nala. Ki wagati nuŋgba wi ni, Libina ca fɛnnɛ fun pè si yiri ma je Yoramu wi fanŋga ki na, katugu wìla je Yawe Yɛnŋɛlɛ, pe tɛlɛye Yɛnŋɛlɛ li na\XREF{†}{{\XO 21:10 }{\XO{21.10:
}}{\XT{2 Wunlu 8.22; 2 Kuro 12.2}}}.

\VS{11}Yoramu wìla sunzara kankan yɛrɛ wa Zhuda tara yanwira ti na. Ki pyelɔmɔ pi na, wìla ti Zheruzalɛmu ca woolo pè yɛgɛ wali ma yiri yarisunndo ti kɔrɔgɔ, nari gbogo konaa ma ti a Zhuda tara woolo pè puŋgo.


\par }{\PP \VS{12}Kì kaa pye ma, a pè si pan ma
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔEli wi sɛwɛ wi kan Yoramu wi yeri, ma yo fɔ: «Pa Yawe Yɛnŋɛlɛ, ma tɛlɛ Davidi wi Yɛnŋɛlɛ lì yo yɛɛn fɔ: ‹Kì kaa pye mɛɛ tanga wa ma to Zhozafati wi tulugo ki ni, mɛɛ si tanga wa ma tɛlɛ Asa ŋa wìla pye Zhuda tara wunlunaŋa wi tulugo ki ni,

\VS{13}ɛɛn fɔ pa mà tanga wa Izirayɛli wunlumbolo pe tulugo ki ni ma ti a Zhuda tara woolo naa Zheruzalɛmu ca woolo pè yɛgɛ wali ma yiri yarisunndo ti kɔrɔgɔ nari gbogo, paa yɛgɛ ŋga na Ashabu go woolo pàa ki pye\XREF{†}{{\XO 21:13 }{\XO{21.13:
}}{\XT{1 Wunlu 16.30-33; 2 Wunlu 8.18,27}}}. Mbe taga wa ko na, ma to seyɛɛnlɛ mbele pe yɛn ma to go woolo, mà yɛrɛ pe gbo, poro mbele pàa mbɔnrɔ ma na we.

\VS{14}Ki kala na, Yawe Yɛnŋɛlɛ li yaa yambewe wa ma tara woolo pe na, naa ma pinambiile, naa ma jɛɛlɛ, konaa ma yarijɛndɛ ti ni fuun ti na.

\VS{15}Mboro wo na, li yaa yambewe wa ma na, ki yama pi yaa pye lara yama. Pi yaa kaa seregi ma na pilige pyew, fɔ ma latiire ti sa yiri funwa na yama pi kayaŋga ki kala na.› »


\par }{\PP \VS{16}Kona, Filisiti tara fɛnnɛ naa Larabuye mbele pàa pye ma cɛn wa Kushi tara fɛnnɛ pe tanla, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si pe yirige ma pe wa Yoramu wi na, jaŋgo pe malaga gbɔn wi ni.

\VS{17}A pè si pan ma to Zhuda tara woolo pe na. Pàa ye wa tara ti ni, ma yarijɛndɛ nda tìla pye wa wunluwɔ go ki ni ti koli, ma pinlɛ wunlunaŋa wi pinambiile konaa wi jɛɛlɛ pe ni ma kari pe ni kasopiile. Kaawɔ wi pinambyɔ puŋgofɔ Yowahazi wo nuŋgba wìla koro wi yeri.

\VS{18}Ko kagala koro ke ni fuun puŋgo na, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si lara yama wa Yoramu wi na, mba pi saa ya mbe kɔ.

\VS{19}A yama pi nɛɛ seregi na kee yɛgɛ pilige pyew. Wi yama pi yɛlɛ shyɛn wolo li kɔsaga, a Yoramu wi latiire tì si yiri funwa na yama pi kayaŋga ki kala na. A yama pi jɔlɔgɔ ndorogo kì suu gbo. Wi tara woolo pè si kasɔn gbɔgɔ gbɛri wi mɛgɛ ni maa gbɔgɔ paa yɛgɛ ŋga na pàa ki pye wi tɛlɛye pe kan we\XREF{†}{{\XO 21:19 }{\XO{21.19:
}}{\XT{2 Kuro 16.14; Zhere 34.5}}}.

\VS{20}Yoramu wìla ta yɛlɛ nafa ma yiri kɛ ma yiri shyɛn, mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yɛlɛ kɔlɔtaanri wìla pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca. Wi kunwɔ pi sila lere kpɛ wo jori. A pè suu le wa Davidi ca. Ɛɛn fɔ pe sila wi le wa wunlumbolo pe fanra ti ni.




\par }\Chap{22}{\SH Zhuda tara wunlunaŋa Ahaziya \newline  wi sanga
\par }
{\R (2 Wunlu 8.25-29; 9.27-29)

\par }{\PP \VerseOne{1}Kona, a Zheruzalɛmu ca woolo pè si Yoramu wi pinambyɔ puŋgofɔ Ahaziya wi tɛgɛ wunluwɔ pi na wa wi to wi yɔnlɔ, katugu maliŋgbɔɔnlɔ ŋgbelege kà la pan wa Zhuda tara woolo pe maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga ki ni Larabuye ni, ma wi pinambiile lɛrɛfɛnnɛ pe ni fuun pe gbo. Kì pye ma, a Zhuda tara wunlunaŋa wi pinambyɔ Ahaziya wì si cɛn wunluwɔ pi na.

\VS{2}Ahaziya wìla ta yɛlɛ nafa ma yiri shyɛn mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yɛlɛ nuŋgba wìla pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca. Wi nɔ pàa pye naa yinri Atali. Atali wo wìla pye Omiri wi pishyɛnwoo.

\VS{3}Ashabu go woolo pàa tanga konɔ na na, lo Ahaziya wìla tanga li na fun, katugu wi nɔ wìla pye naa yɛrɛgi wila tipege piin.

\VS{4}Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, ko wìla pye paa Ashabu go woolo pe yɛn. Wi to wi kuŋgɔlɔ, ki woolo poro pàa pye Ahaziya wi yɛrifɛnnɛ maa puŋgo.


\par }{\PP \VS{5}Pe yɛrɛwɛ sɛnrɛ ti kala na, a wì pinlɛ
Izirayɛli tara wunlunaŋa Ashabu wi pinambyɔ Yoramu wi ni, ma saa malaga gbɔn Siri tara wunlunaŋa Hazayɛli wi ni wa Aramɔti ca, wa Galaadi tara. A Siri tara fɛnnɛ pè si Yoramu wi wɛlɛgɛ.

\VS{6}Siri tara fɛnnɛ pàa Yoramu wi wɛlɛgɛ lara nda na, naa wìla pye na malaga ki gbɔɔn Siri tara wunlunaŋa Hazayɛli wi ni wa Arama ca, a wì si sɔngɔrɔ wa Zhizireyɛli ca mbe sari fɔfɔ. Kona, a Zhuda tara wunlunaŋa Yoramu wi pinambyɔ Ahaziya wì si kari ma saa Ashabu pinambyɔ Yoramu wi shari wa Zhizireyɛli ca, katugu wìla pye na jɔlɔ fɔ jɛŋgɛ.


\par }{\PP \VS{7}Yɛnŋɛlɛ làa ti, a Ahaziya wì kari wa Yoramu wi yeri wi sharisaga, jaŋgo mbe Ahaziya wi gbo. Naa wìla ka saa gbɔn wa, a wo naa Yoramu wi ni pè si yiri ma kari wa Nimishi pinambyɔ Yehu wi yɛgɛ sɔgɔwɔ, wo ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ làa
sinmɛ kpoyi wo wi na maa wɔ wi Ashabu go woolo pe tɔngɔ we.

\VS{8}Maga ta Yehu wìla pye na Yɛnŋɛlɛ li kiti kɔnkala li piin Ashabu go woolo pe na, a Yehu wì si saa Zhuda tara teele pe yan konaa Ahaziya wi sefɛnnɛ pele ni. Poro la pye na tunŋgo piin Ahaziya wi kan. Kona, a wì si pe gbo\XREF{†}{{\XO 22:8 }{\XO{22.8:
}}{\XT{2 Wunlu 10.13-14}}}.

\VS{9}Ko puŋgo na, a wi nɛɛ Ahaziya wi lagajaa. A pè si saa wi yigi wa
Samari ca, wa laga ŋga wìla pye ma lara we. A pè si pan wi ni wa Yehu wi yeri, a Yehu wì suu gbo. A pè suu gboo wi le wi tɛlɛ Zhozafati wo kala na, katugu wo la pye ma mara Yawe Yɛnŋɛlɛ li na wi kotogo ki ni fuun ki ni. Ko pyeŋgɔlɔ, lere kpɛ sila koro wa Ahaziya wi go woolo pe ni, ŋa wi mbaa ya cɛn wunluwɔ pi na.


\par }{\SH Atali wìla cɛn wunluwɔ pi na \newline  wa Zhuda tara
\par }
{\R (2 Wunlu 11.1-3)

\par }{\PP \VS{10}Naa Ahaziya wi nɔ Atali wìla kaa ki yan pòo pinambyɔ wi gbo, a wì si yiri ma saa Zhuda tara wunlunaŋa wi setirige piile pe ni fuun pe gbo.

\VS{11}Ɛɛn fɔ pe gbosanga wi ni, wunlunaŋa wi sumborombyɔ Yehoshabeyati ŋa wìla pye Ahaziya wi nɔsepyɔ sumboro, wì si Ahaziya wi pinambyɔ Zhowasi wi lɛ larawa, wa wunlunaŋa wi pinambiile mbele pàa pye na kuun pe sɔgɔwɔ, ma saa wo naa jɛlɛ ŋa wìla pye wi gbegelefɔ pe tɛgɛ wa
shɛrigo gbɔgɔ ki yumbyɔ ŋa pe maa wɔnlɔ wa ni. Wunlunaŋa Yoramu wi sumborombyɔ Yehoshabeyati ŋa wìla pye
saraga wɔfɔ Yehoyada wi jɔ pa wìla Zhowasi wi lara yɛɛn Atali wi na, wi suu ta mboo gbo.

\VS{12}Wìla koro pe ni wa larasaga wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni fɔ ma saa gbɔn yɛlɛ kɔgɔlɔni. Kìla yala Atali wi yɛn wunluwɔ pi na wa tara ti ni.




\par }\Chap{23}{\SH Pàa Zhowasi wi tɛgɛ \newline  wunluwɔ pi na
\par }
{\R (2 Wunlu 11.4-16)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ki yɛlɛ kɔlɔshyɛn wolo li ni, a
saraga wɔfɔ Yehoyada wì si kotogo le wi yɛɛ ni, mɛɛ
yɔn finliwɛ le maliŋgbɔɔnlɔ cɛnmɛ cɛnmɛ teele pe ni. Poro la wɛlɛ Yerohamu pinambyɔ Azariya, naa Yohana pinambyɔ Ishimayɛli, naa Obɛdi pinambyɔ Azariya, naa Adaya pinambyɔ Maaseya konaa Zikiri pinambyɔ Elishafati.

\VS{2}Kona, a poro si yiri ma Zhuda tara ti yanri ma
Levi setirige piile mbele pe yɛn Zhuda tara cara ti ni fuun ti ni pe yeri ma pe gbogolo konaa
Izirayɛli woolo seye teele pe ni. A pè si saa gbɔn wa Zheruzalɛmu ca.

\VS{3}A ki janwa wi ni fuun wì si yɔn finliwɛ le wunlunaŋa wi ni wa Yɛnŋɛlɛ li go ki ni. Yehoyada wìla pe pye fɔ: «Ye wele, wunlunaŋa wi pinambyɔ wi ŋa. Wo wi yaa cɛn wunluwɔ pi na, mbe yala
yɔn fɔlɔ na Yawe Yɛnŋɛlɛ làa kɔn Davidi wi setirige piile pe wogo na li ni\XREF{†}{{\XO 23:3 }{\XO{23.3:
}}{\XT{1 Kuro 17.10-14; 2 Kuro 6.16; 7.18; 2 Kuro 21.7; 2 Sami 7.12-16}}}.

\VS{4}Ŋga ye yaa pye ki ŋga: ‹Cɛnpilige ŋga kila paan ki ni, yoro mbele ye yaa tunŋgo ki lɛ, saraga wɔfɛnnɛ naa Levi setirige piile pe ni, ye yɛɛ walagi ŋgbeleye taanri. Ŋgbelege nuŋgba yaa la yeyɔnrɔ ti kɔrɔsi,

\VS{5}ŋgbelege shyɛn wogo ki sa yere kila wunluwɔ go ki kɔrɔsi. Ŋgbelege taanri wogo ki sa yere wa Yesɔdi\XREF{†}{{\XO 23:5 }{\XO{23.5:
}}{\XT{2 Wunlu 11.6}}} yeyɔngɔ ki na mbaa ki kɔrɔsi. Leele sanmbala pe ni fuun pe yaa pye wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ laga nawa pi ni.

\VS{6}Lere kpɛ si daga mbe ye wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, kaawɔ saraga wɔfɛnnɛ naa Levi setirige piile mbele pe yaa pye tunŋgo ki na poro cɛ. Poro wo na, pe mbe ya mbaa yiin wa, katugu pe yɛn
kpoyi. Ɛɛn fɔ leele sanmbala poro yaa pye mbe yere wa shɛrigo gbɔgɔ laga nawa pi ni.

\VS{7}Levi setirige piile pe yaa wunlunaŋa wi maga kɛɛ ki ni fuun ki na, pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pe maliŋgbɔnyaara ti ni pe kɛɛ. Lere ŋa fuun kaa jaa mbe ye wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni, poo gbo. Wunlunaŋa wi kaa kee laga ŋga fuun na, ye pye wi ni mbaa wi kɔrɔsi.› »


\par }{\PP \VS{8}Saraga wɔfɔ Yehoyada wìla sɛnrɛ nda fuun yo, a Levi setirige piile naa Zhuda tara woolo pè si tanga ti ni fuun ti na. Teele pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pàa pe maliŋgbɔɔnlɔ pe lɛlɛ, mbele pe mbaa tunŋgo ki lɛ cɛnpilige ki na konaa mbele pe mbaa tigi tunŋgo ki na pe ni; katugu saraga wɔfɔ Yehoyada wi sila ŋgbelege ka kpɛ yaga ki kari\FTNT{†}{{\FR 23:8 }{\FR{23.8:
}}{\FT{Pàa saraga wɔfɛnnɛ naa Levi setirige piile pe walagi ŋgbeleye ŋgbeleye, a ki ŋgbeleye yila tunŋgo ki piin naga waa na yi yɛɛ kaan (}}{\XT{1 Kuro 24.19; 25.8; 26.1}}{\FT{).}}}.

\VS{9}Kona wunlunaŋa Davidi wi njaanra naa wi
tugurɔn sigeyaara tugbɔɔrɔ naa jɛgɛlɛ jɛgɛlɛ ŋgele wìla tɛgɛ wa Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, a saraga wɔfɔ Yehoyada wì siri kan teele mbele pàa pye maliŋgbɔɔnlɔ cɛnmɛ cɛnmɛ go na pe yeri\XREF{†}{{\XO 23:9 }{\XO{23.9:
}}{\XT{2 Sami 8.7-12}}}.

\VS{10}Ko puŋgo na, a wì si leele pe yerege yerege ma wunlunaŋa wi maga, pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pe maliŋgbɔnyaara ti ni pe kɛɛ, wa
saraga wɔsaga konaa shɛrigo gbɔgɔ ki ni ti tanla, maga lɛ wa shɛrigo gbɔgɔ ki kalige kɛɛ ki na fɔ ma saa gbɔn wa ki kamɛŋgɛ kɛɛ ki na.

\VS{11}Kona, a pè si yiri wunlunaŋa wi pinambyɔ wi ni, ma wunluwɔ njala li kan wi kan, mɛɛ yɔn finliwɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi le wi kɛɛ. A Yehoyada naa wi pinambiile pe ni pè si
sinmɛ kpoyi wo wi na maa tɛgɛ wunluwɔ. A leele pè si jɔrɔgɔ ma yo fɔ: «Yɛnŋɛlɛ sa yinwetɔnlɔgɔ kan wunlunaŋa wi yeri!»


\par }{\PP \VS{12}Kona, a Atali wì si leele pe tinmɛ ta paa fee na toro, na wunlunaŋa wi sɔnni. A wì si pan wa janwa wi tanla, wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki tanla.

\VS{13}Wi mbe wele, mɛɛ wunlunaŋa wi yan yeresaga wa ndɔgɔrɔ\FTNT{†}{{\FR 23:13 }{\FR{23.13:
}}{\FT{Ŋga kì yo fɔ:
{\QT{Wa ndɔgɔrɔ ti ni,}} Eburuye sɛnrɛ ti ni, ki mbe ya logo fun fɔ: Wa tiyala li tanla (2 Wunlu 11.14).}}} ti ni, wa yeyɔngɔ ki na. Maliŋgbɔɔnlɔ teele poro naa mbaanra winfɛnnɛ pe ni, pàa pye wa wi tanla. Tara woolo pe ni fuun pàa pye na yɔgɔri na mbaanra ti wiin; a yurukɔɔlɔ paa pe yarigbɔnrɔ ti gbɔɔn na yuuro ti yɛgɛ sinni. Naa Atali wìla kaa ko yan ma, a wì suu yaripɔrɔ ti walagi naŋgbanwa pi kala na, mɛɛ yo fɔ: «Pè yɔn le na na! Pè yɔn le na na!»

\VS{14}Kona maliŋgbɔɔnlɔ teele mbele pàa pye leele cɛnmɛ go na, na maliŋgbɔɔnlɔ pe yɛgɛ sinni, a saraga wɔfɔ Yehoyada wì si pe pye fɔ: «Yoo yigi ye yiri wi ni wa funwa na ŋgbeleye yi sɔgɔwɔ. Lere ŋa fuun ka taga wi na, yoo gbo tokobi ni.» Katugu saraga wɔfɔ wìla yo fɔ kii daga poo gbo wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni\FTNT{†}{{\FR 23:14 }{\FR{23.14:
}}{\FT{Ndɛɛ pàa Atali wi gbo wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni, pe mbaa ki tɛgɛ fyɔngɔ ni (}}{\XT{Nɔmbu 19.11-16; 2 Wunlu 23.14}}{\FT{).}}}.

\VS{15}A pè si konɔ li wa wi kan, yeyɔngɔ ŋga shɔnye pe maa yiin wa ki ni\XREF{†}{{\XO 23:15 }{\XO{23.15:
}}{\XT{2 Wunlu 11.16}}}, mɛɛ toro ma saa gbɔn wi ni wa ki na, mɛɛ kari wa wunluwɔ go ki ni, ma suu gbo le ki laga ki na.


\par }{\SH Yehoyada wìla kanŋguwa fɔnmbɔ le \newline  wa Yɛnŋɛlɛ li tunŋgo ki ni
\par }
{\R (2 Wunlu 11.17-20)

\par }{\PP \VS{16}Kona, a saraga wɔfɔ Yehoyada wì si yɔn finliwɛ le wo naa leele pe ni konaa wunlunaŋa wi ni. Ki yɔn finliwɛ pìla pye naga nari ma yo fɔ leele pe daga mbe pye Yawe Yɛnŋɛlɛ li woolo.

\VS{17}Kona, a leele pe ni fuun pè si kari ma saa ye wa yarisunŋgo
Baali ki gbɔgɔgo ki ni maga jaanri. A pè sigi saara wɔsara to naa ki yaara yanlɛrɛ ti yaari, ma Baali saraga wɔfɔ Matan wi gbo wa saara wɔsara ti tanla.

\VS{18}Kona, a Yehoyada wì si Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki le Levi setirige piile mbele saraga wɔfɛnnɛ pe kɛɛ paa ki kɔrɔsi. Poro wɛlɛ Davidi wìla walagi ŋgbeleye ŋgbeleye paa tunŋgo piin wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, jaŋgo paa
saara sogoworo ti woo li yeri, mbe yala ŋga ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Moyisi
lasiri sɛwɛ wi ni ki ni. Paa ki piin nayinmɛ ni, Davidi wìla yuuro nda gbɛgɛlɛ, paa ti koo.

\VS{19}A wì si yeyɔngɔ kɔrɔsifɛnnɛ pe tɛgɛtɛgɛ wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ yeyɔnrɔ ti na, jaŋgo lere ŋa fuun wi yɛn
fyɔngɔ ni Yɛnŋɛlɛ yɛgɛ na, ki fyɔngɔ ki yɛn yɛgɛ o yɛgɛ, wo wa kpɛ ka ka ye wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni.


\par }{\PP \VS{20}Kona, maliŋgbɔɔnlɔ teele mbele pàa pye leele cɛnmɛ cɛnmɛ go na, poro naa legbɔɔlɔ pe ni, naa tara woolo pe ni fuun, a Yehoyada wì si pe yeri ma pe gbogolo. A wì si ti a pè yiri wunlunaŋa wi ni wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, ma toro wa yeyɔngɔ gbɔgɔ ki ni, ma saa ye wa wunluwɔ go ki ni. A pè si wunlunaŋa Zhowasi wi teŋge wa wunluwɔ jɔngɔ ki na.

\VS{21}Tara woolo pe ni fuun pàa pye na yɔgɔri. Ca fun kìla pye yɛyinŋge na, katugu pàa Atali wi gbo tokobi ni.




\par }\Chap{24}{\SH Zhuda tara wunlunaŋa Zhowasi \newline  wi sanga
\par }
{\R (2 Wunlu 12.1-4)

\par }{\PP \VerseOne{1}Zhowasi wìla ta yɛlɛ kɔlɔshyɛn mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yɛlɛ nafa shyɛn wìla pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca. Pàa pye naa nɔ wi yinri Zibiya ma yiri wa Bɛrisheba ca.

\VS{2}Ŋga ki yɛn ma sin Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, ko Zhowasi wìla pye na piin
saraga wɔfɔ Yehoyada wi yinwege sanga wi ni fuun wi ni.

\VS{3}Yehoyada wìla jɛɛlɛ shyɛn pɔri Zhowasi wi kan, a Zhowasi wì si pinambiile naa sumborombiile se.


\par }{\SH Zhowasi wìla shɛrigo gbɔgɔ \newline  ki jɔgɔsara ti gbegele
\par }
{\R (2 Wunlu 12.5-17)

\par }{\PP \VS{4}Ko puŋgo na, a Zhowasi wì sigi kɔn maga tɛgɛ mbe Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ ki jɔgɔsara ti gbegele.

\VS{5}A wì si saraga wɔfɛnnɛ naa
Levi setirige piile pe gbogolo, ma pe pye fɔ: «Ye kari wa Zhuda tara cara ti ni, ye saa penjara shoo
Izirayɛli tara woolo pe ni fuun pe yeri yɛlɛ pyew, jaŋgo mbaa Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki jɔgɔsara ti gbegele. Yege kala li pye fyɛlɛgɛ na.» Ɛɛn fɔ Levi setirige piile pe sila ki kala li pye fyaw.

\VS{6}A wunlunaŋa wì si
saraga wɔfɛnnɛ to Yehoyada wi yeri maa yewe, ma yo fɔ: «Lambo ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ li tunmbyee Moyisi wìla yo Izirayɛli woolo pe daga mbaa woo Yɛnŋɛlɛ li
cɛnsaga paraga go ki wogo na, ko ŋga
yɔn finliwɛ sɛnrɛ ti yɛn ma yɔnlɔgɔ ma tɛgɛ wa ki ni, yiŋgi na mɛɛ sigi yo Levi setirige piile pe kan paa ki lambo wi shoo Zhuda tara woolo naa Zheruzalɛmu ca woolo pe yeri\XREF{†}{{\XO 24:6 }{\XO{24.6:
}}{\XT{Ɛki 30.12-16}}}?»

\VS{7}Katugu kafaara pyefɔ Atali wo naa wi woolo pe ni pè Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki jɔgɔ, ma yaara nda tì tɛgɛ ti yɛ wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni ti lɛ ma saa na tunŋgo piin ti ni yarisunŋgo
Baali ki kan.


\par }{\PP \VS{8}Kona, a wunlunaŋa wì si ti, a pè kɛsu wa gbegele ma saa wi tɛgɛ wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki yeyɔngɔ ki na, wa funwa na.

\VS{9}Kona, a pè sigi yari Zhuda tara woolo naa Zheruzalɛmu ca woolo pe kan ma yo fɔ lambo ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ li tunmbyee Moyisi wìla yo Izirayɛli woolo pe daga mbaa woo ma pe ta wa
gbinri wi ni, paa wi woo paa paan wi ni.

\VS{10}A teele pe ni fuun naa tara woolo pe ni fuun pè si yɔgɔri ki wogo ki na. A pe nɛɛ paan lambo penjara ti ni nari nii wa kɛsu wi ni, fɔ a wì saa yin.

\VS{11}Levi setirige piile pe ma kari kɛsu wi ni wunlunaŋa wi saa wele sanga ŋa ni, na wi ka gbɔn, na pe kaa wele mboo yan penjalɛgɛrɛ yɛn wa wi ni, wunlunaŋa wi sɛwɛ yɔnlɔgɔfɔ wo naa saraga wɔfɛnnɛ to wi kagala yɛgɛ wɔfɔ wi ni, pe mɛɛ penjara ti wɔ wa kɛsu wi ni. Ko puŋgo na, Levi setirige piile pe mɛɛ kɛsu wi lɛ ma sɔngɔrɔ ma saa wi tɛgɛ wa wi tɛgɛsaga. Pàa pye naga piin ma pilige pyew fɔ ma saa penjara lɛgɛrɛ gbogolo ti yɛɛ na.


\par }{\PP \VS{12}Kona wunlunaŋa wo naa Yehoyada wi ni, pe mɛɛ ti kan mbele pe yɛn Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ tunndo pyefɛnnɛ pe go na pe yeri paa ki jɔgɔsara ti gbegele. A pe nɛɛ sinndɛɛrɛ tɛfɛnnɛ naa tire tɛfɛnnɛ pe lee sara na, jaŋgo pe Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki jɔgɔsara ti gbegele; konaa, a pè ta tɛgɛ na tugurɔn tunŋgo pyefɛnnɛ naa tuguyɛnrɛ tunŋgo pyefɛnnɛ pe sara mbaa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki jɔgɔsara ti gbegele.

\VS{13}A tunmbyeele pè si to tunŋgo ki na naga piin. A go ki jɔgɔsara ti nɛɛ gbegele na kee yɛgɛ pe tunŋgo pyewe pi fanŋga na. Pàa Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki gbegele maga kɔ maga kan fanŋga ni.

\VS{14}Naa pàa kaa kɔ tunŋgo ki na, a pè si saa penjara sannda ti kan wunlunaŋa wo naa Yehoyada pe yeri. A pè siri tɛgɛ ma yaapire gbegele ti ni tunŋgo ŋga ki yaa la piin wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni ki mɛgɛ ni, ki yaapire tà la pye shɛrɛgɛ pye woro, tà la pye
saara sogoworo ti woro, naa wɔjɛŋgɛlɛ ni, naa yaapire ta yɛgɛ ni nda ti yɛn tɛ woro konaa warifuwe woro. Yehoyada wi yinwege piliye yi ni fuun yi ni pàa pye na saara sogoworo woo wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni suyi.


\par }{\SH Yehoyada wi kunwɔ
\par }
{\PP \VS{15}Yehoyada wìla lɛ fɔ jɛŋgɛ ma tin yinwege ki na, mɛɛ jɛn ma ku. Wi kusanga wi ni, wìla ta yɛlɛ cɛnmɛ naa nafa ma yiri kɛ (130).

\VS{16}Pàa wi le wa Davidi ca, wa wunlumbolo pe tanla, katugu wìla kajɛŋgɛ pye Izirayɛli woolo pe kan, ma kajɛŋgɛ pye Yɛnŋɛlɛ li kanŋgɔlɔ konaa li shɛrigo gbɔgɔ ki kanŋgɔlɔ fun.


\par }{\SH Zhowasi wìla laga Yɛnŋɛlɛ li na \newline  na yarisunndo gbogo
\par }
{\PP \VS{17}Yehoyada wi kuŋgɔlɔ, a Zhuda tara teele pè si pan ma fɔli wunlunaŋa Zhowasi wi yɛgɛ sɔgɔwɔ maa gbɔgɔ. A wunlunaŋa wì si logo pe yeri.

\VS{18}Kì pye ma, a Izirayɛli woolo pè si je Yawe Yɛnŋɛlɛ, pe tɛlɛye Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki na, ma saa na tunŋgo piin yarisunŋgo
Ashera konaa yarisunndo ta yɛgɛ kan. Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si nawa ŋgban fɔ jɛŋgɛ Zhuda tara woolo naa Zheruzalɛmu ca woolo pe ni pe kajɔɔgɔ ki kala na.

\VS{19}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì sili yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pele torogo wa pe yeri, jaŋgo mbe pe pye pe sɔngɔrɔ pe pan li kɔrɔgɔ. A poro pe yɛri, ɛɛn fɔ pee yɛnlɛ mbe logo pe yeri.

\VS{20}Kona, a Yɛnŋɛlɛ li yinnɛ lì si ye saraga wɔfɔ Yehoyada wi pinambyɔ Zakari wi ni. A wì si kari wa leele pe yɛgɛ sɔgɔwɔ mɛɛ pe pye fɔ: «Pa Yɛnŋɛlɛ lì yo yɛɛn fɔ: ‹Yiŋgi na, a ye nɛɛ Yawe Yɛnŋɛlɛ li ŋgasegele ke jogo? Ye kapyege ka kpɛ se yɔn ye kan, katugu yè laga Yawe Yɛnŋɛlɛ li na. Lo fun li yaa laga ye na.› »

\VS{21}Ɛɛn fɔ, a leele pè si yɔn le Zakari wi na paa yɛgɛ ŋga na wunlunaŋa wìla ki yo pe kan we, mɛɛ wi wa sinndɛɛrɛ ni maa gbo wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ loŋgo ki ni\XREF{†}{{\XO 24:21 }{\XO{24.21:
}}{\XT{Mati 23.35; Luki 11.51}}}.

\VS{22}Kajɛŋgɛ ŋga Zakari wi to Yehoyada wìla pye wunlunaŋa Zhowasi wi kan, Zhowasi wìla fɛgɛ ki na, ma Yehoyada pinambyɔ wi gbo. Ɛɛn fɔ naa Zakari wila kaa na kuun sanga ŋa ni, a wì sho fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ li ŋga ki yɛn na piin ki wele, ligi fɔgɔ yewe ma na.»


\par }{\SH Zhowasi wi wunluwɔ pi kɔwɔ
\par }
{\R (2 Wunlu 12.18-22)

\par }{\PP \VS{23}Yɛlɛ li filisaga, a Siri tara fɛnnɛ maliŋgbɔɔnlɔ pè si pan ma to Zhowasi wi na. Pàa pan ma Zhuda tara ti shɔ konaa Zheruzalɛmu ca ki ni. Pàa tara teele pe ni fuun pe tɔngɔ, mɛɛ yaara nda fuun pàa koli ti torogo wa Damasi ca pe wunlunaŋa wi kan.

\VS{24}Siri tara maliŋgbɔɔnlɔ mbele pàa pan pe sila lɛgɛ. Konaa ki ni fuun, Yawe Yɛnŋɛlɛ làa Zhuda tara maliŋgbɔɔnlɔ lɛgɛrɛ pe le pe kɛɛ, katugu pàa laga Yawe Yɛnŋɛlɛ, pe tɛlɛye Yɛnŋɛlɛ li na. Kì pye ma, Siri tara fɛnnɛ poro pàa jɔlɔgɔ wa Zhowasi wi na\XREF{†}{{\XO 24:24 }{\XO{24.24:
}}{\XT{Ɛki 12.12; Dete 28.25; Eze 5.10,15; 11.19}}}.

\VS{25}Naa Siri tara fɛnnɛ pàa kaa kari ma laga wi na, maa ta wìla pye na jɔgɔ fɔ jɛŋgɛ, a wi legbɔɔlɔ pè si yɔn le wi na saraga wɔfɔ Yehoyada pinambyɔ ŋa wìla gbo wi kunwɔ pi kala na\FTNT{†}{{\FR 24:25 }{\FR{24.25:
}}{\XT{2 Wunlu 12.21}}{\FT{; wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ ŋa wi yɛn Eburuye sɛnrɛ ni wi ni, ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa ma yo fɔ Yehoyada pinambiile; ɛɛn fɔ wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ ŋa wi yɛn Girɛki sɛnrɛ ni wi ni, ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa ma yo fɔ Yehoyada pinambyɔ.}}}. A pè suu gbɔn maa gbo wa wi sinlɛyaraga ki na. Wìla ku, a pòo le wa Davidi ca ki ni. Ɛɛn fɔ pe sila wi le wa wunlumbolo pe fanra ti ni.

\VS{26}Mbele pàa yɔn ki le wi na maa gbo, poro la wɛlɛ Zabadi naa Yozabadi. Zabadi wìla pye Amɔ cɛnlɛ woolo jɔ Shimeyati wo pinambyɔ. Yozabadi wo la pye Mowabu cɛnlɛ woolo jɔ Shimiriti wo pinambyɔ.

\VS{27}Zhowasi wi pinambiile pe mɛrɛ to na, naa Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ lɛgɛrɛ nda tìla yo ma wa wi na, konaa wìla shɛrigo gbɔgɔ ki jɔgɔsara ti gbegele yɛgɛ ŋga na, ki sɛnrɛ ti ni fuun ti yɛn ma yɔnlɔgɔ wa sɛwɛ ŋa wi maa wunlumbolo pe kagala ke yɛgɛ yuun wi ni. A wi pinambyɔ Amaziya wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.




\par }\Chap{25}{\SH Zhuda tara wunlunaŋa Amaziya \newline  wi sanga
\par }
{\R (2 Wunlu 14.1-7)

\par }{\PP \VerseOne{1}Amaziya wìla ta yɛlɛ nafa ma yiri kaŋgurugo, mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yɛlɛ nafa ma yiri kɔlɔjɛrɛ wìla pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca. Wi nɔ pàa pye naa yinri Yehowadan, ma yiri wa Zheruzalɛmu ca.

\VS{2}Ŋga ki yɛn ma sin Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, ko wìla pye. Ɛɛn fɔ wi sila ki pye wi kotogo ki ni fuun ni.

\VS{3}Naa wunluwɔ pìla kaa yeresaga ta Amaziya wi kɛɛ na sanga ŋa ni, legbɔɔlɔ mbele pàa wi to, wunlunaŋa we wi gbo, a wì si pe gbo.

\VS{4}Ɛɛn fɔ wi sila pe pinambiile poro gbo. Wìla ko pye ma, ma yala ŋga ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa
lasiri wi ni, wa Moyisi sɛwɛ wi ni ki ni. Yawe Yɛnŋɛlɛ lìgi ŋgasele na li kan ma yo fɔ: «Pe se ka teele gbo pe pinambiile kala na. Pe se ka pinambiile gbo pe teele kala na. Ɛɛn fɔ lere nuŋgba pyew wi daga mbe gbo wi yɛɛra kapere to kala na\XREF{†}{{\XO 25:4 }{\XO{25.4:
}}{\XT{Dete 24.16; 2 Wunlu 14.6}}}.»


\par }{\PP \VS{5}Kona, a Amaziya wì si Zhuda tara nambala pe yeri ma pe gbogolo laga nuŋgba, ma pele tɛgɛ teele lere waga keleŋgele (1 000) go na, ma pele tɛgɛ lere cɛnmɛ cɛnmɛ go na ma yala pe tɛlɛye setiriye yi ni, ko yɛn fɔ Zhuda cɛnlɛ woolo naa Bɛnzhamɛ cɛnlɛ woolo pe ni fuun. A wì si leele pe jiri, maga lɛ mbele pàa ta yɛlɛ nafa nafa pe na konaa pe yɛgɛ fɛnnɛ pe ni. A wì sigi yan fɔ pàa pye nambala waga cɛnmɛ taanri (300 000) mbele pe mbaa ya sa malaga gbɔn njanraga naa
tugurɔn sigeyaraga ni.

\VS{6}A wì si
Izirayɛli tara maliŋgbɔɔnlɔ wɛlimbɛlɛ waga cɛnmɛ (100 000) sara warifuwe tɔni taanri naa kɔngɔ ni ma taga wa mbele pe na.

\VS{7}Ɛɛn fɔ, a Yɛnŋɛlɛ lere wà si pan maa pye fɔ: «E, wunlunaŋa, maga ka ti Izirayɛli tara maliŋgbɔɔnlɔ pele mbe pinlɛ ma ni mbe sa malaga gbɔn, katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ li woro Izirayɛli woolo pe ni, poro mbele pe yɛn Efirayimu cɛnlɛ woolo wele.

\VS{8}Ali na maga si kari pe ni, mbe sa malaga ki gbɔn ma fanŋga ki ni fuun ki ni yɛgɛ o yɛgɛ, Yawe Yɛnŋɛlɛ li yaa ma le ma juguye pe kɛɛ, katugu yawa yɛn Yɛnŋɛlɛ li ni mbe lere saga nakoma mboo jan.»

\VS{9}A Amaziya wì si Yɛnŋɛlɛ lere wi pye fɔ: «Warifuwe tɔni taanri naa kɔngɔ ŋga mì kan Izirayɛli tara maliŋgbɔɔnlɔ pe yeri, ko wogo ko yaa pye mɛlɛ?»

\par }{\PP A Yɛnŋɛlɛ lere wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Yawe Yɛnŋɛlɛ li yaa to lɛgɛrɛ kan ma yeri naa mbe wɛ ko na.»


\par }{\PP \VS{10}Kì pye ma, a Amaziya wì si laga maliŋgbɔɔnlɔ mbele pàa yiri wa Efirayimu cɛnlɛ li ni pe na. A wì si pe yaga ma yo paa kee pe yeri. Ɛɛn fɔ, a pè si nawa ŋgban Zhuda tara woolo pe ni fɔ jɛŋgɛ, mɛɛ sɔngɔrɔ ma kari pe yeri naŋgbanwa gbɔɔ ni.


\par }{\PP \VS{11}Kona, a Amaziya wì si kotogo le wi yɛɛ ni, mɛɛ keli wi maliŋgbɔɔnlɔ pe yɛgɛ ma kari pe ni wa Kɔ gbunlundɛgɛ ki ni, ma saa malaga gbɔn Seyiri tara fɛnnɛ pe ni ma lere waga kɛ (10 000) gbo pe ni.

\VS{12}Zhuda tara woolo pàa lere waga kɛ (10 000) yigi pe ni weele, ma lugu ma kari pe ni walaga ka namunjɔ na, mɛɛ saa pe wɔnrɔgɔ ma pe jaanri wa titɛgɛ ki ni ma pe ni fuun pe gbo.


\par }{\PP \VS{13}Ɛɛn fɔ ki sanga wi ni, Izirayɛli tara maliŋgbɔɔnlɔ mbele Amaziya wìla sɔngɔrɔ ma yo paga ka pinlɛ wi ni mbe kari wa malaga, a poro si saa to Zhuda tara cara ti na, maga lɛ wa
Samari ca ki na fɔ ma saa gbɔn wa Bɛti Horɔn ca ki na. Pàa lere waga taanri (3 000) wo gbo ki cara woolo pe ni, ma yarilɛgɛrɛ koli ma kari ti ni.


\par }{\SH Izirayɛli tara wunlunaŋa \newline  wìla malaga gbɔn ma ya \newline  Amaziya wi ni
\par }
{\R (2 Wunlu 14.8-14)

\par }{\PP \VS{14}Naa Amaziya wìla kaa ya Edɔmu cɛnlɛ woolo pe ni ma sɔngɔrɔ ma pan, wìla pan Seyiri setirige piile pe yarisunndo ti ni, ma pan mari pye wi yɛɛra yarisunndo. Wìla pye na fɔli ti yɛgɛ sɔgɔwɔ nari gbogo, na
wusuna nuwɔ taan sori ti kan.

\VS{15}Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si nawa ŋgban Amaziya wi ni, mɛɛ Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ wa torogo wa wi yeri ma saa wi pye fɔ: «Yiŋgi na, a ma si saa ki cɛnlɛ na li yarisunndo ti lagaja, to nda tii ya mberi woolo pe shɔ ma kɛɛ we?»

\VS{16}Maga ta
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ wìla pye na para bere, a Amaziya wì si sɛnrɛ ti kɔn wi yɔn na, ma suu pye fɔ: «Mɔɔ tɛgɛ ma pye wunlunaŋa wi yɛrifɔ le? Yiri na ki laga ŋga ki ni. Maga ka ti mbɔɔn gbo dɛ!»

\par }{\PP A Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ wì si sɛnrɛ ti kɔn, ma sho fɔ: «Mìgi jɛn ma yo Yɛnŋɛlɛ lìgi kɔn maga tɛgɛ mbɔɔn tɔngɔ, katugu màga kala na li pye, ma je mbanla yɛrɛwɛ sɛnrɛ ti logo.»


\par }{\PP \VS{17}Kona, a Zhuda tara wunlunaŋa Amaziya wì suu yɛrifɛnnɛ poro yɛrɛwɛ sɛnrɛ to logo. A wì si pitunmbolo torogo wa Izirayɛli tara wunlunaŋa Zhowasi wi yeri, wo ŋa wìla pye Yowahazi wi pinambyɔ konaa Yehu pishyɛnwoo, ma yo pe saa pye fɔ: «Pan we fili we malaga gbɔn we yɛɛ ni.»

\VS{18}Kì pye ma, a Izirayɛli tara wunlunaŋa Zhowasi wì si Zhuda tara wunlunaŋa Amaziya wi yɔn sogo ma yo fɔ: «Pilige ka, a Liban tara wuuro tipile là si tun ma yo pe saga yo Liban tara
sɛdiri tigbɔgɔ ka kan ma yo fɔ: ‹Ma sumborombyɔ wi kan na pinambyɔ wi yeri wuu pɔri wi jɔ.› Ɛɛn fɔ, a Liban tara woŋgbɔ wà si pan ma wuuro tipile li tangala ma toro.»

\VS{19}A Zhowasi wi sho naa fɔ: «Màa ki yuun wa ma nawa fɔ mà ya Edɔmu cɛnlɛ woolo pe ni, a ko ma kan maa ma yɛɛ nari, nɔɔ yɛɛ gbogo. Koni koro wa ma tara. Yiŋgi na ma nɛɛ jaa mbe go le ki jɔlɔgɔ kala na li ni, lo na ma yaa kɔ wa li ni, Zhuda tara woolo pe kɔ wa li ni we?»


\par }{\PP \VS{20}Ɛɛn fɔ, Amaziya wi sila yɛnlɛ mbe logo wi yeri, katugu ki kala pa làa yiri wa Yɛnŋɛlɛ li yeri, làa pye na jaa mbe pe le pe juguye pe kɛɛ, katugu pàa kanŋga ma taga Edɔmu tara yarisunndo ti na.

\VS{21}Kona, a Izirayɛli tara wunlunaŋa Zhowasi wì si yiri ma kari sa malaga ki gbɔn. A wo naa Zhuda tara wunlunaŋa Amaziya wi ni, pè si saa fili wa Bɛti Shɛmɛshi ca, wa Zhuda tara, ma to pe yɛɛ na.

\VS{22}A Izirayɛli woolo pè si ya Zhuda tara woolo pe ni. A Zhuda tara woolo pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pè si fe ma kari pe
paara yinrɛ.

\VS{23}A Izirayɛli tara wunlunaŋa Zhowasi wì si Zhuda tara wunlunaŋa Amaziya wi yigi maa le kaso wa Bɛti Shɛmɛshi ca. Amaziya wìla pye Zhowasi pinambyɔ konaa ma pye Yowahazi pishyɛnwoo. A wunlunaŋa Zhowasi wì si kari wi ni wa Zheruzalɛmu ca ma saa ca ki mbogo laga ka ya, ki titɔnlɔwɔ pìla pye mɛtɛrɛ cɛnmɛ shyɛn (200), maga lɛ wa Efirayimu yeyɔngɔ ki na fɔ ma saa gbɔn wa yeyɔngɔ ŋga wa mbogo ki yɛnlɛ li na ki na\XREF{†}{{\XO 25:23 }{\XO{25.23:
}}{\XT{2 Wunlu 14.13}}}.

\VS{24}Wìla tɛ wi ni fuun wo naa warifuwe wi lɛ, yarijɛndɛ nda fuun tìla pye wa Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ ki ni Obɛdi Edɔmu wi kɛɛ na, wìla ti lɛ, ma pinlɛ nda tìla pye wa wunluwɔ go ki yarijɛndɛ tɛgɛsaga ki ni ti ni. Wìla leele pele yigi fun, mɛɛ sɔngɔrɔ ma kari wa Samari ca.


\par }{\SH Pàa yɔn le ma Amaziya wi gbo
\par }
{\R (2 Wunlu 14.15-20)

\par }{\PP \VS{25}Yowahazi pinambyɔ Zhowasi ŋa wìla pye Izirayɛli tara wunlunaŋa wi kuŋgɔlɔ, a Zhowasi pinambyɔ Amaziya ŋa wìla pye Zhuda tara wunlunaŋa wì si yɛlɛ kɛ ma yiri kaŋgurugo pye yinwege ki na naa.

\VS{26}Amaziya wi kapyegele, ke koŋgbanŋgala naa puŋgo wogolo ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Zhuda tara wunlumbolo naa Izirayɛli tara wunlumbolo pe wagati kapyegele sɛwɛ wi ni.

\VS{27}Naa Amaziya wìla kaa laga Yawe Yɛnŋɛlɛ li na, a pè si yɔn le wi na wa Zheruzalɛmu ca. A wì si fe ma kari wa Lakishi ca. Ɛɛn fɔ, a pè si taga wi na, maa purɔ ma saa wi gbo wa Lakishi ca.

\VS{28}Ko puŋgo na, a pè suu gboo wi lɛ shɔn na ma kari wi ni wa Zheruzalɛmu ca, ko ŋga ki yɛn Zhuda cɛnlɛ woolo pe ca ye, ma saa wi le wa wi tɛlɛye pe tanla.




\par }\Chap{26}{\SH Zhuda tara wunlunaŋa Oziyasi \newline  wi sanga
\par }
{\R (2 Wunlu 14.21-22; 15.1-3)

\par }{\PP \VerseOne{1}Kona, a Zhuda tara woolo pe ni fuun pè si Oziyasi\FTNT{†}{{\FR 26:1 }{\FR{26.1:
}}{\FT{Oziyasi wo nuŋgba wo pàa pye na yiri Azariya (}}{\XT{2 Wunlu 14.21-22; 15.1-7}}{\FT{).}}} wi lɛ maa tɛgɛ wunluwɔ wi to Amaziya wi yɔnlɔ. Kìla yala wì ta yɛlɛ kɛ ma yiri kɔgɔlɔni.

\VS{2}Wo wìla Eyilɔti ca ki kan naa fɔnŋgɔ, maga sɔngɔrɔ maga kan Zhuda tara woolo pe yeri wunlunaŋa Amaziya wi kuŋgɔlɔ ma taga wa wi tɛlɛye pe na.


\par }{\PP \VS{3}Oziyasi wìla ta yɛlɛ kɛ ma yiri kɔgɔlɔni sanga ŋa ni wìla cɛn wunluwɔ pi na. Yɛlɛ nafa shyɛn ma yiri kɛ ma yiri shyɛn wìla pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca. Wi nɔ pàa pye naa yinri Yekoliya ma yiri wa Zheruzalɛmu ca.

\VS{4}Ŋga ki yɛn ma sin Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, ko wìla pye kala li ni fuun ni paa yɛgɛ ŋga na wi to Amaziya wìla ki pye we.

\VS{5}Zakari\FTNT{†}{{\FR 26:5 }{\FR{26.5:
}}{\FT{Zakari ŋa wi sɛnrɛ tì yo lagamɛ wi yɛn wi yɛ Yehoyada setirige pyɔ Zakari wi ni. Ki yaa pye ndɛɛ wo wìla pye Oziyasi wi yɛrifɔ we.}}} ŋa wìla pye na leele pe nari paa fyɛ Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ, wi yinwege sanga wi ni, Oziyasi wìla koro ma mara Yɛnŋɛlɛ li na. Ma Oziyasi wi ta wìla koro ma mara Yawe Yɛnŋɛlɛ li na, Yɛnŋɛlɛ làa pye naa kagala ke yɔngɔ wi kan.


\par }{\PP \VS{6}A Oziyasi wì si yiri ma saa to Filisiti tara fɛnnɛ pe na, ma Gati ca malaga sigembogo ki jaanri, naa Yabine ca malaga sigembogo konaa Asidɔdi ca malaga sigembogo ki ni. A wì si cara ta kan wa Asidɔdi ca wasege ki ni konaa wa Filisiti tara fɛnnɛ sanmbala pe sɔgɔwɔ.

\VS{7}Yɛnŋɛlɛ làa wi saga, a wì malaga gbɔn Filisiti tara fɛnnɛ pe ni, ma malaga gbɔn Larabuye mbele pàa pye ma cɛn wa Guri Baali ca konaa wa Mawɔn ca pe ni.

\VS{8}Amɔ cɛnlɛ woolo pàa pye na nizara woo Oziyasi wi yeri. Wi mɛgɛ kìla yiri fɔ ma saa gbɔn wa Ezhipiti tara kɔnlɔ li na, katugu wìla fanŋga ta fɔ jɛŋgɛ.


\par }{\PP \VS{9}A Oziyasi wì si sanŋgazoye titɔnlɔmbɔlɔ kan wa Zheruzalɛmu ca, wa yeyɔngɔ ŋga wa ca ki yɛnlɛ na ki na, naa wa gbunlundɛgɛ konɔ yeyɔngɔ ki na, konaa wa ca mbogo ki yɛnlɛ li na. Wìla sanŋgazoye pe kan, a pè pye fanŋga ni.

\VS{10}Wìla sanŋgazoye titɔnlɔmbɔlɔ kan kɔrɔsiri pyewoolo wa
gbinri wi ni, ma tɔnmɔ were lɛgɛrɛ wɔ wa, katugu yaayoro ŋgbeleye lɛgɛrɛ la pye wi yeri wa yanwira tigiwɛn tara ti ni konaa wa funwa lara falafala ti ni. Kɛrɛ kɔnfɛnnɛ naa
ɛrɛzɛn kɛrɛ kɔnfɛnnɛ la pye wi yeri wa yanwira ti na konaa wa Karimɛli yanwiga ki na, katugu kɛrɛ tunŋgo kìla pye maa ndanla fɔ jɛŋgɛ.


\par }{\PP \VS{11}Maliŋgbɔɔnlɔ ŋgbelege la pye Oziyasi wi yeri mbele pe mbaa ya malaga gbɔn. Sɛwɛ yɔnlɔgɔfɔ Yeyiyɛli wo naa fanŋgafɔ Maaseya poro pàa pye na pe jinri, na pe mɛrɛ ti yɔnlɔgi, na pe walagi ŋgbeleye ŋgbeleye paa kee wa malaga. Hananiya ŋa wìla pye wunlunaŋa wi maliŋgbɔɔnlɔ teele wo wa, wo wìla pye na pe yɛgɛ sinni.

\VS{12}Seye teele waga shyɛn naa cɛnmɛ kɔgɔlɔni (2 600) pàa pye ki maliŋgbɔɔnlɔ wɛlimbɛlɛ pe go na.

\VS{13}Ki seye teele pàa pye maliŋgbɔɔnlɔ mbele go na, pàa pye lere waga cɛnmɛ taanri ma yiri kɔlɔshyɛn naa cɛnmɛ kaŋgurugo (307 500). Pàa pye maliŋgbɔɔnlɔ wɛlimbɛlɛ, ma pye fanŋga ni. Pàa pye na wunlunaŋa wi sari na malaga gbɔɔn wi juguye pe ni.

\VS{14}Oziyasi wìla
tugurɔn sigeyaara, naa njaanra, naa tugurɔn njagala, naa malaga gbɔndeere, naa sandira konaa gbafuuro sinndɛɛrɛ kankan maliŋgbɔɔnlɔ pe ni fuun pe yeri.

\VS{15}Wìla ti a kapyɔ jɛnfɔ wa maliŋgbɔnyaara ta gbegele wa Zheruzalɛmu ca, mari tɛgɛtɛgɛ wa sanŋgazoye pe go na konaa ca ki mbogo yɛngɛlɛ ke na, jaŋgo mbaa wangala wɔnni ti ni konaa mbaa sinndɛliŋgbɔrɔ waa ti ni. Kì pye ma, a wi mɛgɛ kì si yiri ma kari fɔ lege, katugu Yɛnŋɛlɛ làa wi saga ma fanŋga gbɔgɔ kan wi yeri, a kì pye kafɔnnɔ sagawa.


\par }{\SH Yɛnŋɛlɛ làa yayɛnwɛ wa \newline  Oziyasi wi na
\par }
{\PP \VS{16}Ɛɛn fɔ, naa Oziyasi wìla kaa fanŋga ta sanga ŋa ni, a wi nɛɛ wi yɛɛ gbogo fɔ ma saa kapege pye. Wìla kaa pye mbasinŋɛ Yawe Yɛnŋɛlɛ, wi Yɛnŋɛlɛ li ni. Wìla ye wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ ki ni,
saraga wɔsaga ŋga pe maa wusuna nuwɔ taan wi sori ki na, mbe sa
wusuna nuwɔ taan sogo wa ki na\FTNT{†}{{\FR 26:16 }{\FR{26.16:
}}{\FT{Kìla pye saraga wɔfɛnnɛ poro cɛ paa daga mbaa wusuna nuwɔ taan wi sori Yɛnŋɛlɛ li kan (}}{\XT{Nɔmbu 3.10; 17.5; 18.7; 1 Kuro 23.13}}{\FT{).}}}.

\VS{17}A
saraga wɔfɔ Azariya wì si ye wa wi kɔrɔgɔ wo naa Yawe Yɛnŋɛlɛ li saraga wɔfɛnnɛ nafa tijɛrɛ ni, mbele pàa pye kotogo ni.

\VS{18}A pè si yiri wunlunaŋa Oziyasi wi kɔrɔgɔ maa pye fɔ: «Oziyasi, mboro ma, ma daga mbe wusuna nuwɔ taan wi sogo Yawe Yɛnŋɛlɛ li kan. Ɛɛn fɔ ki tunŋgo kì kan saraga wɔfɛnnɛ mbele
Arɔn setirige piile poro yeri. Pè pe tɛgɛ pe yɛ mbaa ki tunŋgo ki piin. Toro ma yiri wa laga
kpoyi ki ni, katugu mà kambasinŋge pye. Ki kapyege ki se gbɔgɔwɔ kan ma yeri Yawe Yɛnŋɛlɛ, Yɛnŋɛlɛ le, li yɛgɛ sɔgɔwɔ.»


\par }{\PP \VS{19}Koni wusuna nuwɔ taan leyaraga kìla pye Oziyasi wi kɛɛ, a wì si nawa ŋgban saraga wɔfɛnnɛ pe ni. Le ki yɔngɔlɔ nuŋgba ke ni, a
yayɛnwɛ pì si to wi na wa wi walɛgɛ ki na le saraga wɔfɛnnɛ pe yɛgɛ sɔgɔwɔ, wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, wa wusuna nuwɔ taan pe maa wi sori saraga wɔsaga ŋga na ki tanla\XREF{†}{{\XO 26:19 }{\XO{26.19:
}}{\XT{Levi 13.14; Nɔmbu 5.2}}}.

\VS{20}A
saraga wɔfɛnnɛ to Azariya wo naa saraga wɔfɛnnɛ sanmbala pe ni pè suu wele, mɛɛ yayɛnwɛ pi yan pì to wa wi walɛgɛ ki na. A pè suu yirige wa funwa na fyɛlɛgɛ na. A wo jate wì si fyɛɛlɛ ma yiri, katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ làa wi gbɔn.


\par }{\SH Oziyasi wi wunluwɔ pi kɔwɔ
\par }
{\R (2 Wunlu 15.5-7)

\par }{\PP \VS{21}Wunlunaŋa Oziyasi wìla koro yayɛnwɛ fɔ, fɔ ma saa gbɔn wi kupilige ki na. Wi yayɛnwɛ pi kala na, wìla pye go ka ni wi yɛ; katugu wi saa ya mbe ye naa wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni. Wi pinambyɔ Yotamu ŋa wìla pye wunluwɔ go ki kagala yɛgɛ wɔfɔ wo wìla pye na tara woolo pe yɛgɛ sinni.


\par }{\PP \VS{22}Oziyasi wi kapyegele sanŋgala, ke koŋgbanŋgala naa ke puŋgo wogolo, Amɔzi pinambyɔ
Ezayi ŋa wìla pye Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ wìla ke yɔnlɔgɔ.

\VS{23}A Oziyasi wì si kaa ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na. A pè suu le wa wi tɛlɛye pe tanla, wa wunlumbolo pe gboolo lesaga ki ni, naa wìla pye yayɛnwɛ fɔ ki kala na, pe sila wi le wa wunlunaŋa wi fanga ko ni. A wi pinambyɔ Yotamu wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.




\par }\Chap{27}{\SH Zhuda tara wunlunaŋa Yotamu \newline  wi sanga
\par }
{\R (2 Wunlu 15.32-38)

\par }{\PP \VerseOne{1}Yotamu wìla ta yɛlɛ nafa ma yiri kaŋgurugo, mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yɛlɛ kɛ ma yiri kɔgɔlɔni wìla pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca. Wi nɔ pàa pye naa yinri Yerusha. Zadɔki sumborombyɔ lawi.

\VS{2}Ŋga ki yɛn ma sin Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na ko wìla pye, ma tanga paa yɛgɛ ŋga na wi to Oziyasi wìla ki pye kala li ni fuun ni. Konaa ki ni fuun, wi sila ye wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ ki ni ki pye kapege wi go na. Ɛɛn fɔ leele poro la koro na kapege ki piin.


\par }{\PP \VS{3}Yotamu wo wìla Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki yeyɔngɔ ŋga wa gona ki wa. Wìla Ofɛli laga mbogo ki tunndo ti lɛgɛrɛ pye.

\VS{4}Wìla cara kan wa Zhuda yanwira tara ti ni, ma malaga sigecara naa sanŋgazoye kankan wa kɔɔrɔ ti ni.

\VS{5}Wìla malaga gbɔn Amɔ cɛnlɛ woolo pe wunlunaŋa wi ni ma ya pe ni. Ki pye ma, ki yɛlɛ li ni, Amɔ cɛnlɛ woolo pàa lambo sara wi yeri maa kan warifuwe tɔni taanri naa kɔngɔ, naa
bile tɔni tijɛrɛ naa kɔngɔ konaa
ɔrizhi tɔni tijɛrɛ naa kɔngɔ. Ko yaara to yɔngɔ Amɔ cɛnlɛ woolo pàa kan wi yeri yɛlɛ shyɛn wolo naa taanri wolo li ni.

\VS{6}Yotamu wìla fanŋga ta fɔ jɛŋgɛ, katugu wìla pye naa yinwege ki piin sinŋge Yawe Yɛnŋɛlɛ, wi Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ sɔgɔwɔ.


\par }{\PP \VS{7}Yotamu wi kapyegele sanŋgala, malaga ŋga fuun wìla gbɔn konaa tunndo nda fuun wìla pye, ki kagala ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa
Izirayɛli tara wunlumbolo naa Zhuda tara wunlumbolo pe sɛwɛ wi ni.

\VS{8}Wìla ta yɛlɛ nafa ma yiri kaŋgurugo, mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yɛlɛ kɛ ma yiri kɔgɔlɔni wìla pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca.

\VS{9}A Yotamu wì si ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na. A pè suu le wa Davidi ca. A wi pinambyɔ Ahazi wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.




\par }\Chap{28}{\SH Zhuda tara wunlunaŋa Ahazi \newline  wi sanga
\par }
{\R (2 Wunlu 16.1-20)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ahazi wìla ta yɛlɛ nafa, mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yɛlɛ kɛ ma yiri kɔgɔlɔni wìla pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca. Ŋga ki yɛn ma sin Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, wi tɛlɛ Davidi wìla ki pye yɛgɛ ŋga na, wo sila ki pye ma.

\VS{2}Ɛɛn fɔ wìla tanga wa
Izirayɛli tara wunlumbolo pe tulugo ki ni. Wì yɛrɛ la ti, a pè tugurɔn yan ma yaara yanlɛrɛ gbegele yarisunndo
Baali ti gbɔgɔwɔ pi mɛgɛ ni.

\VS{3}Wìla pye na
wusuna nuwɔ taan sori wa Bɛni Hinɔmu gbunlundɛgɛ ki ni. Wìla wi yɛɛra pinambiile pe sogo ma pe pye
saraga yarisunndo yeri, ma yala katijangara nda cɛngɛlɛ sanŋgala ke maa piin ti ni, koro ŋgele Yawe Yɛnŋɛlɛ làa ke purɔ ma ke yirige wa Izirayɛli woolo pe yɛgɛ we.

\VS{4}Wìla pye na yaayoro saara naa wusuna nuwɔ taan saara woo wa sunzara nda wa tinndiye pe na ti na, naa tinndiye pe na konaa wa tire tipiire nda fuun ti yɛn wɛrɛ ni ti nɔgɔ\XREF{†}{{\XO 28:4 }{\XO{28.4:
}}{\XT{Dete 12.2}}}.

\VS{5}Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ, wi Yɛnŋɛlɛ le, lì suu le Siri tara wunlunaŋa wi kɛɛ. A Siri tara fɛnnɛ pè si malaga gbɔn wi ni ma ya wi ni, ma lelɛgɛrɛ yigi kasopiile ma kari pe ni wa Damasi ca. A lì suu le fun Izirayɛli tara wunlunaŋa wi kɛɛ, a wì malaga gbɔn wi ni ma ya wi ni fɔ jɛŋgɛ.

\VS{6}Pilige nuŋgba ka ni, a Eremaliya pinambyɔ Peka wì si Zhuda tara nambala waga cɛnmɛ naa nafa (120 000) gbo pe ni, pe ni fuun nambala kotogofɛnnɛ, katugu pàa laga Yawe Yɛnŋɛlɛ, pe tɛlɛye Yɛnŋɛlɛ li na.

\VS{7}Maliŋgbɔɔn kotogofɔ ŋa pàa pye na yinri Zikiri, ma yiri wa Efirayimu tara, wìla wunlunaŋa wi pinambyɔ Maaseya wi gbo, naa Azirikamu ŋa wìla pye wunluwɔ go ki kagala yɛgɛ wɔfɔ wi ni, konaa Ɛlikana ŋa wìla pye mɛgbɔgɔ fɔ ma taga wunlunaŋa wi na wi ni.

\VS{8}Izirayɛli woolo pàa lere waga cɛnmɛ shyɛn (200 000) yigi pe sefɛnnɛ Zhuda tara woolo pe ni kasopiile, poro la wɛlɛ jɛɛlɛ, naa pinambiile konaa sumborombiile; pàa yarilɛgɛrɛ koli wa pe yeri ma kari ti ni wa
Samari ca.


\par }{\SH Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ \newline  wà la yɛrɛwɛ sɛnrɛ kan \newline  Izirayɛli woolo pe yeri
\par }
{\PP \VS{9}Wa Samari ca, Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɔn sɛnrɛ yofɔ wà la pye wa, pàa pye naa yinri Obɛdi. A wì si yiri ma saa Izirayɛli maliŋgbɔɔnlɔ pe fili pe pansaga wa Samari ca, mɛɛ pe pye fɔ: «Ye wele, Yawe Yɛnŋɛlɛ, ye tɛlɛye Yɛnŋɛlɛ làa nawa ŋgban Zhuda tara woolo pe ni, ma pe le ye kɛɛ. A yè pe tɔngɔ naŋgbanwa ni fɔ a ki tinmɛ pì gbɔn wa yɛnŋɛlɛ na.

\VS{10}Koni ye yɛn naga yuun ma yo fɔ ki Zhuda tara woolo naa Zheruzalɛmu ca woolo mbele yɛɛn, poro ye yaa sa pye ye kulonambala naa ye kulojaala. Ɛɛn fɔ yoro jate, ye woro kajɔɔgɔ pyefɛnnɛ Yawe Yɛnŋɛlɛ, ye Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ sɔgɔwɔ wi le?

\VS{11}Koni ye logo na yeri. Ye sefɛnnɛ mbele yè yigi kasopiile, ye pe wa paa kee, katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ lì nawa ŋgban ye ni fɔ jɛŋgɛ.»


\par }{\PP \VS{12}Kì pye ma, maliŋgbɔɔnlɔ mbele pàa Zhuda tara woolo pe yigi, a Efirayimu cɛnlɛ woolo teele pèle si yiri pe kɔrɔgɔ, poro la wɛlɛ Yohana pinambyɔ Azariya, naa Meshilemɔti pinambyɔ Berekiya, naa Shalumu pinambyɔ Ezekiyasi konaa Hadilayi pinambyɔ Amasa wi ni.

\VS{13}Pàa maliŋgbɔɔnlɔ pe pye fɔ: «Ki leele mbele yè yigi kasopiile yɛɛn, yaga ka ye laga pe ni, katugu yaa jaa mbe we pye kajɔɔgɔ pyefɛnnɛ Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ sɔgɔwɔ. Yaa jaa mbe ka taga we puŋguwɔ naa we kapere ti ni. Ma si yala we yɛn kajɔɔgɔ pyefɛnnɛ makɔ. Yawe Yɛnŋɛlɛ li naŋgbanwa gbɔɔ pi yɛn woro Izirayɛli woolo we ni makɔ.»

\VS{14}Kona, a maliŋgbɔɔnlɔ pè si leele mbele pàa yigi kasopiile pe yaga konaa yaara nda pàa koli ti ni le teele poro naa janwa wi ni fuun wi yɛgɛ sɔgɔwɔ.

\VS{15}Ki nambala mbele pè pe mɛrɛ ti yeriyeri, a poro si kasopiile pe kala li yɔn pe kan. Pàa yaripɔrɔ ta lagala wa yaara nda tìla koli ti na mari kankan pe yeri konaa sawira ni, a pèri le. A pè pe kan, a pè li ma wɔ. A pè si mbele pàa wɛlɛgɛ pe fɔfɔ, ma sinmɛ fafa pe wɛlɛgɛsara ti na mari pɔpɔ\XREF{†}{{\XO 28:15 }{\XO{28.14-15:
}}{\XT{Luki 10.25-37}}}. Mbele pe saa ya tanga, a pè si pe ni fuun pe luguro sofilele na ma sɔngɔrɔ pe ni wa Zheriko ca, ko ŋga ki yɛn sɛngɛndire ca ye, ma kari pe ni wa pe sefɛnnɛ pe tanla. Ko pyeŋgɔlɔ, a pè si sɔngɔrɔ wa Samari ca.


\par }{\SH Wunlunaŋa Ahazi \newline  wìla Asiri tara wunlunaŋa \newline  wi yɛnri wuu saga
\par }
{\R (2 Wunlu 16.7-20)

\par }{\PP \VS{16}Ki wagati wi ni, a wunlunaŋa Ahazi wì si tunŋgo torogo wa Asiri tara wunlunaŋa wi yeri ma yo wuu saga.

\VS{17}Katugu Edɔmu cɛnlɛ woolo pàa pan naa, ma malaga gbɔn Zhuda tara woolo pe ni ma ya pe ni, ma pele yigi kasopiile ma kari pe ni.

\VS{18}Ki wagati nuŋgba wi ni, Filisiti tara fɛnnɛ pàa saa Zhuda tara cara nda wa yanwira tigiwɛn tara ti ni ti shɔ konaa nda wa
Negɛvu tara ti ni. To tìla pye Bɛti Shɛmɛshi ca, naa Ayalɔn ca, naa Gederɔti ca, naa Soko ca konaa ki kanŋgara na kapire ti ni, naa Timina ca konaa ki kanŋgara na kapire ti ni, naa Gimizo ca konaa ki kanŋgara na kapire ti ni. A pè si cɛn wa ki cara ti ni.

\VS{19}Ko la pye ma, katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ làa Zhuda tara woolo pe go sogo Izirayɛli tara wunlunaŋa Ahazi wi kala na. Mà jɛn Ahazi wìla Zhuda tara woolo pe le kapege pyege ki ni konaa ma kambasinŋge pye Yɛnŋɛlɛ li na.

\VS{20}A Asiri tara wunlunaŋa Tigilati Pilinezɛri wì si pan ma to Ahazi wi na malaga ni, maa pye paa wi maliwee yɛn, wi sila wi saga.

\VS{21}Ahazi wìla Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ yarijɛndɛ ti lɛ, naa wunluwɔ go yarijɛndɛ ti ni konaa wi legbɔɔlɔ pe yinrɛ yarijɛndɛ ta ni, mari pye yarikanra Asiri tara wunlunaŋa wi yeri. Ɛɛn fɔ ki wogo ki sila sagawa kpɛ kan wi yeri.


\par }{\SH Wunlunaŋa Ahazi wi kunwɔ
\par }
{\PP \VS{22}Ma wunlunaŋa Ahazi wi ta wìla pye wa ki jɔlɔgɔ gbɔgɔ ki ni, wìla koro na kambasinŋge piin Yawe Yɛnŋɛlɛ li na.

\VS{23}Wìla yaayoro wɔ saraga Damasi ca yarisunndo ti yeri, a to si ya wi ni. Wìla wi yɛɛ pye fɔ: «Kì kaa pye Siri tara wunlumbolo pe yarisunndo tì pe saga, mi fun mi yaa saara wɔ ti yeri ti ta tilan saga.» Ɛɛn fɔ ti sila yaraga ka kpɛ yɔn wi kan, kaawɔ maa jan wo naa Izirayɛli woolo pe ni fuun pe ni.

\VS{24}A Ahazi wì si Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ yaapire ti ni fuun ti gbogolo, mari gbɔn mari yaari. Wìla Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ kɔɔrɔ ti tɔnndɔ, ma ti a pè
saara wɔsara kankan wi kan wa Zheruzalɛmu ca yɛngɛlɛ ke ni fuun ke na.

\VS{25}Wìla sunzara kankan wa tinndiye pe na wa Zhuda tara cara ti ni fuun nuŋgba nuŋgba ti ni, mbe ta mbaa wusuna nuwɔ taan sori wa ti na yarisunndo ta yɛgɛ kan. Kì pye ma, wìla Yawe Yɛnŋɛlɛ, wi tɛlɛye Yɛnŋɛlɛ li nawa pi ŋgban fɔ jɛŋgɛ.


\par }{\PP \VS{26}Ahazi wi kapyegele sanŋgala, naa tunndo nda fuun wìla pye, koŋgbanŋgala naa puŋgo wogolo, ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Zhuda tara naa Izirayɛli tara wunlumbolo pe sɛwɛ wi ni.

\VS{27}A Ahazi wì si kaa ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na, a pè suu le wa Zheruzalɛmu ca. Ɛɛn fɔ pe sila wi le wa Izirayɛli tara wunlumbolo pe fanra ti ni. A wi pinambyɔ Ezekiyasi wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.




\par }\Chap{29}{\SH Wunlunaŋa Ezekiyasi \newline  wìla shɛrigo gbɔgɔ ki pye kpoyi
\par }
{\R (2 Wunlu 18.1-3)

\par }{\PP \VerseOne{1}Ezekiyasi wìla ta yɛlɛ nafa ma yiri kaŋgurugo, mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yɛlɛ nafa ma yiri kɔlɔjɛrɛ wìla pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca. Pàa pye naa nɔ wi yinri Abiya; Zakari sumborombyɔ lawi.

\VS{2}Ŋga ki yɛn ma sin Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, ko wìla pye kala li ni fuun ni paa wi tɛlɛ Davidi wi yɛn.


\par }{\PP \VS{3}Wi wunluwɔ pi yɛlɛ koŋgbanna li yeŋge koŋgbanŋga ki na, a wì si Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ kɔɔrɔ ti yɛngɛlɛ mari gbegele.

\VS{4}A wì si
saraga wɔfɛnnɛ naa
Levi setirige piile pe yeri, ma pe gbogolo wa laga nawa pi yɔnlɔ yirisaga kɛɛ yeri.

\VS{5}A wì si pe pye fɔ: «Yoro Levi setirige piile, ye logo na yeri. Ye ye yɛɛ pye
kpoyi, ye Yawe Yɛnŋɛlɛ, ye tɛlɛye Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki pye kpoyi. Yaara nda fuun ti yɛn
fyɔngɔ ni wa
laga kpoyi ki ni, yeri wɔ wa.

\VS{6}Katugu we tɛlɛye pàa kambasinŋge pye, ma ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ, we Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na ki pye. Pè laga li na, ma Yawe Yɛnŋɛlɛ li cɛnsaga ki yaga, ma puŋgo le li ni.

\VS{7}Pè yɛrɛ la shɛrigo gbɔgɔ ndɔgɔrɔ kɔɔrɔ ti tɔnndɔ, ma fitanlaye pe figi. Pe sila
wusuna nuwɔ taan wɔ
saraga konaa mbe
saraga sogowogo wɔ
Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ li yeri wa laga kpoyi ki ni.

\VS{8}Kì pye ma, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si nawa ŋgban Zhuda tara woolo naa Zheruzalɛmu ca woolo pe ni. A lì si jatere piriwɛn wa pe na, naa jɔlɔgɔ ni konaa ma pe pye titɛgɛrɛ yaraga paa yɛgɛ ŋga na yaa ki yaan yɛnlɛ ni we.

\VS{9}Ye wele, pàa we tɛlɛye pe gbo tokobi ni, ma we pinambiile, naa we sumborombiile konaa we jɛɛlɛ pe yigi ma kari pe ni kulolo ki wogo ŋga ki kala na.


\par }{\PP \VS{10}«Koni mìgi kɔn maga tɛgɛ wa na nawa mbe
yɔn finliwɛ le Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ li ni, jaŋgo li naŋgbanwa gbɔɔ pi kɔ we ni.

\VS{11}Koni na pinambiile, yaga ka pye sambalawa ni, katugu yoro wɛlɛ Yawe Yɛnŋɛlɛ lì wɔ yaa yeregi li yɛgɛ sɔgɔwɔ mbaa tunŋgo piin li kan, konaa mbe pye li tunmbyeele mbaa wusuna nuwɔ taan sori li kan.»


\par }{\PP \VS{12}Kona, a Levi setirige piile pè si yiri ma yere; poro la wɛlɛ Amasayi pinambyɔ Mahati, konaa Azariya pinambyɔ Zhowɛli ma yiri wa Kehati setirige piile pe ni; naa Abidi pinambyɔ Kishi konaa Yehaleleyɛli pinambyɔ Azariya ma yiri wa Merari setirige piile pe ni; naa Zima pinambyɔ Yowa, konaa Yowa pinambyɔ Edɛn ma yiri wa Gɛrishɔn setirige piile pe ni;

\VS{13}naa Shimiri konaa Yeyiyɛli ma yiri wa Elizafan setirige piile pe ni; naa Zakari konaa Mataniya ma yiri wa Asafu setirige piile pe ni;

\VS{14}naa Yehiyɛli konaa Shimeyi ma yiri wa Hema setirige piile pe ni; naa Shemaya konaa Uziyɛli ma yiri wa Yedutun setirige piile pe ni.


\par }{\PP \VS{15}A pè si pe sefɛnnɛ sanmbala pe gbogolo ma pe yɛɛ pye kpoyi. Ko puŋgo na, a pè si pan mbe Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki pye kpoyi paa yɛgɛ ŋga na wunlunaŋa wìla ki yo pe kan, ma yala Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro ti ni.

\VS{16}A saraga wɔfɛnnɛ pè si ye wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki nawa mbege pye kpoyi. Yaara nda fuun pàa yan fyɔngɔ woro wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, pàa ti ni fuun ti lɛ ma yiri ti ni, mari tɛgɛ wa laga nawa. A Levi setirige piile poro siri lɛ ma yiri ti ni wa funwa na, ma saa ti wa wa Sedirɔn lafogo gbunlundɛgɛ ki ni.

\VS{17}Yɛlɛ li yeŋge koŋgbanŋga ki pilige koŋgbanŋga ki na, a pè sigi lɛ na shɛrigo gbɔgɔ ki piin kpoyi. Yeŋge ki pilige kɔlɔtaanri wogo ki na, a pè si ye wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li go ki ndɔgɔrɔ ti ni. Piliye kɔlɔtaanri pàa pye ma Yawe Yɛnŋɛlɛ li go ki pye kpoyi. Yeŋge koŋgbanŋga ki pilige kɛ ma yiri kɔgɔlɔni wogo ki na, a pè si kɔ ki tunŋgo ki na.

\VS{18}Kona, a pè si kari wa wunlunaŋa Ezekiyasi wi yeri, ma saa wi pye fɔ: «Wè saa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni fuun ki pye kpoyi, naa saara sogoworo ti ma sogo
saraga wɔsaga ŋga na ki ni konaa ki yaapire ti ni fuun ti ni, naa buru ŋa pe ma kan Yɛnŋɛlɛ yeri wi ma tɛgɛ tabali ŋa na wi ni, konaa wi yaapire ti ni fuun ti ni.

\VS{19}Wunlunaŋa Ahazi wi wunluwɔ sanga wi ni, wìla yaapire nda fuun tɛgɛ fyɔngɔ ni wi mbasinmɛ sanga wi ni, wè ti ni fuun ti gbegele mari pye kpoyi. Ti yɛn ma tɛgɛ wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li saraga wɔsaga ki yɛgɛ.»


\par }{\SH Ezekiyasi wìla shɛrɛgɛ konɔ lo \newline  naa saraga wɔmɔ tunŋgo \newline  ki gbegele maga tɛgɛ
\par }
{\PP \VS{20}Ki goto yirifaga ki na, a wunlunaŋa Ezekiyasi wì si yiri ma ca ki teele pe yeri ma pe gbogolo, mɛɛ kari wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni.

\VS{21}A pè si kari napɛnɛ kɔlɔshyɛn ni, naa simbapɛnɛ kɔlɔshyɛn, naa simbapɛnɛ yirifɔnmbɔlɔ kɔlɔshyɛn konaa sikapɛnɛ kɔlɔshyɛn ni mberi pye kapere kala yagawa jasaara wunluwɔ tara ti kan, naa laga jɛŋgɛ kpoyi ki kan konaa Zhuda tara woolo pe kan. A wunlunaŋa wì si konɔ kan saraga wɔfɛnnɛ mbele pàa pye
Arɔn setirige piile pe yeri, ma yo peri wɔ saraga wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li saraga wɔsaga ki na.

\VS{22}A saraga wɔfɛnnɛ pè si napɛnɛ pe kɔnlɔgi ma kasanwa pi tɔgɔ maa yanragi yanragi saraga wɔsaga ki na, ma simbapɛnɛ pe kɔnlɔgi ma kasanwa pi tɔgɔ maa yanragi yanragi saraga wɔsaga ki na, ma simbapɛnɛ yirifɔnmbɔlɔ pe kɔnlɔgi ma kasanwa pi tɔgɔ maa yanragi yanragi saraga wɔsaga ki na.

\VS{23}Ko puŋgo na, pe yaa kapere ti kala yagawa ja sikapɛnɛ mbele ni, a pè si pan pe ni wa wunlunaŋa wo naa janwa wi yɛgɛ sɔgɔwɔ. A wunlunaŋa wo naa janwa wi ni pè si pe kɛyɛn yi taga sikapɛnɛ pe na.

\VS{24}A saraga wɔfɛnnɛ pè si sikapɛnɛ pe kɔnlɔgi ma pe kasanwa pi tɔgɔ, maa yanragi yanragi saraga wɔsaga ki na, maa pye kapere ti kala yagawa jasaraga, mbe ta mbe kapere ti kala yagawa ja kapyege ki pye Izirayɛli woolo pe kan; katugu wunlunaŋa wìla ki yo ma yo fɔ saraga sogowogo konaa kapere kala yagawa jasaraga ki ni, ti yaa wɔ Izirayɛli woolo pe ni fuun pe kan.


\par }{\PP \VS{25}A wì si Levi setirige piile pe tɛgɛtɛgɛ wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni weere\XREF{†}{{\XO 29:25 }{\XO{29.25:
}}{\XT{1 Sami 18.6; 2 Sami 6.5; 1 Kuro 13.8; 15.16; 16.5; 25.1,6; 2 Kuro 5.12; Ɛsidi 3.10; Nehe 12.27; Yuuro 150.5}}} ni pe yeri, naa juruye konaa ŋgɔniye ni, ma yala Davidi naa Gadi ŋa wìla pye wunlunaŋa wi yariyanra yanfɔ konaa
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Natan pàa ŋgasele na tɛgɛ li ni. Mà jɛn Yawe Yɛnŋɛlɛ lo ŋgasele lali, làa li kan li yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe yeri, a pèli yo.

\VS{26}A Levi setirige piile pè si toro ma yere yarigbɔnrɔ nda Davidi la gbegele ti ni pe kɛɛ, konaa saraga wɔfɛnnɛ pe ni fun pe mbaanra ti ni pe kɛɛ.

\VS{27}A Ezekiyasi wì si konɔ kan ma yo pe saraga sogowogo ki wɔ wa saraga wɔsaga ki na. Naa pàa kaa ki lɛ na saraga ki woo sanga ŋa ni, ki sanga nuŋgba wi ni, a pè sigi lɛ fun na yuuro koo, na mbaanra ti wiin, na Izirayɛli tara wunlunaŋa Davidi wi yarigbɔnrɔ ti gbɔɔn, na Yawe Yɛnŋɛlɛ li gbogo.

\VS{28}Kona, a janwa wi ni fuun wì si fɔli, a pe nɛɛ yuuro ti koo na mbaanra ti wiin, fɔ a saraga sogowogo ki saa wɔ ma kɔ.

\VS{29}Naa pàa kaa saraga sogowogo ki wɔ ma kɔ, a wunlunaŋa wo naa mbele fuun pàa pye wi ni pè si fɔli ma kanŋguuro kan ma pe yɛrɛ ti jiile wa tara ma Yɛnŋɛlɛ li gbɔgɔ.

\VS{30}Ko puŋgo na, a wunlunaŋa Ezekiyasi wo naa wi legbɔɔlɔ pe ni, pè sigi yo Levi setirige piile pe kan ma yo fɔ yuuro nda Davidi wìla wɔ wo naa yariyanra yanfɔ Asafu wi ni, paa ti koo paa Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɔnni ti ni. A pè sili sɔn nayinmɛ gbɔɔ ni, ma fɔli ma pe yɛrɛ ti jiile wa tara mali gbɔgɔ.

\VS{31}Kona, a Ezekiyasi wì sho naa fɔ: «Koni yè kaa ye yɛɛ le Yawe Yɛnŋɛlɛ li kɛɛ, ye fulo laga yaa paan saraga yaayoro naa
nayinmɛ saara ti ni wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni.» A janwa wì si pan saraga yaayoro naa nayinmɛ saara ni. Mbele fuun pàa pye nandanwa ni pàa saara sogoworo wɔ Yɛnŋɛlɛ li yeri fun.

\VS{32}Saara sogoworo nda janwa wìla wɔ Yawe Yɛnŋɛlɛ li yeri, tìla pye napɛnɛ nafa taanri ma yiri kɛ, naa simbapɛnɛ cɛnmɛ konaa simbapɛnɛ yirifɔnmbɔlɔ cɛnmɛ shyɛn (200). Pàa ki yaayoro ti ni fuun ti wɔ saara sogoworo Yawe Yɛnŋɛlɛ li yeri.

\VS{33}Mbe taga wa to na, pàa nɛrɛ cɛnmɛ kɔgɔlɔni (600) naa simbaala waga taanri (3 000) tɛgɛ ti yɛ saraga Yɛnŋɛlɛ li kan.

\VS{34}Ɛɛn fɔ saraga wɔfɛnnɛ pe sila lɛgɛ, ki kala na, pe sila ya mbe yaayoro nda tìla pye saara sogoworo ti ni fuun ti sɛɛrɛ wɔ. Pe sefɛnnɛ Levi setirige piile pè si pan ma pe saga fɔ ma saa tunŋgo ki kɔ, fɔ saraga wɔfɛnnɛ sanmbala pe sa pe yɛɛ pye kpoyi; katugu kìla pye Levi setirige piile pe kotogo na pe pe yɛɛ pye kpoyi mbe wɛ saraga wɔfɛnnɛ pe na.

\VS{35}Mbe taga wa saara sogoworo lɛgɛrɛ ti na, nayinmɛ saara ti yanlaga kìla pye wa, ma pinlɛ duvɛn saraga ŋga ki ma taga saraga sogowogo ki na ti ni.

\par }{\PP Pa pàa shɛrɛgɛ konɔ tunŋgo ki gbegele maga tɛgɛ naa fɔnŋgɔ yɛɛn, wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni.

\VS{36}A Ezekiyasi wo naa leele pe ni fuun pe ni pè si yɔgɔri Yɛnŋɛlɛ làa ki kala li yɛgɛ sin yɛgɛ ŋga na ki kala na, katugu ki kala li sila mɔ pyewe ni.




\par }\Chap{30}{\SH Wunlunaŋa Ezekiyasi \newline  wìla Paki fɛti wi gbɛgɛlɛ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Kona, a Ezekiyasi wì si pitunmbolo torogo
Izirayɛli tara ti lagapyew konaa Zhuda tara ti ni, ma sɛwɛɛlɛ yɔnlɔgɔ fun ma pe torogo Efirayimu cɛnlɛ woolo naa Manase cɛnlɛ woolo pe yeri, jaŋgo pe pan wa Zheruzalɛmu ca, wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ ki ni, mbe pan mbe
Paki fɛti wi pye Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ni.

\VS{2}Wunlunaŋa wo naa wi legbɔɔlɔ pe ni, naa janwa wi ni fuun wi ni, pàa gbogolo wa Zheruzalɛmu ca ma yo ma yan pe yɛɛ yeri, maga kɔn maga tɛgɛ mbe Paki fɛti wi pye yɛlɛ li yeŋge shyɛn wogo ki na\XREF{†}{{\XO 30:2 }{\XO{30.2:
}}{\XT{Ɛki 12.1-12; Nɔmbu 9.2-3,10-11}}}.

\VS{3}Pe sila ya mbe Paki fɛti wi pye wi wagati wi na, katugu
saraga wɔfɛnnɛ pe lɛgɛrɛ sila pe yɛɛ pye
kpoyi, mbe taga wa ko na, leele pe sila pe yɛɛ gbogolo fun wa Zheruzalɛmu ca.

\VS{4}Ki Paki fɛti wi pyekala làa wunlunaŋa wo naa janwa wi ni fuun wi ndanla.

\VS{5}A pè sigi kɔn maga tɛgɛ mbege wogo ki yari wa Izirayɛli tara ti ni fuun ti ni, mbege lɛ wa Bɛrisheba ca, wa yɔnlɔparawa kalige kɛɛ ki na fɔ sa gbɔn wa Dan ca, wa yɔnlɔparawa kamɛŋgɛ kɛɛ ki na, jaŋgo leele pe pan wa Zheruzalɛmu ca pe pan pe Paki fɛti wi pye Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ni; katugu lelɛgɛrɛ sila kaa na Paki fɛti wi piin naa, paa yɛgɛ ŋga na ki yɛn ma yɔnlɔgɔ we.

\VS{6}Wunlunaŋa wo naa wi legbɔɔlɔ pe ni pàa sɛwɛɛlɛ mbele pye, a pitunmbolo pè si kari pe ni wa Izirayɛli tara ti lagapyew konaa Zhuda tara ti ni. Mbe yala wunlunaŋa wi tunŋgo ki ni, pàa pye na yuun fɔ: «Yoro Izirayɛli woolo wele, yoro mbele yè koro ma ta ma shɔ Asiri tara wunlumbolo pe kɛɛ\XREF{†}{{\XO 30:6 }{\XO{30.6:
}}{\XT{2 Wunlu 17}}}, ye sɔngɔrɔ ye pan Yawe Yɛnŋɛlɛ, Abirahamu, naa Izaki konaa Zhakɔbu pe Yɛnŋɛlɛ li kɔrɔgɔ, jaŋgo li sɔngɔrɔ li pan ye kɔrɔgɔ fun.

\VS{7}Yaga ka pye paa ye tɛlɛye naa ye sefɛnnɛ pe yɛn, poro mbele pàa kambasinŋge pye Yawe Yɛnŋɛlɛ, pe tɛlɛye Yɛnŋɛlɛ li na we. Ko kala kì ti Yawe Yɛnŋɛlɛ lì jɔlɔgɔ gbɔgɔ wa pe na laga tara ti ni paa yɛgɛ ŋga na yaa ki yaan we.

\VS{8}Koni, yaga ka pye nuŋgboŋgbanla fɛnnɛ paa ye tɛlɛye pe yɛn. Ye ye yɛɛ tirige Yawe Yɛnŋɛlɛ li kan. Yaa paan wa li
laga kpoyi ki ni, ko ŋga lì pye kpoyi fɔ sanga pyew. Yaa tunŋgo piin Yawe Yɛnŋɛlɛ, ye Yɛnŋɛlɛ li kan, jaŋgo lili naŋgbanwa gbɔɔ pi kɔ ye ni.

\VS{9}Na yaga sɔngɔrɔ mbe pan Yawe Yɛnŋɛlɛ li kɔrɔgɔ, pa kona mbele pàa ye sefɛnnɛ naa ye pinambiile pe yigi ma kari pe ni kulowo, pe yaa pe yinriwɛ ta mbe pe yaga pe sɔngɔrɔ laga ki tara nda ti ni naa, katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛn yinmɛ kanfɔ konaa yinriwɛ tafɔ\XREF{†}{{\XO 30:9 }{\XO{30.9:
}}{\XT{Ɛki 34.6}}}. Na yaga sɔngɔrɔ mbe pan li kɔrɔgɔ, li se puŋgo wa ye ni fyew.»

\VS{10}Kona, a pitunmbolo pè si saa na yanri na toro cara ti ni fuun nuŋgba nuŋgba ti ni, wa Efirayimu cɛnlɛ woolo pe tara konaa Manase cɛnlɛ woolo pe tara, fɔ ma saa gbɔn wa Zabulɔn cɛnlɛ woolo pe tara naga sɛnrɛ ti yuun. Ɛɛn fɔ leele pàa pye na pe tifaga, na tɛgɛ pe na.

\VS{11}Konaa ki ni fuun, Asɛri cɛnlɛ woolo, naa Manase cɛnlɛ woolo konaa Zabulɔn cɛnlɛ woolo pèle la pe yɛɛ go sogo, ma kari wa Zheruzalɛmu ca.

\VS{12}Wa Zhuda tara, Yawe Yɛnŋɛlɛ làa tunŋgo pye leele pe ni, ma ti a pè pe jatere wi wa nuŋgba, ma tanga wunlunaŋa wo naa wi legbɔɔlɔ pe tunŋgo ki na, ma yala Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɛnyoro ti ni.


\par }{\SH Wunlunaŋa Ezekiyasi \newline  wìla Paki fɛti wi pye
\par }
{\PP \VS{13}Kona, a janwa gbɔlɔ là si gbogolo wa Zheruzalɛmu ca mbe
leve fu buru fɛti wi pye yɛlɛ li yeŋge shyɛn wogo ki ni. Ki janwa wìla gbɔgɔ fɔ jɛŋgɛ.

\VS{14}Saara wɔsara nda tìla pye wa Zheruzalɛmu ca konaa
wusuna nuwɔ taan pàa pye naa sori saara wɔsara nda na, a pè siri jaanri mari wɔ wa ca ki ni ma saa ti wa wa Sedirɔn lafogo ki ni.

\VS{15}Ko puŋgo na, a pè si Paki fɛti yaayoro ti gbo yɛlɛ li yeŋge shyɛn wogo ki pilige kɛ ma yiri tijɛrɛ wogo ki na. Fɛrɛ la saraga wɔfɛnnɛ naa
Levi setirige piile pe ta, naa pe sila pe yɛɛ pye kpoyi ki kala na. A pè si pe yɛɛ pye kpoyi, mɛɛ
saara sogoworo wɔ wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni.

\VS{16}A pè si pe cɛnsara ti lɛlɛ ma yala Yɛnŋɛlɛ lere Moyisi wi
lasiri konɔ li ni\XREF{†}{{\XO 30:16 }{\XO{30.16:
}}{\XT{Zhozu 8.31; 1 Wunlu 2.3; 2 Wunlu 14.6; Ɛsidi 3.2}}}. Levi setirige piile pàa pye na
saraga yaayoro ti kasanwa pi kaan saraga wɔfɛnnɛ pe yeri, a paa pi yanragi yanragi saraga wɔsaga ki na.

\VS{17}Wa janwa wi ni, lelɛgɛrɛ la pye wa, mbele pe sila pe yɛɛ pye kpoyi. Kì pye ma, a Levi setirige piile pè si Paki fɛti saraga yaayoro ti gbo mbele fuun pe sila pye kpoyi pe kan, jaŋgo mbe pe le Yawe Yɛnŋɛlɛ li kɛɛ.

\VS{18}Lelɛgɛrɛ la pye wa janwa wi ni, mbele pe sila pe yɛɛ pye kpoyi, ma yiri wa Efirayimu cɛnlɛ li ni, naa Manase cɛnlɛ, naa Isakari cɛnlɛ konaa Zabulɔn cɛnlɛ li ni. Poro la Paki fɛti yaakara ti ka ma sigi ta pe sila ki pye mbe yala ŋga ki yɛn ma yɔnlɔgɔ ki wogo na ki ni. Kì pye ma, a Ezekiyasi wì si yɛnri pe kan ma yo fɔ: «E, Yawe Yɛnŋɛlɛ, mboro ŋa ma yɛn jɛnŋɛ, ma pe kala yaga;

\VS{19}mbele fuun pège ŋgbanga pe kotogo ki ni fuun ni ma mboro ŋa Yɛnŋɛlɛ, Yawe Yɛnŋɛlɛ, we tɛlɛye Yɛnŋɛlɛ, mɔɔ lagaja, ki yaga ma pe kapere ti kala yaga pe na; ali mbege ta pee pe yɛɛ pye kpoyi, mbe yala kapyege ŋga ki ma pye mbe si pye kpoyi ki ni.»

\VS{20}A Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si Ezekiyasi wi yɛnrɛwɛ pi logo ma leele pe yaga mbajɔlɔwɔ.

\VS{21}Kì pye ma, Izirayɛli woolo mbele pàa pye wa Zheruzalɛmu ca, pè si leve fu buru fɛti wi pye fɔ ma saa gbɔn piliye kɔlɔshyɛn, yɔgɔrimɔ gbɔɔ ni. Pilige nuŋgba nuŋgba pyew Levi setirige piile poro naa saraga wɔfɛnnɛ pe ni, pàa pye na yuuro koo na yarigbɔnrɔ ti gbɔɔn ŋgbanga na Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɔnni.

\VS{22}Levi setirige piile mbele pàa Yawe Yɛnŋɛlɛ li jate, Ezekiyasi wìla para pe ni ma pe kotogo ki kan pe na. Pàa fɛti yaakara ti ka ma saa gbɔn piliye kɔlɔshyɛn, ma
nayinmɛ saara wɔ ma Yawe Yɛnŋɛlɛ, pe tɛlɛye Yɛnŋɛlɛ li sɔn.


\par }{\PP \VS{23}A janwa wi ni fuun wì si yere ki yerewe mbe piliye kɔlɔshyɛn ya yɛgɛ taga wa Paki fɛti piliye yi na. A pè sigi piliye yi pye yɔgɔrimɔ ni,

\VS{24}katugu Zhuda tara wunlunaŋa Ezekiyasi wìla napɛnɛ waga kele (1 000) wɔ naa simbaala konaa sikaala waga kɔlɔshyɛn (7 000) ni ma kan janwa wi yeri. A wi legbɔɔlɔ poro napɛnɛ waga kele (1 000) wɔ, naa simbaala konaa sikaala waga kɛ (10 000) ni ma kan janwa wi yeri. Saraga wɔfɛnnɛ pe lɛgɛrɛ la pe yɛɛ pye kpoyi.

\VS{25}Zhuda tara woolo janwa wi ni fuun, naa saraga wɔfɛnnɛ pe ni, naa Levi setirige piile pe ni, naa leele mbele fuun pàa yiri wa Izirayɛli wunluwɔ tara ti ni ma pan, naa nambannjɛɛnlɛ mbele pàa yiri wa Izirayɛli wunluwɔ tara ti ni ma pan, nakoma ma pye cɛnfɛnnɛ wa Zhuda tara ti ni, pàa pye na yɔgɔri.

\VS{26}Yɔgɔrimɔ gbɔɔ la pye wa Zheruzalɛmu ca ki ni. Maga lɛ wa Izirayɛli tara wunlunaŋa Davidi wi pinambyɔ Salomɔ wi sanga wi na ki yɔgɔrimɔ cɛnlɛ pa fa pye wa Zheruzalɛmu ca.

\VS{27}Ki kɔsaga, a saraga wɔfɛnnɛ poro naa Levi setirige piile pe ni, pè si yiri ma duwaw pye leele pe kan. A pe yɛnrɛwɛ pì si gbɔn wa Yɛnŋɛlɛ li na wa li cɛnsaga kpoyi ki ni, wa yɛnŋɛlɛ na. A lì suu logo.




\par }\Chap{31}{\SH Ezekiyasi wìla shɛrigo \newline  gbɔgɔ tunŋgo ki gbegele \newline  maga tɛgɛ naa fɔnŋgɔ
\par }
{\PP \VerseOne{1}Naa pàa kaa kɔ fɛti wi na,
Izirayɛli woolo mbele fuun pàa pye wa, pè si yiri ma kari wa Zhuda tara cara ti ni, ma saa sinndɛɛrɛ titɔɔnrɔ titɔɔnrɔ nda pàa yerege yerege ti gbɔn mari yaari, ma yarisunŋgo
Ashera ki tiyagala ke kɔɔnlɔ, ma sunzara nda wa tinndiye pe na ti jaanri konaa
saara wɔsara ti ni wa Zhuda tara ti ni fuun ti ni, naa wa Bɛnzhamɛ cɛnlɛ woolo, naa Efirayimu cɛnlɛ woolo konaa Manase cɛnlɛ woolo pe tara ti ni. Ko puŋgo na, a Izirayɛli woolo pe ni fuun pè si sɔngɔrɔ ma kari pe cara, pe ni fuun nuŋgba nuŋgba ma kari wa pe yinrɛ ti ni.


\par }{\PP \VS{2}A Ezekiyasi wì si
saraga wɔfɛnnɛ naa
Levi setirige piile pe tɛgɛtɛgɛ naa ŋgbeleye ŋgbeleye, ma yala pe ŋgbeleye yi ni. Wìla tunndo kankan pe ni fuun nuŋgba nuŋgba pe yeri. Saraga wɔfɛnnɛ poro naa Levi setirige piile pe ni, poro pàa pye na
saara sogoworo naa
nayinmɛ saara ti woo, na shɛrɛgɛ tunŋgo ki piin, na yuuro koo na Yɛnŋɛlɛ li gbogo konaa nali sɔnni wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ yeyɔnrɔ ti na.

\VS{3}A wunlunaŋa wo fun wì suu yarijɛndɛ ta kan, a pèri pye saara sogoworo, pinliwɛ naa yɔnlɔkɔgɔ saara sogoworo, naa cɛnpiliye saara sogoworo, naa yevɔnŋgɔ saara sogoworo konaa shɛrɛgɛ fɛtiye sanmbala pe saara sogoworo, ma yala ŋga ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
lasiri wi ni ki ni\XREF{†}{{\XO 31:3 }{\XO{31.3:
}}{\XT{Nɔmbu 28–29}}}.


\par }{\PP \VS{4}A wunlunaŋa wì sigi yo Zheruzalɛmu ca woolo pe kan ma yo fɔ yaara nda ti daga mbaa kaan saraga wɔfɛnnɛ poro naa Levi setirige piile pe yeri, paa ti kaan pe yeri, jaŋgo pe pe yɛɛ kan pew Yawe Yɛnŋɛlɛ li tunŋgo ki yeri.

\VS{5}Naa ki sɛnrɛ pàa kaa ti yari sanga ŋa ni, a Izirayɛli woolo pè si pan pe yarilire fɔnndɔ koŋgbannda ti lɛgɛrɛ ni ma yiri wa pe
bile, naa pe duvɛn, naa sinmɛ, naa sɛnrɛgɛ konaa pe kɛɛrɛ yaara ti ni fuun ti ni ma pan mari kan. Pàa pan pe yarilire ti ni fuun ti yaga wi ni; tìla pye ma lɛgɛ\XREF{†}{{\XO 31:5 }{\XO{31.4-5:
}}{\XT{Nɔmbu 18.12-13,21}}}.

\VS{6}Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun, Izirayɛli tara woolo naa Zhuda tara woolo mbele pàa pye ma cɛn wa Zhuda tara cara ti ni, a pè si pan pe nɛrɛ, naa simbaala konaa sikaala yaga wi ni, naa yarikanra nda tìla tɛgɛ ti yɛ Yawe Yɛnŋɛlɛ, pe Yɛnŋɛlɛ li kan ti yaga wi ni. Pàa ki yaara ti gbogolo gbogolo ti yɛɛ na.

\VS{7}Pàa ki lɛ na yaara ti gbogolo ti yɛɛ na yɛlɛ li yeŋge taanri wogo ki ni, ma saa ti gbogolomɔ pi kɔ yɛlɛ li yeŋge kɔlɔshyɛn wogo ki ni.

\VS{8}A Ezekiyasi wo naa wi legbɔɔlɔ pe ni pè si pan ma yaara nda pàa gbogolo ti wele. A pè si Yawe Yɛnŋɛlɛ li shari konaa li woolo pe ni, Izirayɛli woolo wele.

\VS{9}A Ezekiyasi wì si saraga wɔfɛnnɛ poro naa Levi setirige piile pe yewe yaara nda tìla gbogolo gbogolo ti wogo na.

\VS{10}Kona, a
saraga wɔfɛnnɛ to Azariya ŋa wìla yiri wa Zadɔki sege ki ni, wì suu yɔn sogo ma yo fɔ: «Maga lɛ leele pège lɛ na paan yarikanra ti ni laga Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, waa taa na kaa na tinni, fɔ a ta yɛn na korogi lɛgɛrɛ fɔ jɛŋgɛ, katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ lì duwaw li woolo pe na. Wele, nda tì koro to tì gbogolo na yɛɛn.»

\VS{11}A Ezekiyasi wì si konɔ kan ma yo pe yumbiile pele gbɛgɛlɛ wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni. A pè si pe gbɛgɛlɛ.

\VS{12}A pè si pan yarikanra to naa yaga wi ni konaa yarikanra nda ti yɛn
kpoyi ti ni, mari tɛgɛ wa tagawa ni. Levi setirige pyɔ Konaniya wo wìla pye ki wogo ki yɛgɛ wɔfɔ, a wi nɔsepyɔ lenaŋa Shimeyi wì pye wi sagafɔ.

\VS{13}Yehiyɛli, naa Azariya, naa Nahati, naa Azayɛli, naa Yerimɔti, naa Yozabadi, naa Eliyɛli, naa Yisimakiya, naa Mahati konaa Benaya poro pàa pye Konaniya naa wi nɔsepyɔ Shimeyi pe sagafɛnnɛ, ma yala wunlunaŋa Ezekiyasi wo naa saraga wɔfɛnnɛ to Azariya ŋa wìla pye Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki go na pàa ŋga kɔn ma tɛgɛ ki ni.

\VS{14}Levi setirige pyɔ Yimina wi pinambyɔ Kore, ŋa wìla pye yɔnlɔ yirisaga kɛɛ yeyɔngɔ ki kɔrɔsifɔ, wo pàa tɛgɛ nayinmɛ yarikanra nda pàa pye na kaan Yɛnŋɛlɛ yeri ti go na, jaŋgo yarikanra nda paa kaan Yawe Yɛnŋɛlɛ li yeri wila ti yɛɛlɛ konaa yarikanra nda ti yɛn jɛndɛ kpoyi ti ni.

\VS{15}Wa saraga wɔfɛnnɛ pe cara ti ni, wìla pye leele mbele go na poro la wɛlɛ Edɛn, naa Miniyamini, naa Zhozuwe, naa Shemaya, naa Amariya konaa Shekaniya. Poro pàa tɛgɛ paa yaakara ti yɛɛlɛ pe sefɛnnɛ sanmbala pe na tagawa ni, legbɔɔlɔ naa lepigile ke na mbe yala pe ŋgbeleye yi ni.

\VS{16}Nambala mbele fuun pàa jiri ma pe mɛrɛ ti yɔnlɔgɔ wa saraga wɔfɛnnɛ pe jirige sɛwɛ wi ni, maga lɛ mbele pàa ta yɛlɛ taanrindaanri konaa pe yɛgɛ fɛnnɛ pe ni, poro cɛ ma pàa pye na yaakara ti yɛɛlɛ pe na; ɛɛn fɔ mbele fuun pàa pye na paan pilige nuŋgba nuŋgba pyew wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni na tunŋgo piin ma yala pe tunndo naa pe ŋgbeleye yi ni, pàa pye nari yɛɛlɛ pe na fun.


\par }{\PP \VS{17}Pàa saraga wɔfɛnnɛ pe mɛrɛ ti yɔnlɔgɔ ma yala pe setiriye yo ni, ma Levi setirige piile mbele pàa ta yɛlɛ nafa nafa naa ki puŋgo pe mɛrɛ ti yɔnlɔgɔ ma yala pe tunndo naa pe ŋgbeleye yi ni.

\VS{18}Pàa ki janwa wi leele pe ni fuun pe mɛrɛ ti yɔnlɔgɔ ma pinlɛ pe go woolo pe mɛrɛ ti ni, pe jɛɛlɛ, naa pe pinambiile konaa pe sumborombiile pe ni. Ki wogo kìla pye ma fun saraga wɔfɛnnɛ naa Levi setirige piile pe ni fuun pe kan, katugu kapyere nda ti maa piin mbe ta mbe pye
fyɔngɔ fu pàa pye nari piin tagawa ni mbe ta mbe pye kpoyi.

\VS{19}Arɔn setirige piile mbele saraga wɔfɛnnɛ pàa pye ma cɛn wa saraga wɔfɛnnɛ pe cagbɔrɔ ti kanŋgara na lara nda ni, pàa nambala pele mɛrɛ yeriyeri wa ki cara ti nuŋgba nuŋgba pyew ti ni, jaŋgo poro mbaa yaakara ti yɛɛlɛ saraga wɔfɛnnɛ nambala pe ni fuun pe na konaa Levi setirige piile mbele fuun pàa pe mɛrɛ ti yɔnlɔgɔ pe na.


\par }{\PP \VS{20}Pa wunlunaŋa Ezekiyasi wìla ki pye ma wa Zhuda tara ti ni fuun ti ni. Wìla kajɛŋgɛ naa kasinŋge pye konaa ma tanga kaselege na Yawe Yɛnŋɛlɛ, wi Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ sɔgɔwɔ.

\VS{21}Kala o kala wìla pye wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ tunŋgo ki ni, naa lasiri wi wogo na konaa ŋgasegele ke wogo na, wìla ki lagaja na Yɛnŋɛlɛ li nandanwa kala lo piin. Wìla ki kagala ke pye wi kotogo ki ni fuun ki ni, a kè si yɔn maa kan\XREF{†}{{\XO 31:21 }{\XO{31.21:
}}{\XT{2 Wunlu 18.5-7}}}.




\par }\Chap{32}{\SH Asiri tara fɛnnɛ pàa pan \newline  ma Zhuda tara ti tɔn muŋga \newline  mbe malaga gbɔn ti ni
\par }
{\R (2 Wunlu 18.13; Eza 36.1)

\par }{\PP \VerseOne{1}Kagala ŋgele Ezekiyasi wìla pye maa tagawa pi naga Yɛnŋɛlɛ li na ke puŋgo na, a Asiri tara wunlunaŋa Senakeribu wì si pan ma ye wa Zhuda tara ti ni. Cara nda pàa malaga sigemboro kan mari maga, a wì si maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsara kan ti tanla, jaŋgo mbe ye wa ti ni mberi shɔ fanŋga na.

\VS{2}Naa Ezekiyasi wìla kaa ki yan Senakeribu wìla pye na jaa mbe to Zheruzalɛmu ca ki na,

\VS{3}a wo naa wi legbɔɔlɔ poro naa wi maliŋgbɔɔnlɔ wɛlimbɛlɛ pe ni pè si pe yɛɛ yan, jaŋgo mbe puluyo yan wa ca ki puŋgo na yi tɔnndɔ. A pè suu saga ki wogo ki na.

\VS{4}Kona, a lelɛgɛrɛ si gbogolo mboo saga; a pè si puluyo yi ni fuun yi tɔnndɔ ma pinlɛ lafogo ŋga ki maa fuun wa tɔnmɔ foŋgologo ŋga wa tara ti nɔgɔna ki ni\XREF{†}{{\XO 32:4 }{\XO{32.4:
}}{\XT{1 Wunlu 1.33; 2 Wunlu 20.20}}}. Pàa pe yɛɛ pye fɔ: «Kii daga Asiri tara wunlumbolo pe pan pe tɔnmɔ lɛgɛrɛ ta laga.»


\par }{\PP \VS{5}Ko puŋgo na, a Ezekiyasi wì si kotogo le wi yɛɛ ni ma ca ki mbogo ki jɔgɔsara ti wa naa fɔnŋgɔ, ma mbogo ki yagara fɔ ma saa gbɔn sanŋgazoye pe na. A wì si mbogo ka yɛgɛ kan wa ŋga ki puŋgo na, ma Milo laga ki wa naa fɔnŋgɔ wa Davidi ca ki ni. A wì si maliŋgbɔnyaara lɛgɛrɛ gbegele konaa
tugurɔn sigeyaara ni.

\VS{6}A wì si maliŋgbɔɔnlɔ teele tɛgɛtɛgɛ maliŋgbɔɔnlɔ pe go na, mɛɛ pe gbogolo wa wi yɛɛ tanla wa ca ki mbogo yeyɔngɔ ki na, ma para ma kotogo le pe ni, ma yo fɔ:

\VS{7}«Ye fanŋga le ye yɛɛ ni, ye kotogo ta. Yaga ka fyɛ, ye sunndo wiga si ka kɔn ye na\XREF{†}{{\XO 32:7 }{\XO{32.7:
}}{\XT{Dete 31.6-8; Zhozu 1.6-9; 1 Kuro 22.13; 28.20; Zhan 14.1}}} Asiri tara wunlunaŋa wo naa maliŋgbɔɔnlɔ lɛgɛrɛ mbele pe yɛn wi ni pe yɛgɛ; katugu ŋa wi yɛn we ni wi yɛn fanŋga ni ma wɛ wi wogo ki na.

\VS{8}Sɛnweele maliŋgbɔɔnlɔ pe yɛn wo yeri, ɛɛn fɔ woro wo na, Yawe Yɛnŋɛlɛ, we Yɛnŋɛlɛ le, lo li yɛn we ni. Li yaa pan mbe we saga mbe malaga ki gbɔn we kan.» Kona, a leele pè si taga Zhuda tara wunlunaŋa Ezekiyasi wi sɛnyoro ti na.


\par }{\SH Sɛnrɛ nda Senakeribu wìla yo \newline  Zheruzalɛmu ca woolo pe na
\par }
{\R (2 Wunlu 18.17-37; Eza 36.2-22)

\par }{\PP \VS{9}Ko puŋgo na, kìla yala Asiri tara wunlunaŋa Senakeribu wìla pye wa Lakishi ca ki tanla wo naa wi maliŋgbɔɔnlɔ pe ni fuun pe ni, a wì si leele tun wa Zhuda tara wunlunaŋa Ezekiyasi wi yeri konaa Zhuda tara woolo mbele fuun pàa pye ma cɛn wa Zheruzalɛmu ca pe yeri, ma pe pye fɔ:

\VS{10}«Pa Asiri tara wunlunaŋa Senakeribu wì yo yɛɛn fɔ: ‹Ye ye jigi wi taga ambɔ na ma, ma si koro laga Zheruzalɛmu ca ki jɔlɔgɔ gbɔgɔ ŋga ki ni\FTNT{†}{{\FR 32:10 }{\FR{32.10:
}}{\FT{Ŋga kì yo fɔ: Ma si koro laga Zheruzalɛmu ca ki jɔlɔgɔ gbɔgɔ ŋga ki ni, sɛwɛɛlɛ pele ni pège kanŋga ma yo fɔ: Ma si koro laga Zheruzalɛmu ca ŋga pè maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga kan ki tanla mbege yɔn tɔn ki ni.}}}?

\VS{11}Ye sigi jɛn mbe yo fɔ Ezekiyasi wi yɛn na ye fanla mbe ti ye ku fuŋgo konaa wɔgɔ ki kɛɛ, naa wì yo fɔ: Yawe Yɛnŋɛlɛ, we Yɛnŋɛlɛ li yaa we shɔ Asiri tara wunlunaŋa wi kɛɛ we?

\VS{12}Naga yɛn ma ko Ezekiyasi wo ma wìla Yawe Yɛnŋɛlɛ li gbɔgɔsara nda wa tinndiye pe na to naa
saara wɔsara ti kɔ mari wɔ wa tara ti ni, maga yo Zhuda tara woolo, naa Zheruzalɛmu ca woolo pe kan fɔ pe pan paa fɔli saraga wɔsaga nuŋgba yɛgɛ sɔgɔwɔ paa
wusuna nuwɔ taan sori wa ki na?

\VS{13}Mi naa na tɛlɛye pe ni ŋga wè pye tara sannda ti woolo pe na ye sigi jɛn wi le? Ki tara ti woolo pe yarisunndo tila ya ma pe tara ti shɔ na kɛɛ le?

\VS{14}Ki cɛngɛlɛ ŋgele na tɛlɛye pè tɔngɔ ke yarisunndo ti ni fuun ti ni, kikiin ki ya ma ki woolo pe shɔ pe kɛɛ? Ye Yɛnŋɛlɛ li mbe ya ye shɔ na kɛɛ mɛlɛ?

\VS{15}Koni, yaga ka ti Ezekiyasi wi ye fanla, wi ye puŋgo ki pyelɔmɔ mba pi na. Yaga ka ye jigi wi taga wi na, katugu cɛnlɛ la kpɛ yarisunŋgo nakoma wunluwɔ pa kpɛ yarisunŋgo si ya mbe ki woolo pe shɔ na kɛɛ nakoma na tɛlɛye pe kɛɛ. Ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na, ye Yɛnŋɛlɛ li se ya mbe ye shɔ na kɛɛ.› »


\par }{\PP \VS{16}Senakeribu wi pitunmbolo pàa pye na sɛnpere yuun Yawe Yɛnŋɛlɛ, lo na li yɛn Yɛnŋɛlɛ li na konaa li tunmbyee Ezekiyasi wi na.


\par }{\SH Senakeribu wìla Yɛnŋɛlɛ li tɛgɛlɛ
\par }
{\R (2 Wunlu 19.14-19; Eza 37.14-20)

\par }{\PP \VS{17}Asiri tara wunlunaŋa Senakeribu wìla sɛwɛ yɔnlɔgɔ fun ma Yawe Yɛnŋɛlɛ,
Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ li tɛgɛlɛ wa ma yo fɔ: «Yɛgɛ ŋga na tara sannda ti woolo pe yarisunndo ti sila ya mberi woolo pe shɔ na kɛɛ, ki pyelɔmɔ nuŋgba pi na fun, Ezekiyasi wi Yɛnŋɛlɛ li se ya mbeli woolo pe shɔ na kɛɛ.»

\VS{18}A Senakeribu wi pitunmbolo pè si para ŋgbanga Eburuye sɛnrɛ ni, mbe ta mbe fyɛrɛ naa sunndo kɔngɔ wa Zheruzalɛmu ca woolo pe na, poro mbele pàa pye wa ca ki mbogo ki go na we, jaŋgo mbe ta mbe ca ki shɔ.

\VS{19}Pàa para Zheruzalɛmu ca Yɛnŋɛlɛ li wogo na paa tara na cɛngɛlɛ sanŋgala ke yarisunndo ti yɛn, to nda sɛnwee kɛɛ kìri gbegele we\XREF{†}{{\XO 32:19 }{\XO{32.19:
}}{\XT{2 Wunlu 18.35}}}.


\par }{\SH Asiri tara fɛnnɛ pàa fe; \newline  Senakeribu wi kunwɔ
\par }
{\R (2 Wunlu 19.15,35-37; Eza 37.15,36-38)

\par }{\PP \VS{20}Kona, a wunlunaŋa Ezekiyasi wo naa Amɔzi pinambyɔ
Ezayi ŋa wìla pye
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ wi ni pè sigi lɛ na yɛnri ki wogo ki na, ma gbele ma Yɛnŋɛlɛ li yeri li pe saga\XREF{†}{{\XO 32:20 }{\XO{32.20:
}}{\XT{2 Wunlu 19.15-34; Eza 37.15-35}}}.

\VS{21}Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si
mɛrɛgɛ wa torogo, a wì pan wa Asiri tara wunlunaŋa wi maliŋgbɔɔnlɔ cɛnsaga ki ni ma saa maliŋgbɔɔnlɔ wɛlimbɛlɛ pe ni fuun, naa tara teele konaa maliŋgbɔɔnlɔ teele pe gbo. Kona, a Asiri tara wunlunaŋa wì si sɔngɔrɔ wa wi tara fɛrɛ ti ni wi yɛgɛ na. Pilige ka, a wì si saa ye wa wi yarisunŋgo ki gbɔgɔgo ki ni mbege gbɔgɔ, a wi yɛɛra pinambiile pè si saa wi gbɔn wa, maa gbo tokobi ni\XREF{†}{{\XO 32:21 }{\XO{32.21:
}}{\XT{2 Wunlu 19.35-37; Eza 37.36-38}}}.


\par }{\PP \VS{22}Pa Yawe Yɛnŋɛlɛ làa Ezekiyasi wo naa Zheruzalɛmu ca woolo pe shɔ yɛɛn Asiri tara wunlunaŋa Senakeribu wi kɛɛ konaa leele sanmbala pe ni fuun pe kɛɛ. Làa yɛyinŋge kan pe yeri pe tara ti kɛɛ ki ni fuun ki na.

\VS{23}Lelɛgɛrɛ la pye na paan wa Zheruzalɛmu ca yarikanra ni nari kaan Yawe Yɛnŋɛlɛ li yeri konaa na yarikanra sɔnŋgbanga woro kaan Zhuda tara wunlunaŋa Ezekiyasi wi yeri. Maga lɛ le ko sanga wo na, a cɛngɛlɛ sanŋgala ke nɛɛ wi jate fɔ jɛŋgɛ.


\par }{\SH Ezekiyasi wi wunluwɔ pi kɔwɔ
\par }
{\R (2 Wunlu 20.1-11; Eza 38.1-22)

\par }{\PP \VS{24}Ki wagati wi ni, a Ezekiyasi wì si to na yaa fɔ na kee kusaga. A wì si Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛnri. A lì suu yɔn sogo ma kacɛn wa naga wi na fɔ wi yaa sagala.

\VS{25}Ɛɛn fɔ kajɛŋgɛ ŋga Yɛnŋɛlɛ làa pye Ezekiyasi wi kan wi sila ki jɛn li na; katugu wìla wi yɛɛ gbɔgɔ, fɔ a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì nawa ŋgban wi ni, naa Zhuda tara woolo poro naa Zheruzalɛmu ca woolo pe ni.

\VS{26}Kona, ma Ezekiyasi wi ta wa wi yɛɛ gbɔgɔwɔ pi ni, a wì suu yɛɛ tirige ma pinlɛ Zheruzalɛmu ca woolo pe ni. Kì pye ma, Yawe Yɛnŋɛlɛ li sila li naŋgbanwa kala li wa pe na Ezekiyasi wi yinwege sanga wi ni.


\par }{\PP \VS{27}Ezekiyasi wìla yarijɛndɛ lɛgɛrɛ ta konaa gbɔgɔwɔ ni. A wì si yarijɛndɛ tɛgɛsara gbegele wi yɛɛ kan mboo penjara, naa tɛ, naa sinndɛɛrɛ sɔnŋgbanga woro, naa nuwɔ taanyaara, naa tugurɔn sigeyaara\XREF{†}{{\XO 32:27 }{\XO{32.27:
}}{\XT{1 Wunlu 10.16-17}}} konaa yaara sɔnŋgbanga woro ti cɛnlɛ pyew ti tɛgɛ wa ti ni.

\VS{28}Wìla yinrɛ ta kan wi yɛɛ kan yarilire tɛgɛsara mbaa wi
bile, naa wi duvɛn konaa wi sinmɛ pi teri wa. Wìla yaayoro tɛgɛsaga gbegele wi yaayoro ti cɛnlɛ pyew ti kan ma naŋgbondo kan wi yaayoro ŋgbeleye yi kan.

\VS{29}Wìla cagbɔrɔ gbɔrɔ kan wi yɛɛ kan, ma sikaala naa simbaala konaa nɛrɛ ŋgbeleye lɛgɛrɛ ta wi yɛɛ kan; katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ làa yarijɛndɛ lɛgɛrɛ kan wi yeri.

\VS{30}Ezekiyasi wo wìla Giyɔn pulugo ki tɔn wa naayeri ma tɔnmɔ foŋgologo ki kɛ, ma ti a pila fuun na kee nɔgɔna wa Davidi ca ki yɔnlɔ tosaga kɛɛ yeri. Tunndo nda fuun Ezekiyasi wìla lɛ tìla yɔn wi kan.

\VS{31}Kafɔnnɔ kala na làa pye wa tara ti ni, Babilɔni tara teele pàa leele torogo pe sa Ezekiyasi wi yewe li wogo ki ni, mbe ta mbeli jɛn\XREF{†}{{\XO 32:31 }{\XO{32.31:
}}{\XT{2 Wunlu 20.12-19}}}. A Yɛnŋɛlɛ lì si laga wi na maa yaga wi yɛ wa ki kala li ni, mbe ta mboo wa mbe wele.


\par }{\PP \VS{32}Ezekiyasi wi kapyegele sanŋgala koro naa kagala ŋgele wìla pye tagawa ni ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Amɔzi pinambyɔ Ezayi ŋa wìla pye Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ wi yariyanra sɛwɛ wi ni\FTNT{†}{{\FR 32:32 }{\FR{32.32:
}}{\FT{Ezayi go 36 mbe sa gbɔn go 39}}} konaa wa Zhuda tara naa Izirayɛli tara wunlumbolo pe sɛwɛ wi ni.

\VS{33}A Ezekiyasi wì si kaa ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na, a pè suu le wa Davidi setirige piile pe fanwege ŋga wa gona kɛɛ yeri ki ni. A Zhuda tara woolo pe ni fuun naa Zheruzalɛmu ca woolo pè si pan maa gbɔgɔ jɛŋgɛ wi kunwɔ pi nɔgɔ. A wi pinambyɔ Manase wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.




\par }\Chap{33}{\SH Zhuda tara wunlunaŋa Manase \newline  wi sanga
\par }
{\R (2 Wunlu 21.1-18)

\par }{\PP \VerseOne{1}Manase wìla ta yɛlɛ kɛ ma yiri shyɛn mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yɛlɛ nafa shyɛn ma yiri kɛ ma yiri kaŋgurugo wìla pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca.

\VS{2}Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na ko wìla pye. Yawe Yɛnŋɛlɛ làa cɛngɛlɛ ŋgele purɔ ma ke yirige wa
Izirayɛli woolo pe yɛgɛ pàa pye na katijangara nda piin, to wìla pye na piin.

\VS{3}Manase wi to Ezekiyasi wìla sunzara nda wa tinndiye pe na ti jaanri mari wɔ wa tara ti ni, Manase wìla ti kan naa fɔnŋgɔ. Wìla
saara wɔsara kan yarisunŋgo
Baali ki mɛgɛ ni, ma tiyagala kan yarisunŋgo
Ashera ki gbɔgɔwɔ pi mɛgɛ ni. Wìla pye na fɔli naayeri yanwa yirigeyaara ti ni fuun ti yɛgɛ sɔgɔwɔ konaa nari gbogo\XREF{†}{{\XO 33:3 }{\XO{33.3:
}}{\XT{1 Sami 9.12; 1 Wunlu 3.2; 1 Wunlu 14.15; 2 Wunlu 21.3}}}.

\VS{4}Wìla saara wɔsara ta yɛgɛ kan wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ ki ni, ma si yala Yawe Yɛnŋɛlɛ làa ki sɛnrɛ nda ti yo ma yo fɔ: «Pa mi yaa lanla yɛɛ nari laga ki laga ŋga ki ni, laga Zheruzalɛmu ca fɔ sanga pyew\XREF{†}{{\XO 33:4 }{\XO{33.4:
}}{\XT{Dete 12.5,11; 2 Sami 7–13;
}}{\XT{1 Wunlu 11.13; 2 Kuro 5.13-14; 7.16}}}.»

\VS{5}Wìla saara wɔsara kan yanwa yirigeyaara nda wa naayeri ti gbɔgɔwɔ pi mɛgɛ ni, wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki londo shyɛn ti ni.

\VS{6}Wìla wi pinambiile pe wɔ
saraga ma pe sogo wa Bɛni Hinɔmu gbunlundɛgɛ ki ni. Wìla pye na jɛɛrɛ piin, na kajɛnmɛ kagala piin konaa na lekara piin. Wìla leele tɛgɛ, a paa kuulo pe yinrigi na pe yewe, ma pele tɛgɛ, a paa kagala ŋgele kaa paan wa yɛgɛ ke yuun. Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, ko wìla pye na piin na kee yɛgɛ suyi, jaŋgo mbeli nawa pi ŋgban.

\VS{7}Wìla yarisunŋgo yanlɛgɛ ka tɛ ma saa ki tɛgɛ wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni. Ma si yala, Yɛnŋɛlɛ làa ki yo Davidi wi kan, ma kaa ki yo wi pinambyɔ Salomɔ wi kan ma yo fɔ: «Ki shɛrigo gbɔgɔ ŋga konaa ki Zheruzalɛmu ca ŋga ko mì wɔ laga Izirayɛli cɛngɛlɛ ke ni fuun ke sɔgɔwɔ mbaa na yɛɛ nari laga sanga pyew.

\VS{8}Ŋgasegele ke ni fuun, naa
lasiri sɛnrɛ ti ni fuun, naa kondɛgɛŋgɛlɛ konaa kakɔnndɛgɛŋgɛlɛ ŋgele mìla yo Moyisi wi kan, a wì kan Izirayɛli woolo pe yeri, na paga ke yigi mbaa tanri ke na, pa kona tara nda mìla kan pe tɛlɛye pe yeri, mi se ti pe yiri laga ti ni mbe kari lege\XREF{†}{{\XO 33:8 }{\XO{33.7-8:
}}{\XT{1 Wunlu 9.3-5; 2 Kuro 7.12-18}}}»

\VS{9}Ɛɛn fɔ Manase wìla Zhuda tara woolo naa Zheruzalɛmu ca woolo pe puŋgo, ma ti a pè kapege pye ma wɛ cɛngɛlɛ ŋgele Yawe Yɛnŋɛlɛ làa tɔngɔ ma ke wɔ wa Izirayɛli woolo pe yɛgɛ ke na.


\par }{\PP \VS{10}Yawe Yɛnŋɛlɛ làa para Manase naa wi woolo pe ni, ɛɛn fɔ pe sila pe yɛɛ yingiwɛ jɛn.

\VS{11}Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si Asiri tara wunlunaŋa wi maliŋgbɔɔnlɔ teele pe yirige ma pe wa pe na. A pè si pan ma Manase wi yigi maa le tugurɔn ŋgbɛɛrɛ na, mɛɛ wi pɔ tuguyɛnrɛ yɔngɔwɔ ni ma kari wi ni wa Babilɔni ca.

\VS{12}Maa ta wa jɔlɔgɔ ki ni, a wì si Yawe Yɛnŋɛlɛ, wi Yɛnŋɛlɛ li yɛnri, maa yɛɛ tirige lo na li yɛn wi tɛlɛye pe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ sɔgɔwɔ.

\VS{13}Wìla Yɛnŋɛlɛ li yɛnri, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì suu yinriwɛ ta, mɛɛ wi yɛnrɛgɛ ki logo, ma ti a wì sɔngɔrɔ wa Zheruzalɛmu ca, wa wi wunluwɔ tara ti ni. Kona, a Manase wì sigi jɛn ma yo Yawe Yɛnŋɛlɛ lo li yɛn Yɛnŋɛlɛ jɛnnɛ le.


\par }{\PP \VS{14}Ko kagala koro puŋgo na, a Manase wì si mbogo ka kan wa Davidi ca ki puŋgo na, ma toro ki ni wa Giyɔn puluyo yi yɔnlɔ tosaga kɛɛ yeri. Kìla toro wa Sedirɔn gbunlundɛgɛ ki ni, fɔ ma saa gbɔn wa Mbɛŋgɛlɛ yeyɔngɔ ki na, ma Ofɛli laga ki maga. Wìla mbogo ki kan maga yagara fɔ jɛŋgɛ. Zhuda tara cara nda fuun pàa malaga sigemboro kan mari maga, wìla maliŋgbɔɔnlɔ teele tɛgɛtɛgɛ wa ti ni.

\VS{15}Tara sannda ti yarisunndo to naa yarisunŋgo yanlɛgɛ ŋga kìla pye wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, wìla ti wɔ wa. Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki yɛn yanwiga ŋga na, saara wɔsara nda wìla kankan wa ki na konaa wa Zheruzalɛmu ca ki ni, wìla ti jaanri mari wɔ wa fun, mɛɛ ti koli ma saa ti wa wa ca ki puŋgo na.

\VS{16}A wì si Yawe Yɛnŋɛlɛ li saraga wɔsaga ki kan naa fɔnŋgɔ, ma
nayinmɛ saara wɔ wa ki na li yeri konaa saara ta yɛgɛ ni mali shari. A wì sigi yo Zhuda tara woolo pe kan ma yo fɔ paa tunŋgo piin Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ li kan\XREF{†}{{\XO 33:16 }{\XO{33.15-16:
}}{\XT{2 Wunlu 23.4-12}}}.

\VS{17}Konaa ki ni fuun leele pàa pye na saara ti woo bere wa Yɛnŋɛlɛ gbɔgɔsara nda wa tinndiye pe na ti na, ɛɛn fɔ pàa pye nari woo Yawe Yɛnŋɛlɛ, pe Yɛnŋɛlɛ lo nuŋgba yeri.


\par }{\PP \VS{18}Manase wi kapyegele sanŋgala, naa yɛnrɛgɛ ŋga wìla yɛnri wi Yɛnŋɛlɛ li yeri konaa sɛnrɛ nda
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pàa yo wi kan ma yiri wa Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ li yeri, ti yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Izirayɛli tara wunlumbolo pe sɛwɛ wi ni.

\VS{19}Manase wi yɛnrɛwɛ konaa yɛgɛ ŋga na Yɛnŋɛlɛ làa wi yɛnrɛwɛ pi logo, naa wi kapere konaa wi kambasinnde nda wìla pye Yɛnŋɛlɛ li na, naa lara nda wìla sunzara nda wa tinndiye pe na ti kankan wa ti na, naa lara nda wìla yarisunŋgo Ashera ki tiyagala ke kankan wa ti na konaa ma yarisunndo yanlɛrɛ ti tɛgɛ wa ti na, mɛɛ kaa jɛn maa yɛɛ tirige Yɛnŋɛlɛ li kan, ki kagala ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Hozayi sɛwɛ wi ni.

\VS{20}A Manase wì si kaa ku ma taga wa wi tɛlɛye pe na. A pè suu le wa wi wunluwɔ go ki ni. A wi pinambyɔ Amɔ wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.


\par }{\SH Zhuda tara wunlunaŋa Amɔ \newline  wi sanga
\par }
{\R (2 Wunlu 21.19-26)

\par }{\PP \VS{21}Amɔ wìla ta yɛlɛ nafa ma yiri shyɛn mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yɛlɛ shyɛn wìla pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca.

\VS{22}Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na, ko wìla pye paa yɛgɛ ŋga na wi to Manase wìla ki pye we. Wi to Manase wìla yaara yanlɛrɛ nda gbegele, wìla saara wɔ ti yeri mari gbɔgɔ.

\VS{23}Wi sila wi yɛɛ tirige Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ sɔgɔwɔ paa yɛgɛ ŋga na wi to Manase wìla ki pye we. Ɛɛn fɔ Amɔ wìla pye na kapere ti piin na kee yɛgɛ.

\VS{24}A Amɔ wi legbɔɔlɔ pè si kaa yɔn le wi na mɛɛ wi gbo wa wi wunluwɔ go ki ni.

\VS{25}Ɛɛn fɔ, mbele fuun pàa yɔn le wunlunaŋa Amɔ wi na, a tara woolo pè si yiri pe kɔrɔgɔ ma pe gbo. A pè suu pinambyɔ Zhoziyasi wi tɛgɛ wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.




\par }\Chap{34}{\SH Zhuda tara wunlunaŋa Zhoziyasi \newline  wi sanga
\par }
{\R (2 Wunlu 22.1-2; 23.4-20)

\par }{\PP \VerseOne{1}Zhoziyasi wìla ta yɛlɛ kɔlɔtaanri, mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yɛlɛ nafa ma yiri kɛ ma yiri nuŋgba wìla pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca.

\VS{2}Ŋga ki yɛn ma sin Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na ko wìla pye. Wìla tanga wa wi tɛlɛ Davidi wi tulugo ki ni, wi sila kɛ mbe kari kalige na nakoma kamɛŋgɛ na.


\par }{\PP \VS{3}Wi yɛlɛ kɔlɔtaanri wolo li ni wa wunluwɔ pi na, maga ta wìla pye pyɔ bere, a wì sigi lɛ na wi tɛlɛ Davidi wi Yɛnŋɛlɛ li lagajaa. Wi yɛlɛ kɛ ma yiri shyɛn wolo li ni wa wunluwɔ pi na, a wì sigi lɛ na Zhuda tara naa Zheruzalɛmu ca ki piin
kpoyi, na sunzara nda wa tinndiye pe na ti woo wa tara ti ni, naa yarisunŋgo
Ashera ki tiyagala ke ni, naa yarisunndo yanlɛrɛ nda pàa tɛ konaa yarisunndo nda pàa tugurɔn yan mari gbegele ti ni.

\VS{4}Pàa yarisunŋgo
Baali ki
saara wɔsara ti jaanri wi yɛgɛ na.
Wusuna nuwɔ taan sogosara nda tìla pye wa Baali saara wɔsara ti go na, a wì siri gbɔn mari jaanri. Wìla yarisunŋgo Ashera ki tiyagala ke kɔɔnlɔ, ma yarisunndo yanlɛrɛ nda pàa tɛ to naa nda pàa tugurɔn yan mari gbegele\XREF{†}{{\XO 34:4 }{\XO{34.4:
}}{\XT{2 Kuro 33.3-7; 2 Wunlu 21.3-7}}} ti gbɔn mari yaari, mari pye muwɛ, mɛɛ pi koli ma saa pi wo wa mbele pàa
saara ti wɔ yarisunndo ti yeri pe fanra ti ni.

\VS{5}Wìla yarisunndo ti
saraga wɔfɛnnɛ pe kajeere ti sogo wa pe saara wɔsara ti na mari tɛgɛ
fyɔngɔ ni. Pa wìla Zhuda tara to naa Zheruzalɛmu ca ki ni ti pye kpoyi yɛɛn\XREF{†}{{\XO 34:5 }{\XO{34.5:
}}{\XT{1 Wunlu 13.2}}}.

\VS{6}Ko puŋgo na, a wì si kari wa Manase cɛnlɛ, naa Efirayimu cɛnlɛ, naa Simeyɔn cɛnlɛ woolo pe tara cara ti ni, fɔ ma saa gbɔn wa Nɛfitali cɛnlɛ woolo pe cara ti na, maga kala nuŋgba li pye wa ti ni konaa wa katara nda tìla pe maga ti ni fun\FTNT{†}{{\FR 34:6 }{\FR{34.6:
}}{\FT{Izirayɛli tara ti yɔnlɔparawa kamɛŋgɛ kɛɛ wunluwɔ, Asiri tara fɛnnɛ pàa pan mari tɔngɔ, a tì pye katara, ki yɛlɛ cɛnmɛ toroŋgɔlɔ, a Zhoziyasi wì si cɛn wunluwɔ pi na.}}}.

\VS{7}Wìla saara wɔsara ti gbɔn mari jaanri naa yarisunŋgo Ashera ki tiyagala ke ni, ma yarisunndo yanlɛrɛ ti gbɔn mari yaari mari pye muwɛ. Wìla wusuna nuwɔ taan sogosara ti ni fuun ti jaanri mari wɔ wa
Izirayɛli tara ti ni. Ko puŋgo na, a wì si sɔngɔrɔ wa Zheruzalɛmu ca ki ni.


\par }{\SH Saraga wɔfɛnnɛ to wìla Yɛnŋɛlɛ \newline  li lasiri sɛwɛ wi yan naa
\par }
{\R (2 Wunlu 22.3-10)

\par }{\PP \VS{8}Zhoziyasi wi wunluwɔ pi yɛlɛ kɛ ma yiri kɔlɔtaanri wolo li ni, maga ta wìla pye na tara to naa Zheruzalɛmu ca ki piin kpoyi, pilige ka, a wì si Azaliya pinambyɔ Shafan wi tun, naa cafɔ Maaseya wi ni konaa Yowahazi pinambyɔ Yowa ŋa wìla pye sɛwɛɛrɛ tɛgɛfɔ wi ni ma yo pe sa Yawe Yɛnŋɛlɛ, wi Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ ki jɔgɔsara ti gbegele.

\VS{9}A ki nambala taanri pè si kari wa saraga wɔfɛnnɛ to Hilikiya wi yeri, ma saa penjara nda leele pàa pan wa Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni ti kan wi yeri. Ko penjara to
Levi setirige piile mbele pàa pye yeyɔngɔ kɔrɔsifɛnnɛ pàa shɔ Manase cɛnlɛ woolo pe yeri, naa Efirayimu cɛnlɛ woolo, naa Izirayɛli woolo sanmbala pe ni fuun pe yeri, naa Zhuda tara woolo pe ni fuun, naa Bɛnzhamɛ cɛnlɛ woolo konaa Zheruzalɛmu ca woolo pe yeri.

\VS{10}A pè sigi penjara ti kan Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki jɔgɔsara ti gbegelefɛnnɛ teele pe yeri. A poro siri kan tunmbyeele mbele pàa pye na shɛrigo gbɔgɔ tunndo ti piin naga jɔgɔsara ti gbegele pe yeri.

\VS{11}Pàa pye naga penjara ti kaan tire tɛfɛnnɛ, naa go wafɛnnɛ pe yeri, konaa mbaa sinndɛɛrɛ tugbɔɔrɔ nda pè tɛtɛ ta loo ti ni, naa go kantire konaa tiyapaara ni, jaŋgo yinrɛ nda Zhuda tara wunlumbolo pàa yaga tì jɔgɔ mberi gbegele.

\VS{12}Ki leele pàa pye na pe tunŋgo ki piin nawa sinmbe ni. Mbele pàa pye pe go na poro la wɛlɛ Levi setirige piile Yahati, naa Abidiyasi ma yiri wa Merari sege ki ni, naa Zakari konaa Meshulamu ma yiri wa Kehati sege ki ni. Poro pàa pye na tunndo ti kɔrɔsi. Ki Levi setirige piile pe ni fuun pàa yarigbɔnrɔ gbɔnwɔ pi yɛgɛ jɛn fɔ jɛŋgɛ.

\VS{13}Pàa pye tuguro lɛfɛnnɛ pe go na. Tunmbyeele pàa pye na tunndo cɛnlɛ nda fuun piin poro pàa pye na pe yɛgɛ sinni wa ti ni. Levi setirige piile pèle yɛgɛ la pye sɛwɛ yɔnlɔgɔfɛnnɛ, naa teele konaa yeyɔngɔ kɔrɔsifɛnnɛ.


\par }{\PP \VS{14}Leele pàa kari penjara nda ni wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, naa pàa kaa ti wɔ wa kɛsu wi ni ma yiri ti ni sanga ŋa ni, a saraga wɔfɔ Hilikiya wì si Yawe Yɛnŋɛlɛ li
lasiri sɛwɛ\XREF{†}{{\XO 34:14 }{\XO{34.14:
}}{\XT{2 Wunlu 22.8}}} wi yan wa, wo ŋa làa kan Moyisi wi yeri we.

\VS{15}Kona, a Hilikiya wì si sɛwɛ yɔnlɔgɔfɔ Shafan wi pye fɔ: «Mì lasiri sɛwɛ wi yan wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni.» A Hilikiya wì si sɛwɛ wi kan Shafan wi yeri.

\VS{16}A Shafan wì si kari ma saa sɛwɛ wi kan wunlunaŋa wi yeri, mɛɛ tunŋgo ŋga kì pye ki yɛgɛ yo wi kan fun, ma yo fɔ: «Woro mbele ma tunmbyeele tunŋgo ŋga fuun màa kan we yeri, wège pye.

\VS{17}Penjara nda tìla ta wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni pè saa ti kan leele mbele pe yɛn tunmbyeele pe go na pe yeri konaa mbele pe yɛn na tunndo ti piin pe yeri.»

\VS{18}A sɛwɛ yɔnlɔgɔfɔ Shafan wì si wunlunaŋa wi pye naa fɔ: «Saraga wɔfɔ Hilikiya wì sɛwɛ wa kan na yeri.» Kona, a Shafan wì sigi lɛ naa kara wunlunaŋa wi kan.


\par }{\SH Zhoziyasi wìla ti a pè saa \newline  Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ jɛlɛ \newline  Hulida wi yewe wi kan
\par }
{\R (2 Wunlu 22.11-20)

\par }{\PP \VS{19}Naa wunlunaŋa wìla kaa lasiri sɛwɛ sɛnrɛ ti logo sanga ŋa ni, a wì suu yɛɛra yaripɔrɔ ti walagi lawɔrɔ ti kala na\XREF{†}{{\XO 34:19 }{\XO{34.19:
}}{\XT{Zhenɛ 37.34}}}.

\VS{20}Ko puŋgo na, a wunlunaŋa wì si Hilikiya, naa Shafan pinambyɔ Ahikamu, naa Mishe pinambyɔ Abidɔn, naa sɛwɛ yɔnlɔgɔfɔ Shafan konaa wunlunaŋa wi tunmbyee Asaya wi ni pe pye fɔ:

\VS{21}«Ye kari ye sa Yawe Yɛnŋɛlɛ li yewe na kan, naa leele mbele pè koro laga Izirayɛli tara konaa Zhuda tara ti ni pe kan ki sɛwɛ ŋa wì yan wi nawa sɛnrɛ ti wogo na; katugu Yawe Yɛnŋɛlɛ li naŋgbanwa pì gbɔgɔ we ni. Li naŋgbanwa pi yɛn we ni, katugu we tɛlɛye pe sila tanga Yawe Yɛnŋɛlɛ li sɛnrɛ ti na. Ŋga fuun ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa ki sɛwɛ ŋa wi ni, pe sila tanga mbe yala ki ni.»

\VS{22}Hilikiya wo naa leele mbele wunlunaŋa wìla wɔ ma tun, pè si kari wa
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ jɛlɛ Hulida wi yeri. Hulida wìla pye Tokehati pinambyɔ Shalumu wo jɔ konaa ma pye Hasira pishyɛnwoo. Shalimu wìla pye shɛrigo gbɔgɔ yaripɔrɔ ti tɛgɛfɔ. Hulida wìla pye ma cɛn wa Zheruzalɛmu ca laga fɔnŋgɔ ki ni. A pè si para wi ni paa yɛgɛ ŋga na pàa yo ma yan pe yɛɛ yeri we.

\VS{23}A Hulida wì si pe pye fɔ: «Pa Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ lì yo yɛɛn fɔ: ‹Ye kari ye saga yo lere ŋa wì ye tun na yeri wi kan fɔ:

\VS{24}Pa Yawe Yɛnŋɛlɛ lì yo yɛɛn fɔ: Wele, mi yaa jɔlɔgɔ gbɔgɔ wa wa ki laga ŋga ki ni konaa ki laga woolo pe na. Daŋga kagala ŋgele ke yɛn wa sɛwɛ ŋa pè kara Zhuda tara wunlunaŋa wi yɛgɛ na, mi yaa ke wa pe na\XREF{†}{{\XO 34:24 }{\XO{34.24:
}}{\XT{Dete 27.15-26; 28.15-68}}}.

\VS{25}Kì kaa pye pè laga na na ma saa na wusuna nuwɔ taan sori yarisunndo ta yɛgɛ kan, ma ta mala nawa pi ŋgban pe kapyere ti ni fuun ti ni, ki kala na, mì nawa ŋgban ki laga ŋga ki woolo pe ni fɔ jɛŋgɛ; ki naŋgbanwa pi se si kɔ\XREF{†}{{\XO 34:25 }{\XO{34.25:
}}{\XT{2 Wunlu 22.17}}}.

\VS{26}Ɛɛn fɔ, ye saga yo Zhuda tara wunlunaŋa wi kan, wo ŋa wì ye tun ye pan ye Yawe Yɛnŋɛlɛ li yewe. Yoo pye fɔ: Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ pa lì yo yɛɛn sɛnrɛ nda mà logo ti wogo na fɔ:

\VS{27}Sɛnrɛ nda tì yo ki laga ŋga konaa ki woolo pe wogo na, kì kaa pye tɔ̀ɔn jɔlɔ wa ma kotogo na, a mɔ̀ɔ yɛɛ go sogo mì ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ na yɛgɛ sɔgɔwɔ, kì kaa pye mɔ̀ɔ yaripɔrɔ ti walagi ma yɛɛ na mbege naga fɔ mɔ̀ɔ yɛɛ tirige konaa ma gbele na yɛgɛ sɔgɔwɔ, mi fun mɔ̀ɔ yɛnrɛwɛ pi logo. Mi ŋa Yawe Yɛnŋɛlɛ, muwi mì yo ma.

\VS{28}Ki kala na, mi yaa ka ti ma ku ma kari ma tɛlɛye pe kɔrɔgɔ. Pe yaa kɔɔn le yɛyinŋge na wa ma fanga ki ni. Jɔlɔgɔ ŋga fuun mi yaa ka wa ki laga ŋga konaa ki woolo pe na, ma sege yan yɛnlɛ ni\XREF{†}{{\XO 34:28 }{\XO{34.28:
}}{\XT{2 Wunlu 22.20; 2 Kuro 35.24-25}}}.› »

\par }{\PP A pitunmbolo pè si saa ki sɛnrɛ ti yɛgɛ yo wunlunaŋa wi kan.


\par }{\SH Zhoziyasi wìla yɔn finliwɛ le \newline  naa fɔnŋgɔ Yɛnŋɛlɛ li ni
\par }
{\R (2 Wunlu 23.1-3)

\par }{\PP \VS{29}Kona, a wunlunaŋa Zhoziyasi wì si Zhuda tara
lelɛɛlɛ konaa Zheruzalɛmu ca lelɛɛlɛ pe ni fuun pe yeri ma pe gbogolo wa wi yɛɛ tanla.

\VS{30}Ko puŋgo na, a wunlunaŋa wì si kari wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki ni, wo naa Zhuda tara woolo pe ni fuun, naa Zheruzalɛmu ca woolo, naa saraga wɔfɛnnɛ, naa Levi setirige piile konaa leele pe ni fuun pe ni, maga lɛ lelɛɛlɛ pe na fɔ ma saa ki wa piile pe na. Kona
yɔn finliwɛ sɛnrɛ sɛwɛ ŋa pàa yan wa shɛrigo gbɔgɔ ki ni, a wì suu sɛnrɛ ti ni fuun ti kara janwa wi ni fuun wi kan.

\VS{31}Wunlunaŋa wìla pye ma yere wa ndɔgɔrɔ ti ni Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ sɔgɔwɔ, a wì si yɔn finliwɛ le naa Yawe Yɛnŋɛlɛ li ni, maga kɔn maga tɛgɛ mbe taga Yawe Yɛnŋɛlɛ li na, mbaa tanri li ŋgasegele, naa li kakɔnndɛgɛŋgɛlɛ konaa li kondɛgɛŋgɛlɛ ke na wi kotogo ki ni fuun konaa wi jatere wi ni fuun ni\XREF{†}{{\XO 34:31 }{\XO{34.31:
}}{\XT{Dete 4.29; 1 Kuro 22.19}}}, jaŋgo sɛnrɛ nda fuun ti yɛn ma yɔnlɔgɔ wa yɔn finliwɛ sɛnrɛ sɛwɛ wi ni, mberi lɛ mbaa tanri ti na.

\VS{32}Leele mbele fuun pàa pye wa Zheruzalɛmu ca konaa wa Bɛnzhamɛ cɛnlɛ woolo pe tara, a wunlunaŋa wì si ti, a pège yɔn finliwɛ nuŋgba pi le fun. Kona, a Zheruzalɛmu ca woolo pè si tanga ma yala Yɛnŋɛlɛ, pe tɛlɛye Yɛnŋɛlɛ li yɔn finliwɛ sɛnrɛ ti ni.


\par }{\PP \VS{33}Ko puŋgo na, a Zhoziyasi wì si yarisunndo tijangara ti ni fuun ti wɔ wa Izirayɛli woolo pe tara ti lagapyew ki ni. Leele mbele fuun pàa pye wa Izirayɛli tara, a wì si pe ŋgbanga, a paa tunŋgo piin Yawe Yɛnŋɛlɛ, pe Yɛnŋɛlɛ li kan. Zhoziyasi wi yinwege piliye yi ni fuun yi ni, leele pe sila laga Yawe Yɛnŋɛlɛ, pe tɛlɛye Yɛnŋɛlɛ li na.




\par }\Chap{35}{\SH Wunlunaŋa Zhoziyasi \newline  wìla Paki fɛti wi pye
\par }
{\R (2 Wunlu 23.21-23)

\par }{\PP \VerseOne{1}Wunlunaŋa Zhoziyasi wìla
Paki fɛti wi pye Yawe Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ni wa Zheruzalɛmu ca. Pàa Paki fɛti yaayoro ti gbo yɛlɛ li yeŋge koŋgbanŋga ki pilige kɛ ma yiri tijɛrɛ wogo ko ni\XREF{†}{{\XO 35:1 }{\XO{35.1:
}}{\XT{Ɛki 12.1-28; Levi 23.5}}}.

\VS{2}Wìla
saraga wɔfɛnnɛ pe tɛgɛ wa pe tunŋgo ki na, ma kotogo le pe ni Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ ki tunŋgo wogo ki na.

\VS{3}Levi setirige piile, poro mbele pàa pye ma tɛgɛ pe yɛ Yawe Yɛnŋɛlɛ li kan konaa na
Izirayɛli woolo pe ni fuun pe nari, a wì si para pe ni ma pe pye fɔ: «Davidi wi pinambyɔ Salomɔ ŋa wìla pye Izirayɛli tara wunlunaŋa, wìla shɛrigo gbɔgɔ ŋga kan, ye sa
yɔn finliwɛ kɛsu wi tɛgɛ wa ki ni. Koni ye se kaa wi tungu naa wa ye pajoro ti na. Yaa tunŋgo piin Yawe Yɛnŋɛlɛ, ye Yɛnŋɛlɛ li kan konaa Izirayɛli, li woolo wele, pe kan.

\VS{4}Ye ye yɛɛ gbɛgɛlɛ ye ye yɛɛ walagi mbe yala ye setirige naa ye ŋgbeleye yi ni, paa yɛgɛ ŋga na Izirayɛli tara wunlunaŋa Davidi wo naa wi pinambyɔ Salomɔ wi ni pàa ki yɔnlɔgɔ we\XREF{†}{{\XO 35:4 }{\XO{35.4:
}}{\XT{2 Kuro 8.14}}}.

\VS{5}Ye sa yere wa laga
kpoyi ki ni mbe yala ye sefɛnnɛ sanmbala mbele pe yɛn Izirayɛli woolo pe setiriye yi ni konaa mbe yala Levi setirige piile pe seye yi ŋgbeleye yi ni.

\VS{6}Ye Paki fɛti yaayoro ti gbo. Ye ye yɛɛ pye kpoyi, ye Paki fɛti wi gbɛgɛlɛ ye sefɛnnɛ, Izirayɛli woolo pe kan, mbe yala sɛnrɛ nda Yawe Yɛnŋɛlɛ làa yo Moyisi wi kan, a wìri yo ti ni.»


\par }{\PP \VS{7}A Zhoziyasi wì si simbapɛnɛ yirifɔnmbɔlɔ naa sikapɛnɛ yirifɔnmbɔlɔ waga nafa ma yiri kɛ (30 000) kan Izirayɛli woolo sanmbala pe yeri, jaŋgo pe Paki fɛti wi pye, ma pinlɛ napɛnɛ waga taanri (3 000) ni. Ki yaara pa tìla yiri wa wunlunaŋa wi yarijɛndɛ ti ni.

\VS{8}Wi legbɔɔlɔ pàa nandanwa yarikanra kan tara woolo pe yeri, naa saraga wɔfɛnnɛ konaa Levi setirige piile pe yeri. Hilikiya naa Zakari konaa Yehiyɛli, poro mbele pàa pye Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ tunŋgo ki teele, pè si simbaala waga shyɛn naa cɛnmɛ kɔgɔlɔni (2 600) kan saraga wɔfɛnnɛ pe yeri, jaŋgo pe Paki fɛti wi pye, ma pinlɛ nɛrɛ cɛnmɛ taanri (300) ni.

\VS{9}Konaniya, naa wi nɔsepiile nambala Shemaya konaa Netaneyɛli, naa Hashabiya, naa Yeyiyɛli konaa Yozabadi poro pàa pye Levi setirige piile pe teele wele. Pàa simbapɛnɛ yirifɔnmbɔlɔ naa sikapɛnɛ yirifɔnmbɔlɔ waga kaŋgurugo (5 000) kan Levi setirige piile pe yeri, jaŋgo pe Paki fɛti wi pye, ma pinlɛ nɛrɛ cɛnmɛ kaŋgurugo (500) ni.


\par }{\PP \VS{10}Pàa tunŋgo ki pyelɔmɔ pi gbɛgɛlɛ. A saraga wɔfɛnnɛ pè si saa yere wa pe tunŋgo pyesara ti ni. A Levi setirige piile pè pe yɛɛ walagi fun ma yala pe ŋgbeleye yi ni, paa yɛgɛ ŋga na wunlunaŋa wìla ki yo we.

\VS{11}Ko puŋgo na, a pè si Paki fɛti yaayoro ti gbo. A Levi setirige piile pe nɛɛ kasanwa pi kaan saraga wɔfɛnnɛ pe yeri, a paa pi yanragi
saraga wɔsaga ki na. A Levi setirige piile pè sigi yaayoro ti kɔɔnlɔ.

\VS{12}A pè si yaayoro nda tìla daga mbe pye
saara sogoworo ti tɛgɛ ti yɛ mbe kari kan Izirayɛli woolo setiriye ŋgbeleye yi yeri, jaŋgo peri wɔ
saraga Yawe Yɛnŋɛlɛ li yeri, paa yɛgɛ ŋga na ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Moyisi
lasiri sɛwɛ wi ni we. Ko nuŋgba ko pàa pye nɛrɛ ti wogo ki na fun.

\VS{13}A pè si Paki fɛti yaayoro ti fɔ kasɔn na, ma yala ki kakɔnndɛgɛlɛ li ni, mɛɛ yarikanra nda ti yɛn kpoyi to sɔgɔ nɛgɛdagala ni, naa cɔrɔ ni konaa tugurɔn sikaara ni. Kona, a pè si fyɛɛlɛ ma kara ti wɔwɔ mari yɛɛlɛ Izirayɛli woolo pe ni fuun pe na\XREF{†}{{\XO 35:13 }{\XO{35.13:
}}{\XT{Ɛki 12.8-9}}}.

\VS{14}Ko puŋgo na, a Levi setirige piile pè si Paki fɛti yaakara pe yɛɛra woro sɔgɔ konaa saraga wɔfɛnnɛ pe woro ti ni, katugu saraga wɔfɛnnɛ,
Arɔn setirige piile wele, pe kɛɛ la pye ma yanra saara sogoworo to naa yanlaga lara ti wɔmɔ pi na fɔ ma saa gbɔn ki yembinɛ li ni. Ko kì ti Levi setirige piile pàa Paki fɛti yaakara pe woro sɔgɔ konaa ma saraga wɔfɛnnɛ, Arɔn setirige piile wele, pe woro sɔgɔ.

\VS{15}Yurukɔɔlɔ, Asafu setirige piile wele, pàa koro yeresaga wa pe tunŋgo ki na ma yala Davidi, naa Asafu, naa Hema konaa wunlunaŋa wi yariyanra yanfɔ Yedutun pe sɛnyoro ti ni. Yeyɔnrɔ kɔrɔsifɛnnɛ pàa pye ma yere yeyɔngɔ nuŋgba nuŋgba pyew ki na. Pe sila pe tunŋgo ki yerege, katugu pe sefɛnnɛ, Levi setirige piile wele, pàa pe Paki fɛti yaakara ti sɔgɔ pe kan\XREF{†}{{\XO 35:15 }{\XO{35.15:
}}{\XT{2 Kuro 25.1}}}.

\VS{16}Ki pilige ki ni, pa pàa Yawe Yɛnŋɛlɛ li tunŋgo ki ni fuun ki yɛgɛ wɔ yɛɛn, mbe Paki fɛti wi pye konaa mbe saara sogoworo ti wɔ Yawe Yɛnŋɛlɛ li yeri wa saraga wɔsaga ki na, ma yala wunlunaŋa Zhoziyasi wi sɛnyoro ti ni.

\VS{17}Izirayɛli woolo mbele pàa pye wa, pàa Paki fɛti wi pye ki sanga wi ni konaa
Leve fu buru fɛti wi ni fɔ ma saa gbɔn piliye kɔlɔshyɛn\XREF{†}{{\XO 35:17 }{\XO{35.17:
}}{\XT{Ɛki 12.1-20}}}.

\VS{18}Maga lɛ Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Samiyɛli wi sanga wi na, pe faga Paki fɛti ŋa wa pye gbɛn wa Izirayɛli tara. Paki fɛti ŋa Zhoziyasi wìla pye wo naa saraga wɔfɛnnɛ pe ni, naa Levi setirige piile pe ni, naa Zhuda tara woolo pe ni fuun, naa Izirayɛli woolo mbele pàa pye wa fɛti wi na pe ni konaa Zheruzalɛmu ca woolo pe ni, Izirayɛli tara wunlumbolo wa kpɛ fa ki fɛti ŋa wa pye paa wo yɛn.

\VS{19}Zhoziyasi wi wunluwɔ pi yɛlɛ kɛ ma yiri kɔlɔtaanri wolo li ni, a pè sigi Paki fɛti wi pye.


\par }{\SH Zhoziyasi wi kunwɔ
\par }
{\R (2 Wunlu 23.28-30)

\par }{\PP \VS{20}Ki kagala ke puŋgo na, maga ta Zhoziyasi wìla Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki jɔgɔsara ti gbegele makɔ, pilige ka, a Ezhipiti tara wunlunaŋa Neko wì si kaa yiri ma kari sa malaga gbɔn wa Karikemishi ca, wa Efirati gbaan wi yɔn na. A Zhoziyasi wì si yiri ma saa wi fili mbe malaga gbɔn wi ni.

\VS{21}Ɛɛn fɔ, a Neko wì si pitunmbolo torogo wa Zhoziyasi wi yeri maa pye fɔ: «Zhuda tara wunlunaŋa, yiŋgi ki yɛn mi naa mboro we sɔgɔwɔ? Mi woro na paan mboro kɔrɔgɔ nala malaga ni. Ɛɛn fɔ go ka yɛgɛ woolo mi yɛn na paan pe kɔrɔgɔ malaga ni. Yɛnŋɛlɛ lìgi yo na kan ma yo mbege pye fyaw. Maga ka yiri mbe je Yɛnŋɛlɛ li na, katugu li yɛn na ni, nakoma li yaa ma tɔngɔ.»

\VS{22}Ɛɛn fɔ Zhoziyasi wi sila yɛnlɛ mbe sɔngɔrɔ mbe kari mboo yaga. A wì suu yɛɛ cɛnlɔmɔ pi kanŋga mbe sa malaga gbɔn Neko wi ni. Wi sila yɛnlɛ mbe Neko wi sɛnyoro ti logo, ma si yala Yɛnŋɛlɛ lo làa ki sɛnrɛ ti le Neko wi yɔn. A Zhoziyasi wì si pan mbe malaga gbɔn wi ni wa Megido ca gbunlundɛgɛ ki ni.

\VS{23}Kona, a sandiga wɔnfɛnnɛ pe si wunlunaŋa Zhoziyasi wi wɔn. A wunlunaŋa wì suu tunmbyeele pe pye fɔ: «Yanla lɛ ye kari na ni, katugu mì wɛlɛgɛ fɔ jɛŋgɛ.»

\VS{24}A wi tunmbyeele pè suu wɔ wa wi malaga gbɔnwotoro wi ni, maa le wi magala gbɔnwotoro wa yɛgɛ ni, mɛɛ kari wi ni wa Zheruzalɛmu ca. A wì si ku, a pè suu le wa wi tɛlɛye pe fanga ki ni. A Zhuda tara woolo poro naa Zheruzalɛmu ca woolo pe ni fuun pè si Zhoziyasi wi kunwɔ pi gbele.


\par }{\PP \VS{25}Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ
Zheremi wìla kunwɔ yurugo kɔ Zhoziyasi wi kunwɔ pi na\XREF{†}{{\XO 35:25 }{\XO{35.25:
}}{\XT{Zhere 22.15-16}}}. Maga lɛ le ko na, yurukɔɔlɔ, nambala naa jɛɛlɛ pe ni fuun pè para Zhoziyasi wi sɛnrɛ na wa pe kunwɔ yuuro ti ni fɔ ma pan ma gbɔn nala. Ki wogo kì pye kalɛgɛ wa Izirayɛli tara. Ki yuuro ti yɛn ma yɔnlɔgɔ wa kunwɔ yuuro sɛwɛ wi ni.


\par }{\PP \VS{26}Zhoziyasi wi kapyegele sanŋgala naa kagala ŋgele wì pye tagawa ni, ma yala ŋga ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Yawe Yɛnŋɛlɛ li lasiri sɛwɛ wi ni,

\VS{27}wi kapyegele ke koŋgbanŋgala naa ke puŋgo wogolo, ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa Izirayɛli tara wunlumbolo konaa Zhuda tara wunlumbolo pe sɛwɛ wi ni.




\par }\Chap{36}{\SH Zhuda tara wunlunaŋa \newline  Yowahazi wi sanga
\par }
{\R (2 Wunlu 23.30-34)

\par }{\PP \VerseOne{1}Kona, a Zhuda tara woolo pè si Zhoziyasi wi pinambyɔ Yowahazi wi lɛ maa tɛgɛ wunluwɔ pi na wa wi to wi yɔnlɔ, wa Zheruzalɛmu ca.

\VS{2}Yowahazi wìla ta yɛlɛ nafa ma yiri taanri, mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yeŋge taanri wìla pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca.

\VS{3}Katugu Ezhipiti tara wunlunaŋa Neko wìla wi laga wa wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca, mɛɛ lambo wɔgɔ wa tara woolo pe na ma yo paa warifuwe culo waga taanri naa cɛnmɛ tijɛrɛ (3 400) konaa tɛ culo nafa ma yiri kɛ kaan wi yeri.

\VS{4}Ko puŋgo na, a Ezhipiti tara wunlunaŋa wì si Yowahazi wi nɔsepyɔ lenaŋa Eliyakimu wi tɛgɛ wunluwɔ pi na Zhuda tara naa Zheruzalɛmu ca woolo pe go na. A wì si Eliyakimu wi mɛgɛ ki kanŋga naa yinri Yehoyakimu. A wunlunaŋa Neko wì si Eliyakimu wi nɔsepyɔ lenaŋa Yowahazi wi yigi ma kari wi ni wa Ezhipiti tara\XREF{†}{{\XO 36:4 }{\XO{36.4:
}}{\XT{Zhere 22.11-12}}}.


\par }{\SH Zhuda tara wunlunaŋa \newline  Yehoyakimu wi sanga
\par }
{\R (2 Wunlu 23.36-37)

\par }{\PP \VS{5}Yehoyakimu wìla ta yɛlɛ nafa ma yiri kaŋgurugo mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yɛlɛ kɛ ma yiri nuŋgba wìla pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca. Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ, wi Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na ko wìla pye\XREF{†}{{\XO 36:5 }{\XO{36.5:
}}{\XT{2 Wunlu 23.36–24.7; Zhere 22.18-19; 26.1-6; 35.1-19; 36}}}. 
\VS{6}Kona, a Babilɔni ca wunlunaŋa Nebukanezari wì si yiri ma saa to wi na malaga ni, maa yigi maa pɔ tuguyɛnrɛ yɔngɔwɔ ni, mɛɛ kari wi ni wa Babilɔni ca\XREF{†}{{\XO 36:6 }{\XO{36.6:
}}{\XT{2 Wunlu 24.1; Zhere 25.1-38; 36.1-32; 45.1-5; Dani 1.1-2}}}.

\VS{7}Nebukanezari wìla kari fun Yawe Yɛnŋɛlɛ li
shɛrigo gbɔgɔ yaapire ta ni ma saa ti tɛgɛ wa wi wunluwɔ go ki ni, wa Babilɔni ca.


\par }{\PP \VS{8}Yehoyakimu wi kapyegele sanŋgala, katijangara nda wìla pye konaa ŋga kìla pye wi na, ki kagala ke yɛn ma yɔnlɔgɔ wa
Izirayɛli tara wunlumbolo konaa Zhuda tara wunlumbolo pe sɛwɛ wi ni. A wi pinambyɔ Yehoyakini wì si cɛn wunluwɔ pi na wa wi yɔnlɔ.


\par }{\SH Zhuda tara wunlunaŋa \newline  Yehoyakini wi sanga
\par }
{\R (2 Wunlu 24.8-17)

\par }{\PP \VS{9}Yehoyakini wìla ta yɛlɛ kɔlɔtaanri\FTNT{†}{{\FR 36:9 }{\FR{36.9:
}}{\FT{Ŋga kì yo fɔ:
{\QT{Wìla ta yɛlɛ kɔlɔtaanri
}} wa Yɛnŋɛlɛ sɛnrɛ sɛwɛ lɛɛlɛ mbele pe yɛn Girɛki sɛnrɛ ni pe ni, pège yɔnlɔgɔ wa ma yo fɔ: Wìla ta yɛlɛ kɛ ma yiri kɔlɔtaanri; ki yɛn ma yɔnlɔgɔ wa 2 Wunlu 24.8 laga ki ni.}}}, mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yeŋge taanri naa pilige kɛ wìla pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca. Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na ko wìla pye.

\VS{10}Ki yelapanna, a wunlunaŋa Nebukanezari wì si ti, a pè Yehoyakini wi lɛ ma kari wi ni wa Babilɔni ca, ma pinlɛ Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ yarijɛndɛ sɔnŋgbanga woro ti ni. A wì si Yehoyakini wi nɔsepyɔ lenaŋa Sedesiyasi wi tɛgɛ wunluwɔ Zhuda tara woolo naa Zheruzalɛmu ca woolo pe go na\XREF{†}{{\XO 36:10 }{\XO{36.10:
}}{\XT{Zhere 22.24-30; 24.1-10; 29.1-2; 37.1; Eze 17.13}}}.


\par }{\SH Sedesiyasi wi wunluwɔ sanga
\par }
{\R (2 Wunlu 24.18-20; Zhere 52.1-3)

\par }{\PP \VS{11}Sedesiyasi wìla ta yɛlɛ nafa ma yiri nuŋgba, mɛɛ cɛn wunluwɔ pi na. Yɛlɛ kɛ ma yiri nuŋgba wìla pye wunluwɔ pi na wa Zheruzalɛmu ca\XREF{†}{{\XO 36:11 }{\XO{36.11:
}}{\XT{Zhere 27.1-22; 28.1-17}}}.

\VS{12}Ŋga ki yɛn kapege Yawe Yɛnŋɛlɛ, wi Yɛnŋɛlɛ li yɛgɛ na ko wìla pye. Wi sila wi yɛɛ go sogo
Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔZheremi wi kan, wo ŋa wìla pye na para wi ni Yawe Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ na we.


\par }{\PP \VS{13}Mbe taga wa ko na, wìla yiri ma je yɛrɛ wunlunaŋa Nebukanezari wi na. A wo si ti a wì wugu Yɛnŋɛlɛ li mɛgɛ ki na mbe pye sinŋɛ wi kan. Ɛɛn fɔ, a wì si kaa je pew, maa yɛɛ pye nuŋgboŋgbanla fɔ. Wii yɛnlɛ mbe sɔngɔrɔ mbe pan Yawe Yɛnŋɛlɛ, Izirayɛli woolo Yɛnŋɛlɛ li kɔrɔgɔ\XREF{†}{{\XO 36:13 }{\XO{36.13:
}}{\XT{Eze 17.15}}}.

\VS{14}Saraga wɔfɛnnɛ teele pe ni fuun naa leele pe ni fuun pàa koro na kambasinnde ti piin na kee yɛgɛ, na katijangara nda fuun cɛngɛlɛ sanŋgala kàa pye na piin ti piin. Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ŋga làa pye
kpoyi li yɛɛ kan wa Zheruzalɛmu ca, a pè sigi tɛgɛ
fyɔngɔ ni.

\VS{15}Yawe Yɛnŋɛlɛ, pe tɛlɛye Yɛnŋɛlɛ làa pitunmbolo torogo pe yeri ma pe yɛri yɛrisaga lɛgɛrɛ na, katugu poro mbele li woolo pe yinriwɛ la pye li na, ma pinlɛ li cɛnsaga ki ni.

\VS{16}Ɛɛn fɔ pàa pye na tɛgɛ Yɛnŋɛlɛ li pitunmbolo pe na, nali sɛnyoro ti tifaga konaa na tɛgɛ li yɔn sɛnrɛ yofɛnnɛ pe na\FTNT{†}{{\FR 36:16 }{\FR{36.16:
}}{\FT{Zhuda tara fɛnnɛ pàa Yɛnŋɛlɛ yɔn sɛnrɛ yofɔ Zheremi wi yɛrɛwɛ sɛnrɛ ti tifaga, fɔ wìla pe yɛri kagala ŋgele wogo na, a kè kaa pan ma pe ta.}}}, fɔ a Yawe Yɛnŋɛlɛ li naŋgbanwa pì saa toro li woolo pe ni, yaraga kpɛ saa ya mboo sogo.


\par }{\SH Zhuda tara wunluwɔ pìla kɔ
\par }
{\R (2 Wunlu 25.1-21; Zhere 52.3b-11)

\par }{\PP \VS{17}Kona, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si Kalide\FTNT{†}{{\FR 36:17 }{\FR{36.17:
}}{\FT{Kalide tara to nuŋgba to pe maa yinri Babilɔni tara.}}} tara fɛnnɛ wunlunaŋa wi yirige maa wa Zhuda tara fɛnnɛ pe na. A wì pe lefɔnmbɔlɔ pe gbo tokobi ni fɔ wa
laga kpoyi ki ni. Wi sila lefɔnŋɔ, nakoma sumboro, nakoma lelɛɛ nakoma yinzifire fɔ wa kpɛ yaga yinwege na\XREF{†}{{\XO 36:17 }{\XO{36.17:
}}{\XT{Zhere 21.1-10; 34.1-5}}}.

\VS{18}Nebukanezari wìla Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ yaara, tugbɔɔrɔ to naa tumɔɔrɔ ti ni fuun ti lɛ ma kari ti ni wa Babilɔni tara, naa Yawe Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ yarijɛndɛ ti ni konaa wunlunaŋa wo naa wi legbɔɔlɔ pe yarijɛndɛ ti ni.

\VS{19}A Kalide tara fɛnnɛ pè si Yɛnŋɛlɛ li shɛrigo gbɔgɔ ki sogo konaa ma Zheruzalɛmu ca mbogo ki jan. Pàa kasɔn le wunluwɔ yinrɛ ti ni fuun ti ni mari sogo konaa ma yaara sɔnŋgbanga woro ti ni fuun ti tɔngɔ\XREF{†}{{\XO 36:19 }{\XO{36.19:
}}{\XT{1 Wunlu 9.8}}}.

\VS{20}Ko pyeŋgɔlɔ, mbele pàa shɔ tokobi wi kɛɛ, a Nebukanezari wì si pe koli ma kari pe ni wa Babilɔni ca, ma saa pe pye wo naa wi pinambiile pe kulolo fɔ ma saa gbɔn sanga ŋa Pɛrisi tara fɛnnɛ pàa kaa wunluwɔ pi shɔ wi yeri wi na.

\VS{21}Ki pyelɔmɔ pi na ma, sɛnrɛ nda Yawe Yɛnŋɛlɛ làa yo wa li yɔn sɛnrɛ yofɔ Zheremi wi yɔn, a tì siri yɛɛ yɔn fili. Wìla yo fɔ: «Tara ti yaa koro waga fɔ sa gbɔn yɛlɛ nafa taanri ma yiri kɛ, ti yaa wogo wagati ŋa ni fɔ wi sa kɔ, ki wogowo wagati ŋa wìla toro pe sila ti yaga ti wogo we.»


\par }{\SH Sirusi wìla konɔ kan ma yo \newline  Zhufuye pe sɔngɔrɔ wa pe tara
\par }
{\R (Ɛsidi 1.1-3)

\par }{\PP \VS{22}Pɛrisi tara wunlunaŋa Sirusi wi wunluwɔ pi yɛlɛ koŋgbanna li ni, a Yawe Yɛnŋɛlɛ lì si jatere jɛnŋɛ tirige wi kotogo na, jaŋgo Yawe Yɛnŋɛlɛ làa sɛnrɛ nda le li yɔn sɛnrɛ yofɔ Zheremi wi yɔn, a wìri yo ti ta tiri yɛɛ yɔn fili. A Sirusi wì si ti, a pège sɛnrɛ nda ti yari yɔn ni konaa mari yɔnlɔgɔ sɛwɛ na wa wi wunluwɔ tara ti ni fuun ti ni, ma yo fɔ:

\VS{23}«Pa Pɛrisi tara wunlunaŋa Sirusi wì yo yɛɛn fɔ: ‹Yawe Yɛnŋɛlɛ, Yɛnŋɛlɛ na wa naayeri, lì tara na wunluwɔ pi ni fuun pi kan na yeri. Lìlan pye ma yo mbe sa go kan li kan wa Zheruzalɛmu ca, wa Zhuda tara. Ye ni, yoro mbele fuun ye yɛn li woolo, ye sɔngɔrɔ ye kari wa Zheruzalɛmu ca. Yawe Yɛnŋɛlɛ li pye ye ni!› »

\par }