A Pwooti Wâé
na e tii wo
Luka
Atabuhi ko a tii
Woo na e tii a tii ce?
Wo Luka, pa dotéén (omehi Kolosé 4.14), na e âcéi Paulo (omehi Apostolo 16.10 me 2 Timoté 4.11). Pa Grek. Wieli te weeng cehi pa apulie na e pwotii ne ha a Tii Iitihi na time uce pa Juif. E hane ati nina lé pii ke lé tii ne ko Iésu wo lépwo apajuujueng, ke e tii beme e pipwoiipihi. (Omehi Luka 1.1−3.) A bwo pwotii ten, ke e habwii pie, weeng, ke pa acémun.
E tii éniile?
Ha awieme a jo 60 me 65, ânebuhe a bwo tanahi na a pwomwo ubwo Iérusaléma ha a jo 70.
E tii me dee?
Te pa céiu apulie na a niin pie Téofile, pa apulie na piubwo nang ne pele lépwo Roma, na lé pihuô ne ha amu naa. Caa pa céiu acéihi ne ko Iésu Kériso, ke e caa picaa ni naado ko a céihi (1.4). A nii Téofile, ke a bwopiinen pie ‘wo pana eânimen de Padué’. Wieli a ocine mwo ko ati lépwo acéihi na hiwon jélé, na time uce lépwo Juif, ke lé mulie ité koja a amu Judé.
É ko ade na e tii?
E habwii wo Luka pie, a paa a céihi tenye ne ko Iésu, ke a naado na mang ke juuju.
Ade ace âne a tii ce?
A Tii te Luka, ke a tii na hején ko a mulihe Iésu koja ni béé tii. Hiwon ni niide a tii ne ha a pwahamii tii 10―18 na te tieden he ni Tii te Mataio, me Maréko.
E habwii wo Luka pie, wo Iésu Kériso ke pa apulie na hején nang. Ke e piuti a bwo mu te Iésu me ni apulie, me a pipwoééhe ten delé (4.18−19; 19.41).
Wo Iésu, ke e te junihe pipwoééhe nina tice niihelé me nina pwoééhelé:
• wo lépwona katia jélé (17.12−19);
• wo lépwona tice delé (16.19−31);
• ni toomwo (7.43−48);
• ni toomwo depwele (7.11−17);
• wo lépwo atai mwani: wo lépwona lé pitéétilé ne ni apulie (18.9−14);
• wo lépwona ta ni mulihelé (7.36−50).
Ha a benaamwon de Iésu, ke te piticenaado ne ko ni toomwo koja lépwo aiu. Kehe icehi ana nye alihi ne ha a tii te Luka pie, time e uce niimihi pie wonaa wo Iésu. Ke wo Luka, ke e tii ni nii ni toomwo na lé âcéi Iésu (8.2−3; 24.10).
E piuti mwo wo Luka ne ha a tii ce, nini:
• a pwoiitihi, ke te junihe ubwo ne ha a mulihe Iésu (5.16);
• a penem de a Jenen Iitihi ne ha a mulihe Iésu (omehi 1.80), me ni apulie te Padué;
• a penem de ni âcélo (pwahamii tii 1, 2).
A bwomune a tii te Luka
Piâbeele wo Iésu ke pipwopweeng (1.1―4.13)
Ni penem de Iésu ne Galilé (4.14―9.50)
Atabuhi kon (4.14―5.16)
Lé tabuhi cubwonieng wo lépwo apihuô (5.17―6.11)
E pacémuni lépwo acémun den (6.12−49)
Woo pa Iésu naa? (7.1−50)
E pwo-ocine heme e pacémuni ni apulie (8.1−21)
Te junihe pwojunuu Iésu (8.22−56)
A bwo mu telé me lépwo 12 acémun den (9.1−50)
E â Iérusaléma (9.51―19.27)
E pacémuni ni apulie ten
E paténe lépwo apihuô li lé cubwonieng
E ocié ko patemehi a bwo mele ten
Ni penem den ne Iérusaléma (19.28―21.38)
A bwo mele ke mulie cemwo ten (22.1―24.53)
1
E pii beetihi a tii ten wo Luka
1-3 +Bwocu tem, go pa daame Téofile. É tii a tii ce, beme é piuti tem ati ni naado na e caa pwo wo Padué ne peleme, ne alecehe a bwo pituie te Iésu*. Hiwon ni apipajuujuhi na lé alihi ni naado naa, ke lé patemehi a *Pwooti Wâé. Ke wo lépwo béén, ke lé pwo me lé piuti ne he tii. Ke woéo mwo, ke me é hane ehi, beme é tii ke cile ehi a jepule be me dem, ne ko ati ni naado naa. 4 Be me wonaa, ke me go bwobe alihi pie, a juuju a pwooti na go caa hegi.
Zakari me Élisabet
5 É ha a benaamwon na e mwo daame ne *Judé wo Érode pa Bécéiuhen†, ke pwo pa céiu apulie lang, na pii kon pie Zakari, pa *apwoâpwailo mu ha a pwomwoiu te Abia [mu ha amu te *Aarona]. Ke ê mwoden, wo Élisabet, ê piebehi Aarona. 6 Ke tai woilu, ke mwomwon julu ne ânebuhe Padaame Padué. Be lu piténedehi ati ni patén me ni pihuô ten, ke te tice celi me tautilu kon. 7 Kehe icehi ana te tice naîlu, be pwocoon me pwo naî Élisabet. Caa tai ukéiu julu.
E âbeeti Zakari pa céiu âcélo
8 Ha a céiu tan, ke e pwo a penem den wo Zakari, ne ha a *mwaiitihi te Padué. Be te a tan na lé penem ibu hen me ni béén. 9 +Âcehi a bwopwonen de lépwo apwoâpwailo, ke lé picéi metii, beme lé pipégali pace apulie mu kolé, na me e taa ha a duaan na iitihi, ne ha a mwaiitihi. É lang, he na cini encens [ni dep na ûde wâé heme nye cini] beme âpipati te Padué.
Ke é ha a tan naa, ke hiwon ni metii te Zakari. Ke e taa pwo a penem den. 10 Nihe hiwon ni apulie‡ na lé ko pwoiitihi ne jeoté pwomwo, he e mwo ko cini encens. 11 Ke é he e ko wonaa, ke e te âbeetieng kuti wo pa céiu *âcélo te Padaame, na e cuwo pwo jui ne ko apwoâpwailo na mu cini encens ne pwon. 12 Ke e téetieng wo Zakari, ke te nihe mwotieng.
O bo pwo pace naîm
13 Kehe e pii ten wo pali âcélo pie: «Go nemwo pwo me mwotiko, go Zakari, be e caa téne ni pwopwoiitihi teu wo Padué. Ke [bo pwoapulie ko] mwodem, ke e bo picile ewa, ke go bo pitoii kon pie Ioane. 14 Ke bo piwâénimeu, ke bo hiwon mwo ni béén na lé bo pipwodéén mwo. 15 +Pa naîm naa, ke bo pa apulie na nihe ubwo nang ne ale Padaame. Ke iitihi me e ûdu tabe megele, me ace céiu bwimwoiu, be caa ju tilieng na a *Jenen Iitihi, he e mwo te mu tina nyaa ten.
16 «Ke nihe hiwon lépwona mu ha a puapulie *Isaraéla na e bo péélé ngemwo pele Padaame Padué helé. 17 +E bo mu kon a junuu a Jenen Iitihi, pwohewii *péroféta Élia ânebun. Ke e bo cile ehi me pwopweehi a puapulie ten, ânebuhe a bwo tuie te Padaame. Ke é mu kon, ke wo lépwo caa, ke lé bo pinenimelé ne ko ni naîlé§. Ke lé bo pininim wo lépwona time lé uce piténede Padué, ke lé o pwohewii lépwo apulie na lé mwomwon ne ale Padué.»
É o woté ko ace bwo céihi nen dong?
18 E pii wo Zakari te pali âcélo pie: «É o woté ko ace bwo céihi ne ko ana go ko pii? Be caa te nihe ukéiu jo, ke ê mwodong, ke caa te ukéiu nang mwo.»
19 +Ke e hegi ne ten pie: «Woéo, Gabriel, pa âcélo na é mu cuwo ale Padué, beme pa apenem den. Weeng na e neéo bé, beme é pipatemehi tem a jepule wâé ce. 20 Wâé heme go temehi pie, lé o bo tuie ati ni naado na é pii tem, ha a benaamwon na e caa ne wo Padué. Kehe icehi ana wogo, ke time go uce céihi ne kon! Ke o huuhu go, die ha a tan na o bo cuwo ati nina é pii tem!»
21 Ke é he lu tee ko picihe wo Zakari me pali âcélo, ke e mwo ko ucéieng a pubu apulie. Ke lé téetihi, be te nihe bwolieng lang. 22 Me e wie mulang, ke caa huuhu nang. Ke e te ju pwo inenaado telé ko a in. Ke lé temehi pie pwo celi e alihi, celi e âbé mu ko Padué. 23 Nebwén, ke e panebwénihi a penem den wo Zakari ne *huâ iitihi, ke e âmwo ha a pomwa ten.
Pwoapulie ko Élisabet
24 É alecehen, ke pwoapulie ko mwoden Élisabet, ke e te mu huâ he na nim ni wole. Ke e tee niimihi pie, 25 ‘Te nihe wâé Padaame ne kong, be é ânebun, ke te nihe tanim jo, be êna te tice naîng. Ke e piwâééo, ke e pwii mu huîing a bwo tanim jo.’
Pipatemehi a bwo âbeele te Iésu
26 Caa 6 ni wole na pwoapulie ko Élisabet. Ke wo Padué, ke e neopé pa âcélo ten, wo Gabriel, ne Nazaret ne Galilé, 27 +ne pele ê céiu ewa toomwo na pii kon pie Maria. Wo ênaa, ke lu picihe me* pa apulie na pii kon pie Josef, pa piebehi pa daame *Davita.
28 Ke e âbeetieng pa âcélo, ke e pii ten pie: «Adéiko, go Maria! Be e pelem wo Padaame Padué, ke wâé ten go.»
29 Ke e téetihi wo Maria, be time e uce temehi nina e pii ten. Ke e piniimihi pie: ‘É ko ade na e adéiéo wo Padué?’
30 Ke e pii ten wo pali âcélo pie: «Go nemwo pwo me mwotiko, go Maria! Be e piwâéko wo Padué, ke e pipégaliko. 31 +Ke bo pwoapulie kom, ke go bo picile pa cuwo nahi aiu, ke go bo toii niin pie Iésu†. 32 +Ke bo pa apulie na nihe ubwo nang ne he pwahamii Padué. Ke o bo toii kon pie ‘Pa *Naî Padué na e daaité’. Ke wo Padué, Padaame hen, ke e bo ne ten a pwodaame te pa daame Davita, pa watihen. 33 Ke bo pa daame he a puapulie Isaraéla dieli mwo, ke o te tice anebwén ko a pihuô ten.»
34 Ke e pii wo Maria te pali âcélo pie: «Kona anaa, ke o woté ace bwopwonen?! Be time gemu uce pipule me pa aiu hung, ai pace céiu aiu!»
O bo wonaa mu ko a Jenen Iitihi
35 E hegi ne ten wo pali âcélo pie: «E bo opé ne kom‡ a Jenen Iitihi, ke bo e pelem a junuu Padué na nihe e daaité. Ke wo pa cuwo nahi ewa na go bo picileeng, ke weeng kuti na e pipégalieng wo Padué, ke bo toii kon pie pa Naî Padué.
36 «Go téne, lé mu pii ânebun ko ê béém Élisabet pie: “Te tice naîn”! Kehe icehi ana e bo picile ewa, be ko pwoapulie kon ni, caa 6 ni wolen. 37 +Be te tice aceli pwocoon ne te Padué!»
38 Ke e hegi ne ten wo Maria pie: «Woéo ê apipenem de Padaame, ke me e pwo ne tong ana nimen kon.»
Ke me wonaa, ke e engen kojaeng pali âcélo.
E â caniê Élisabet wo Maria
39-40 É he ni tan alecehen, ke e engen wo Maria me e â caniê Élisabet. A mwopopwaalé ten, ke e mu pwo a juwole ne ha a céiu duaan ko a Judé. E taa ha a mwa§ wo Maria, ke e pwobwocu ten.
41 Me e téne a bwo pwobwocu te Maria wo Élisabet, ke e pipenem a ewa na e kon, ke caa ju tili Élisabet na a Jenen Iitihi. 42 Ke e toii da pie: «E te nihe adéiko wo Padué, ke e ne me ubwo go koja ati ni ewa toomwo! E te junihe *adéi a ewa na e kom. 43 Nihe a naado na nihe ubwo ne kong! Be go âbé caniêéo, wogo ê nyaa te Padaame hung!
44 «Go téne, go ê ju bééng, heme é téne a pwocihe tem, ke e pipwodéén ali cuwo ewa li e kong, ke e pipenem ne tinang! 45 Adéiko, be go caa céihi pie, e bo te pacuwohi nina e pii tem wo Padaame.»
Nyebi te Maria
46 +E pii wo Maria pie:
«Pipwodéén a pwonimung,
ke é pipaunu Padaame.
47 Piwâénimung kon,
be pa aceluimiéo!
48 E pwo me pwonaado ne kong,
ê apipenem den na wahin jo.
Lé o pii kong pie: “Adéi êje!”
ati ne ni niide apulie.
49 Be e picani tong ko a juin,
wo pana nihe ubwo nang.
E adéiéo wo Pana iitihi a niin.
50 +Ubwo a bwo wâé nang
me de nina lé paciitieng.
E picani telé dieli mwo.
51 +E penem ko a junuun,
e ta papiideni nina lé cibehede.
52 +E patupwo ni daame
mu pwo ni atebwo telé,
ke e eti da lépwona wahin jélé.
53 +E ne ni naamuu nina tice delé;
e pamwojuiéhi nina pwo delé,
heme tice âne ilé.
54 +E picani te a puapulie ten,
a puapulie Isaraéla,
pa apipenem den,
be e pipwoééhen.
55 +Be e *piapwo ne te ni watihenye,
ne te *Abérama me ni piebehieng.
Ke e pacuwohi nina e caa pii.
O time e uce neulé dieli mwo.»
56 E mwo te mu pele Élisabet wo Maria he na cié ni wole. Ke e bwo mwojuia ngemwo pelen.
A bwo âbeele te Ioane
57 Tuie nge ha a benaamwon na me e picile ewa hen wo Élisabet, ke e picile pa ewa aiu. 58 Ke lé téne a jepule kon ne nina lé mu mwonueng, me a pwomwoiu ten, ke lé temehi pie e te junihe adéieng wo Padaame. Ke lé tai pipwodéén ati, ibu me weeng. 59 +Alecehe a naadenitan na céiu, ke lé âbé me lé *pwotegoop te ali cuwo nahi ewa [pwohewii ana e pii ne ni *patén de Moosé]. Nimelé me lé ne ten a nii caa ten: Zakari. 60 Kehe icehi ana e pii telé wo nyaa ten pie: «Ûhu! O pii kon pie Ioane.»
61 Ke lé pii ten pie: «É mu ko ade? Be te tice ha a pwomwoiu tem celi e pé a nii apulie naa.»
62 Ke lé te ju pwo inenaado te caa ten, Zakari, beme lé tahimwoeng pie: «O nimem me pii pie woté kon?»
O pii kon pie Ioane
63-65 Ke e pwo inenaado telé wo Zakari, beme lé ne ten ace metii, beme e pwotii ne hen, ke e tii pie ‘Ioane’. Ke me e tii a nii Ioane, ke e te cihe mwo kuti, ke e pipaunu Padué.
Ke lé téetihi [ne nina lé téneeng] ke mwotilé. Ke lé piuti a jepule kon ne ha ati ni piduaan ko a juwole ne ha amu Judé. 66 Ke é he lé téne a pwooti naa ne ni apulie, ke lé te nihe pitautinaado, ke lé pii pie: «Éé! O te nihe ubwo celi e bo pwo wo pa cuwo nahi ewa naa!» Be e pelen wo Padaame.
E paunu Padué wo Zakari
67 Wo Zakari, pali Caa te ewa, ke caa ju tilieng na a Jenen Iitihi, ke e pipatemehi a pwooti na e ne ten wo Padué. Ke e pii pie:
68 +«Pipaunu Padaame,
Padué he a puapulie Isaraéla!
E celuimikenye, me tuwokenye
mu he ni ta pwo tenye.
69 +Be e nebé pa *aceluimikenye,
na nihe pwojunuun,
wo pa piebehi Davita,
pa apipenem den.
70 Lé pipatemehieng bwolihi
ne ni péroféta na e pipégalilé.
71 +Be e caa pii pie:
“É bo celuimikewé
koja nina lé pii me ta gewé.”
72 +Ubwo a pipwoééhe ten
ne ko lépwo watihenye.
E te pacuwohi a piapwo ten,
73 +na e ne te Abérama, caa tenye,
ne ha a bwo eânimen den.
Be e ko pii ne konye pie:
74 “É celuimi ni naîm,
koja lépwona lé pii me ta jélé,
ke lé o pipenem dong,
be o time o uce mwotilé.
75 +Ke o bo wâé tong jélé.
Ke o wâé ni pwonimelé,
na ati he ni mulihelé
ne éni pwo bwohemwo.”»
76 +Ke e pii mwo wo Zakari [ko pa naîn Ioane] pie:
«Wogo pa naîng:
O bo pii kom pie pa péroféta,
pa apipépwooti te Padué
na e mu âda he miiden.
Go bo â ânebuhe Padaame,
me go pwopweehi a pwaadeniin.
77 +Go o pii te a puapulie ten pie:
E bo celuimikewé!
E bo pineuhi ni ta pwo tewé!
78 +Nihe ubwo a bwo wâé nang!
E pébé pelenye a pwéélang,
a bwo caama te a téale.
79 A pwéélang na e pwoeihi
nina lé mu ha a melepiing.
Ke e habwii telé a pwaaden
mu ha amele nge ha a péém.»
Caa ubwo Ioane
80 Caa ubwo pali ewa aiu, Ioane, ke piubwo ngen mwo a junuu a Jenen Iitihi ne kon. Ke e mulie ne ha a da, die ha a tan na e bo pihabwiieng de a puapulie Isaraéla.
+ 1:1-3 Apostolo 1.1 * 1:1-3 Ne alecehe a bwo pituie te Iésu—Grek: É ha atabuhi kon. † 1:5 Érode—Omehi Érode ne ha a Niinaado (Vocabulaire) ha anebwén ko a tii. + 1:9 Exode 30.7 ‡ 1:10 Nihe hiwon ni apulie—Grek: Ati a bele [te Padué]. + 1:15 Nombres 6.3 + 1:17 Malachie 3.23−24; Mataio 17.11−13 § 1:17 3e phrase—ai O pwo a péém ha awieme ni nyaa me caa, me ni naîlé. + 1:19 Daniel 8.16, 9.21 + 1:27 Mataio 1.16,18 * 1:27 Lu picihe me—Ne pele lépwo Juif, ke time uce a bwopiinen pie, lu pipule ibu. + 1:31 Ésaïe 7.14; Mataio 1.21−23 † 1:31 Iésu—A bwopiinen he pwo ébéru pie, Wo Padaame, ke e celuimikenye. + 1:32 2 Samuel 7.12,13,16; Ésaïe 9.6 ‡ 1:35 E bo opé ne kom… Grek: E bo taluiko pwohewii a démen. + 1:37 Genèse 18.14 § 1:39-40 A mwa—Grek: A mwa te Zakari. + 1:46 1 Samuel 2.1−10 + 1:50 Psaume 103.13,17 + 1:51 2 Samuel 22.28 + 1:52 Job 12.19, 5.11; Psaume 147.6 + 1:53 Psaume 34.11 + 1:54 Psaume 98.3 + 1:55 Genèse 17.7; Miché 7.20 + 1:59 Genèse 17.12; Lévitique 12.3; Luka 2.21 + 1:68 Psaume 72.18 + 1:69 Psaume 132.17 + 1:71 Psaume 106.10 + 1:72 Genèse 17.7; Psaume 105.8−9 + 1:73 Genèse 22.16−17 + 1:75 Tit 2.12−14 + 1:76 Ésaïe 40.3 + 1:77 Jérémie 31.34 + 1:78 Ésaïe 60.1−2